Тұлпарлар театры

Халқымыз ежелден жылқы түлігін түріне, түсіне қарап түгендеген. Бір табын жылқыны санамай-ақ бір-екі сағатта аралап несі бар, несі жоқ айыратын жылқышылар, болмаса, айғырдың биенің түсіне орай қандай құлын туатынын дәл айтып беретін атбегілер болған. Қазақта жылқы түстеріне байланысты сөздер өте көп, бұл тіл байлығымыздың бір көрінісі болса керек. Кәзір біздің картотекамызда жылқы реңіне қатысты 300-ге жуық сөздер бар. ХІХ ғасырдың аяғында Торғай облысының мал дәрігерлері болып істеген М.Преображенский, А.Добросмыслов қазақтың жылқы түстеріне байланысты сөздердің көптігі сонша, орыс, европа тілдеріне аудару мүмкін еместігін айта келіп, арнайы зерттеу қажеттігін сөз еткен (1а. 20 б.). Ал жылқы түстеріне қатысты шыққан әдет-ғұрыптар, жора-жосындары өте қызықты, үлкен тарихи оқиғалармен астасып жатады.
Қазақтың жылқыға байланысты шыққан наным-сенімдерінің ішінде жылқы түсіне байланысты жора-жосықтары – зер салып зерттеуге тұрарлық сала. Түркі-моңғол көшпенділерінің “жылқы ғұрпын” зерттеген Л.П. Потапов жылқы түсінің салт-дәстүрлік мәніне айрықша тоқталады. [1,107-б.]. Бұл мәселеге кіріспес бұрын қазақта жылқының қай түрін жақсы көрген деген сұрақ туады. Қазіргі қазақ әдебиетінде, оның ішінде баспасөзде халқымыздың ең жақсы көретін түсі ақбоз деп дәріптелініп жүр, бұған жазушылар мен журналистер “аз тер төккен жоқ”. Шын мәнінде халқымыздың боз түсті ардақтауы мүлдем басқаша екенін, ал қазақтың жылқы түлігіндегі жақсы көрген түсі “қаракөк” болғанын біздің ел арасынан жинаған материал-дарымыз дәлелдейді, бір ерекшелігі, Қазақстанның қай жерінен болса да, дерек берушілердің басым көпшілігі осы түске тоқталады (АӨЖМ).
“Қаракөк не жүйрікті алам, не берікті алам” деген мәтелдің байы-бын бажайласақ, берік, жүйрік, аттардың қаракөк түстен шыққанын көреміз. “Кісі аласы ішінде, жылқы аласы сыртында” деп қазақ мақалын-да айтылғандай, жылқының түсіне қарай қандай мал екенін айыруға болатыны шүбә келтірмейді. Көп жыл жылқы баққан тәжірибелі жылқышылар мен бапкерлер боз түстінің баран түстіге қарағанда әлсіз болатынын бірауыздан мәлімдейді. Рим ақыны Вергилий боз түсті жылқылардың торы түстерге қарағанда күші аз, пайдалануға жарамсыз екенін көрсетеді [16,17]. Қазақ сыншыларының айтуына қарағанда, тобылғы торы түсті, жылқы ішінде өте сирек кездеседі, “тобылғы торы” – “қаракөк” пен “шұбардан кейін үшінші тұрады (АӨЖМ), 1986) [3, 105-б.].
АӨЖМ – Автордың өз жинаған материалдары.
1. Потапов Л.П. Мифы алтае-саянских народов как исторический источник // Вопросы археологии и этнографии Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1983.
1а ҚРОМА, ф. 25. тігін І № 3949 іс
2. О случке и воспитании лошадей у древних // Журнал охоты. 1849. № 6.
3. Батырлар жыры. 2-т. Алматы, 1964.
4. Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы, 1989.
4а Бахаддин Өгел Ұлы Хун империясының тарихы. Т.1. А., 1998.
4б Ер Едіге // Қ.И. Сәтбаев Избранные статьи. А., 1989.
4г Б.Солтонаев Кенесарының қырғызбен соғысы жайында // Отан тарихы. 2002. № 3.
5. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья мен неке. Алматы, 1973.
6. Кете Жүсіп Ешниязов Сүрмерген // Үш ғасыр жырлайды. А., 1965, 493-бет
6а Абылайхан // Тарихи жырлар. А. 1995.
7. Дображанский Ф.Г. К вопросу о наследования мастей у киргизской лошади // Известия бюро по генетике и евгенике Академии наук. Л., 1927. № 5;
8. Шумков И.Б. Киргизское коневодство Тургайской области // Сельское хозяйство и лесаводство. 1892. № 5.
9. Полферов Я.Я. Лучшие породы киргизской лошади. - Аргымак // ЖК. (Журнал коннозаводства). 1898. № 1.
10. Султан Кенесары Касымов в борьбе с каракиргизами (1845-1846) // Русский Туркестан. 1900. № 2.
11. Сейдімбеков А. Мың бір маржан. Алматы, 1989.
12. Путешествие Марко Поло (пер. И.П.Минаева) // Записки Имп. РГО. Т. 36. Спб., 1902.
13. Бадабамов Л. Абылай хан // Білім және еңбек. 1981. № 10.
14. Вл. Фон. Герн. Характер и нравы киргиз-казаков. Из записной книжки. Этнографические заметки // Памятная книжка Семипалат. Обл. На 1899 г. Семипалатинск, 1899.
15. Өмірзақов Т. Тегінен нәр алған тозбайды // Өркен. 1989. 4 ақпан.
16. Граф Гутен-Чапский. История лошади // ЖК. 1891. № 9.
17. Граф Гутен-Чапский. История лошади // ЖК. 1891. № 12.
18. Кузьмина Е.Е. Распространение коневодства и культа коня у ираноязычных пленмен Средней Азии и других народов Старого Света // Средняя Азия в древности и средневековье. М., 1977.
19. Сейфуллин С. Шығармалары. 6-т. Алматы, 1964.
19а. Добромыслов А. Верблюдоводство в Тургайской области // Тургайские областные ведомости. 1894. № 44.
20. Қабанбай батыр // Шалқар. 1991. 15 наурыз.
20б. Добросмыслов А.И. Коневодство и его значение для киргизского носеления Тургайской области. Оренбург. 1894.
21. Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр-аңыздар. Алматы, 1985.
22. Козин С.А. Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. Т.1. М. – Л., 19...
23. Тоқтабаев А.У., Самашев З. Образ воина-всадника в средне-вековых петроглифах // Исторические чтения памяти М.П. Грязнова. Омск. 1987.
24. Потапов Л.П. Конь в верованиях и эпосе народов Саяно-Алтая // Фольклор и этнография: связи фольклора с древними представлениями и обрядами. Л., 1977.
        
        Тұлпарлар театры
Халқымыз ежелден жылқы түлігін түріне, түсіне қарап түгендеген. Бір
табын ... ... ... ... аралап несі бар, несі жоқ айыратын
жылқышылар, болмаса, айғырдың биенің түсіне орай қандай құлын туатынын дәл
айтып ... ... ... ... ... түстеріне байланысты сөздер
өте көп, бұл тіл ... бір ... ... ... ... ... жылқы реңіне қатысты 300-ге жуық сөздер бар. ХІХ ... ... ... мал дәрігерлері болып істеген М.Преображенский,
А.Добросмыслов қазақтың жылқы түстеріне байланысты сөздердің көптігі сонша,
орыс, ... ... ... ... ... айта келіп, арнайы зерттеу
қажеттігін сөз еткен (1а. 20 б.). Ал жылқы түстеріне ... ... ... ... өте ... үлкен тарихи оқиғалармен астасып
жатады.
Қазақтың жылқыға байланысты шыққан ... ... ... ... ... – зер ... ... тұрарлық сала. Түркі-
моңғол көшпенділерінің “жылқы ғұрпын” зерттеген Л.П. Потапов жылқы түсінің
салт-дәстүрлік мәніне айрықша тоқталады. [1,107-б.]. Бұл ... ... ... жылқының қай түрін жақсы көрген деген сұрақ ... ... ... оның ішінде баспасөзде халқымыздың ең жақсы көретін түсі
ақбоз деп ... жүр, ... ... мен ... “аз тер ... Шын ... халқымыздың боз түсті ардақтауы мүлдем басқаша екенін, ал
қазақтың жылқы түлігіндегі жақсы көрген түсі ... ... ... ел
арасынан жинаған материал-дарымыз дәлелдейді, бір ерекшелігі, Қазақстанның
қай жерінен болса да, ... ... ... ... осы ... ... не ... алам, не берікті алам” деген ... ... ... жүйрік, аттардың қаракөк түстен шыққанын көреміз. “Кісі
аласы ішінде, жылқы аласы сыртында” деп ... ... ... ... ... қандай мал екенін айыруға болатыны шүбә келтірмейді.
Көп жыл жылқы баққан тәжірибелі жылқышылар мен ... боз ... ... ... ... ... бірауыздан мәлімдейді. Рим ақыны Вергилий
боз түсті жылқылардың торы түстерге қарағанда күші аз, пайдалануға жарамсыз
екенін көрсетеді [16,17]. ... ... ... ... ... ... ... ішінде өте сирек кездеседі, “тобылғы ...... ... ... ... тұрады (АӨЖМ), 1986) [3, 105-б.].
Қазақ эпосындағы, тарихи ... ... ... ... ... көзге түскен жүйріктерді салыстырып қарайтын болсақ,
бірде-бір боз түс кездеспейді, ... ... ... ... ... ... ... болғаны анық көрінеді.
Соны айтып Ер Бегіс,
Қаракөк тұлпар жаратты, -
делінеді “Ер Бегіс” жырында.
Желкілде, жаным, желе бер,
Астымда қаракөк тұлпарым, ... ... ... [4, ... атақты адамдардың, текті, әулетті шаңырақтың тұқымдарын елден
ерекшелендіріп айтқанда ... ... ... ... ... ... әкесі
Құнанбай өзінің әулетін “Қаракөктің тұқымымыз” деп ажыратқан. Орта ... төре ... ... ... ... халық “жеті
атасынан қаракөктің үзілмеген” деу ... ... ... ... шыққанын
және содан бері батырлық, билік дәстүрі жалғасып келе ... ... ... ... ... шыққан адамға халық “қарадан шыққан
қаракөк қой өзі” деп таңырқайтын. Жезтаңдай ... ... ... ... ... ақын” деп мадақтау дәстүрі қалыптасқан. Абайдың
өзінде “қаракөк ақын” – деп айтқан екен. ... ... ... бай-
шонжарлар өздерін елден ерекше көрсету үшін қаракөк түсті құлын жарғақ
киген. Сыбанның биі ... ... ... ... ... боп өссе ... арнап тігілген торы жарғаққа көңілі толмай, ... ... ... жеті ... құлынды бауыздап, обалды қылып, әкесінен ... ... Адай ... 80-ге келген шалының 100-қаракөк байтал беріп, беріш
руының 18-жасар қызын айттырып алғанын Х.Арғынбаев та ... ... [5, ... ... ... ... ... түсіне айрықша мән берілген.
Қыз беруші жақтың ... ... ... ... ... ... жағдайларда кездеседі.
Қызымның қалыңына, - деді әкесі, -
Өзімнің мал бересін айтуымдай, -
Үш түрден түрден жылқы аламын
Ішінде құлын, құнан ... ... ала елу ... ... аламын,
Алпысы ала болсын қызыл құмай
Алпысты торы аладан тағы аламын
Айрықша сұлу болсын ... ... ... жас пен ... ... бетер бергеніңмен
Қызымды қоспағаны соған құдай.
(6-493-бет).
Алтай мен Шыңжан қазақтары ақ түсті жылқыларды, “ақбоз ... ... ... ат” деп ... Біздің ойымызша, бұл ертедегі ғұндар мен көне
түркілердің аспан ... – Көк ... ... ... құрбандыққа
шалуынан қалған. Мысалы, Моңғолия қазақтары әлі күнге дейін найзағай ойнап,
күн күркірегенде ... ... ... деп, “От аз, ... ... деп, шөмішпен
босағаны соғады (АӨЖМ). “Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе” деген ... да ... ... орай ... ... сонымен қатар ақ жылқыны, ақбоз атты “қызыл ат”, “қызыл жылқы”
деп атау да қалыптасқан.
Тарихи жырларда ақ және қара ... көне ... ... күні ... ... отыр еді
Екі баран бір қызыл атты көрді.
• • •
Қарулы үш жолаушы жетіп келген,
Екі қызыл, бір ... атқа ... 63 б, 134 ... ... біз көп ... ... ... келдік. Ертеден скиф-
сақтардап бастап біздің арғы ата-бабаларымыз ... ... ... ... ақ, ниетімде ақ деп” – ақбоз жылқыларды құрбандыққа шалған.
Күннің түсі ... ... ... жылқыларды “қызыл” деп атау ықылым
замандардан күннің ... ... – деп ... ... жақсы түстердің бірінен саналатыны – шұбар. Шұбардың
өзі бірнешеге бөлінеді: бозшұбар, көкшұбар, байшұбар. Атбегілердің ... ... ... өте аз, ... ... ... ... Ф.Г.
Добржанский қазақ байларының арасында арнайы шұбар түсті жылқы ... ... ... [7, 80-б.]. ... ... арғымағым, бозтарланым,
Түскенде сені есіме көп зарладым, -
деп, ... ... ... ... ... одан ... арғымаққа, соңында
бозтарланға теңейді.
Жолбарыстай шұбарды
Таңдап мінер ме ... ... ... ... ... ... ... салқын төске алып
Қол төңкерер ме екеміз
(Ақтанберді жырау).
Сонымен қатар ... ... әр ... ... ... түсі ... түс ... деп есептеледі, жақсы көрген түсті жылқысы жоғалып не өліп
қалса, бақытынан, байлығынан айырылатындай сезінеді. ... ... ... ... ... мынадай сөздерді естуге болады: “Атың жақсы
екен, бірақ түсі менің көңілімдегі дей ... ... осы ... каждый киргиз-коневод держится тех мастей, которые ему “больше в
руку...” [8], - деп И.Шумков дөп ... ... ... ... ... шұбар болған. Абылай заманынан бар “ханның қазынасы” деп аталған шұбар
түсті арғымақ табындарының бір ... ... ... [9]. ... ... арасындағы соғыстың ұшқындауы шұбар ... ... ... ... аударыла бермейді. Кенесары Жетісуға (Балқаш)
ауып көшіп келгенде, қырғыздың тынай және бөлекпай руларының ... ... ... ... бір ... ... ... Көздің
қарашығындай сақтап, жауға бермеген сүйікті жылқыларын айдап ... ... ... қырғыздары тәртіпке үйрететінін айтып ант береді
[10]. Қазақтың қаракөк пен шұбардан кейінгі ... ... ... ... күрең, жирен, т.с.с., бір сөзбен айтсақ, баран түстерге айрықша
ықылас білдіріп келген.
Боз түсті ... ... әр ... ... ... Боз ... сүтіне шомылса, адам бойындағы ... ... ... деп ырым ... ... ... жауды жеңіп, жорықтан қайтып
келген соң, тақсірет тартқан ата-анасын боз биенің сүтіне ... ... ... ... анасының алдындағы өтелмес қарызы барын айтқанда, ... боз ... ... ... ... бар ... деген сөзді ел
арасынан естуге болады.
Жалпы барлық Орта Азия халықтары сияқты қазақтар да некелескен ... ... ... оны ... ... күйе ... ... теріс
отырғызып, тесік қазан мен шүмегі сынған шәугім ұстатып, еліне ... ... ... ... Көп жылғы этнографиялық экспедициялар
кезінде өте сирек кездесетін екі аңыз-әңгіме жазып алдық. XVIII ... ... ... ... мен жантекей руларының екі байы құдаласып,
жантекей жағының қызы ұятты болып шығады. Сонда екі жақтың ... ... ... екі ... ... ... ... 40 ақбоз биенің
сүтіне шомылдырып, күйеуіне қосады. Билер соты бұл жерде қазақтың үлкен ... ... ... ... болмауын көздеп, ақбоз биенің сүтінің
тазартып, жаңғыртатынына және 40 санының ғұрыптық культіне сүйенген.
Қоңырбай батыр бір ... ... ... ... ... ... елін қалмақ шауып алып кетеді. Арада біраз жылдар өткенде (ол кезде
үйленген, ... ... ... ... ... ... ... сүйген
қызын еліне алып қайтады. Қызды қимай, ... ... ... ... ... ... ... қызды боз биенің сүтіне шомылдырып, батырға
қайта қосқанда, өзінің бұрынғы әйелі қолына су ... да ... ... аңыз ... “Абай жолы” эпопеясындағы “Қодардың өлімі” трагедиясының
бір вариантын Аякөз тұрғыны А.Оразалиевтан ... ... ... ... ... жанасқан Қодарды жартастан лақтырмай тұрып, екеуін де боз
биенің сүтіне шомылдырып, екіге бөліп жіберу ... ... ... ... ... ... ... Қодар бұған келіспей, өлімді жөн
көреді.
Бойдай талай болған басым,
Боз ... ... ... ... ... келеді халық өлеңінде [11,206-б.]. Ақбоз атты қадірлеу мен боз биенің
сүтін қасиетті санау – ... ... бар ... [12, 100-б.].
Ел, жер тағдыры сынға түскен шешуші ұрыстар алдында ақбоз ат ... ақ жол ... ... ... жырында Қараман: “Боз ат ... ... мың қол ... ... көмекке аттанады. 1726 жылы ... басы ... ... бас қолбасшы сайлап, жоңғарға қарсы
шыққанда осындай рәсім орындалған [19, 189-190 ... ... ... ... хан сайлағанда да орындалған.
Боз биені шұралап,
Құрбандыққа шалыпт,
Кеуделерге құран ол
Қолдарын қанға малыпты
Батырлар бастап сөз ашып,
Бармақтарын кесіпті.
Қанды-қанға ... ... ... ... ... қаны ... (6а. 41-42 б.).
Екі ел арасындағы соғыс тоқтатылып, бітімге келген жағдайда ақбоз бие
сойылып, қанына елшілер екі ... сұқ ... ... ... жау ... деп ... 1740 жылы Абылай хан мен жоңғар
қонтәжісінің арасында бітім болып, жоғарыдағы ... ... ... ... ат ... ант беріп, куә болу қазақ салтында ХХ ... ... ... ... и киргизов существует даже (может быть перенятый от
татар) способ избежать кары небесной за ложную ... ... даже ... ... ... ... заведомо ложной присяги, с сочиненными на
этот случай молитвами режут белую кабылу (а при незначительных ... ... ... ... мясо ... должны съесть ответчики (или истцы) и
свидетели для того, ... по ... ... как за их ... присягу
пала на душу зарезанной белой кобылы” [14]. Бұл фактіден ертеден келе
жатқан ... ... ... ... ... саясаты, билер
сотының өзгеруі) қаншалықты өзгеріске түскенін ... ... ... ... үшін ... атты жаушы, жеңілісті білдіруге
баран атты (қара атты) жаушы жіберілген. Бұл салт О.Сүлейменовтың “Ақ ... қара ... ... әдемі келтіріледі. ... ... ... Жеңіс қақпасына ақбоз атпен кірген [2]. Ақбоз атты ... ... және ... түс ... ... білдіреді. Бұдан басқа
ақбоз атты ... ... ... ... туыс-жегжаты келгенде,
жаугершілікте жоғалып кеткен тумасы табылғанда, табындағы мал ... ... ... ... ... жеті ... соң қыз ... хан
сайлағанда, Наурыз басталарда орындалады [15] (АӨЖМ).
Қазақша жаңа жыл – ... ... атты ... шалу рәсімі
Қазақстанның оңтүстік өлкесінде жиі ұшырасады. Жаңа ... ақ ... ... ... тарту – түркі-моңғол халықтарының біразында кездесетін ... ... ... жаңа жылда моңғолдар бір-біріне ақ бұйымдар
беретіні, ал Ұлы хан ... 100 мың ... ... сыйға тартылғаны
айтылады [12, 156, 133-бб.]. Индоевропалық ... ... ... аттар құдайға немесе патшаға арналады, жай адамның ... ... ... еш қақысы болмаған. Ежелгі германдықтар ... ... ... ... ... ... ... ұстап баққан.
Ақбоз аттарды ру басшылары мен абыздар ғана ... ... ... [16, 50-б.]. 1171 жылы ... ІІІ ... патшаның атханасында
ақбоз жылқылар бағылған, кейіннен мұндай қазынаға неміс корольдерінің де
қолы ... [17, 99-б.]. ... қос ... ат ... ... мүлкі
саналған [18,40-б.]. Жоғарыдағы фактілерден ... ... ... және ... халықтарындағы құдайлар мен патшаларға тән
ғұрыптық ... ... ... жылқының алыс жолға ... ... ... ... ... ... көптеген жылқышылар мен ат
жаратып жүрген атбегілер де ... ... Осы ... мына ... ... келтірген дұрыс сияқты. Белгілі шежіреші З.Бекжановтың
айтуынша, Тәуке ханның “Жеті жарғысында” “Ақбоз атқа құн ... ... ... ... атты ұры ұрласа, болмаса жылқышы жоғалтып ... ... ... ... ... ... ақбоз аттың құны
басқа жылқыдан бірнеше есе артық болуы керек еді, алайда “Жеті жарғыда” боз
жылқыға таза практикалық ... ... онда ... ... ... аттың құны бағаланбаған. А.О.Добросмыслов жүк көтеруге әлсіз, суыққа
шыдамсыз келетіндіктен ... ақ ... ... өсірмейді, ақ түйені
әсемдік үшін бірлі-жарымдап атақты байлар ғана ... деп ... ... [19а]. Ал, ... дәстүрінде ақ ботаның, ақ тайлақтың, ақ
атанның культі ақбоз аттан кем түспейді. Мысалы, “Қабанбай батыр” жырында
Қабанбай мен ... ... бас ... қалмақтан олжаға түскен ақ
тайлақтан басталады, сол араздықтың ... ... ... жік ... [20].
Қылаң түс пен баран түстің бәсекесі деуге болатын бір оқиғаға ... ... ... Орта жүз ... ... қылаң түсті 17-18
мың жылқы, арғын-сүйіндік Азнабайға 12 мың қара ... ... ... ... ... ... ... Қазақта:
Бай болсаң Бапақтай,
Азнабай, Сапақтай бол, -
деген сөз бар.
Азнабайдың Сейтені Сапақтың қызын ... ... ... Астана жағында, Сапақтың көлі деген көлге таңертең күн шыға
жылқысын Сапақ, кешке күн бата ... ... ... ... ... ... саны ... көп болса, қызымызды ... ал ... ... ... ... ... 10 мың ... жартысын қосып
алады, сонда екі жақтың жылқылары 17-18 мыңнан, тең болады. Күн шығып келе
жатқанда күннің көзімен шағылысып, көл ... ... ... ... кетеді.
Кешқұрым көлдің маңы құмырсқаның илеуіндей құжынап, баран жылқы қаптап, ине
сұғатын жер қалмапты. Төбеден тұрған Сапақ, ... ... ... толмай:
“...Қылаң итті жылқы деп асырап қажеті жоқ екен ғой депті...” (проф.
Ж.Артықбаевтың жеке ... ... ... ірі ... ... табындарын жүздеп, мыңдап
түске бөліп өсірген ... ХІХ ғ. ... 17-18 мың ... айдаған
Алда мен Жұман деген байлар 6-түске бөліп өсірген дейді. Жылқысының ... бір ... 2-ші ... ... ... сол түстен құрбандық шалып
сән-салтанатпен атап өткен. Атақты Оразбайдың 3-мың ... да ... ... ... Оған ел ... айтылатын “Оразбайдың көк
тырнасы”, “Оразбайдың қарақұрттары” – деген ... куә. ... – жер ... ... ... ... ... қалдырмай, отап жеп
кетеді деген ұғымнан ... ... ат ... ... Абылай ханның Алшаңбозы өлмей аққу құсқа
айналып кетіпті деген ... ... ... ... ... ... ерекше қадірлеп, қасиетті санауында, тотемдік ... ... ... Көне ... ... бірінде Ичжини-Нишидудың балаларының
бірі аққу ... ұшып ... ... ... аққуға төтенше
табынуы күні кешеге дейін жалғасып келгенін Л.П.Потапов та ... ... б.] ... ... ауқатты, бай адамдар, бақсылар, сал-серілер
астындағы ... ... ... киім ... ... хан ... ақ киім киіп шыққан. Ә.Марғұлан “Жиренше” атты ... ... ... ... түсті ат мініп, жирен түсті киім кигеніне
байланысты шыққан деп ... Ақан ... ... ... ... ... сері. – А.Т.) боз атқа мініп, ақ киген, біресе
қара атқа мініп, күрең ... деп ... ... ұлы хан ... атқа мініп, ақ киім киген (АӨЖМ). [4, 21, 11-б.; 12. ... Бек ... ... ... бір ... әңгімеде Кіші жүз
сұлтандарының Абылайды үш жүздің ханы болып сайланғаннан кейін ... ... өтуі ... – А.Т.) күтіп алу рәсімі ... Хан ... ... ... ... дейін бірнеше шақырымға кілем төселіп, кілем-
төсеніштің екі жағын ала он ақбоз атқа ... қыз бен ... тура ... он ... атқа мінген қыз бен жігіттерге қарсы ... ... 200 қыз бен ... ... ... ... ... құла, т.б. жылқы
түстеріндей киім киіп, ханды ... ... ... ... ... ... жағындағы “Кілем жайған” деген жерде өткен1. (Ш.Уәлиханов
атындағы институт архиві инв. ... ... ... ... ... ... ... ежелгі
көшпенділерде кеңінен қанат жайған, әрі шешуші ... ... ... үрей ... ... ... «… Хундардың атты қосындары (Қытай
армиясының айналасында былайша сап түзеп) қатар тұрды: кілең ... ... ... көк аттылар шығыс жақта сап түзесе, қызыл немесе күрең ... ... сап ... ... ... (4а. ... ... атты
әскердің орналасу тәртібінің мәні бар, хундар мен көне түріктер ақ түспен
батысты, көк түспен шығысты бейнелеген, ... Ақ ... Көк орда ... мен ... дала сахарасын мекендеген сақ, ғұн, түрік
халықтарының ұрпақтары болғандықтан, ұстанатын сан ... ... ... ... ... “Көкетай” жырында көне көшпелі елдің” соғыс
салу дәстүрі ғұндардан ... ... ... мен ... жеңу ... ... не баран мінгізеді. Жауға түнде ай жарығымен ... ... ат ... күндіз шабуыл жасаса күн жағынан шабуыл жасайды.
Сарыбайдың асы 1890 жылы ... ... ... ... өткен.
Екей Сарыбайдың асына Шымкент, Сайраман Бүркітбай датқа 40 кісімен бірге
Майкөт ақынды алып шығады. 40 жігіт аттарын ... ... ... ... ... он торы атқа және он ... жорғаға мініп, аттың түсіне қарай
киінген ... ... ... келгенде, көптеп күткен жоғы табылса, ұл ... ... ... ерекше жылқы сойып қарсы алу көшпенділерде ертеден
бар. “...Сатемір хан (Әмір Темір. А.Т.) . Едігені ... ... ... ... төрт ... ошақ ... ... ғұрып Едігенің баласы туғанда да
орындалады.
Алтыннан шүмек ойдыртты
Күмістен түбек ... ... ... бие ... ... ... пен ... жұртты тойдыртты
(4б. 380 бет).
Төрткілдеп ошақ қаздырып
Төбел бие сойғызып,
Төменде бидің кеңесін
Бізде бір ... ма ... ... сай ... ... ... ... төбедегі келеді” –
дейді халық даналығы. Төрткіл ошақ – дүниенің төрт бұрышын, ... ... ...... астасып жатқан ой-арманды білдіреді. Сонымен
қатар қазақта дастарханда бас ... ... ... ... ... ... мәні ... жарқырап, дүниенің 4-бұрышы ашық болсын.
ХІХ ғас. басында Төртуыл Бауке ... ... ... оң ... ақ, сол ... ... қара, өте сирек кездесетін ат және бір
пар алтын үзеңгі тарту етіпті, мұны қазақта ... ... деп ... ... жылы ... елші ... ... кеңесіп: неде болса
қазақпен бірде тату, бірде жау болып келсекте, азап-асылымыз аралас жұрт
едік, ... ... тату ... деп, ала атқа ... ... жауып
сый таралғы жасаған (4г. 16 б.).
Көп халықтың батырлық жырларында хан батыры ... ... ... ... ... ... не ... жабатыны туралы сюжеттер
кездеседі. Шахнамедегі Рустем батыр, грузиндердің ... ... ... ... ... ... ... батыр.
Аузын аша арқырап тұрған ақбоз аттың ... ... ... ... сүрген төртуыл руының атақты батыры ... көк ... Ұлы жүз ... ... бөрінің суреті салынып, “бөрілі
байрақ” деп аталуы көне түркілердің тотемі – көк ... ... ... ... қазақ туларында жан-жануарлар бейнесі сирек ұшырасады.
Жылқының тотемдік культі ... ... ... ұрандарынан
білінеді. Мысалы, шежіреде қыпшақтың торы руы ел көшкенде жұртта жүре алмай
қалған торы ... мен кәрі ... ... ... деп, ... шығу тегін
торы айғырға меңзесе, Жетірудің бір ... ... ... – “Арғымақ”.
Сондықтан төртуыл Баймұрат батырдың туында ақбоз аттың бейнеленуі тотемдік
ғұрыптан ... деп ... ... бар. Туда ... ... ... ... тарихында аз кездескенімен, бәлкім, ұмытылып қалған, дегенмен басқа
халықтарда көнеден келе ... ... ... ... Ежелгі германдар
соғысқа шығарда шауып келе жатқан ақбоз аттың кескіні бар ту ... ... ... ... ... ... ... ту көтергенде
өзінің астындағы атының түсіндей қыл шашақтар таққан. 1930 жылға дейін Қожа
Ахмет Иассауи кесенесіндегі қазанның оң ... ... ... 10 ... әр түрлі болып келген. Ташкент қаласының тұрғыны Т.Аухауовтың,
Шымкент ... ... ... ... ... қыл
шашақтары қаракөк, шұбар, жирен, торы, құла, кері, бурыл, күрең, ақбоз,
шабдар ... ... ... ... бұл ... халқын құраушы он ірі
тайпаның ежелден көшпенділердегі береке-бірліктің белгісі – ... ... ... ... “он сан ... “он сан ... тулы алаш” фразеологиялық тіркестері көне түркілердегі “он оқ бүдүнның”
материалдық мұрағатта көрініс табуы деп ұққанымыз ... ... ... ... байланысты әдет-ғұрыптары көне замандарда қалыптасқан,
ертеден келе жатқан салт-дәстүрлердің комплексімен, дәстүрлі түркі-моңғол
мифологиясымен тығыз байланысты екенін ... ... ... ... әлем халықтарындағы ғұрыптармен астасып жатады. Сонымен қатар
көптеген фактілер бірталай наным-сенімдердің тек қазаққа ғана тән ... ... ... ... және ... ... ... Е.Е. Кузьмина сияқты зерттеушілердің Орталық Азия ... ... ... және жылқы ғұрпын (культі) индоевропалық халықтардан
алды деген пікірінің қате ... ... ... ... ... ... ... ғұрпын зерттеу керектігін айта келіп, ... ... ХХ ... басына дейін дамыған деген пікір
айтқан [18, ... 24, ... ... ... бұл пікірдің
дұрыстығын дәлелдей түседі. Қазақтың ... ... ... жылқының ролін реконструк-циялау ... ... ... ... ... Сондықтан бұл мәселе зерттеуді
керек ... ... ... керек.
Кәзіргі халқымыздың жылқы түстеріне ... ... ... ... ... ... Профессор Анджела Фон Дриш ... ... ... ... мақаламыздың өте қызғылықты екенін
және неміс тілінде басылғанын айта ... ... бір ... ол ... ... ... ... туғыза аларма едіңіздер деп
өтініш білдіргенді. Ал, профессор Дэвид Энтони (АҚШ, ... Көне ... ... институтының директоры) көшпенділердің жылқы ... ... ... ... пайдалануын “жылқы театры”деп
атап, жылқы түстері ... ... ... ма деп ... қояды. Жапон
мектептерінде гүл дестелеу – екибананың, американ мектептерінде ... ... ... ең жақсы көретін сабақтары екенін еске
салсақ, бұл өнерді қазақ балалары да білгені артық ... деп ... ... ... ... “Мәдени мура” бағдарламасының үлкен
маңызы бар. Егерде жер ... ... ... ... ... ... ... жасаса дүние сұрқай тартып, өнер қызғылықсыз
болар еді. Демек халқымыздың жылқы түстеу ... ... ... бұл ... ... ... ... – мәдени
мұраларымызды зерттеу деген ... ...... өз жинаған материалдары. |
| ... Л.П. Мифы ... ... как ... |
| ... // ... ... и этнографии Горного Алтая. |
| ... 1983. ... ... ф. 25. ... І № 3949 іс |
| |О ... и ... ... у ... // ... охоты. 1849. № |
| |6. |
| ... ... 2-т. ... 1964. |
| ... М. Шығармалары. Алматы, 1989. ... ... Өгел Ұлы Хун ... ... Т.1. А., 1998. ... |Ер ... // Қ.И. Сәтбаев Избранные статьи. А., 1989. ... ... ... ... ... ... // Отан ... |
| |2002. № 3. |
| ... Х.А. ... ... семья мен неке. Алматы, 1973. |
| ... ... ... ... // Үш ғасыр жырлайды. А., 1965, |
| ... ... ... // ... ... А. 1995. |
| ... Ф.Г. К вопросу о наследования мастей у киргизской |
| |лошади // ... бюро по ... и ... ... ... ... |1927. № 5; |
| ... И.Б. ... ... ... ... // ... |хозяйство и ... 1892. № 5. |
| ... Я.Я. ... породы киргизской лошади. - Аргымак // ЖК. |
| ... ... 1898. № 1. |
| ... Кенесары Касымов в борьбе с каракиргизами (1845-1846) // |
| ... ... 1900. № 2. |
| ... А. Мың бір ... Алматы, 1989. |
| ... ... Поло (пер. ... // ... Имп. РГО. Т.|
| |36. Спб., 1902. |
| ... Л. ... хан // ... және ... 1981. № 10. |
| |Вл. Фон. ... ... и нравы киргиз-казаков. Из записной |
| ... ... ... // ... книжка Семипалат. |
| |Обл. На 1899 г. Семипалатинск, 1899. |
| ... Т. ... нәр ... ... // ... 1989. 4 ... |
| |Граф Гутен-Чапский. История лошади // ЖК. 1891. № 9. |
| ... ... ... ... // ЖК. 1891. № 12. |
| ... Е.Е. ... коневодства и культа коня у |
| ... ... ... Азии и ... ... Старого Света |
| |// Средняя Азия в древности и средневековье. М., 1977. |
| ... С. ... 6-т. ... 1964. ... ... А. ... в Тургайской области // Тургайские|
| |областные ведомости. 1894. № 44. |
| ... ... // ... 1991. 15 ... ... ... А.И. ... и его значение для киргизского |
| ... ... ... ... 1894. |
| ... Ә.Х. Ежелгі жыр-аңыздар. Алматы, 1985. |
| ... С.А. ... ... Монгольская хроника 1240 г. Т.1.|
| |М. – Л., 19... |
| ... А.У., ... З. ... ... в ... |
| |петроглифах // Исторические чтения ... М.П. ... ... |
| |1987. |
| ... Л.П. Конь в ... и эпосе народов Саяно-Алтая // |
| ... и ... ... ... с ... ... |и обрядами. Л., 1977. ... ...... ... тарих және этнология
институтының докторанты.
Алматы қаласы, Водозоборная 4 “б” кв. 11. тел. ... И ... ... СВЯЗАННЫЕ С МАСТЬЮ КОНЯ
На казахском языке слова, связанные с ... ... ... ... и
богаты, Нами в настоящее время собраны около 300 слов, многие из которых ... на ... ... В прошлом было плохой приметой ... ... ... ... ... ... из ... и даже
тысячи голов по мастям.
Среди мастей чаще всех встречаются: "торы" - гнедые, их ... 60-ти ... а реже - ... - темно-серый, "шубар" - чубарый,
"тобылгы ... - ... как ... ... ... распространение в
казахском народе получила погсворка ... ... ... ... -
"серый как баран, гнедой как ... ... для ... ординарности человека.
Л. П. Потапов, исследовавший культ коня у тюрко-монгольских кочевников,
особо останавливается на обрядовой ... ... ... ... ... у ... является “каракок", "темно-серый". Опытные табунщики,
много лет пасшие лошадей, и атбеги не раз ... ... что ... ... по ... с ... (баран) мастью, выглядит слабее. Когда
у казахов речь шла об ... ... ... ... и ... ... ... их потомков с такими словами: "Это же ... т.е. ... ... ... ... предпочтение дается чубарой масти. По словам атбеги,
совсем мало ... ... ... но они очень ... ... ... ... в казахском обычае у каждого человека бывает своя ... ... ... ... ... были не ... у одного отдельно
взятого человека, но и у целого рода и племени.
Все вышеизлокенное будет ... ... ... ... мастью коня), отобранными из ... ... ... ... ... ... WITH THE HORSE ... number of Kazakh words connected with the norse's coat is great. We
collected about 300of those, most of which are not ... ... Horse coat is one of the ... actively used in ... about ... For example Kazakh people say: "Bay as a horse" ... showing the typical, ordinary ... of a man.
Horse's coat was very meaningful in the horse cult, observed by ... ... ... coat of a horse was always ... in ... with
a white one.
The addition to dark-grey and dappled horse coat every in the ... every man can have his own ... horse coat that is ... him. That was possible not only for one ... man, but also for ... family or even a ... of these ... will be illustrated with factual information and
descriptions of the rituals and ... of the Kazakh ... ... әңгімелерге зер салатын болсақ, бұл жерге екі рет ... ... хан ... ... ... ... Кіші жүз ... келіп,
өзіне жақтастар іздейді, атақты Жанғожа батырдың қызын ... ... ... ... ... соны реттеу мақсатымен “Кіші жүздің
бары да, нары да осы, мұнымен ... ... деп, ... батырды
кілем жайып қарсы алады.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ұлттық драма театрының қалыптасуы мен дамуы62 бет
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет
Алтын адам10 бет
Менің Қазақстаным!9 бет
Эпостағы тұлпар образы43 бет
Ғұмырын ғылымға арнаған ғалым6 бет
Қазақ аңыз-әңгімелерінде тұлпар бейнесінің сомдалуы55 бет
Қазақстанның шипалы жерлері8 бет
Асқар Егеубай – публицист, аудармашы32 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь