Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының құрылуы: ланкестікпен күрес тәжірибесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
Тарау 1 Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы/ШЫҰ/: жаңа қауіпсіздік жүйесі ретінде
1.1 Орталық Азиядағы жаңа қауіпсіздік жүйесінің пайда болуы және Шанхай бестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Шанхай ынтымақтастық ұйымы/ШЫҰ/ және аймақтық қауіпсіздік мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 ШЫҰ мүше мемлекеттердің қауіпсіздік мүдделері: ланкестік және есіртке саудасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Тарау 2 Орталық Азиядағы жаңа қауіп . қатерлермен күрес және ШЫҰ
2.1 Орталық Азиядағы жаңа тәуелсіз мемлекеттер жаңа шақырулар ... ... ... ... ... ...
2.2 Қазақстан Республикасының Орталық Азиядағы ланкестікпен күрес саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Зерттеу жұмысының өзектілігі. XXғасырдың аяғымен XXI ғасырдың басы Кеңес Одағының республикалары үшін тарихи бетбұрысты кезеңі болғаны белгілі КСРО ы ыдырағаннан кейін жаңа тәуелсіз мемлекеттер халықаралық қатынастардың субъектілері ретінде бүкіләлемдік сахнаға шығып, сыртқы әлеммен, шет елдермен жоғары мемлекетаралық дәрежеде қатынастар орнату мүмкіндігіне ие болды. Олар беделді халықаралық ұйымдарға мүше болып (БҰҰ, ЕЫҚҰ т.б.), өздерінің дипломатиясын қалыптастыруға мүмкіндік алды.
Сонымен бірге жаңа геосаяси жағдайда Орта Азия мемлекеттері /Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан/өздерінің геосаяси және геоэкономикалық ерекшеліктеріне қарай әлемнің ірі мемлекеттерінің назарын аударған стратегиялық маңызды аймаққа айналды. Бұл ең алдымен өңірдің Еуропа мен Азияны біріктіретін қолайлы да тиімді географиялық орналасуы мен жер қойнауының пайдалы қазбалар мен табиғи ресурстарға бай болуымен шарттасқан.
Қазақстан үшін әлемнің жаңа геосаяси күштерімен қарым-қатынас орнату стратегиялық маңызды. мәселе
Бітіру жұмысының өзектілігі, ең алдымен, Қазақстанның қазіргі геосаяси жағдайымен тікелей байланысты. Геосаяси тұрғыдан алғанда, Қазақстанның Орталық Азияның бес мемлекеттерінің ішінде жетекші рөлге ие болуы және біздің мемлекетімізді жетекші мемлекеттердің аймақтық дамудағы негізгі факторы ретінде қарастыруында. ҚР – ның тәуелсіздік алғаннан кейінгі бүкіләлемдік қауымдастыққа кіру барысында шет елдермен дипломатиялық қатнастарды дамыту мәселелері үлкен өзектілікке ие болады.
Қазақстан әлемдік және аймақтық халықаралық ұйымдардың 64 мүше, оны 117 мемлекет мойындаған, жүзден аса мемлекетпен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылған, 40-қа жуық мемлекетте Қазақстанның елшіліктері мен өкілдіктері жұмыс істейді, ал Қазақстанда шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың 56 дипломатиялық өкілдіктері қызмет жасайды[1].
ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев «әлемдік шаруашылық байланыстардың қазіргі заманғы даму бағыты «теңдік, ерікті жэне прагматикалық қызығушылық негізіндегі интеграционизм бұл - Еуразия үшін лайықты келешек, яғни тек сондай жағдайда гана ол XXI ғасырдағы әлемдік экономика мен саясаттың жаһандық факторы бола алады» деген болатын [2].
Қарастырылып отырған тақырыпқа ғылыми тұрғыда баға берудің тағы бір қажеттілігі – негізгі геосаяси акторлардың Қазақстандағы саяси әрі экономикалық мүдделерін айқындау болып табылады.
1. Назарбаев Н. Қазақстанның болашағы –қоғамның идеялық бірлігінде.- Алматы: ПО «Кітап», 1993. -5 б
2. Бжезинский 3. Великая шахматная доска. - М.: международные отноше¬ния, 1998 г. - С53.
3. Вестник Московского государственного университета. Серия 12. - 1993 г, - N4- С.32
4. Чжень Ку Фу . Геополитика и геополитическое мышление: западное и китайское. Тайвань и геополитика азиатско-американской дилеммы. - Нью-Йорк, 1992г. С.8.
5. Сол жерде. С.8.
6. Доклад Генерального секретаря ООН К.Аннана к Ассамблее Тысячелетия ООН. Март 2000 г.
7. У.Т.Касенов. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. -Ал маты: Кайнар, 1998. -280 с.
8. У.Т.Касенов. Безопасность Централыюй Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. -Алматы: Кайнар, 1998. -280
9. Лаумулин М.Т.Китайско-центральноаиатскис отношения: геополитика и безопасность. Взгляд с Запада // Казакстан – Спектор. №2. -1998.- С .
10. Г.Киссинджер. Дипломатия. –М: Ладомир, 1997.- 848 с.
11. З.Бжезинский. Великая шахматная доска. Москва: Международные отношения, 2000. 254 с.
12. Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая. М., Политиздат, 1988.-256 с.
13. М.С.Капица. КНР: три десятилетия-три политики.- М.,:Политиздат, 1979.-576 с.
14. У.Т.Касенов. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы.-Алматы: Кайнар, 1998.-280 с.
7 А.Ходжаев. Китайский фактор в Центральной Азии. Ин-т. востоковедения им.Абу Райхана Беруни АН РУ.-Ташкент: Фан, 2004.- 135 с.
15. http://www.kazakhstanrevenuewatch.org/inc/show.php?id=7&page=smi_z
16. Арун Шагал. Растущее влияние России в Центральной Азии.http://www.inopressa.ru/eurasianet/2004/11/09/14:13:24/region
17. С.Лузянин. Российско-китайское взаимодействие в 21 веке. // МЭМО. №5, 2005. с.61-70.
18. Чарльз Э. Зиглер. Стратегия США в Центральной Азии и Шанхайская организация сотрудничества.//Мировая экономика и международные отношения. №4, 2005.- с.13-22.
19. Т.Шаймергенов. НАТО: военно-политическая стратегия в Центральной Азии. Позиции России.//Центральная Азия и Кавказ. №5 (41), 2005. с.64-74.
20. А.Катранис. Роль НАТО в Центральной Азии.//Центральная Азия и Кавказ. №5 (41), 2005. с.42-52.
21. Қытай сауда-өнеркәсіптік қоғамының сайты. http://www.іca.gov.cn
22. Қытай Халық Республикасы конституциясының преамбуласынан. Чжунхуа жэньминьгунхэго фадянь. - Цзилинь чубаньши, 2000.- 620 б.
23. Внешняя политика и международные отношения КНР.- М., 1974. - Т.1.- с.
24. Қытай Коммунистік Партиясының 15-ші съезінің материалдары. http://xjcztzz.51.net/zhonggong16/zg15.htm
25. Лаумулин М.Т. Китайско-центральноазиатские отношения: геополитика и безопасность (взгляд с Запада) //Казахстан-Спектр. Алматы, КИСИ,-№2(4), 1998. с.64-95.
26. Лузянин С.Г. Китай, Россия и Центральная Азия. Китай в мировой политике. Москва: РОСПЭН, 2001.-528 с.
27. Народное слово. 20 апреля 1994.
28. Китай.- Пекин, Издательство "Синьсин", 1999. –
29. Тао Шуцинь. Внешняя политика КНР в условиях глобализации.//Азия и Африка сегодня. 3. 2005. с.25-28.
30. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. Алматы: «Дәуір», 1992. -56 бет.
31. И.А.Каримов. О национальной государственности, идеологии независимости и правовой культуре. Ташкент, 1999.-553 с.
32. С.Ниязов. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. –Ашхабад, 1999.-175 с.
33. Сюэ Цзюньду, Син Гуанчэн. Чжунго юй ЧжунъЯ.- Бэйцзин, Шихуэй кэсюэ вэньсянь чубаньши, 1999. 270 б.
34. Егемен Қазақстан. 21 қазан 1993.
35. Народное слово. 20 апреля 1994.
36. Слово Кыргызстана. 30 апреля 1994.
37. Нейтральный Туркменистан. 22 апреля 1994.
38. Дипломатия жаршысы.- 1996.- № 1.- 23-24 б.
39. Н.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. Алматы: Өнер.- 1996.-272 б.
40. Чжао Чанцин. Орталық Азияның 5 мемлекетінің сыртқы саясаты және мемлекеттік қауіпсіздік стратегиясы //ЧжунъЯ яньцзю.- 1997. - № 1-2.
41. К.Қожахметұлы. Қазақстан жол торабында тұр, қалай жүреді?//Ақиқат.- 1993.- №3.- 3-8 б.
42. Егемен Қазақстан. 5 маусым 2002.
43. Народное слово. 11 ноября 1999.
44. А.Арыстанбекова. Казахстан в ООН: история и перспективы. Алматы, 2004. с.
45. ЧжунъЯ яньцзю. 1997. № 1-2. 6-10 б.
46. Егемен Қазақстан. шілде 1996.
47. Правда Востока. 4 июля 1996.
48. Дун Оу ЧжунъЯ вэньти.- 1997.- № 2
49. Гоцзи вэньти яньцзю.- 2001.-№ 3.- 36 б.
50. Дипломатия жаршысы.- 1999.- №3.- 17 б.
51. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы жиырма бірінші ғасырда жан-жақты ынтымақтастықты одан әрі нығайту туралы бірлескен декларация // ҚР СІМ-нің материалдары.
52. Түркістан. 28 ақпан, 2002.
53. Республика. 19 сәуір 2001.
54. Нейтральный Туркменистан. 5 января 2002.
55. http://www.cvі.kz
56. Егемен Қазақстан 14 қыркүйек 2001.
57. РИА “Новости” 9 июня 2001.
58. Лю Цзайци. Внешняя политика КНР и перспективы китайско-российских отношений //Мировая экономика и международные отношения.- 2004.- № 9. с.84-90.
59. http://tajikistan.tajnet.com
60. В.С.Кузнецов. Цинская империя на рубежах Центральной Азии. Новосибирск, 1983.- 128 с.
61. В.П.Саввин. Взаимоотношения царской России и СССР с Китаем. М-Л., 1930.-152 с.
62. Китай и соседи. М., Наука.- 1982.- 454 с.
63. Социалистік Қазақстан. 17 тамыз 1969.
64. Визит Генерального секретаря ЦК КПСС, Председателя Президиума Верховного Совета СССР М.С.Горбачева в КНР 15-18 мая 1989 года.-М., 1989.-80 с.
65. Игорь Ханин. О делимитации и демаркации государственной границы между Кыргызской Республики и Китайской Народной Республикой. http://www.sk.kg
66. Жас Алаш. 18 маусым 2002.
67. Айдаһар мен Айырқалпақ жер дауын қалай шешті.//Жас Алаш. 18 маусым 2002.
68. Газета “Риф”, 22 июня 2001.
69. Радио Свобода. 18 мая 2002.
70. Газета “Дело №”. http://delo.to.kg
71. Сыроежкин К.Л. Взаимоотношения Китая с государствами Центральной Азии // Казахстан-Спектр. Алматы, КИСИ, №1(11) с.86.
72. Синьхуа агенттігі. 4 шілде 2000.
73. Коммерсант. 20 мая 2002.
74. Независимая газета. № 98, 2002.
75. Чжен Кун Фу. Геополитика Казахстана: между прошлым и будущим. Алматы. Жеті Жарғы. 1999. с. 43.
76. Р.Бурнашев, И.Черных. Вооруженные силы Республики Узбекистан.//Континент. - 2003. № 2 (89) 29 января-11 февраля.-с.
77. В.Лукин. Россия-Китай. //Международная жизнь.- 2001.- №2. с.
78. Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. Алматы, «Атамұра».- 2003.- 241б.
79. http://www.sііs.org.cn/gjwtlt/2003/cn200031-2/pguang.htm
80. Российская информационная служба “Интегрум” 7 января 2002.
81. А.Тауасаров. ШОС приобретает реальные очертания.//Казахстан и современный мир.- 2003. - № 2(5). с.
82. Чжу Чжэнхун. Региональная безопасность Центральной Азии и Россия после событий 11 сентября.//Проблемы Дальнего Востока. 1, 2005.-с.6-12.
83. В Михеев. Российско-китайские отношения: успехи и новые вызовы.//Азия и Африка сегодня. 1. 2005.- с.2-5.
84. В.Кузнецов. Китай подключился к борьбе с терроризмом.//Азия и Африка сегодня. 12. 2004.- с.12-18.
85. Сыроежкин К.Л. Китай и Центральная Азия: политические отношения и торгово-экономическое партнерство. //Казахстан-Спектр № 1-2, 1997. с.103.
86. Лю ЦинЦай. Современная внешняя политика Китая и кит-рос. Отношения. //Проблемы Дальнего Востока. № 5, 2004.с.54-59.
87. С.Цыплаков, Е.Попов. Российско-китайское торгово-экономическое сотрудничество: проблемы и перспективы.//Пр.Д.В. 4, 2003. С.79-89.
88. Чжен Кун Фу. Геополитика Казахстана: между прошлым и будущим. Алматы. Жеті Жарғы. 1999. с. 43.
89. Егемен Қазақстан. 26 қыркүйек 1997.
90. Г.Осорова. Центральная Азия и Китай: перспективы сотрудничества. //Материалы Международной конференции “ЦА и Китай: поиск новых геополитических ориентиров” 15 июля 2002. “Kyrgyzstan-Іnternet” и «Gazeta.Kg»
91. Ю.Песков. Проблемы и перспективы сотрудничества России и Китая.//Проблемы Дальнего Востока.-1997. - № 3. с.
92. О. Резникова. Центральная Азия и Азиатско-тихоокеанский регион.// Мировая экономика и международные отношения. № 4. 1999. с.100-108.
93. Дипломатия жаршысы. № 4. 1997. 35 бет
94. Дипломатия жаршысы. № 4. 1999. 51 бет.
95. Центральная Азия и Кавказ. № 3 (15) 2001. 39 бет.
96. В.Бабак. Астана в треугольнике Москва-Вашингтон-Пекин.//ЦА и Кавказ. №1(7) 2000. 176 бет. с.168-177.
97. И.Галаджий. Внутренний рынок Китая становится все более привлекательным для России и ряда стран СНГ.//Нефть России. №2, 2000.
98. Ю.Юданов. Центральная Азия- новый фаворит иностранных инвесторов. //Мировая экономика и международные отношения. №3, 2000. с.72-79.
99. Политика КНР на современном этапе: реалии и перспективы. Научное издание. – Алматы: Казахстанский Институт Стратегических Исследований при Президенте Республики Казахстан, 2005. 231 с.
100. С.Покровский. Недешево, но сердито.//Нефть и газ. с.140-144.
101. Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии. Серия публикаций ПРООН в Казахстане. Алматы, 2004.- 132 с.
102. Дипломатия жаршысы. 1999.- № 2.- 13 б.
103. Казахстанская правда. 20 ноября 1999.
104. Темирболат Бахытжан. Между Китаем и Казахстаном может начаться конфликт из-за воды.//Саясат.- 2000. август-сентябрь. с.
105. Деловая неделя. 29 октября 1999.
106. Егемен Қазақстан. 14 қыркүйек 2001.
107. Гусева Л.Ю. Проблема использования водных ресурсов трансграничных рек в казахстанско-китайских отношениях. http://www.kіsі.kz
108. С.Абдулпаттаев. Қазақстан-Қытай қарым-қатынастары.//Ақиқат. - 2004.- № 8.
109. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Китайской Народной Республики о сотрудничестве в сфере использования и охраны трансграничных рек. ҚР СІМ-нің материалдары.
110. Ж.Курмангалиев. Состояние и перспективы торгово-экономических отношений между Республикой Казахстан и КНР.//Казахстан: экономика и жизнь. №9, 1994. с.16-19.
111. Ж.Закиева. Казахстан-Юго-Восточная Азия: итоги и перспективы сотрудничества.//Казахстан: экономика и жизнь. №12, 1995.
112. К. Султанов. Наш сосед-Китай.//Казахстан и мировое сообщество. №3 (4). 1995. 89 бет.
113. К. Токаев. Под стягом независимости. Алматы. Білім.1997.с. 225-226.
114. ЧжунъЯ синьси. 1995 №3. 1-2 беттер.
115. “Kazakhstan today” 22 сентября 2003.
116. М.Н.Намазбеков. Торгово-экономическое сотрудничество Казахстана с Китаем как фактор обеспечения безопасности в Центральноазиатском регионе.//Аналитическое обозрение. №4. 2003. 21 бет.
117. Дипломатия жаршысы. 1-2 тоқсан. 2004. 39 б.
118. http://www.transsystem.kz
119. http://www.khabar.kz Жеті күн. 23 мамыр 2004 жыл.
120. Мамбеталиев Мурат. Кыргызская Республика и КНР: реальность и перспективы.//Этнический мир. Информационно-аналитический бюллетень. № 13.//http:www.assamblea.kg/em13_engl.htm
121. Туркменистан интернет
122. Ма Дачжэн. ЧжунъЯ вуго шиган. Синьцзян жэньминь чшубаньшэ. 2000. 445 бет.
123. Контимост. №4, 2004.
124. А.Мамадазимов, В.Ким. Вопросы углубления таджикско-китайских отношений.//Проблемы Дальнего Востока. №6. 1997. с.53-58.
125. И.П.Азовский. Вторая трансконтинентальная евро-азиатская магистраль.//Железнодорожный транспорт. №9. 1995. Москва. с.24-30.
126. Народное слово. 1 октября 1999.
127. Народное слово. 10 июня 1999.
128. Амаяк Мартиросян. Великий Шелковый путь: этапы восстановления.//ЦА и Кавказ. № 6(12),2000. 201 бет.
129. И.Азовский. Шелковый путь накануне 21 века.//ЦА и Кавказ. №2(3) 1999.
130. ИА Кабар. 4 января 2001.
131. Ли Шэнчжу. Синьцзян дуй Су (Э) маойши (Шыңжаңның Кеңес Одағымен (Ресеймен) сауда тарихы 1600-1990. Шыңжаң халық баспасы. 1993. 785 бет. 643 б.
132. К.Сыроежкин. Казахстан-Китай: торгово-экономические отношения.//Казахстан и мировое сообщество. № 1(2). 1995. 63 бет.
133. ЧжунъЯ яньцзю. 1989. №3. 39 бет.
134. Абдуллаева К.Ш., Абдуллаев А.У., Бекбергенов С.Б. Синьцзян-Уйгурский автономный район на пути экономической модернизации. –Фрунзе: КиргизНИИНТИ, 1990.-112 с.
135. ЧжунъЯ синьси. 1992. №3. 27 бет.
136. Ху Хунпинь. КНР свой шанс не упустит.//Независимая газета 15 июня 2001.
137. На “Шелковом пути возвышается современный международный коммерческий город.//Контимост. №1, 2004. Панорама. 8 июля 2005.
138. Сотрудничество в сфере образования между Китаем и Узбекистаном. //Контимост. №3, 2004. с.22
139. Слово Кыргызстана. 23 июня 2003.
140. Нейтральный Туркменистан. 4 января 2002.
141. Қ.С.Сұлтанов-ҚР-ның ҚХР-дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі. “Қазіргі Қытай сыртқы саясатының кейбір ерекшеліктері”. Дипломатия жаршысы. №4, 1997. 62 бет.
        
        әль – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық  университеті
Халықаралық қатнастар факультеті
Халықаралық қатнастар және ҚР ... ... ... ... ... ... ... күрес тәжірибесі»
Диплом жұмысы
Қорғауға жіберілді:
Халықаралық қатнастар және ҚР
Сыртқы саясаты кафедрасының
меңгерушісі
Т.ғ.д. ... Ф.Т. ... ... С.Ж. ... 2009 жыл
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
...............................................3
Тарау 1 Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы/ШЫҰ/: жаңа қауіпсіздік жүйесі ... ... ... жаңа қауіпсіздік жүйесінің пайда болуы және Шанхай
бестігі.....................................................................
....................................................
1.2 ... ... ... және аймақтық қауіпсіздік
мәселелері………...............................................................
..........................................
1.3 ШЫҰ мүше мемлекеттердің қауіпсіздік мүдделері: ланкестік және ... 2 ... ... жаңа ... – қатерлермен күрес және ШЫҰ
2.1 ... ... жаңа ... ... ... Қазақстан Республикасының Орталық Азиядағы ... ... ... ... ... ... ... XXI ғасырдың басы
Кеңес Одағының ... үшін ... ... ... ... белгілі
КСРО ы ыдырағаннан кейін жаңа ... ... ... ... ... бүкіләлемдік сахнаға шығып, сыртқы
әлеммен, шет елдермен жоғары мемлекетаралық ... ... ... ие ... Олар ... ... ұйымдарға мүше болып (БҰҰ,
ЕЫҚҰ т.б.), өздерінің дипломатиясын қалыптастыруға мүмкіндік алды.
Сонымен бірге жаңа геосаяси ... Орта Азия ... ... ... ... және ... және геоэкономикалық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... стратегиялық маңызды аймаққа айналды. Бұл
ең ... ... ... мен ... ... қолайлы да тиімді
географиялық орналасуы мен жер қойнауының пайдалы қазбалар мен ... бай ... ... үшін ... жаңа ... ... қарым-қатынас орнату
стратегиялық маңызды. мәселе
Бітіру жұмысының өзектілігі, ең алдымен, Қазақстанның қазіргі геосаяси
жағдайымен ... ... ... ... алғанда, Қазақстанның
Орталық Азияның бес мемлекеттерінің ішінде жетекші рөлге ие болуы және
біздің мемлекетімізді ... ... ... дамудағы негізгі
факторы ретінде қарастыруында. ҚР – ның тәуелсіздік ... ... ... кіру ... шет ... ... дамыту мәселелері үлкен өзектілікке ие болады.
Қазақстан әлемдік және аймақтық халықаралық ... 64 ... ... ... ... ... аса ... дипломатиялық қарым-
қатынастар орнатылған, 40-қа жуық мемлекетте Қазақстанның елшіліктері мен
өкілдіктері жұмыс істейді, ал Қазақстанда шет ... мен ... 56 ... ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаев «әлемдік шаруашылық байланыстардың қазіргі
заманғы даму бағыты «теңдік, ... жэне ... ... ... бұл - Еуразия үшін лайықты келешек, яғни ... ... гана ол XXI ... ... ... мен ... факторы бола алады» деген болатын [2].
Қарастырылып отырған тақырыпқа ғылыми ... баға ... тағы ...... ... акторлардың Қазақстандағы саяси әрі
экономикалық мүдделерін айқындау болып ... үшін ... ... негізгі мақсаттарының бірі аймақтағы
саяси қауіпсіздікті сақтау болып табылады. Қазақстан үшін РФ, АҚШ ... ... ... ... ... ... маңызға ие
болады. Өйткені бүгінгі таңда халықаралық деңгейде ... ... ... ... ... ... ... халықаралық
лаңкестік, діни экстремизм, ұлттық сепаратизм сияқты келеңсіз құбылыстармен
күресу бір ғана ... ... ... ... туындаған интеграциялық процестер нәтижесінде құрылған
аймақтық ұйымдардың қызметі оның айқын ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігі мен тұрақтылығын
сақтау мақсатында құрылғанын айту керек. ҚР сыртқы саясаты өз ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Орта Азия
мемлекеттері осы ұйым шеңберіндегі ынтымақтастықты Қытай мен Ресейдің
әлеуеті ... ... ... және экономикалық дамуға жетудің
жолы ретінде қарастырса, Қытай осы ұйымдағы өзінің жетекші орнын пайдалана
отырып, ... ... ... етуші күшке айналуды мақсат тұтатыны
сөзсіз. Көптеген саясаттанушылар Қытай үшін ... ... ... АҚШ ықпалын бәсеңдету үшін қажет деп есептейді.
Баршаға белгілі, 2001 жылдың 11 ... ... ... ... ... ... ... коалиция күштерінің Орталық
Азияға енуімен АҚШ-тың аймақтағы қатысуы күшейе бастады. НАТО-ның ... ... ... тұратын Қытай мен Ресей АҚШ-тың Орталық Азиядағы
ықпалының күшеюін ... ... Оған ... 2005 жылдың шілде
айындағы ШЫҰ-ның Астана саммиті. ... ... ... ... АҚШ ... ... ... әскери контингенттерінің
ШЫҰ-ға мүше мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... өзінше аймақтағы негізгі күшке ... ... мен ... ... екі ... ... ... ықпалын
бәсеңдету үшін өзара көмек пен қолдауға сүйенуге тура келіп отыр. Астана
саммиті АҚШ-тың ... ... ... кетіруді мақсат еткенмен, бұл
мақсатқа жартылай ғана қол жеткізілді. Андижандағы ... ... ... ... қатты әшкерелеуге алды. Нәтижесінде Қытай мен ... ... ... ... ... ... ... Ал Қырғызстан
өзінің экономикалық мүддесін алғашқы орынға қоя отырып, ШЫҰ-да белгіленген
мақсаттардан бас тартып, ... ... қала ... ... ... жұмыстың тақырыбы болып табылатын ... ... ... ... және ... ... ... мен сыртқы
сяасттағы басымды бағыттарды айқындау және олардың ... ... ... ... арақатынасының болашақтағы дамуына баға беруге
мүмкіндік береді. ... ... Бұл ... ... ... ... ... жұмысының хронологиялық шеңбері 1992 ... ... ... ... ... ... ... 21-ші ғасырдың
алғашқы онжылдығының 1-ші жартысына дейінгі аралықты қамтиды.
Бітіру жұмысының мақсаттары мен міндеттері.
Бітіру жұмыстың негізгі мақсаты ҚР – ның ... ... ... ... және ... ... зерттеу болып табылады. Осындай
мақсатқа сәйкес зерттеу жұмысының алдына мынадай мақсаттар қойылады:
1. ҚР – ның ... ... ... ... ... ... ... үшін сыртқы саясаттың алатын орны мен ролін айқындау.
3.Қазақстанның жетекші ... ... ... ... ... пен ... қалыптастырудағы қазақстанның
тәжірибесіне объективті қорытынды жасау.
.Бітіру ... ... ... ... ... ... ... қатарында алдымен ҚР Президенті және қазақстандық
дипломаттардың ... ... ... ... ... ... мемлекет ретінде ... мен ... ... ... ... он ... ... еліміздің егемен ел ретінде ішкі және сыртқы ... даму ... ... Оның ... ... ... ... бұл мемлекетпен өзара тиімді
экономикалық, ... ... ... ... дамытудың
қажеттілігі баяндалады. Қазақстанның егемен ел ... ... ... айқындауы, оның халықаралық қауымдастыққа толыққанды мүше
ретінде кіруі және ...... ... ... ҚР экс ... істер министрі, қазіргі таңда ҚР Сенат төрағасы ... ... ... ... ... ... в условиях
глобализации», «Беласу» [7]атты еңбектерінде ... Қ.К. ... ... ... ... ... ... саясаты
баяндалып, сыртқы саясаттың бағыттары, кезеңдері және басым жақтары
қарастырылған.
Сонымен ... ... ... да және ... де зерттеу еңбектерінің негізін құрайды. Олардың қатарында
Қ. Султанов, М. Тажин О.Сүлейменов атап өтуге болады.
Бұл еңбектерде ҚР ... ... қол ... ... жасай отырып, Қазақстанның экономикалық даму және экономикалық
салалаларды реформалаудың ерекшеліктеріне, ортақ жақтарына баға ... ... ... ... ашуда Ресей және Орта Азияның
республикалары басшыларының ... де ... ... ... ... ... ... Б.Н.Елциннің,В.ВПутиннің, Өзбекстан
президенті И.Каримовтың «О национальной государственности, ... и ... ... ... президенті С.Ниязовтың
«Внешняя политика нейтрального Туркменистана»[9] атты еңбектерін атап өтуге
болады.
ҚР –ның жалпы сыртқы ... ... мен оның ... және ... ... ... ... талдау жасауға бірқатар Ресей
зерттеушілері мен ғалымдарының ... ... ... ... ... А.Д.Воскресенский, В.А.Лузянин,
С.Г.Свешников, Ю.Песков В.Лукин, ... , ... [10], ... ... ... ... зерттеушілер қазақстанның сыртқы саясатында мемлекеттік
маңызы бар мәселелер турасында жазған белгілі тарихшы-ғалымдардың еңбектері
бар.
Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар Орта Азиядағы
геосаяси жағдай мен өңірдің әлемдік саясатта алатын орны ... ... ... ... еңбектерінде қарастырылып, жан-жақты талдау
жасалынған[11].
Сонымен ... ... ... ... басылымы Қазақстан, мен
Орта Азиядағы мен ... ... ... ... ... ... американдық зерттеушілердің, көзқарасын
баяндайды. Олардың ... ... ... ... ... ... және т.б. ... Азиядағы геосаясатына арналған өзбек, қырғыз зерттеушілерінің
еңбектері ... ... ... ... ... ... ... қатысты әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық
Университетінің халықаралық қатынастар факультетінің халықаралық қатынастар
және Қазақстанның сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... және т.б. еңбектері
бар.
Зерттеудің деректік ... ... ... ... ... ... ... деректік негізгі көздерін төмендегідей бес топқа
бөлуге болады.
Зерттеу көздерінің бірінші тобын дипломатиялық құжаттар құрайды. Олар
ҚР ... ... ... дамыту барысында қол жеткізілген
келісімдер, декларациялар, коммюникелер ... ... ... ... ... ел ... сыртқы істер
министрлерінің, елшілердің баяндамалары, ... ... ... ... және әртүрлі ақпарат құралдарына берген сұхбаттары кіреді.
Олар берілген жұмыстың теориялық-әдістемелік негізін құрайды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде саясатшы, тарихшы ғалымдардың
зерттеулері мен ... ... ... ... ... төртінші тобын отандық және шетелдік ... ... ... түрлі ақпарат құжаттары ... ... ... «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда», «Жас
Алаш», «Түркістан», «Деловая неделя», «Панорама» ... ... ... «Ақиқат», «Саясат», «Казахстан-Спектр», «Центральная
Азия и Кавказ», «Казахстан: экономика и жизнь», «Казахстан и ... ... ... ... журналдарында бар. Ал Ресейдің
«Правда», «Известия», «Аргументы и факты», «Независимая газета» газеттері
мен «Проблемы ... ... ... ... и ... «Азия и Африка сегодня», «Нефть и газ», ... ... ... ... ... ... ... тобын Қазақстан мен
жетекші мемлекеттердің ақпарат агенттіктерінің хабарлары құрайды. Мұндай
ақпарат агенттіктердің қатарында Қазақстанның «Хабар», «ҚазААГ», ... ... ... ... «Ховар», Ресейдің
«Новости», «ИТАР-ТАСС» агенттіктері бар. Ақпарат агенттіктерінің хабарлары,
негізінен, интернет желісінен ... ... ... ... ... ... ... толық
зерттеуге және жұмыстың мақсаттары міндеттерін ашуға мүмкіндік ... ... ... ... Зерттеу жұмысының теориялық
негізін отандық және шетелдік ғалымдардың ғылыми қорытыныдылары құрайды.
Диссертацияда тарихи ... және ... ... ... ... ... ... қолданылды. Сонымен қатар кеңінен
қолданылатын тарихи-салыстырмалы және жүйелеу әдістері де зерттеу жұмысына
арқау ... Бұл ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Зерттеу жұмысын ғылыми негізде жүйелеп, оның
нәтижесін шығару үшін, сол арқылы баяндау, ... және ... ... мақсаттарға қол жеткізу үшін ғалымдар әртүрлі әдістерді зерттеген.
Сыртқы саясаттың ... ... ... ... ... өз ... ... Олар зерттеудің билікті-элиталық,
плюралистік, ұйымдастырушылық-құрылымдық, рационалды, бюрократиялық-саяси
модельдерін ... ... ... пен ... ... ... мен
талдаудың көптеген әдістемелерін дамытқан.
Берілген зерттеу жұмысының тақырыбын ашуда негізгі әдістеме ретінде
жаңа құрылымдық функционализм ... ... ... ... ... ... ... және оның сипатына ... баға ... ... ... ... ... қатынастар мен
мемлекеттің сыртқы саясатын зерттеудің едәуір қажетті әдістемесі дәстүрлі
және ... ... ... жаңа ... ... ... ... идеализм концепциясы болып табылады да, жаңа құрылымдық
функционализмге сүйенеді. Ал ол өз ... ... Т., ... ... Н., Мюре У., ... С., ... М., ... К., Яо Д. сияқты
ғалымдар зерттеген құрылымдық-функционалдық талдаудың дамуы болып табылады.
Жаңа геосаясатта ... ... ... ... ... ... жағдайлар сияқты 4 қызметтен құралатын қоғамдық құрылым арқылы
қарастырылады. Құрылымның ... мен ... ... ... 4 қызметтің өзара үйлесімділігі болып табылады. Ал ішкі ... ... ... ... ... ... ... қызметтердің тұрақтылығының бұзылуы бүкіл құрылымның ... кері ... әкеп ... жұмысында саяси құбылыстарға баға берудің тағы бір әдісі
ретінде ойындар теориясы пайдаланылады. Бұдан 40 жыл ... ... ... ... мен ... ... ... экономикалық мәселелерді
шешудің тиімді жолдарын табуға тырысқан, сол ... ... ... және ... ... атты ... ... көрсетілген
классикалық ойындар теориясын жасап шығарған. Оның негізінде рационализм
принциптері бойынша жұмыс ... ... ... ... және
болжау модельдері құрылатын мүмкіндік теориясы жатыр. Біртіндеп бұл ... ... ... да салаларына қолданылатын құралға айналды. Саясат
ғылымында ол ... мен ... ... ... мемлекетаралық
келіссөздер сияқты саяси құбылыстарды зерттеудің салыстырмалы әдісі болып
табылады.
Бітіру жұмысыныың құрылымы кіріспеден, екі тараудан тұрады.
Тарау 1 ... ... ... жаңа ... ... ... Орталық Азиядағы жаңа қауіпсіздік жүйесінің пайда болуы және ... ... ... ... ... ... оның ішінде
КСРО-ның ыдырауы Орталық Азия үшін ... ... ... ... ... мемлекеттердің пайда болуы, олардың өзінің ішкі және сыртқы саяси
бағыттарын белгілеп, әрі ... ... ... оңай іс емес ... ... ... Орталык Азия елдері халыкаралық істерге белсене араласа
отырып, халықаралық ұйымдарға мүше ... ... ... ... мүшесіне айналды. Бүгінде әлемнің жетекші мемлекеттері мен саяси,
экономикалық күштер назары осы аймаққа аударылған.
КСРО кезінде Орталық Азия ... яғни ... ... жэне ... республикаларьшың әлеуметтік-саяси жағдайы,
экономикалық дамуы бірдей деңгейде болды. Ал тәуелсіздік алғаннан кейін бұл
мемлекеттер өзіндік даму ... ... ... әркайсысының ұстанған саяси
бағьтты әртүрлі болды.
Мысалы, Түркменстан ешкімге ... ... ... ... алды. Тәжікстанда мемлекет ... ... ... ... жж. ... ... басынан кешірді. Өзбекстан болса
И.Г. Каримов басқарған авторитарлық жүйе кұруға кірісіп кетті. ... ... ... ... ішкі саясатты және көптармакты
сыртқы ... ... ... әлем ... тең ... ынтымақтастықты
дамытуға бет алды.
Сонымен бірге Ортальщ Азия ... үшін ... ... ... ... ... ... дағдарыстан шығудын
жолдарын да іздестіру ... ... Дәл ... жағдайда Орталық Азия
елдерінің шикізат пен табиғи ресурстарға бай ... ... ... ... экономикалық қатынастарға кірігуіне мол ... ... ... Азия ... әлемдік саясаттың белсенді факторына
айналды. Аймакта АҚШ. ЕО. Қытай. Рессй. Түркия, Иран және ... ... ... түйіскен. Егерде жиырмасыншы ғасырдың 90-шы
жылдары бұл аймақта ірі мемлекеттер негізінен ... ... ... ... ... ... бастап экономикальщ мүдде саяси мүддеге
ауысқандай.
Ресей 19 ғ.-20 ғ. басында ... ... ... ... ... Ал 21 ғ. ... ... дипоматиясы АҚШ, Қытай, Түркия, Иран,
Үндістан, Пәкістан, Сауд Арабиясы, сонымен қатар еуропалық мемлекеттермен
бәсекелестікке түсуде.
Орталық Азия ... ... ... экономикалық, ұлттық, тарихи,
мәдени және тағы ... ... ... ... ... және
геоэкономикалық жағынан өзіндік ерекшеліктерге ие аймақ болып табылады. Ең
алдымен ол географиялық жағынан ... ... мен ... ... ... мен оңтүстіктегі ислам әлемінің тоғысқан жерінде
орналасқан. Сондықтан да аймақтың ... ... өте зор. ... ... шыға ... ... ... аймақ, әлемнің басқа
аймақтарына тек көрші мемлекеттер арқылы ғана шыға алады, ... ... ... орнатудың мәні қаншалықты зор екендігін айтпаса
да түсінікті. Үшіншіден аталмыш аймақ табиғи ресурстарға өте бай, ... ... ... газ, мұнай, түсті металдар және басқа да пайдалы
қазбалар көздері бар. Ауыл ... ... ... ... ... және
тағы басқа экономикалық дақылдарды дамытудағы жағдайы айтарлықтай ... ... зор ... ... ие. ... ... мәдени жағынан алғанда бұл аймақ өзіне тән ерекшеліктерге ие, түркі
және ислам мәдениетімен дәстүрлі байланысы зор, оған қоса ... пен ... ... ... да ... ... аяғы, дәлірек айтсақ, 90-шы жылдардың басы Орталық Азия
республикалары үшін ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... үшін де ... бетбұрысты кезең болды. Социалистік тәртіп
орнатып келген дүниежүзінің ірі державасы Кеңес Одағы ыдырап, 70 жыл ... ... ... ... мемлекеттер статусына ие болды.
Әрине, алғашқы егемендік ... ... үшін ... ... ... ішкі және ... ... бағыттарын белгілеп, әрі қарай
өздігінше аяқ алып жүруі оңай іс емес ... ... ... ... ... ... ... істерге белсене араласа ... ... мүше ... ... ... тең ... ... Бүгінде әлемнің көптеген мемлекеттері мен саяси, ... ... осы ... аударылған.
КСРО алып мемлекет ретінде тарих сахнасынан кеткен соң, оның орнында
қалған республикалар, оның ішінде Орталық Азия ... де ... ... ел ... халықаралық қауымдастықтан өздеріне тиесілі
орындарын алуға тырысты. 1991 ... ... ... соң бірі әлемге
өздерінің тәуелсіздігі ... ... Осы ... ... ... ... іс ... ыдырауы туралы Беловеж келісіміне қол қойылып,
айдың соңында Алматыда Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азия ... ... ... болып Түркия, Ресей, Қытай және АҚШ
мойындайды.
Тәуелсіздік алған бес ... ... ... ... ... ... ... Ал жеке-дара мемлекет ретінде
өмір сүре ... ... ... Азия ... өзіндік даму жолын
таңдап, олардың әрқайсысының ұстанған саяси бағыты әртүрлі ... ... ... ... бейтараптық саясатты таңдап, оқшауланып
алды. Тәжікстанда мемлекет ішіндегі ... ... ... ... аса ... ... азамат соғысы басталып кетті. Қазақстан
көптармақты сыртқы саясатты ұстана отырып, әлем ... тең ... ... бет ... ... ... ... мемлекет
құрамында болып келген 5 республика үшін өзара шаруашылық байланыстардың
үзілуі салдарынан болған ... ... ... ... да
іздестіру қажет болды. Дәл осындай жағдайда Орталық Азия ... ... ... ресурстарға бай болуы, олардың геосаяси жағдайы әлемдік
экономикалық қатынастарға кірігуіне мол ... ... ... ... ... кезде Орталық Азия елдерінің басқа да
одақтас республикалар сияқты шет мемлекеттермен байланыстары орталықпен
басқарылып, ... ... ... өте ... ... Ал ... соң ... саясат жүргізу ісінде дербестікке қол жеткізіліп, алыс-
жақын шет елдермен жан-жақты ынтымақтастықты орната ... ... ... ... ... ірі ... осы аймаққа деген
назары ерекше ... ... Азия ... ... ... белсенді
қатысушысына айналды.
Қытай да АҚШ-тан кейінгі екінші ірі мұнай ... ... ... игеру ісінен шет қалған жоқ. Қытайдың мұнай-газ компаниясы
Қазақстанның бірқатар мұнай кеніштерін игерумен қатар, ... ... ... мұнай құбыры салынып бітті. Бұған дейін Қытайға ... ... ... ... болса, ендігі кезекте мұнай ... ... ... ... ... ... 11 ... оқиғасынан кейін АҚШ-тың Орталық Азиядағы әскери
қатысуы белсендірілді. Кенеттен Орталық Азия аймағы ... ... ... ... ... ... Орталық Азия республикаларын, Ресей мен
Қытайды біріктірді. Ұлттық қауіпсіздік ... бұл ... ... ... ... ... ... келген қауіппен
соқтығысты. Енді Ресей шешен сепаратистерінің Усама бен Ладенмен және ... ... ... ... ... ... Қытай Шыңжаңдағы
ұйғыр сепаратистерінің «Аль-Каидамен» және «Талибан» ... ... Ал ... Азия ... ... үшін ... ... өте зор ... ... ... мұсылман
фундаменталистерімен күрестегі өз позицияларының нығаюы басымдық әкелді
[11, с.16].
Кеңес Одағының ыдырауымен Ресей ... ... ... ... алса
да, Орталық Азия елдерімен тарихи сабақтастығын алға ... ... ... ... ... ... ... ұйымы, Шанхай
ынтымақтастық ұйымы, Орталық Азия ынтымақтастығы ... ... ... ... ... пайда болуы, оның Өзбекстан мен Қырғызстанда ... ашуы ... ... Азиядағы ықпалын күшейтуге итермеледі. 1990
жылдардың ... ... ... ... ... қызметін белсендірді. 2003
жылдың мамыр айында Ұжымдық қауіпсіздік шартына жаңа құрылымдық өзгерістер
енгізу туралы шешім ... ... ... ... Азиядағы
ықпалының күшеюіне септігін тигізген ... ... ... ... [12, ... ... стратегиялық қадамы- 2003 жылдың күзінде Қырғызстанда
әскери базасының ашылуы. Бұл Ресей мен Орталық ... ... ... ... ... тікелей әскери қатысуын қолдайтынын көрсетті.
Содан соң 2004 ... ... ... ... ... мен Э.Рахмоновтың
кездесуінде Ресей мен Тәжікстан арасындағы жан-жақты ынтымақтастықты ... ... қол ... оның ... Ресейдің Тәжікстандағы
әскери қатысуы да бар. Оған қоса Мәскеу мен ... ... ... ... ... ... олардың жақындасуында ортақ қауіпсіздік
қатерлер мен бірлескен әскери жаттығулар негізгі рөл атқарады[12, с.69].
Орталық Азия ... ірі ... ... ... НАТО-
ның да өңірге келгені туралы айтпасқа болмайды. Солтүстік Атлантикалық
альянс- ... ... ... ... ... болып табылады.
Ауғанстандағы антилаңкестік операцияда АҚШ ... ... ... ... Ресей мен Қытай НАТО-ның Орталық Азияға келуін қаламайды,
өйткені ол бұл екі алпауыттың аймақтағы ықпалын әлсіретуі мүмкін. НАТО ... Азия ... ... ынтымақтастық 1994 жылдан басталғаны
белгілі. Сол кезде Орталық Азияның Түркменстаннан басқа төрт ... ... үшін ... ... ... ... Азия ... «Бейбітшілік үшін серіктестік»
бағдарламасына кіруі олардың Альянспен байланыстарына ... ... ... қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықтың тетігін қамтамасыз етті,
бірлескен қайраткерліктің негізін қалады. Стамбул саммитінде ... ... ... ... ... табылатын Орталық Азия мен Кавказдағы
серіктестермен ынтымақтастыққа аса ... ... ... ... ... ... Бас хатшының Кавказ бен Орталық Азия бойынша арнайы
өкілі лауазымы, сонымен ... осы ... ... ... қызметтері бекітілді. Байланыс офицерлері қарым-қатынастарды
дамытуға ықпал етіп, ... ... мен ... ... ... ... тиіс [13, ... Азия елдерімен саяси және экономикалық байланыстарды Түркия,
Иран, Үндістан, Пәкістан, Жапония, Еуропалық Одақ мемлекеттері де ... бұл ... ... ... Азия ... қатысуында үш
алпауыт-АҚШ, Ресей, ... ... ... ... айтарлықтай
байқалмайды. Ынтымақтастығының басында өзінің діни дүниетанымын уағыздай
отырып, ... Азия ... ... ... көрсеткісі келген Иран өз
мақсатын іске асыра алмады. Сөйтіп, өзара байланыстарды тек ... ғана құра ... Иран ... Азия үшін ... ... жолы ... табылады, бұл мақсат жүзеге асты да. 1996 жылы
Түркменстанның ... ... ... ... ... ... ... салынып бітті.
Түркияның Орталық Азия республикаларымен этникалық, тілдік және мәдени
жақындығы оның алғашқылардың бірі болып аймақтың ... ... ... ... таңда сан-саладағы ынтымақтастық дамуда. Ол
ең ... ... ... ... ... ... ... алғанда, Орталық Азия елдері тәуелсіздік алғаннан соң
әлемнің ірі державаларымен қатар, әлеуеті жағынан ... ... ... байланыстарды дамытуда. Бүгінгі ғаламдасу заманының талаптары
да екіжақты және көпжақты, ... және ... ... әлем ... мен ... ... интеграциялық процестерді
алға бастыруды, ортақ қауіп-қатерлермен бірлесіп күресуді қажет етеді.
Әйтсе де ... ... сай ... ету, ірі ... ... ... жол ... олардың әскери, саяси ықпалын
күшейту Орталық Азия елдерінің ... ... ... ... ... ... келтірмесе болғаны. Өйткені экономикалық
дамудың әлі де болса төменгі деңгейіндегі, ... ... де ... Орталық
Азия үшін халықаралық қатынастарда тек дәйекті де тиімді саясатты ұстанғаны
абзал.
Шанхай бестігі – жаңа қауіпсіздік жүиесі. Кеңестер ... ... ... ... ... ... пайда болған
тәуелсіз мемлекеттердің алдында өзінің ұлттық ... ... және ... ... қалу ... тұрды. Кез келген
мемлекетке әлеуметтік-экономикалық даму үшін тек мемлекет ішінде ғана емес,
сонымен бірге ... ... да ... пен ... ... ... ең ... мемлекетті қоршаған саяси ортада, яғни көршілес
мемлекеттер құраған аймақта тұрақтылық ... ... Азия ... ... ұлы ... ... дипломатиялық қарым-қатынастар орнатқаннан кейінгі алғашқы жылдарда
экономикалық ынтымақтастық өзара байланыстардың негізі болған еді. Оған бұл
республикалардың географиялық орналасуы ... ... ... ... өте ... ... ... түсуіне байланысты ... да ... одан әрі ... ... Оған ... ... ... пен тұрақтылықты мақсат ... ... ... мен Қытай арасындағы "Шанхай бестігі" ... ... ... Бір ... ... Халық Республикасы, екінші
жағынан Ресей Федерациясы, ... ... ... Республикасы,
Тәжікстан Республикасы құраған бестіктің ынтымақтастығы 1996 жылдан бастау
алады. Әдеттегі еларалық келісімдер сол ... ... ... ... ... ... бестіктің "Шанхай бестігі" аталуы да ... ... ... ... ... жұмысына тоқталмастан бұрын кейінірек шегінсек. Өйткені
аталмыш мемлекеттер арасындағы ... ... ... ... ... ... тамыры әріректе жатқанын айту керек. Кеңес
Одағының ыдырауымен Қытай, Ресей, ... ... ... ... 60-шы ... ... әскери алауыздықты тоқтату және
тарихтан қалған кеңес-қытай ... ... шешу үшін ... ... ал ... ... Қырғызстан, Тәжікстан-4 мемлекет екінші ... 80-ші ... ... ... ... мәселесін шешуге арналған
келіссөздерді жалғастырды. Қытайдың Ресей, ... ... ... ... ... әскерді қысқарту туралы келіссөздері
1989 ... ... ... басталады, келіссөздер ол кезде Қытай мен ... яғни екі ... ... ... ... қатынастарының жақсаруы кезінде екі мемлекет
басшылары 1989 жылғы ... ... ... ... ... қол жеткізілген шекара аймағындағы қарулы күштерді екі
мемлекеттің жақсы достық ... ... ... ... ең ... дейін қысқарту және шекара аймағындағы тыныштықты сақтау туралы
келісімін жүзеге асыруға талпыныс білдірді. Бұл жөнінде ... қол ... ... ... анық ... [118].
1990 жылдың 24-ші сәуірінде Қытай мен Кеңес Үкіметтері ... ... ... ... және ... саладағы сенімді нығайту
принциптері туралы келісімге қол қойды [119].
1992 жылдың ... ... ... бес мемлекеттің өкілдерінен құралған
бірлескен делегация шекара маңындағы әскерді қысқарту ... әрі ... ... 1995 ... қыркүйек айының 1-10
аралығында осы ... ... бес ... өкілдерінің Мәскеуде
келіссөздердің 17-ші кездесуі өтеді де, алға басушылық байқалады. ... ... ... және ... ... ... ... Қырғызстан, Тәжікстанның дипломатиялық және әскери ... ... ... арасындағы шекара маңындағы әскери күштерді
қысқарту және әскери саладағы сенімді нығайту мәселесі ... ... ... ... ... ... ... әскери күштерді
қысқарту және әскери саладағы сенімді нығайту туралы келісім бойынша ортақ
мәмілеге келді. Ал 1996 ... ... ... 8-23-і ... ... ... ... арасында Пекинде келіссөздердің 18-ші кездесуі
өткізіліп, тағы да белгілі-бір ілгерілеу сезілді [32, 220б].
1996 жылдың 26 сәуірінде ... ... ... ... ... бес ... ... Шанхайда бас қоса отырып, ... ... ... ... Республикасы, ... мен ... ... ... ... ... ... саладағы сенім шараларын нығайту туралы келісімге қол қойды. Келісім
бойынша Тараптар ұзақ мерзімді тату ... ... ... қолдау
мен дамыту бес мемлекет пен олардың халықтарының мүдделеріне сай екендігін
мақұлдай отырып, бір жағынан Қазақстан, Қырғызстан, ... ... ... жағынан Қытай шекара аймағындағы тұрақтылық пен тыныштықты сақтау,
қауіпсіздікті нығайту Азия ... ... ... ... ... ... үлес болып табылатындығына сенімді бола отырып;
КСРО Үкіметі мен ҚХР Үкіметі арасындағы ... ... ... салада сенімді нығайту мен қарулы ... ... ... ... ... 1990 ... 24 сәуірдегі келісімін
басшылыққа ала отырып, төмендегіше келісімге келді. Келісімнің 1-ші бабында
«Тараптардың қарулы күштерінің ... ... ... табылатын шекара
аймағында орналастырылған қарулы күштері екінші тарапқа қауіп ... ... ... ... пен ... бұзатын қандай болмасын
әскери іс-шаралар жүргізбейді» делінген.
Ал келісімнің 2-ші бабында тараптардың достық, тату ... ... ... шекара аймағындағы ұзақ мерзімді тұрақтылықты сақтау,
шекара аймағындағы әскери салада өзара ... ... ... ... іске ... ... ... қарулы күштер мен шекара әскерлерінің келісілген компоненттері
туралы ақпарат алмасады;
... ... ... ... ... жаттығулар жүргізбейді;
• әскери жаттығулардың масштабын, географиялық шегін және ... ірі ... ... ... ... болған әскери
қайраткерлік пен әскердің орын ауыстыруы жөнінде хабардар етеді;
• бір жағынан Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, ... ал ... ... ... ... екі ... 100 ... кірігетін
географиялық зонаға әскер мен қару-жарақты уақытша енгізу туралы
хабарлайды;
• әскери жаттығуларға бақылаушыларды өзара шақырып отырады;
• Ресей-қытай шекарасының ... ... ... екі жақтағы 100 км-
лік географиялық зонаға әскери-теңіз ... өзен ... ... ... туралы хабарлайды,
• қауіпті әскери қайраткерлікті болдырмау үшін шаралар қолданады;
• анық емес жағдайлар жөнінде ақпарат сұрайды;
• шекара аймағында ... ... мен ... ... әскери
қызметкерлері арасындағы достық байланыстарды нығайтады және
басқа да Тараптар келіскен сенім шараларын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысы
жеке-жеке нақты айқындалған.
Осы жылдың мамыр, қыркүйек, қазан, қараша, ... ... ... ... ... маңындағы өзара қарулы күштерді
қысқарту туралы келісім және оған ... ... ... ... қол ... келіссөздердің соңғы 19-22-ші кездесулері өтті.
Сонымен, бес мемлекет арасындағы шекара аймағындағы әскери ... ... ... ... қол ... ... ... мен КСРО
арасындағы шекарада ғасырлар бойы орын алып келген ... ... ... ... ... Сол үшін бұл түбегейлі тарихи
оқиға болып табылады.
Сөйтіп, "Шанхай бестігіне" қатысушы елдердің 1997 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы,
Қырғыз Республикасы, Ресей Федерациясы, Тәжікстан Республикасы және Қытай
Халық Республикасы арасындағы ... ... ... ... ... ... қол қойылды. Келісімнің 2-ші бабы бойынша Тараптардың
қарулы күштерінің ... ... ... табылатын шекара аймағында
орналастырылған қарулы күштері екінші ... ... ... ... ... ... ... төндіретін және шекара аймағындағы
тыныштық пен ... ... ... ... әскери іс-шараларды
жүргізбейтіндігі айтылады. Ал 3-ші бабында "Тараптар географиялық ... ... екі ... кірігетін 100 км-лік қашықтық) орналасқан
құрлық әскері, әскери-әуе күштері мен әуе ... ... ... жеке ... мен ... ... түрлерінің санын және әскери
техниканы қысқартады және шектейді, олардың әрқайсысына ... ... ... ... ... ... белгіленген шарттар
мүлтіксіз жүзеге асатын болса, шынында да ол еларалық сенім мен ... ... ... ... тараптар қарулы күштерді қысқартуды алға қойғанмен, осы ... ... ... ... ... ... ... қарулы
күштеріндегі реформа сандармен ... ... 2003 ... ... ... ... 200 мың адамға қысқарту және Қытай халық-азаттық армиясы
санының 1985 жылғы 4 ... 2,3 ... ... азайғаны туралы жарияланған.
2003 жылға арналған ресми ... ... 185,3 ... ... (шамамен 22
млрд.долл.) құрап, әскери шығындардың 9,6 пайыздық ... ... ... ... ... бойы 7-8 пайыз болған елдің экономикалық өсу ... Бұл ... ... ... жаңартуға, қарулы күштер санын
қысқартуға, әскери және ... ... ... арасалмағын
жақындастыруға, қару-жарақтарды жетілдіру мен жаңартуға, қазіргі заманғы
технологияларды ... ... ... ... ... ... ... жүргізуге және ... жаңа ... ... ... [120, с.331]. ... ... ... шығындары тұрақты түрде өсіп отырған. 2000-2003 жж. ... ... ... ... 10 ... ... 2004 жылы 411,5 ... (шамамен 14 млрд.долл) құраған. Шанхай ... ... алты ... ... шығындарының көлемін төмендегі кестеден
көруге болады:
Млн.долл.
Мемл. |1994 |1995 |1996 |1997 |1998 |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 | ... |13900 |15300 |15500 |17800 |20000 |22000 |25900 |30300 |32800 ... |15800 |10000 |9100 |9700 |7100 |8300 |9700 |11200 |11400 |13000 ... |158 |163 |177 |165 |164 |137 |144 |211 |231 |243 | ... |8,9 |16,3 |15,4 |18,7 |17,4 |21,8 |24,6 |19,8 |21,7 |21,6 | |Тәжік
стан |32,4 |9,4 |10,1 |14,4 |12,8 |13,8 |11,9 |11,9 |16,2 |- | ... |102 |90,5 |87,1 |132 |112 |121 |- |- |- |- | ... |113 |94,9 |127 |147 |- |222 |- |117 |- |- | | ... ... 2004. ... ... и международная безопасность. Перевод с
английского. –Москва, Наука.- 2005.-972 с.
Шекара мәселелерін шешіп болған соң, ... ... өз ... ... ... ұйым ретінде ... ... ... да ... ... бар екені айқындалды. Олардың
ішіне, ең алдымен, терроризм мен экстремизммен ... ... ... ... ... және мәдени салалардағы ынтымақтастық жатады.
«Бестіктің» ынтымақтастығының тамыры 1998 жылдың 3-ші маусымында
Алматыда ... ... ... ... ... ... ... Н.Назарбаев, Қытай Халық ... Цзян ... ... ... ... ... Тәжікстан
Республикасының президенті Э.Рахмонов және Ресей Федерациясы президентінің
арнайы өкілі, ... ... ... ... ... ... Бұл басқосу
барысында Тараптар бұдан бұрынғы қабылданған құжаттардағы келісімдердің
орындалу ... ... сала ... оның ... және ... ... оң әсер ... қанағатпен атап көрсетті.
Сонымен қатар аймақ қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін ... ... ... және ... ... жол ашып отырған
Ауғанстандағы ... ... ... ... ... Тараптар
қауіпсіздік пен тұрақтылық орнату арқылы дамуға жол беруді мақсат еткен
Қазақстанның Азиядағы ... ... мен ... ... ... ұсынысы мен Орталық Азия мемлекеттері ұсынған ... ... зона құру ... ... ... айтты.
«Шанхай бестігі» мүшелерінің Алматыдағы кездесуі нәтижесінде қабылдаған
бірлескен ... ... ... ... ... былай деп
мәлімдейді: «Тараптар бүкіл халықаралық қауымдастықпен бірге Оңтүстік
Азиядағы сенімсіздікті жою және ... ... ... ... жәрдемдесуге ұмтылады. Осы тұрғыда Тараптар Ядролық қаруды
таратпау туралы ... және ... ... жаппай тыйым салу туралы
Шартқа әлі де қосылмаған барлық мемлекеттерді қандай да бір шарт ... ... ... ... [121].
Бестіктің Алматы кездесуінің бірден бір ерекшелігі Шанхай мен Мәскеу
кездесулерінде қол ... ... ... ... ... ... ... қабылданған мәлімдемеде ... ... ... ерекше көңіл ... ... ... ... ... ... ... және өзара тиімділік
негізінде экономикалық ынтымақтастықты дамытуда ... ... ... ... деп ... ... сауда айналымы көлемін ұлғайту мақсатында халықаралық тәжірибеде
қабылданған сауда шарттарын өзара ұсыну;
-аймақаралық және ... ... ... ... ... бес мемлекеттің ірі кәсіпорындары мен компаниялары
арасындағы ынтымақтастықты көтермелеу және қолдау;
- бес мемлекеттің ... ... ... ... және
олардың аумағындағы экономикалық жобаларға инвестицияларды ... ... ... [122, 25 ... қоса Тараптар экономикалық ынтымақтастықты ... ... ... ... ... ... жол, автомобиль, су және
әуе түрлері салаларын жақсарту қажеттігін атап ... Бес ... ... ... ... алғаш рет қажеттілік болған
жағдайда арнайы мамандар, сыртқы істер министрлері ... ... мен ... ... ... кездесулер өткізу туралы
механизм ... мүше ... ... ... ... форумы 1999 жылдың
24-25 тамызында Бішкекте болды. Мемлекет басшылары бұрын ... ... ... қол ... ... ... асырудың барысын талқылап,
аймақтық ... және ... ... ... туралы пікір алмасты. Кездесу қорытындысы ... ... ... ... қол қойды. Н.Назарбаев, А.Ақаев және Цзян
Цзэминь қол қойған Қазақстан, Қырғызстан және ... ... ... ... ... келісім қабылданды. Осы кездесуде сөз
сөйлеген Н.Назарбаев бестіктің жұмысына жоғары баға бере отырып, бес елдің
қызметін ... ... ... ... ... ... жаңа түрі, Азия құрлығының алып бөлігінде тұрақтылықтың факторы
болғандығын атап ... ... ... көптеген өзекті
мәселерді сөз ете ... ... ... ... ... екі ... назар аудару керек деп санаймын.
Біріншісі-аймақтық қауіпсіздік мәселесі.Бұған ұйымдасқан қылмыс, терроризм,
есірткінің заңсыз ... ... ... ... ... ... ... экономикалық ынтымақтастықты тереңдету. Мұнда басты бағыт
тармақталған жүк және қойма ... ... және ... ... ... және ... ... бар әуе, темір жол автокөлік
және мұнай құбыры жүйелерін жасау бола алар еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ететін шынайы қадамдар
деп санаймын. ... ... ... жасайтын Хатшылық туралы ойластыруға
болады" [123, 10б].
Бес мемлекет қабылдаған Бішкек декларациясында бұдан бұрын ... ... тату ... пен ... ... аймақтағы қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге
сындарлы үлес қосатынын қуаттайтынын және бұл ... ... ... ... ... тобының қызметіне қажетті барлық
жәрдемді көрсететіні туралы мәлімдейді. Тараптар аталмыш ... ... ... Республикасының президенті А.Ақаевтың Жібек Жолын
аймақтағы тұрлаулы экономикалық ... ... пен ... ... ... ынтымақтастықтың осы заманның
деңгейінде дәуірлету туралы «Жібек Жолы» ... ... ... ... олар ... ... және ... бейбітшілік
пен қауіпсіздікке елеулі қатер ... ... ... ... ... байланысты қатты алаңдаушылықтарын да білдірді. Декларация
соңында тараптар бес мемлекеттің өзара ықпалдастығы мен ынтымақтастығы ... ... және ... елдерге қарсы бағытталмағанын қуаттайтыны туралы
мәлімдеді. Сондай-ақ аталмыш ... 10-шы ... ... ... ... жаңа ... ... мынадай мәлімдеме
жасалған: «Тараптар қазіргі халықаралық жағдайда болған елеулі өзгерістерге
назар аударып, олардың арасындағы ... ... және ... алдағы кезде де мынадай өзекті ... ... ... деп ... пен ... ... тең ... өзара құрметтеуді,
бір-бірінің ішкі ісіне араласпауды, келіспеушілік пен дауларды ... ... ... ... ұстану;
-көпжақты ынтымақтастықты теңдік және өзара тиімділік принциптерінің
негізінде дамыту;
-халықаралық ... пен ... ... ... осы
заманғы халықаралық және аймақтық проблемаларды бейбіт реттеудегі негізгі
механизм ретінде БҰҰ-ның Қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... немесе оны қолдану қаупіне қарсы шығу;
-ядролық қаруды таратпау туралы шарттың және ядролық сынақтарға жаппай
тыйым салу туралы шарттың ... ... ... ... және ... ... ... барлық мемлекеттердің аталған Шарттарға дереу
және сөзсіз қосылуына ықпал етуге бағытталған күш-жігерді ... ... ... мен тыныштығына нұқсан келтірген, мысалы айтқанда,
1999-2000 жылдарда орын ... ... ... оқиғалары сияқты
құбылыстарға бестіктің ынтымақтастығы шешуші ... ... ... ... ... алды ма? Осы ... жауап іздеп көрелік. Сарапшылар
жоғарыда аталған оқиғалардың 2001 жылы да қайталанатынын және ... ... ... ... ертерек болатынын болжаған ... ... ... ... ... барлығында дерлік айтылатын
бірлесіп күресуді қажет ететін халықаралық ... діни ... мен ... ... ... ... екені белгілі.
Сыртқы қауіпке ... ... тұру ... және әскери-техникалық
жағынан әлсіз Орталық Азия республикалары үшін оңай іс емес-ті. Сондықтан
мұндай жағдайда тек ... ... ... ... керектігі түсінікті.
1999 жылдың тамыз айында Қырғыз Республикасының ... ... ... ... барысында Қырғызстанға көршілес елдермен
қоса, ТМД-ның басқа да мемлекеттері көмек көрсеткен болатын.
Бішкектің Ұжымдық Қауіпсіздік ... ... ... ... көмек берді. 2000 жылғы Қырғызстандағы және Өзбекстандағы
әскери-саяси ... ... ... ... ... шығуға мүдделілік
танытты. 29 тамыз күні ҚХР сыртқы істер министрлігі ислам экстремистерінің
Өзбекстан мен Қырғызстан ... ... ... ... ... ... қоса Пекин “үш кесапатты”-ұлттық сепаратизмді, халықаралық
терроризм мен діни экстремизмді бірлесе талқандауға дайын ... ... соң көп ... ... мен ... ... келісімге қол қойылып,
өзара әскери-техникалық көмек көрсету шаралары көзделді [125]. Осы ... ... ... ... ... ... өз қол ... берді
[126, с.27]. Қытай тарапы Өзбекстанға құны 365 мың долларды құраған қару-
жарақ берді [127].
1999 жылдың 25-26 ... ... ел ... кездесуінен
кейін сол жылы "Шанхай бестігі" мемлекеттерінің құқық қорғау органдары мен
арнайы қызметтері басшыларының ... ... ... ... сөз сөйлеген
Қырғызстан президенті А.Ақаев Шанхайда, Мәскеуде, Алматыда және ... ... ... ... ... ... ... нығайтуға қосылған маңызды үлес болғанын атап өтті. Қырғыз
жағы елдің ... ... ... болған оқиғалардың себептері
мен оның сабақтары туралы ... ... ... ... шұғыл
шаралардың және "бестікке" қатысушы мемлекеттермен ... ... ... ... аз уақыттың ішінде террористердің әрекетін
тоқтатудың және жағдайды тұрақтандырудың сәті ... Бұл ... ... мен мемлекеттік құрылыстың зиялы бағыты арасындағы қарсыласудың
күшеюімен сипатталады [128].
Талқылаудың қорытындысы бойынша ... ... ... ... ... оларға қарсы күресте аймақтың басқа елдерімен, сондай-ақ
халықаралық ұйымдармен, ең алдымен, БҰҰ және ЕҚЫҰ ... ... ... ... ... атап ... ... кейін Қырғыз басшылары өз іс-қимылдарын "Шанхай
бестігі" шеңберінде ... ... ... осы бірлестік шеңберінде
Бішкекте орналасатын Аймақтық Антитеррористік Орталық құруды ұсынған
болатын. Қырғызстан ... ... ... ... А.Мамеев осы
органды құруды тездетуге шақырды. ... ... ... ... ... ... екі күндік кездесуі ешқандай нәтиже әкелген жоқ. Республика
басшылары бұл жағдайдан көңілі қалғандарын жасырған да жоқ [129].
Антитеррористік ... құру ... ... ... 2000 ... ... ... «Шанхай бестігі» елдерінің басшылары қатысқан 4-ші басқосуы
кезінде айтқан болатын. Аталмыш Орталықты құруда ... ... ... ... Осы ... ... ... өзінің мақаласында
былай деп жауап береді:"Мұндай Орталық құруда ... ... ... міндет құқықтық нормаларды және форумға қатысушы елдердің ... оның ... ... ... Ал ... ... құқықтық нормалар
туралы келісу барысында белгілі қиындықтардың тууы ... ... ... елдерінің қылмыстық кодекстеріндегі "сепаратизм" деген түсінік қытай
заңгерлерінің көзқарасынан елеулі түрде айырмашылығы бар. Оған қоса, ... ... мен ... ... ғана емес, саясиланған
исламға деген көзқарастарында да ... ... бар ... де ескеру керек. Қытайда коммунистік партия негізгі күш болып
саналады және дін ... ... ал ... ... ... діни ... қоғамдық-саяси процестерге қатысу үшін
белгілі орын берілген, бірақ олардың ішінде ... ... ... исламды идеологиялық негіз ретінде пайдаланатын саяси партиялар
тіпті өкімет басында тұр. Бұл фактор Антитеррористік Орталық құру ... ... ... ... бола ... [126, с.28]. ... ... меніңше, толық келісуге болмайды. Өйткені әр мемлекеттің
жүргізіп отырған саясаты ол сол мемлекеттің ... ішкі ісі ... ... сол ішкі іске ... ... ережелерге сәйкес, ешкімнің құқығы
жоқ. Бірақ бүгінде ... ... ... ... ішкі ... деп ... болмайды. Әйтсе де, әлемнің әрбір мемлекеті өз
халқының болмысына, объективтік ... ... ... ... ... ... халықаралық шиеленіске толы жағдайда
мемлекеттердің ішкі саясатындағы алшақтық бір ... ... ... ... ... ... ... ешқандай кедергі жасамауы
тиіс.
Жалпы, кез-келген мемлекет, оның ... ... ... ... өз ішкі ... даму ... мемлекеттік құрылысын, идеологиясын
таңдауға құқықты және оларға ешқандай ... ... ... ... тырыспау керек. Бүгінгі таңдағы ғаламдану және интеграциялық
процестердің жаппай орын ... ... ... ниет білдірген
мемлекеттердің ең ... ... ... бірлесіп жұмсай отырып, ортақ
даму мен гүлденуге жету болып табылады. Ал жеке ... ... ... ... ... ... баққан, бүгінгі күннің ... ... ... ... ... мүмкін емесі анық.
Ал мемлекеттік құрылысы мен заңында өзгешеліктері бар "Шанхай бестігі"
мемлекеттерін біріктіріп ... ... ... қауіппен бірлесіп
күресу арқылы аймақ қауіпсіздігін сақтау. Осы мақсатқа жетуге өз ... ... ... ... ... ... оның ішінде А.Ақаев
ұсынған Антитеррористік Орталық құру сияқты мәселені шешуде "бестікке" ... ... ... ... ... ортақ мәмілеге келудің қажеттігі
бүгінгі заман талабы болып отыр.
Бестіктің 2000 жылғы шілде айында Душанбеде өткен ... ... 5-ші ... да оның ... ... одан әрі ... ... десе де болады. Осы жолғы саммитте ... тағы ... ... тұрақтылығы мен дамуына ... ... ... ... ... ... және діни ... бірге заңсыз қару-жарақ, есірткі сату мен заңсыз миграция және
мемлекет ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықтағы сенімділіктерін қайта мәлімдеді.
Тәжікстан президенті Э. Рахмонов Ауғанстандағы діни экстремизм, ... ... ... ... осы ... ... ... нұқсан келтіретін негізгі ... деп атап ... ... әлемнің көптеген елдеріне ... ... 75 ... көбі ... ... ... ... екен. Оған
қоса халықаралық террористік және діни экстремистік күштер де осы тәжік-
ауған ... ... сырт ... ... Бірақ шекараны өз бетімен
қорғауға, аталып өткен теріс құбылыстарды тоқтатуға ... әлі ... әлі де ... ... ... –техникалық көмегіне мұқтаж.
Бестікке қатысушы мемлекеттер БҰҰ-ның ... ... ... ... ... ... көрсете отырып, шиеленісті тоқтатып, тез ... ... ... ... ... ... ... Тәжікстанның тәжік-ауған
шекарасында орналасқан әскерін алып кетуге келісті. Бірақ ТМД ... ... ... ең ұзын ... өз ... ... қорғау
қиынға түсері хақ. Әйтсе де Ресей ... өз ... ... ... ... мен ... қауымдастықтың қаржылық көмегіне сенім артуда.
Бес ... ... кез ... ... ... жолмен болмасын
Тайваньды Ракетаға Қарсы Қорғаныс (ПРО) жүйесіне қосуына ... ... ... ... ... ... да РҚҚ ... 1972 жылы қол
қойылған Шарттың әлемдегі стратегиялық тұрақтылықтың маңызды факторы болып
табылатанын, шабуылдаушы ... ... ... ... ... білдіре отырып, әрқайсысы ешқандай шарт қоймастан ... ... ... алды ... ... бес ... басшысы Қазақстан жағының “Шанхай
бестігі” елдері ... ... ... ... ... бес ... ... ынтымақтастықты кеңейту туралы ... ... ... Осы жолғы басқосудың пайдалы жемісі
Өзбекстанның алғаш рет бақылаушы ретінде қатысуы ... ... Бұл ... құрылымның басқа мемлекеттерге ашық екендігінің айқын көрінісі
болды. Тағы да айта ... ... осы ... ... ... нәтижесінде
Душанбе декларациясына қол қойылды. Декларацияда бес мемлекет басшысы
Душанбе кездесуінің жаңа ғасырдағы ынтымақтастықтың өте ... ... ... ... ... келесі басқосу келер жылдың ... ... ... туралы келісті.
«Бестіктің» Бішкек және Душанбе саммиттерінде мынадай мәселелер
бойынша:
-аймақтық ... ... ... ... ... ... күресу жөніндегі көптарапты Бағдарламаны әзірлеу;
-ынтымақтастық туралы тиісті келісім-шарттар мен ... ... ... ... құқық қорғау, кеден және шекара
мекемелері басшыларының тұрақты консультативтік кездесулерін өткізу;
-өз мемлекеттерінің аумағын осы бес ... кез ... ... мен ... ... ... келтіретін іс-әрекеттерді жүзеге
асыру үшін пайдалануға жол бермеу;
-штаб пәтері Бішкек қаласында болатын аймақтық антитеррорлық құрылымды
жасақтау жөнінде шешімдер қабылданды ... ... 15 ... ... ... басшыларының кезекті
алтыншы кездесуі аталмыш құрылымның тарихи мән-маңызын, аймақтық беделін
бір сатыға көтерген ... ... ... ... ... ... ... ұйымы/ШЫҰ/ және аймақтық қауіпсіздік мәселелері
Мемлекетіміздің болашаққа қойьп отырған «Казақстан — 2030» ... ... ... бірі ... кауіпсіздік мәселесіне
берітіп отырғаны өте орынды. Әлемдік ... ... ... ... ... сияқты державалардың. Орталық Азияга және Қазакстанға назарын
аудара түсуі бұл мемлекеттердің ... ... ... мен ... ... ... ... белсене түрде қатысуын талап етедІ.
Казіргі күні аймакгағы саяси үрдістер халыкаралык терроризм ... ... ... байланысты болып отыр, және ... ... ... ... ... кұруды саяси желеу ежен
содырлардың ... ... ... ... төндіруде. Елбасы
Н.Ә. Назарбаевтың айтуынша, «соңғы жылдардағы әлемдік қарсыласу тенденциясы
жоғалды, бірақ ... ... ... ошактары шарпуда... Соның ішінде біздің
мазамызды ...... ... ... ең қауіпті соғыс ошактары
туатын аймақтар қатарына кіруі.»
Мұндай тұжырымдама тегін ... ... ... ... кезінде-ақ
шетелдік саяси сарашпыіар (З.Бзежинский, Р. Дать, т. б.) ортазиялык аймақка
ерекше геосаяси мағынасы бар баға берген. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... мен Азия аралығындағы транзиттік
кеністік ... ... ... АҚШ, Қытай және Азия кұрлығындағы ... ... ... жетекш: мемлекеттердің саяси экономикалық
кьізығушылығын арттырып отыр. Осындай ... ... ... ... үшін қазіргі кездс терең саяси интеграция және осы ... ... ... ... өзекті болып отыр.
Орталық Азия мемлекеттерінің тәуелсіздік алуымен, олардың ... ... ... бірі ... ... ... мен
экономикалық дамуға жету болды. Әйтсе де соңғы ... ... ... ... оны күшейту алдыңғы мақсаттардың біріне
айналды. Ол, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... діни экстремизм және ұлттық ... ... ... ... болды.
1990-шы жылдардың басында аймақтық қауіпсіздікті ... ... ... ... ... орган –Ұжымдық Қауіпсіздік шарты болған
еді. Бұл шарттың негізгі баптары мүше ... сол ... ... ... ... ... ... 1-ші бабында мүше мемлекеттерге
оларға қарсы бағытталған басқа әскери одақтарға ... ... ... 4-ші
бабында «егер мүше-мемлекеттің бірі ... ... ... ... ... ... ұшыраса, ол осы шартқы ... ... ... деп ... делінген. Яғни,
аймақтағы қауіпсіздік тек ... ... ... ... ... ... ... ету ретінде қарастырылды. Ал
халықаралық лаңкестік, діни экстремизм мен ... ... ... ... ештеңе айтылмаған. ҰҚШ-ның аталған кемшіліктерді жою
мақсатында 1995 ... 15 ... ... ... ... ... және НАТО-ның «Бейбітшілік үшін ... ... ... ... ... ... Мемлекетаралық әскери жасақтың жұмыс істеуінің ... ... ... «Центразбат» ұлттық ... ... ... ... ... Орталық Азия аймағы қауіпсіздігі жүйесінің ... ... 1996 ... ... ... ... ... нығайту
туралы, 1997 жылғы шекара ауданындағы қарулы ... ... ... ... өз ... ... жыл Орталық Азияға төніп тұрған қатерлердің ... ... ... Осы жылдың ақпан айындағы Өзбекстанда орын алған
жарылыстар және осы жылдың ... ... ... ... Азия аймағында қауіпсіздікті ... ... ... ... ... Орталық Азия елдері аймақ қауіпсіздігін сақтау ісінде көршілес
Ресеймен және ... ... ... Шарты ұйымы, Шанхай
ынтымақтастық ұйымы шеңберінде өзара ықпалдастықты дамытып келеді. ... екі ірі ... де ... ... аймақ қауіпсіздігі мен
тұрақтылығын сақтаудың кепілі ретінде қарастырылады.
Орталық Азия мен ... ... ... ... ... ... ... дәрежелі сапарлар өзіндік үлесін
қосты. 1993 жылдың қаңтар ... ... ... ... бастаған әскери делегацияның Қытайға екі ел ... ... ... ... ... жасаған сапары еді.
С.Нұрмағанбетовты ҚХР Қорғаныс министрі Чи Хаотянь мен ҚХР Орталық Әскери
Кеңесі төрағасының ... Чжан ... ... ... ... ... түсіністік, өзара сенімді орнату, өзара тәжірибе алмасу және
үйрену, сонымен бірге екі елдің әскери жаттығуларына өзара ... ... ... ... екі мемлекеттің армиялары арасындағы ... ... ... сөз ... ... ... ақпан айында Қазақстан премьер-министрінің ... Н. ... ... ... ... ... ... 1995 жылғы
сауда айналымы туралы меморандумға қол қойылды. Қытай үкіметі Қазақстанға
қауіпсіздік ... беру ... ... ... ... ... бұл
мәлімдемесі екі жақтың ұзақ мерзімді және тұрақты ынтымақтастығының негізін
салды.
Кеңес Одағы ыдырап, оның орнында тәуелсіз ... ... ... 4 ... Украина, Беларусь және Қазақстан ядролық қаруға
ие елдер ... ... ... ... Украина, Беларусь, Қазақстан
басшылары басқа мемлекеттердің пікірлерін еске ала отырып, бұл ... ... ... ресми келіссөз жүргізді. Соның
нәтижесінде 1991 ... ... ... ... ... ... ... бірлескен келісімге қол қойылды. Онда бірінші болып ешуақытта
ядролық қаруды пайдаланбау ... Төрт ... бұл ... ... ... технологиясын, құпияларын, құрамдарын басқаларға сатпау, таратпау
мәселелерін анық айтты. Алғаш ядролық қаруды ... жою ... ... ... кезде Қазақстан Президенті Н.Назарбаев қазақ ... ... ... деп ... ... ... басшысы Қазақстандағы стратегиялық қару орнында қала береді
және басқа жаққа алып кетілмейді, ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеді. Бұл бағытты бұрынғы КСРО орнына
құрылған кейбір республикалар мен ... ... ... ... ... Оған ... түсінісу үшін Алматыға АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Дж.Бейкер
келіп кетті. Одан кейін Англияның, ... ... ... ... басшысымен кездесті. Сондай-ақ АҚШ ... ... ... ... ... және Сыртқы істер министрлігінде
болып, пікір алысып қайтты. Ядролық қарудан бас ... ... ... ... ... ... ... оның егемендігі мен
тәуелсіздігіне қауіп төндірмеу ... шарт ... АҚШ, ... ... т.б. ... қауіпсіздік кепілдіктерін берсін деген
пікір айтқан [81]. Аталмыш мәселе бойынша одан ... ... ... ... 23-ші ... ... ... АҚШ, Қазақстан, Украина және
Беларусь ... ... ... атау ... ... ... Қазақстан, Беларусь және Украина Ядролық қаруды таратпау туралы
шартқа қосылуға ... ... ... ... қай ... ... ең маңызды
мәселелерінің бірі болып табылады. Осы орайда айта кететін жайт, Қазақстан
президенті 1993 жылдың ... ... ... басшысына Қытайда жүргізіліп
жатқан ядролық сынақтарға қатысты хат ... ... Ал ... ... ... ... ... қарсаңында ҚХР төрағасы Цзян Цзэминь
жауап хат жолдады. Онда Қытайда Н.Назарбаевтың хатында білдірілген ядролық
сынақтарға қатысты ... пен ... ... мораторий жариялауға
қатысты Қазақстанның айқындамасына ... ... ... ... ... деп атап ... хатта, бұл мәселеге байыпты
түрде, жауапкершілікпен қарайды және ядролық ... ... ... үшін талмай күш салып келеді. Қытай мемлекетінің басшысы
елдің дүниежүзіндегі қауіпсіздік пен тұрақтылықты ... ... ... ... ... ... ... жаппай тыйым салу мен толық
жоюды үнемі жақтап келе ... ... ... оны ... да, ... да бірінші болып қолданбайды және мұны достас мемлекет-Қазақстан
жөнінде де қуаттайды [82].
1996 жылдың ... ... 13-ші ... Қазақстан Қорғаныс
министрінің ... ... ... Халық Азаттық Армиясы Бас штабының
бастығы Фу Цюанью бастаған Қытайдың әскери ... ... ... ... Делегацияны қабылдаған премьер-министр Ә. Қажыгелдин екі
көршілес ... ... ... ... атап көрсетті.
Әсіресе, жақында ғана Шанхайда қол жеткізілген шекара маңындағы әскери
саладағы ... ... ... ... келісімнің жүзеге асуы өзара
байланыстарға жаңа үрдіс беретіндігіне ... ... және ... ... ... ... жол ... ашылуы
тікелей теміржол бағытының өзара тиімді ынтымақтастыққа енді ... ... ... Фу ... ... басшысына ҚХР Мемлекеттік
Кеңесінің премьері Ли Пэннің жеке ... ... ... осы ... ... ... екі көршілес ел арасындағы өзара түсіністік пен әскери
серіктестікті нығайту екендігін атап айтты. Оның сөзі ... ҚХР ... ... ... ... ... ... жоғары бағалайды және тату
көршілік байланыстар мен жалпы ұзындығы 1700 км-ден асатын ортақ шекарадағы
сенім шараларын қуаттау үшін ... ... ... ... [83, 34б].
Осы жылдың қазан айында ҚР Қорғаныс ... А. ... ... ... ал 1997 жылдың маусымында ҚХР Қорғаныс министрі Қазақстанда болып
қайтты. 1998 ... ... Бас штаб ... Б. Ертаев, ал 2000 жылдың
сәуірінде Қорғаныс министрі С. Тоқпақбаев Қытайда ресми ... ... ... тұрақты емес халықаралық жағдай орын алып отырған
кезде ... ... ... ең ... ... тұрақтылыққа және қауіпсіздікке деген талпыныстан ... де ... ... ... ұйымын” құру туралы декларацияда ұйымның мақсат-
міндеттері белгіленген. Әрине, аталмыш ұйымның алға ... ... бес ... бері ... ... ... нәтижесінде
айқындалып, заман талабына сай нақтылана ... ... ... ... ұйымның негізгі мақсаты жөнінде былай делінген: “ұйымға мүше
елдердің ... ... ... пен тату көршілік достықты нығайту; әр
мемлекеттің саяси, сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық, ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау және тағы ... ... ... ... аймақтағы бейбітшілікті,
қауіпсіздікті және тұрақтылықты қамтамасыз етуге бар күш-жігерін ... ... ... жаңа халықаралық саяси экономикалық
тәртіпті орнату” [131]. Сонымен бірге бұл ... ... ... мен ... ... ел басшылары бұған дейін қол жеткізген
құжаттар негізінде “Шанхай ынтымақтастық ... ... ... ... Оның ... “Шанхай ынтымақтастық ұйымының” болашақтағы
ынтымақтастығының негізгі ... ... жаңа ... ... мен тәртібін айқындау, басқа ... ... ... және тағы ... ... ... 2002 ... елбасылары кездесуі кезінде сол құжаттарға қол қою ... ... ... қатарын толықтырды. Осы реткі Шанхай
саммитінің маңызды нәтижесі-Қытай Халық ... ... ... ... ... ... В. Путиннің, Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... Республикасының президенті Э.Рахмоновтың
және Өзбекстан Республикасының ... ... қол ... сепаратизммен және экстремизммен күрес ... ... ... Бұл алты ... ... ... ... жасаған маңызды қадамы болып табылады, ... ... ... мен ... ... және бірлесіп үш кесапатпен
күресудің құқықтық негізі қаланды.
Алты мемлекет БҰҰ ... ... ... дейінгі бес
мемлекет басшылары қабылдаған мәлімдемелерді және “Шанхай ынтымақтастық
ұйымын” құру туралы ... ... ... ... әр
мемлекеттің аумақтық тұтастығына, қауіпсіздігіне, сонымен ... ... және ... ... ... төндіретін терроризм,
экстремизм және сепаратизммен күресу үшін тиімді ... ... ... тағы ... нақты тәсілі мен ... ... ... қабылдануы әр мемлекеттің саяси тұрақтылығын,
экономикалық дамуын және қоғамдық тыныштығын сақтауға, болашақта ... кең ... ... ... ... үшін өте жақсы
аймақтық ортаны құруға септігін ... оған қоса Азия ... ... бейбітшілігі мен қауіпсіздігін нығайтудағы маңызы өте зор [131].
Қазақстан президенті Н.Ә.Назарбаев саммитте сөйлеген сөзінде ... арқа ... ... ... жаңа ... ... ... қызметіне негіз етіп алынғаны жөн болатынын, елдер арасындағы
ынтымақтастықтың ... ... ... ... қалыпқа түсіру
екендігін ерекше атады. Назарбаев келесі саммитке дейін ШЫҰ-ның Хартиясын
дайындау, онда ... ... ... ... беру
қағидаларын көздеу жөнінде ойларын ортаға салды: “Қазіргі ... тек ... ... ғана ... ... ... ... экологиялық, техногенді, гуманитарлық және басқа
да қырлары қатар қарастырылуы қажет”. Атап айтқанда, ... ... Азия ... Қара ... және Қиыр ... ... көлік коммуникацияларын тарту мәселесін көтерді. ШЫҰ-ға
қатысушы мемлекет басшыларының бәрі де Шанхайда қол ... ... ... ... соны ... ... нық сенім
білдірді. Қырғызстан президенті А. ... күн ... ... ... ... ... түсіністікке қол жеткізілгеніне қанағат білдіре
келіп, ... ... ... ... ... арнаулы құрылымы
Бішкекте орналасатынына қатты қанағаттанғанын разылықпен айтты. ... Э. ... жаңа ... ұйым қазіргі әлемдегі ғаламдасуға лайықты
жауап болмақ ... баға ... ... басшысы И. Каримов өзінің елі
Орталық Азиядағы мемлекеттердің бәрімен, ең ... ... ... сол ... халықтың тең жартысы тұрып, жатқанын
атап айтып, мұндағы мәселелерді қарауда Өзбекстан мүддесі ұдайы ... ... ... ... болды. Ресей Федерациясының президенті
В.Путиннің сөзінде “Шанхай саммиті” әлемдегі ... ... ... ... жасай алады деген ой ортаға салды [132].
Қытай төрағасы Цзян ... ... ... ... құру ... қол ... ... сөйлеген сөзінде “Шанхай бестігінің”
қалыптасып, даму процесін жоғары бағалай отырып, жаңадан құрылған ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастық
ұйымы басқа халықаралық және аймақтық ұйымдардың ... ... ... ... ... ... жағдайына сүйену қажет, іс ... ... ... мен ... сәйкес келетін даму жолын
үздіксіз зерттеп ... ... Тек ... ғана ... әрі ... болашаққа
жетуге болады. Терроризмге, сепаратизмге және экстремизмге қарсы күрес
туралы ... ... қол қою ... осы ... ... берік құқықтық негіз салды. Біз жұмысқа
жұмыла кірісуіміз керек және тез арада ... ... ... керек” [131].
Өзбекстанның «Шанхай бестігіне» кіруі жөнінде айтар болсақ, ... ... ... алға ... бұл ... ... өзін ... ұстауға тырысып баққанын аңғарғанбыз. Мысалы,
1999 жылы Өзбекстан ТМД елдерінің ұжымдық ... ... ... бас ... белгілі. Әйтсе де оқшауланудың болашағы болмайтынын
түсінген И.Каримов өз ұстанымын ... ... ... пен ... Өзбекстанның Шанхай ынтымақтастық ұйымына
қатысудағы себебін ... ... ... ... ... ... ... өзінің аймақтық саясатын белсендіруге,
аймақтағы ұжымдық қауіпсіздік жүйесіне ... бас ... ... ... ... ... ... бірге Ресей мен Қытай
мүдделері арасындағы орағытуды ғана жүзеге асырып ... ... ... жанама бақылау және ықпал жасауға жол ашады» [133].
Қорыта келе, “Шанхай бестігі” шеңберіндегі ынтымақтастықпен ... ... ... ... атқару нәтижесінде орасан зор ... ... 2001 жылы ... ... ... құрылуымен бүкіл әлем назарын
аударған, халықаралық аренада ерекше рольге ие болған алты ... ... ... ... ... ... бар саяси құбылыс
болып табылады.
Жалпы, ШЫҰ-ның болашақтағы даму ... оның осы бес ... қол ... ... ... ... ... Өзбекстанның
мүше болып кіруімен аталмыш құрылым өзінің қызмет ету аясын кеңейтуге ... ... ... және ол болашақта да басқа мемлекеттерді өз құрамына
тартатын болады. Тағы бір ... атап ... ... ... құрамында
ядролық қаруы бар ірі мемлекеттер-Қытай мен ... ... ... мемлекеттік қауіпсіздікті сақтаудағы мүдделерін қорғауға
мүмкіншіліктері зор. ... да осы екі ұлы ... ... ... ... ... ... болып табылады. Өзбекстан президентінің
сөзі де осыны айғақтаса керек: ... ... ... ... ықпалдастық жөнінде сөз еткенде, құрылым жұмысының
негізін БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің ... ... ... ... ... күшті екі ұлы держава-Ресей мен ... және ... ... тиімділігін одан әрі арттыра түскен жағдай- ол “бестіктің”
Алматы кездесуінен ... ... ... арасындағы сауда-экономикалық
ынтымақтастықты дамытуға көңіл ... ... ... Экономикалық
ынтымақтастық негізінде қарастырғанда, нақты іс жүзіндегі ынтымақтастықты
ғаламдық ... ... ... озған ТМД-ға қарағанда ШЫҰ кері ... ... ... ... тәжірибеден одан да кеңірек көпжақты
формат ... ... отыр [134, с.85]. ... ... ... ... дамитын болса, ол бүкіл ... ... ... экономикалық ахуалына да оң әсерін тигізері ... ... ШЫҰ ... ... ... ... ... негізде дамуда, өйткені көпжақты ынтымақтастықты жүзеге асыруда
ортақ механизм ... ... іс ... ... ШЫҰ мүше ... қауіпсіздік мүдделері: ланкестік және есіртке
саудасы
2001 жылы 11-ші қыркүйекте АҚШ-та жан ... ... орын алуы ... ... ... мүше ... ... бүкіл әлем елдерінің «халықаралық лаңкестік» деп ... ... ... деген қажеттіліктің туғанын көрсетті. Бұл оқиға дүниежүзі
елдерінің ... ... ... ... одан әрі ... ... қыркүйек оқиғаларынан кейін халықаралық лаңкестікпен күресуде
Антитеррористік коалиция ерекше орынға иеленді. 2002 жылдың ... ... ... ... ... білдірген 46 көпжақты
декларациялар алды. АҚШ-тың Орталық командованиесіндегі ... 17 ... ... ... ... ... ... 136
мемлекет түрлі формада әскери көмектерін ұсынды. 142 ... ... деп ... ... ... ... туралы жарлықтар мен
заңдар шығарды. 190 мемлекет мұндай шараны жүзеге асыруға дайын екендерін
білдірді. 11 қыркүйектен бастап 60-тан ... ... ... 1000-ға
жуық агенті тұтқындалды [135, 41б].
АҚШ-пен қоса, көптеген елдер өздерінің мемлекеттік саясатында маңызды
шараларды қолға алды. Олардың ішінде маңызды ... ... ... ... үкімет орындары, су, электр энергиясы, мұнай өндіретін
объектілер, ... ... ... мен үкімет басшыларының қауіпсіздігі
шаралары бар. Сонымен бірге жылдам ықпал ету ... ... АҚШ, ... ... ... Үндістан, Израиль, Жапония, Қытай және ... ... ... ... төтеп беру, лаңкестік элементтерін жою
мақсатымен тез ықпал ету әскерін ... ... мен ... 2002 ... ... ... қарсы бірлескен әскери жаттығулар өткізді. Ресей
бас болып ТМД-ның Ұжымдық қауіпсіздік ... ... тез ... ... де 2002 жылдың сәуір айында кең көлемдегі әскери жаттығулар өткізді.
Еуроодақ, АСЕАН, Араб ... ... ... ... ... ... ұйымы, ТМД Ұжымдық қауіпсіздік ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы
және тағы басқалары өз ... ... ... ... ... ... Барлық мемлекеттер ақпарат алмасу, лаңкестік
элементтерінің көзін жою, өзара гуманитарлық көмек беру, бірлесіп зерттеу,
бірлесіп жаттығу сияқты салаларда ... және ... ... ... қол ... [136].
«Шанхай ынтымақтастық ұйымы» шеңберінде ұйымға мүше мемлекеттердің
екінші әскери жаттығулары 2003 ... ... ... ... Қазақстан,
Қырғызстан, Ресей әскерлерінің бірлесуімен өткізілді. Жаттығулардың бірінші
кезеңі Алматы ... ... ... Қазақстан, Қырғызстан және
Ресейдің әскерилерінің қатысуымен ұйымдастырылды. Ал екінші кезең Шыңжаңның
Құлжа қаласына ... ... ... ... әскерилерінің қатысуымен
жүргізілді. Жаттығулардың негізгі мақсаты жалған лагерлерді жою және кепіл
тұтқындарды босату болды [120, ... ... ... ... ... ... немесе
халықаралық аймақтық ұйымдардың басқосуларында болсын ... ... ... ... ... тұратыны айқын. Өйткені кең
құлаш жайған аталмыш ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынастардың дамуына кері әсерін тигізері сөзсіз.
Осы ... ... ... ... елдерінің сыртқы істер министрлерінің
Пекинде 2002 жылдың ... ... ... ... тыс мәжілісін айтуға
болады.
Мәжілісте Ауғанстандағы, Үндістандағы ахуал, Үндістан мен Пәкістан
арасындағы тартыс ... ... ... ... Аталған тақырыптар
жалпы ұйым үшін емес, ең ... ... мен ... үшін ... ... ... Пекин дәстүрлі түрде Исламабадпен дос болса, ал Мәскеу Делимен
жақсы байланыстарды сақтап ... Бұл ... ... ... ... ... “аймақтағы саяси ахуалды, ынтымақтастықтың бағыты ... ең ... ... орналасқан мемлекеттер айқындау керек” деп
мәлімдеді. Оның сөзі ... ... ... ... ... және ... ... дамуына қолайлы жағдайларды жасау үшін қазір
Ауғанстандағы ахуалды реттеуге, оның аймақтың барлық елдері үшін тату ... ... бар ... ... ... деген ортақ көзқарасқа ие. ШЫҰ
мүшелерінің сыртқы істер ... ... тыс ... ... қол ... аяқталды. Бұл бірлескен мәлімдемеде ... ... ... қалпына келтіруге және халықаралық
қоғамдастықтың, оның ... ... осы ... алатын роліне қатысты
ортақ ұстанымдары анық көрсетілген. Пекин ... ... ... ұйымның Орталық Азия аймағындағы бейбітшілікті, қауіпсіздікті және
тұрақтылықты ... ... ... ... ... ... көрсетті [137].
ШЫҰ-ға кіретін мемлекет басшыларының 2002 жылғы ... ... ... ... ... маңызын еселей түсті десе болады. Өйткені Санкт-
Петербургте өткен бұл ... ... ... Шанхай ынтымақтастық
ұйымының Хартиясы қабылданды.
ШЫҰ-ның толыққанды халықаралық ұйым ретінде қалыптасу процесіне аталмыш
ұйымның 2003 жылдың 29-шы ... ... ... ... ... ... да ... айтарлықтай үлесін қосты. Алматы кездесуі
өзінің жұмысшы сипатына қарамастан өте ... ... ... ... орналасатын Хатшылығы мен Бішкекте орналасатын ... ... ... ... ... ... ... іс
жүзінде өзінің мәресіне жақындады. Мемлекет басшылары Кеңесі мен үкімет
басшылары Кеңесі сияқты ... ... ... ... ... ... қол ... ШЫҰ-ның атқарушы хатшысы болып Қытайдың
Ресейдегі елшісі Чжан Дэгуан тағайындалды. Сонымен бірге ШЫҰ-ның ... ... ... ... ... ... ... нақты қадам жасалды. Осы кездесуде Қазақстан
Сыртқы істер министрі Қ.Тоқаев бұл процесс ұйымның ... ... ... ... ... өте ... болып табылатынын атап көрсетті [138,
с.191].
Алматы кездесуінің нақты нәтижесі келесі басқосу, 2004 жылдың ... ... ... ... ... басшыларының саммитінде көрінді.
Ұйымның екі органы жұмысының құқықтық базасы ... ... ... Оның ортақ бюджетін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... БҰҰ-ның бүкіл планетада
қауіпсіздік орнату ісіндегі ерекше маңызын атап, оның әлемдегі ... ... ... ... ... еткен Қазақстан президенті
Н.Назарбаев “БҰҰ бүкіл адамзаттың мүддесін білдіретін бірегей халықаралық
құрылым ... қала ... ... ... ... мәлімдей отырып, ШЫҰ-ның
мемлекет басшылары ұйым өз жұмысын тек БҰҰ ... ... ... ... ... ... орнатуға дайын екендіктерін
білдірді [138, с.193].
Шанхай ынтымақтастық ұйымы тек әскери-саяси ұйым ... оны ... 1998 ... ... ... ... ... Бұл көпжақты сауда-
экономикалық ынтымақтастықты дамытуға ... ... ... еді. Ал ... ... дамытудың бірден-бір көрінісі ШЫҰ-ның ... ... 2003 ... ... ... Пекинде ұйым мүшелерінің сауда-
экономикалық ынтымақтастық бағдарламасының бекітілуі болып табылады. ШЫҰ
мемлекеттірінің үкімет ... ... 2004 ... ... бюджетін
қабылдап, басқа да құжаттарға қол қойды. Ұйымның 2020 жылға ... ... ... ұзақ ... ... ... ... жаңа формаларына өтуді
қарастырады, оның ... ... ... қызметтер мен
технологиялардың еркін ауысуы үшін ... ... ... ... ... әр ... ... қолдана отырып, ең
алдымен транспорт және энергетикалық мәселелерді шешу, кедендік ... ... жою ... ... ... ... ... Тек
аталған шаралар ғана, кем дегенде, алты мемлекет арасындағы тауар айналымын
бірнеше есеге арттыруға мүмкіндік береді. Сөйтіп, ... ... ... оның сомасы-3,8 млн. доллар. Басқосу соңында Ресей премьер-
министрі М.Касьянов журналистерге қабылданған ... мен ... ... процесін іс жүзінде аяқтады деп ... Ал ... ... ... ... ... шешімнің арқасында
ұйымның толық көлемдегі жұмысы 2004 жылдың 1-ші қаңтарынан басталады [139].
Шынында да, ШЫҰ ... ұйым ... 2004 ... ... ... ... десе болады. Өйткені 15-ші қаңтарда Пекинде Шанхай
Ынтымақтастық Ұйымы ... ... ... ... ... ... ... Ұйымына мүше мемлекеттер басшылары ... ... 2004 ... 17-ші ... ... болды. Осы жолғы
кездесуде мемлекеттер басшылары кеңесінің мәжілісі алдында ШЫҰ-ның аймақтық
лаңкестікке қарсы құрылым ... ... ... салтанатты түрде атап
өтілді. Бұл құрылымның штаты 30 адамнан ... Оның ... 3 жыл ... ... ... ... ... отыруы тиіс. Осы жолғы басқосуда
Қазақстан Республикасының ... ... ... мүше ... ... ... болып сайланды. Ташкент кездесуінің тағы ... оған ... ... үкімет басшысы Хамид Карзайдың және
Моңғолия президентінің ... ... ... ... ... ... ... мен Орталық Азия елдерін аймақтық қауіпсіздік мәселесі өте
қатты толғандырады. Халықаралық деңгейдегі қауіп-қатерлермен күресу аталмыш
мемлекеттердің ... ... ... табылады. Осы орайда Қытай сыртқы істер
министрлігінің 2004 жылдың 2-ші қарашасындағы мәлімдемесіне сәйкес, қол
қойылған ... ... ... ... ... 4 мемлекетімен «Үш
кесапатпен» күресумен байланысты жан-жақты ... ... Оған заң ... бір ... трансұлттық лаңкестік әрекеттермен
байланысты істерді қарауға қатысу жөнінде өтініш беру немесе рұқсат ... жақ ... ... ... қатысты бірлесіп іс жүргізу, ... ... ... ... ... мен консультациялар өткізу,
тиісті жағдайлармен ... ... ... ... ... Сыртқы істер
министрлігінің баспасөз хатшысы Чжан Циюэның хабарлауы бойынша, 2004 жылдың
27-ші қазанында 10-шы шақырылған Бүкілқытайлық Халық ... ... 12-ші ... Қытайдың Тәжікстанмен «Үш кесапатпен» күресудегі
ынтымақтастық ... ... ... Іс ... 2003 жылдың сәуір
айынан бастап БХӨЖ Қытайдың Қырғызстанмен, Қазақстанмен және Өзбекстанмен
аталмыш келісімдерін бірінен соң ... ... ... ... ... мен ... ... өркениетке аяқ бастық деген
21-ші ғасырдың өзінде де ел мен ел ... ... мен ... түрі бар: Таяу ... соғыс, Пәкстан мен Үндістан
арасындағы жанжал, Ауғанстан мәселесі, ... ... ... ... ... ... сөз еткенде, ең алдымен еске түсетіні, әрине,
бүгінде соғыс пен жанжалдың кесірінен өте ауыр ... ... ... ... қайта қалпына келтіруге бой алғанын айтпай кетуге
болмайды. ... ... ... шешілмейінше және
тұрақты саяси жағдай орнамайынша, Орталық Азия аймағының да ... ... ... ... ... ... болатынына сенімді бола алмаймыз.
Қазіргі ... ... ... қатер төндіріп тұрған бірден-бір
жағдай-ушығып ... ... ... ... да бұл ... ... жоқ.
Иракқа бітімгершілік бөлімшесін жіберу жөнінде шешім қабылдады.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... 3
миллионнан аса жарылғыш заттарды залалсыздандырды. Өкінішке ... ... мен өлім ... ... жерде шығын да жоқ емес, жарылғыш ... ... ... бір әскер қаза тапты.
Мінеки, мемлекеттер арасындағы әртүрлі мәселелерге ... ... ... тек сол ... ғана ... ... әлем елдерінің
тыныштығын бұзып, қауіпсіздігіне өз ... ... хақ. Ал ... ... Азия ... мен Қытайды алаңдатпай қоймайды. Өйткені
Орталық Азия мен Қытай орналасқан Азия құрлығы ұлы ... ... ... ... ... ... ... отыратын аймақ болып
табылады. Сондықтан Орталық Азия елдері үшін негізгі мақсат ел ... ... қалу ... ... үшін ... ... ... қажет. Мұның бәрі сайып келгенде ... ... ... да, өз бетінше аяқ алып келе жатқан Орталық Азияның ... үшін ... ... ... жететін ортақ
мақсатқа жетелейді. Сондықтан ... ... ... ... ұйымы” шеңберіндегі ынтымақтастығы жоғарыда ... жету ... ... шүбә ... болмас.
Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше елдер басшыларының Астанадағы 2005
жылғы 5-ші шілдедегі басқосуының ... ... өте зор. ... ұйым ... ... бұл ... ... арта түсуде. ШЫҰ
бүгінде БҰҰ Бас Ассамблеясының қасындағы байқаушы мәртебесін алып, АСЕАН
мен ТМД ... ... ... ... ... соңында
мынадай құжаттарға қол қойылды: Шанхай ... ... ... ... ... «Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше
мемлекеттердің лаңкестікпен, ... және ... ... ... ... ... ШЫҰ-ға мүше ... ... ... ... ... мүше ... қарсы өңірлік құрылымы қасындағы тұрақты өкілдіктері ... ... ... ... мүше ... ... шешімі және
«ШЫҰ Өңірлік антитеррорлық құрылымы кеңесінің 2004 жылғы жұмысы жөніндегі
баяндамасын бекіту туралы» ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер ... ... ... осы ... қорытындысында ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер
басшыларының шешімімен Пәкстан Республикасына, Иран ... ... ... ШЫҰ ... ... ... ... Бұл
жолғы басқосуға 2004 жылы бақылаушы мәртебесіне ие болған Моңғолияның жаңа
Президенті ... ... да ... Ұйым ... ... ... ... атқарылатын шаралар, атап айтсақ, өңірде
бейбітшілікке, қауіпсіздік пен ... ... ... ахуалға
бірлесіп әрекет ететін тиімді шаралар мен тетіктерді ... ... ету ... ... ... ... сынақтар мен қатерлерге ақпараттық қарсы тұрудың тиімді тетіктерін
қалыптастыру және т.б ... ... атап ... жайт, саммитте Ауғанстандағы жағдайдың біршама
тұрақтануына байланысты ... ... ... ... ... ... мүше мемлекеттер (Қырғызстан, Өзбекстан)
аумағынан алып кету мәселесі көтерілді. ... ... 11-ші ... ... АҚШ ... ... коалиция ... ... Азия ... ... көрсетіп, Өзбекстан мен Қырғызстан
өз аумағында америка әскери базаларын орналастырса, ал ... тек ... ... және ... ... жағдайда ұшақтарын уақытша
қондыруға рұқсат берген ... ... мүше ... қабылдаған
декларацияда аталмыш мәселе жөнінде былай делінген: «Ауғанстандағы
антитеррорлық ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастық ұйымына мүше мемлекеттер антитеррорлық
коалицияның тиісті қатысушылары аталған ... ... ... және ... ... ... мүше ... болуының ақырғы мерзімдерін анықтауы қажет деп санайды». Бұдан
байқайтынымыз, ұйымға мүше ірі ... мен ... ... ... ... ... қаламайды.
Шілде айының 11-і күні ... жаңа ... ... ... деп мәлімдеді: «Ауғанстанда президент сайлауы мен парламент
сайлауы өтті, ондағы жағдай тұрақталды. Сондықтан біз енді ... ... ... ... ... бастауымыз қажет».
Келісімге сәйкес, тараптардың қайсысы ... да база ... ... ... бірақ алдын-ала 180 күн бұрын ... ... етуі ... ... жағының айтуынша, АҚШ пен Оңтүстік
Кореяның шамамен 1200-ге жуық ... ... ... ... ... Ауғанстандағы ахуал күннен күнге тұрақталып келе жатса да,
Американың Қырғызстаннан кететін ойы жоқ ... да ... ... ... ... осы қоғамдық пікірді дәлелдей
түсті. Соңғы өзгерістерге ықпал ету мақсатымен 25 шілдеде АҚШ ... ... ... ... ... келді. Манас әуежайындағы
әскери базаның әлі де қала ... үшін база үшін ... ... ... 200 млн. ... пайызсыз кредит беруді ұсынды. Бұл
Қырғызстанның мемлекеттік бюджетінің 60 пайызы [143]. ... ... ... әрі ... ... құр ... келмеген Қырғызстан
президенті АҚШ әскери базасының Қырғызстан аумағында әлі де қала ... ... Бұл ... тағы бір ... деп ... Қытайдың Чжунго
Жибао газеті,- Қырғызстандағы наурыз айындағы саяси бүлік кезінде президент
қызметін атқарушы Қ.Бакиев ... ... ... ... ... ... сондықтан елдің оппозициялық партияларының беделі өскен.
Жалпы, Қырғызстан мен Өзбекстанда 2005 жылы ... ... ... ... ... мен ... ... үшін орасан зор күш
жұмсау қажеттігін көрсетті. Сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... өмір ... ... Қытай зерттеушісі
Син Гуанчэн Қырғызстанда болған саяси шиеленісте өкіметтік ... жоқ, тек бір ... ... ... бір ... ... құлатуы деп
бағалады. Ал Өзбекстан өкіметіне қауіп төндіріп тұрған бірден-бір фактор–
ол лаңкестік пен ... ... [144]. Ал жаңа ... ... ... ... ... Қырғызстандағы жағдайға берген
бағасы мынадай: «Қырғызстанда халықтық төңкеріс болды, оны қандай да ... ... ... жоқ, халықтың өзі саясатшыларды көтерілуге және
елде орын ... ... ... ... наразылығын қолдауға шақырды. Бұл
төңкерістің негізгі себебі өкімет органдарындағы жаппай коррупция, ... ... ... ... ... күрт ... ... мүлдем тартылмауы»[145]. Қырғызстан президентін сайлап,
бұрынғы оппозиция өкілі Ф.Куловтың премьер-министр ... ... үшін ... жақсылықтар әкелетінін уақыт көрсетер.
Сонымен, Шанхай ынтымақтастық ұйымының ... ... ... ... ірі ... өңірдегі мүдделерінің, өңір елдері
саясаттарының қарама қайшы ... ... ... ... мәлімдемеден бас тартса, Өзбекстан оны іс жүзіне асырды. ШЫҰ-ның
осы жолғы декларациясында ... ... ... ... ... ... де бар. Бірақ Ресей ... ... ... ... ... ... ықпалын күшейтуге бет алған.
Қырғызстанда 2003 жылдан бері Ресей әскери ... ... ... ... ... әскери басқармасы Кантта орналасқан әскери базаның әскери
қызметшілерінің ... екі ... ... ... ... Оған ... ... қол қою АҚШ-тың ызасын тудырды, ... ... ... ... ... ... Өзбекстан мен Қырғызстандағы базалар тек
Ауғанстандағы соғысқа байланысты ғана ... жоқ деп ... мен ... ... мен ... ... көрсетті деп айыптады
[146]. Шыңжаң университетінің профессоры Чжу Чжэнхун ... ... ... ... мен ... ... аймақ елдеріндегі әлеуметтік-саяси
қайшылықтарды белгілі дәрежеде ... деп ... Оның ... ... ... күші ... демократиясы мен АҚШ-тың рухани
құндылықтары болып табылады [147, с.7].
Ресей ... ... ... мен ... Орталық Азия
кеңістігіндегі бәсекелестігінің ШЫҰ ... де ... ... ... деп ... Оның ... ... Ұжымдық Қауіпсіздік шарты ұйымын,
ЕуразЭС-ты, Біртұтас Экономикалық кеңістікті нығайта ... ... ... ... ... тырысатын болады, ал ресей-қытай
қатынастарының асқыну қаупі ... бұл ... ... сақ ... ... [148, ... ... да, Қытай Орталық Азия мемлекеттерімен Шанхай
ынтымақтастық ... ... ... одан әрі ... беретін
болады. Қытай үшін бұл арақатынастарда басты орынға лаңкестікпен ... 2002 жылы 21 ... ҚХР ... ... ... ... ... күштерінің шын мәніндегі табиғаты» атты мақаланы таратты.
Онда: «Толық емес ... ... ... ... ... ... ... Қытай аумағындағы және одан тыс ... ... 162 ... ... алып ... ... 200-ден аса
лаңкестік әрекеттерге жауапты» делінген [149, с.15]. ... ... ... ... бен ... Ресейдегі шешен лаңкестеріне, Орталық Азиядағы
лаңкестік әрекеттерді ұйымдастырушыларға қолдау көрсеткені және олардың
«Талибанға» қосылуы ... Тағы бір ... ... «1999 ... тамыз
айында «Шығыс Түркістанның» лаңкестері Қырғызстанның оңтүстігіндегі 4 жапон
ғалымы мен Қырғызстан Республикасы Ішкі ... ... ... ... кепіл тұтқын ретінде ұстап отыруға үлес қосқан, ... ... ... айында Өзбекстанға мен ... ... ... еніп, бұл елдердің жергілікті үкіметтік күштерін шабуылдаған.
Мінеки, жоғарыда айтылған оқиғалар бүгінгі таңда Орталық ... ... ... факторлардың күшейіп келе жатқанын
көрсетеді. Сондықтан Қытай мен Ресей үшін де, Орталық Азия ... де ... ... бірлесіп күресуді талап етеді. Ал соңғы кездегі
оқиғалар легі ... мен ... Азия ... ... ... ... жол ашқандай.
Қорыта келе, Орталық Азия мен Қытайдың географиялық орналасуы ... ... ... ... шиеленістер көбеюінің және
перспективалық ынтымақтастықтың ошағы болып ... Ұзақ ... тату ... достық қарым-қатынастар мен өзара тиімді
ықпалдастықты дамыту саясатының толыққанды жүзеге ... ... орын ... ... ... жағдайлар кедергі жасап отыр. Олардың қатарында
Шыңжаңдағы ұлттық сепаратистік қозғалыс, Ферғана жазығының Ауғанстанмен
шекарасындағы тұрақсыздық, Орталық Азия ... ... ... отырған
заңсыз есірткі тасымалы және Орталық Азия ... ел ... ... пен ... ... ... төмендігі
сияқты мәселелер бар. Бірақ бұл мәселелер Орталық Азия мен ... ... ... ... ... мен ... жоқ ... сөз емес.
Орталық Азия ғасырлар бойы ұлы Жібек жолының маңызды ... ... ... даму барысында олардың арасындағы байланыстар да әркелкі
болды. Ал қазір Орталық Азия мен ... ... ... ... сай ... ... отырып, жан-жақты ынтымақтастықты
тереңдетуге бет алған.
Тарау 2 Орталық Азиядағы жаңа қауіп – қатерлермен күрес және ... ... ... жаңа жаңа ...... ... ғасырдың аяғы, дәлірек айтсақ, 90-шы жылдардың басы Орталық Азия
республикалары үшін ғана ... ... ... ... ... Одағын құраған
республикалар үшін де тарихи бетбұрысты кезең болды. Социалистік ... ... ... ірі ... ... ... ... 70 жыл бойы
орталыққа бағынған республикалар тәуелсіз мемлекеттер статусына ие болды.
Әрине, алғашқы егемендік ... ... үшін ... ... өзінің ішкі және сыртқы саяси бағыттарын ... әрі ... аяқ алып ... оңай іс емес ... ... ... Бірақ Орталық
Азия елдері халықаралық істерге белсене ... ... ... мүше ... ... ... тең құқықты мүшесіне
айналды. Бүгінде әлемнің көптеген мемлекеттері мен саяси, ... ... осы ... аударылған.
КСРО алып мемлекет ретінде тарих сахнасынан кеткен соң, оның ... ... оның ... ... Азия ... де тәуелсіздіктерін
жариялап, егемен ел ретінде халықаралық қауымдастықтан өздеріне ... ... ... 1991 жылдың аяғында бірінен соң бірі әлемге
өздерінің тәуелсіздігі туралы ... Осы ... ... ... КСРО-ның іс жүзінде ыдырауы туралы Беловеж келісіміне қол қойылып,
айдың соңында Алматыда Тәуелсіз Мемлекеттер ... ... ... келісім дүниеге ... ... Азия ... ... ... ... Түркия, Ресей, Қытай және АҚШ
мойындайды.
Тәуелсіздік алған бес ... ... ... ... ... ... болды. Ал жеке-дара мемлекет ... сүре ... ... ... Азия республикалары өзіндік даму жолын
таңдап, олардың әрқайсысының ұстанған ... ... ... ... ... ешкімге қосылмайтын бейтараптық саясатты таңдап, оқшауланып
алды. Тәжікстанда мемлекет ... ... ... салдарынан 5
жылдан аса уақытқа созылған ... ... ... ... Қазақстан
көптармақты сыртқы саясатты ұстана отырып, әлем елдерімен тең құқықты
ынтымақтастықты дамытуға бет ... ... ... ... ... ... келген 5 республика үшін өзара шаруашылық байланыстардың
үзілуі ... ... ... ... ... жолдарын да
іздестіру қажет болды. Дәл осындай жағдайда Орталық Азия елдерінің шикізат
пен табиғи ... бай ... ... ... жағдайы әлемдік
экономикалық қатынастарға кірігуіне мол мүмкіндіктер туғызды.
Кеңес Одағының құрамында болған кезде Орталық Азия елдерінің ... ... ... ... шет ... байланыстары орталықпен
басқарылып, сыртқы саяси қайраткерлігі өте шектеулі болды. Ал тәуелсіздік
алғаннан соң сыртқы ... ... ... ... қол ... ... шет елдермен жан-жақты ынтымақтастықты ... ... ... ... сәйкес, әлемнің ірі мемлекеттерінің осы аймаққа ... ... ... ... Азия ... ... ... белсенді
қатысушысына айналды. Бүгінгі таңда Орталық Азия АҚШ, Қытай, Ресей, Түркия,
Иран және ... ... ... ... ... ... 1990-шы жылдары бұл аймақта ірі мемлекеттер ... ... ... ... 21-ші ғасырдың басынан бастап
экономикалық мүдде саяси мүддеге ауысқандай.
КСРО ыдырағаннан кейін ... Азия ұлы ... ғана ... ... ... ... «күш орталықтары» қатысқан жаңа «үлкен ойынның»
сахнасына айналды. Егер 19 ғ.-20 ғ. ... ... ... Ресей және
Британ империялары болса, енді Ресей Федерациясы, АҚШ, Қытай, ... ... ... Сауд ... ... ... еуропалық мемлекеттер де
белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... ... орнату
идеясын алға тарта отырып, өздерінің тәуелсіздіктерін жариялаған бұрынғы
кеңестік азиялық республикаларға ... ... ... 1994 ... ... ... өзінің бұрынғы ықпалын қайта ... ... ... үшін ... ... ... және ... ахуал болды. Ішкі мәселелердің өткірлігі мен экономикалық
мүмкіндіктерінің әлсіреуі Ресейге ... ... ... ... талпынған әлем елдерімен бәсекелесуге кедергі жасады. ... ... ... ... тағы бір ... аймаққа әскер емес
(Тәжікстанды санамағанда), инвестициялар әкеліне бастады. ... ... ... ... қол ... ... ... мен газ құбырларының
бағытын ... өтім ... ... жаңа ... ... сыртқы саяси және сыртқы экономикалық бағыттары үшін ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы
саясатының негізгі мақсаттарының бірі. Өз мүддесін қорғау мақсатында Ресей
өзі үшін анағұрлым маңызды болып ... ... ... ... бақылауды сақтап отыр. Ресей үшін Қазақстан ... ... ... ... да аса ... ... болып саналады. Мұнда кеңестік
әскери және өнеркәсіптік ... ... ... ... мен ... ... ... орналасқан. Қазақстан – бұрынғы КСРО аумағындағы ... ... ірі ... ... Оның ... ... мен
тасымалдау құралдарына бақылау орнату Ресейге аса маңызды стратегиялық және
экономикалық мүмкіндіктер береді. ... ... ... ... ірі ... бар. ... экономикалық салада Ресей мен Орталық
Азия елдері арасындағы байланыс өте тығыз.
Қазақстан бұрынғы Кеңес Одағында мыс, ... және цинк ... орын ... және оның ... тұтынушысы Ресей болған. Ресей
қара металлургиясы бүгінгі таңда да Қазақстан темір рудасының, марганецтің,
молибденнің және ... ... ... ... ... ... ... Қырғызстан металдық сүрмені өндірудің монополисі болған болса,
Түркменстан-құрамынан стронций шығарылатын целестин рудаларының, Өзбекстан-
мақта мен алтынның ірі ... ... [6, . ... ... мәртебесіне ие болған шақта Орталық ... ірі ... ... ... ... нәрсе- ол өңірдің
табиғи ресурстарға бай болуы, әсіресе негізгі талас ... ... ... ... ... мақсатында алғашқылардың бірі болып АҚШ-тың ірі мұнай
компанияларының өңірге келгені белгілі. Орталық ... ... ... ірі ... ... басты мақсаты дәл осы Каспий мұнайы
мен табиғи газ. Каспий теңізінің жағалауы бойымен және оның түбінде ... ... ... ... ... бар. Мұнай қоры 243 млрд.
баррельге бағаланып отыр, ал олардың құны 4 трлн. АҚШ ... ... ... ... ... ... тек Әзірбайжан мен Қазақстанның
өзінде бұл қорлар 130 млрд. баррель құрауы ... бұл АҚШ ... ... асып ... ... ... ... сияқты мұнай
алпауыттары жаңа өңдеу көздеріне қазірдің ... 30 ... ... ... ... Құрама Штаттардың ОПЕК-ке -мұнай экспорттаушы елдер ұйымына деген
тәуелділікті бәсеңдетуге мүмкіндік береді деп болжануда [8].
Аймақтағы ірі ... ... мен ... игеруде ғана емес, оны
тасымалдаудағы мұнай құбырларының бағыты үшін де күреседі. ... ... өз ... арқылы өтетін бағытты қаласа, Қытай Қазақстаннан шығыс
бағытқа қарай ... ... Иран ... ... ... өз ... ... Вашингтон, керісінше, Ресейдің де, Иранның да аумақтарынан тыс
өтетін бағыттарды қолдайды. Қалай ... да, ... ... ... ... үшін артықшылықтар басым. Көптеген орталықазиялық құбырлар
Ресей аумағы арқылы өтеді.
Орталық Азия аймағы өзінің географиялық, ... ... ... және тағы ... ... ... сәйкес геосаяси және
геоэкономикалық жағынан өзіндік ерекшеліктерге ие аймақ болып табылады.
Ең алдымен ол ... ... ... ... мен ... солтүстіктегі Ресей мен оңтүстіктегі ислам әлемінің тоғысқан
жерінде орналасқан. Сондықтан да аймақтың ... ... өте ... ... ... шыға ... құрлық ортасындағы аймақ,
әлемнің басқа аймақтарына тек көрші мемлекеттер арқылы ғана шыға ... ... ... ... ... мәні ... зор
екендігін айтпаса да түсінікті.
Үшіншіден аталмыш аймақ ... ... өте бай, оның ... ... газ, ... түсті металдар және басқа да ... ... ... Ауыл шаруашылығы саласында мақта, астық, көкөніс және тағы ... ... ... ... ... ... ... зор экономикалық потенциалға ие.
Төртіншіден, ұлттық, діни, мәдени жағынан алғанда бұл аймақ ... ... ие, ... және ... ... дәстүрлі байланысы зор,
оған қоса батыс пен шығыс мәдениеттерінің қосылған ықпалы да бар.
Орталық Азиядағы үш негізгі ... - ... ҚХР және АҚШ. ... ... бар, оған қоса олардың үшеуі де бұл аймақтың тыныштығы мен
гүлденуіне мүдделі.Ал бұл өз ... ... күш ... ... ... исламды жеңген кезде ғана мүмкін болмақ. Сондықтан оларды
біріктіретін осы мақсаттар олардың ... ... ... ... ... ... ортақ мүддесі болып табылады.
Ресейдің Орталық Азиядағы сырткы саяси стратегиясын бірнеше кезеңге
бөліп карастыруға ... ... ... бұл ... ... ... жж. жэне 2000-2006 жж. деп белуге болады.
1. Ресей 1992-1996 жылдары
Батыспен «стратегиялық серіктестікті» ... ... алға ... ... тәуелсіздіктерін жариялаған бүрынғы ... ... ... ... бәсеңдетті. 1994 жылдан бастап Ресей
аймактағы өзінің бұрынғы ыкпалын қайта қалпына келтіруге тырысады. ... ... ... Тәжікстандагы жэне тәжік-ауған шекарасындағы ахуал болды.
Ішкі мәселелердің ... мен ... ... ... ... ... калыптасқан вакуумды толтыруға талпынған әлем
елдерімен бәсекелесуге кедергі жасады. ... ... ... ... тағы бір ... ... ... емес (Тәжікстанды санамағанда),
нвестициялар әкеліне бастады. Яғни, инвесторлар арасында табиғи ... ... ... мүнай мен газ құбырларының бағытын тандауда, өтім ... жаңа ... ... ... сыртқы саяси жэне сыртқы
экономикалық бағыттары үшін күрес жүргізді. [8].
2. 1996-2000 жж. Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... ... бірі ... ... ... мақсатында Ресей өзі үшін анағұрлым маңызды болып
табылатын елдерде, мысалы, ... ... ... ... ... ... Қазақстан саяси жағынан да, экономикалық жағынан да аса ... ... ... ... кеңестік әскери және өнеркәсіптік нысандар -
Байқоңыр ... ... мен ... ... ... ... орналасқан.
Қазақстан бұрынғы КСРО аумағындағы Ресейден ... ... ірі ... Оның ... ресурстары мен тасымалдау құралдарына бакылау
орнату Ресейге аса манызды ... жэне ... ... ... ... мақтасының импортына тәуелді ірі кэсіпорындар
бар. Жалпы, бүл жылдары ... ... ... мен Орталық Азия елдері
арасындағы ... ... үшін ... бұрынғы Кеңес Одағында мыс, қорғасын және цинк
өндіруде көшбасшылық орын алған және оның негізгі түтынушысы ... ... ... ... таңда да Қазақстан темір рудасының, марганецтің,
молибденнің және хромның, сирек кездесетін металдардың басты тұтынупшсы
болып отыр. ... ... ... ... моногюлисі болған болса,
Түркменстаы - құрамынан стронций ... ... ... - ... мен ... ірі ... болған [9].
3. 2000-2006 жж. В.В.Путиннің келуімен Ресейдің Орталық Азия ... ... ... ... ... ... және әскери
доктринадан айқын көрінді. Ресей өзінің экономикалык дамуы мен ... ... де ... Бұл ... ... сыртқы саясатының
түбегейлі өзгеруімен сыйпатталады.
2001 жылдың 11 кыркүйегіндегі Вашингтондағы болған ... ... ... Орталық Азиядағы тактикасымен стратегиясы өзгсрді. Үкімет
басына келген В.В. Путин алғашқы ... ... ... ... ... ... ... бәріне белгілі. Осы орайда
Н.ӘНазарбаев дипломатиясы В.В.Путинге Орталық ... ... ... ... ... екндігін түсіндіру үшін көп тер төккені
белгілі. Қазір бұл саясаттьщ ... ... ... ... ... ... ... өзгергендігін төменгі
мэселелерден байқауға болады:
Біріншіден, халықаралық терроризмен ... ... ... ... ... ... түсті;
Екіишіден, Ресей АҚШ Орталық Азиядағы әскери базаларды орналасуына
келісімін бере ... ... Азия ... ... ... ... мен Орталық Азия мемлекеттері ... ... ... ... қол жеткізілді;
Төртіншіден, Ресей Орталык Азия мемлекеттерінің ішкі ... ... ... ... ... ... үрдістерге көбірек көңіл
бөле бастады.
Ресей ... ... ... ... ... ... алға тарта отырып, өздерінің тәуелсіздіктерін жариялаған бұрынғы
кеңестік азиялық республикаларға деген назарын бәсеңдетті. 1994 ... ... ... ... бұрынғы ықпалын қайта қалпына келтіруге
тырысады. ... үшін ... ... Тәжікстандағы және ... ... ... Ішкі мәселелердің өткірлігі мен экономикалық
мүмкіндіктерінің әлсіреуі Ресейге Орталық Азияда қалыптасқан ... ... әлем ... ... ... жасады. Орталық
Азиядағы екінші «үлкен ойынның» тағы бір ерекшелігі- аймаққа ... ... ... ... әкеліне бастады. Яғни, инвесторлар
арасында табиғи ресурстарға қол жеткізу үшін, мұнай мен газ ... ... өтім ... ... жаңа ... ... ... саяси және сыртқы экономикалық бағыттары үшін күрес
жүреді[6, с.36].
Ресейдің экономикалық мүдделерін ... ... ... Азиядағы
саясатының негізгі мақсаттарының бірі. Өз мүддесін қорғау мақсатында ... үшін ... ... болып табылатын елдерде, мысалы, Қазақстанда,
қатаң бақылауды сақтап отыр. Ресей үшін ... ... ... ... ... да аса маңызды мемлекет болып саналады. Мұнда кеңестік
әскери және өнеркәсіптік нысандар- Байқоңыр ғарыш айлағы мен ядролық қаруды
сынау ... ... ... – бұрынғы КСРО аумағындағы Ресейден
кейінгі ... ірі ... ... Оның ... ... ... ... бақылау орнату Ресейге аса маңызды стратегиялық және
экономикалық мүмкіндіктер береді. Ресейде Өзбекстан мақтасының ... ірі ... бар. ... ... ... Ресей мен Орталық
Азия елдері арасындағы байланыс өте тығыз.
2000 жылдан ... ... ... ... ... жаңа ... ... стратегиялык кадамы - 2003 жылдың күзінде
Қырғызстанда ... ... ... Бұл ... мен ... ... елдерінің ресми Мәскеудің аймақтағы тікелей әскери қатысуын
колдайтынын керсетті. Содан соң 2004 ... ... ... ... В.В.
Путин мен Э.Рахмоновтың кездесуінде Ресей мен Тәжікстан арасындағы ... ... ... ... ... қол жеткізілді, оның
ішінде Ресейдің Тәжікстандағы әскери қатысуы да бар. Оған қоса ... ... ... ... да қолайлы жағдайда дамыды,
олардың жақындасуында ... ... ... мен ... ... ... рөл ... Қытай-қарқынды дамып келе жатқан мемлекет, күшті саяси ... ол ... ірі ... тізімінде алтыншы орында болса,
сыртқы ... ... ... ... ... ... 21-ші ... қарай ҚХР алдыңғы қатарлы әлемдік держава болатынын түсіне отырып,
онымен ынтымақтастықты дамытуға мүдделі мемлекеттер саны да ... ... ... мен Қытайдың ортақ көзқарасымен ... ... ... ... ... ете ... ... екі мемлекет
те БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты ... ... де ... халық,
табиғи ресурстар, индустриалдық және ғылыми база, ... ... ... пен ғарышқа ғаламдық дәрежеде қатысу сияқты маңызды факторларға ... өз ... ... екі ... ... ... ... халықаралық құқыққа және БҰҰ-ның беделіне сүйенеді. Олар
үшін айнымас ... ... ... мәселелер мен қайшылықтарды шешуде
күштеу және біржақты қабылданатын әдістерді қолданбау қала ... ... ... Н.Ә. ... ... қазақстан
халқына жолдаған жолдауында мемлекеттің ... ... ... ... келе, ҚХР қатнасты бірінші орынға қойғаны белгілі. Осы
орайда екі мемлекет ... ... ... ... мен ... анықтаудың маңызы зор болып отыр.
1996 жыльі сәуірде ... ҚХР; РФ, ҚР, ... ... ... ... ... ... республикалары мен Қытайдың арасындағы
көпжылдық өзара түсітспеуішлік пен ... ... ... қойылды.
Шанхай кездесуі, сол кездегі, КСРО - дан қалған территориялық, шекаралық
мәселелерді шешті.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... саясатьна өткен тарихтың әсері әліде ... ... ҚХР ... ... ... жаңа ... ... да
пайдаланъш отыр.
Қытайды зертгеудегі қалыптасқан тарихнаманы шартты түрде кеңестік
және ... ... ... ... - ... соғыс кезіңдегі қалыптасқан
тарихнамаға шолу жасай келе, ... ... ... ... деп ... ... ... Қытай саясаты туралы алғашқы ірі ғылыми
еңбекті жазған Р.Проис пен ... ... ... ... ... ... ... және казақ ауылдарының Үндістан ... ... ... Сол сияқгы ... жөне ... ... ... ... және бейімделуі
үрдістері сарапталған. Бүл авторлар Қытай үкіметінің мәдени ... аз ... ... ... ... ... да назар
аударады [11].
Автордың пікірінше XX ғасырдың 70-80 жж ... ... ... ... ... Шынжан факторы басым болған.
И.Сванберг және И.Бенсон еңбектерінде ... ... ... ... ... Іле аймағындағы Осман-батыр бастаған
казактардың көтерілісі жөне оның ... ... Азия мен ... ... ... Батыс зертгеушілерінің бұл ... ... ... Кытай коммунисттерінің Шьшжанда
жүргізген модернизация ... КСРО – ның Орта ... ... ... ... жоқ. Шыңжанда дәстүрлі исламды насихаттау, хандық
Кытайдың ассимиляция үрдісіне қарсы күрес ... ... ... ... өз ... сақтап қалды. Ал КСРО-ның саясатының нәтижесінде Орта
Азиядағы ... ... ... ... болғаны белгілі.
КСРО ыдырағанға дейін Қытайдың ресми саясатына түркі-мұсылмандық
халыктардың қарсылығын ... баға ... ... ... саны ... ... жаңа ... мемлекеттердің пайда болуы аймақгағы
геосаяси жағдайды өзгертті. Күн ... ... ... ... ... ... түрік сепаратизмі, Орталық Азия ... ... ... ҚХР мен ... Азия арасындағы ... ... ... ... ... ... зерттеуші Т.Фуллердің Ішарінше озгерген геосаяси
жағдайда ҚХР үшін ҚР катынаетары ... ... ... ... ұстамды саясат жүргізіп отыр. Оның басты есбебі ... ... ... ... ... этникальщ мәселеге көп көңіл
бөліп, бұл факгорды Кытай-Ресей, ... ... ... ... ... ретінде қарастырады деп ... ... егер ... ... ... ҚР-нан ұстамды зтникалық
саясат жүргізуді талап етеді.
Кытайдың жаңа геосаяси кеңістіктегі орнына оның көрші ... ... ... ... ... ... ... мен Кытай арасыңдағы шекараны анықгау
мәселесіне тоқталып ... Бұл ... 1992 жылы ... 1998 ... Бұл мэселе 1992 жылы ҚР премьер-министрі С.Терещенконың Қытайға
сапары кезінде, 1994 жылы ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің ... Ли ... ... ... ... барысында, 1996 жылы Цзян Цзяминнің, 1997 жылы
Ли Пэннің Алматыға ... ... сол ... ... 1997 ... және ... 1997 жылы мамырдағы Қытайға сапарыңда,
сондай- ақ Цзян ... 1997 жылы ... ... ... Осы ... ... 1997 жылы 29 қыркүйекте "Қазақстан-
Қытай" арасындағы шекара мөселесіне байланысты қосымша ... ... ... ... Чогон обо және Баймұрза аймагында ҚР саур кыратының
оңтүстік бөлігі Чоган-оба өтпеліне дейін, Жұрек және Чогон-оба, ... бір ... ... ... 442 ... Қытай-Адырбай және
Талдыойрық өзендерішң жоғаріы атысы, Баймырза ... ... ... ... ... 187 ... ... Казақстанға 95 кв.км. жер Сарышелді өзенінің сол
жақ бөлігі, Шопақ өтпеліне дейінгі жер.
Кытайға — ... ... оң жақ ... ... 220 ... ... Кытаймен Қазақстан арасындағы дау туғызып отыртан жаңа
мөселе "Кара Ертіс" өзенінің мәселесі. Бұл мөселе өлі де өз ... ... мен ... ... ... экономикалық мәселеде
маңызды орын алуда. экономикалық мәселенің ... ... екі ... ... жаңа ... ... ... міешуші фактор болмақ.
Біздің ойымызша Кытайдың Орталық Азиядағы жөне ... ... ... ... ... екі жақ үшін де ... болады.
ҚХР бүгінде өзінде жүргізілген реформалардың нәтижесінде әлемдік
алпауыт мемлекетке айналып ... ... ВВП — ... ... ... 1980-
1997 жж. 9 % болып отыр. Егер де Қытайдың 30 провинциясын бір ... ... ... ... ал ондагы адам саны кейбір дамушы елдердегі адам
санынан асьп түседі, 1978-1995 жж. ... ... ... 20 ... ... ғана ... еді.
Сарапшылардың пікірінше 2005 жылы Кытай ВВП йойынша АКШ-ты ... ... ... ... тағы мына ... дәлел бола ;шады:
1995 ж.,өнеркөсіптегі өндіріс қуралдарының 90% 1980 ... ... ірі және орта ... орындарындағы өндіріс қ^ралдарының
26 % дұние жүзшід алдыңғы катарлы ... ... ... жылы ҚХР ... ... ... ... ... мен ... жаңа геосаяси кеңістіктегі орны туралы айтатын
болсақ, біз этникалық мөселені ... өте ... ... ... ... ... Р.дж.Кайзер Кытайдан Қазақстанға
көшетін эмигрантардың легі Қазақстанға этно-демографиялық ахуалды өзгертеді
деп есептейді. Ал М.Олкой (Колгейт ... ... ... ... үптшыл күштерін қолдау Қазақстан—Қытай кдтынастарына кері эсер ... ... ... ... ... ... да ... деп
есептейді.
Біздің ткірімізше ҚХР Орта Азияда да, Қазақстаңда өзінің экономикалық
куаттылығын барынша кең пайдаланады. Бұп ... ... ... ... мен ... жөне ... Азия ... арасындағы орналатын
дипломатиялық, сауда-экономикалық, мәдени кдтынастардың дамуына, тарихтан
қалған кейбір күрделі ... ... ... бүгінде жалпы
Орталық Азиядағы жащайда өзгерте алатын мэселелер бар. Бұл ... ... даму ... Азия ... ... бұл өздерін егемен мемлекеттер құқыңда
сақгап қалу және өлемдік өркениеттегі өз орнын алу болса, ҚХР ұшін, ол ... ... ... ... қатарына қосылу, экономикасының өсу
динамикасьш ... ... ... да ... уақыгга Кңтай бірнеше
қиьшдыктармен кездесуі мұмкін. ҚХР-нын даму ... ... ... ... ... К.Л. ... ... қиьшдықгарды атап көрсетеді.
• Халық санының өсуі, қызмет атқаратын ... ... ... ... ... Ауыл ... ... 3 Қоршаған органы жақсарту мен экологиялық мәселе;
• Тұгынатын заттарды кэрқынды өндірудің ... ... ... мен ... ... ... сепаратизм, Орталық пен ауылдар ... ... ҚХР ... ... басындағы саяси дағдарыстың шиеленісуі, фракциялық
саяси дағдарыс;
• Қалалық жердегі экономикадагы мемлекеттік сектордың дамуы мәселесі;
... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздыктың көбеюі;
• Әлемдегі геосаяси жағдайдың тұрақсыздығы. Оның ішінде Орталық
Азия, Азия-Тынық мүхит аймағыңцағы жағдайға байланысты. Сол сиякты Азия
қаржы ... ... ... бөрі ҚХР мен ... Азия мемлекеттері арасындағы
жағдайға тікелей эсер етеді. Өзінің демографиялық, ... ... ... ... ... және дүние жұзілік геосаяси
жағдайдың өзгеруі Қытай алдында үлкен ... ... ... ... ... ... екі мәселеш шепгуі қажет деп есептейді.
Біріншіден, Қытай жалпы адамзат ... ... ... ... ат ... ... ... ол "шиеленіс" заманына қайта бой ұрып,
Қытай идеологиясын, территориялық бакталастық ... ... ... жағдайда "территориялық ... ... ... ... кім ... бере ... да ҚХР-ньщ Орталық Азиядағы стратегиясына токталып өтейік.
90-жылдардағы сияқгы Қытайдың сыртқы саясатында Орталық Азия ... бірі ... ... ... 1994 жылы ... ... төрағасы Ли Пэн Ташкент сапарында төрт негізгі бағытты аныктаған
болатын:
1. ҚХР мен ... Азия ... ... ... ... ... дамьпу;
2. ҚХР мен Орталық Азия мемлекеттерінің саясаты үшінші елдерге қарсы
багытталмаған;
3. Қытай бұл ... ... ... ҚХР ... Азия ... қауіп төндірмейді.
Бідің ойымызша ҚХР-ның Орталық Азидцағы саяси басымдылықгардың
негізгілері ... ... ... мен ... ... шктеу;
• Орталық Азия мемлекеттерімен сауда-экономикалық катынастарды нығайту
аркылы ... ... ... ... ... аймақгағы саяси кұштердің тепе-тендігін және Орталық ... ... ... дәрежедегі қайшылықгарды сақтап
отыр;
• Қазіргі кездегі Орталық Азиядағы жағдай ... ... ҚХР ... ... Сондықган да ол бұл аймақгағы өзінің экономикалық мақсат-
мүдделерін аныктап алды. Олар төмендегідей:
• ҚХР үшін Орта Азия ... ... ... ... ... көзі;
• Металлургия саласындағы өнеркөсіптер ... ... ... қорғасші зауыты т.б.)
• Құрылыс саласындағы өндіріс ... ... бос ... күштері орналасқан Қытайдан миграцияны күшейту;
• Қазақстанның бай тұтынушы нарығын кең түрде пайдалану.
Сарапшылардың ... егер 90 ... ... ... ... ... көбірек көніл бөлсе, қазіргі уакьпта бірінші орынға
геостратегиялық мақсаттар шығуда. Осы ... ... ... ... ... ... ... тығыз сауда-экономикалық
қатьшастар орнатуда. Ал Казақстанмен ерекше қатынастарға ... ... мен ... жаңа геосаяси кеңістіктегі орнын қарастырғанда
біз "Шанхай бестігі" кеңесшің қызметіне және бұл ... " ... ... ... көңіл аударуымыз кажет. Бұл мәселеге
келесі тарауда толық тоқталамыз.
Қытыайдың саясатына ... ... айта ... жәй бұл ... Халық
Республикасының Орталық Азиядағы орнының нығаюы 1996 жылдың 26 сәуірінен
басталды. Шанхай ... ҚХР, РФ, ҚР, ... және ... ... "Шекара аймағында езара сенім келісіміне қол
қойылды, Бұл келісімнің маңызы зор. ... ... ... ... ... ... ... шекара аймаьшан 100 км. Шығару үрдісі
тіркелмеген. {Сейбір сарапшылардың ... ... ... -Қытай
стратегиялық альянс кұрылды деп те ... ... ... те бұл
келісімнің біздің Республика үшін ... ... шарт ... ... ... Бұп ... шартты XXI ғасырдағы көпжақгы ынтымактастық
негізін ... ... деп те ... ... қ үйымының аясындағы
ынтымактастық бұл ұиымға катысушы мемлекеттердің олар ... ... ... ... шарттардан туындайтын қ^кьштары мен
міндеттемелеріне қайшы келмейді.
Ал Қытайдың Орталық ... ... баға бере келе ... оның ... кірігуш демографиялық саясат т^рғысьшан
қарастырады (Р.Даннройтер), Сондай-ақ бұл ... ... ... ... ... ... пайда болуы мүмкін деп те болжамдар
жасауда (Х.Мамин).
Бұл ... ... Орта ... жаңа ... ... Иран,
Ауғанстан, Пәкістан кіруі мүмкін. Оның пікіршше бүндай геосаяси одактың
негізін Қытай-Пәкістан катъщастары қурайды деп атап ... ... ... ... пікірінше болашақга Орта ... ... ... ... ... ... ... деп есептейді.
Қытай мен Орта Азия мемлекеттерінің карым-катынастары Евразиядагы екі
тарихи үрдістерге байланысты дамиды.
Ресей және Кеңес империясының ... мен ... ... куатының
күшеюі болмақ (Р.Муиро).
Біздің ойымызша ҚХР-ньщ ... ... ... ... орын ... ... мәселесін Қьгғайдьің сыртқы саясатынъщ және
халықаралық экономикадан бөліп алып ... ... ... Шынжаң
провинциясы аймақгың модернизациялық үш кезеңін басынан өткізді. Олар
"Үлкен секіріс", ... ... және 1980 ... реформаиар.
ҚХР-да реформалар дәуірінің 8-ші бесжылдыганда яғни 1991-1995 жылдары
Шынжаң жалпы Қытай дамуының басыңқы бағыты деп ... ... ... ПІынжаңды дамытуда екі стратегиялық мақсатгы көздеп отыр.
Біріншіден, Қытай ШҰАА (СУАР) дамытуды Орталық Азия мен Орта ... ... ... ... ... Шыңжаң жаңа әлемдік экономикалық
құрылымға енудің алаңы болмақ, яғни Қиры ... ... ... ... ұлы ... ... ... Азия және Орта Шығыс, сөйтіп Қытай өзіне
экономикалық тәуелді аймақгы жасауға тырысады.
Айта кететін ... ... мен ... Азия ... ... КСРО ... ... Мәселен 1989 жылы Шынжаң мен КСРО
арасындағы сауда айналымы 118,5 млн.долл. жеткен.
Сарашпылардың пікірінше ... ... ... ... да ... ... ... қайта карауға мұнай факторы әсер ... 1980 жж. ... ... Эксон және Мобил мұнай компаниялары
Тарымдағы мұнай кенін игеруге ынта білдірген ... ... олар ... мұнай компаниясының қарсылыгына тап болады. Қытай мамандарының
пікіршше ҚХР шетелдік технологиясыз да ... ... ... ... ... Сондай-ақ Қытай үкіметі шетелден технологиялық шығындарын өтей
алмайды деп түсіндірілді.
Соңдықган да бүл аймакты ... өзі ... ... Бұл ... ...... ... яғни ... ... ... ... ... ... кытайлыктардың саны
300.000 (1949 жылы), 6 млн. дейін жеткізілді.
Казақстандық сарапшылар Шыңжаң мәселесін Орталық ... ... ... ... ... ... Е. ... Бұл
орайда олар ұйғыр сепаратизмінің таралуын алға тартады. Негізінен ... ... ҚР ... ... ... отыр. Сондықган да бұл
мәселенің екі мемлекеттің сыртқы саяси стратегиясьшда алатын орны ... ... екі ... ұлт ... қатысты мәселе. Бұл
мәселенің өршуі бағытта орын алуы мұмкін:
• Тарым аймағы—Фергана аймағы (Қокандд, ... ... ... ... ... Шыңжаң сепаратизмінің діни-
этникалық ерекшелігін де ескеру қажет. Бұл ... ... ... ... ... отыр:
• Батыс багыт — Андижан, Қокрнд ... ... ... және ... Шынжаң;
• Солтүстік бағыт — Жетісу даласы;
• ІПығыс бағыты — Шыңжаңның солтүстік-шығыс бөлігін ... ... ... ... ... ең кең
тараған жері Батыс аймақ болып отыр. ... бұл ... ... ... ... ... деп ... Тарихи дәстүрлі
Қытайға қарсы күштерің орталығы. Мысалы ... жж. ... ... ... ... көтерілісін Цин империясы үлкен
күшпен басқаны белгілі. Бүгінде Шыңжаң ұйғырларының көбі осы ... ... ... Фергана аймағында ұйғыр сепаратизмі шиленісіп отыр. Оның
алғы шарты ... ж.ж. ... ... ... ... ... басталган.
Бүгінде ұйғыр сепаратизмі ваххабизм идеологиясын қолдап аймақтағы
тұрактылыққа әсер ... ... ... ... ... ... қозғалыстары Сауд Аравиясынан., Сирия, Пәкістан және Иран
мемлекеттерімен каржыландырып отыр.
Кашқар мен ... ... діни ... ... ... болып отыр.
Солтүстік бағыттың үйғырлары ҚХР Орталық үкіметіне қарсылықгың басында
тұр деп атауга болады. Бүл ... ... ... Казақстандағы
үйғыр халқымен тығыз байланыста. Казақстанда 185301 ұйғыр тұрады, олар ТМД
ұйғырларыньщ 70% ... ... ... бойынша Қазақстанда жасырын қызмет
атқаратын 4 ұйғыр ұйымдары бар. Оның ... ... ... ... ... ... орталығы. Оның жетекшісі Жүсіпбек Мұхлиш.
Ресми Пекин Қазақстанда ұйгыр қозғалысын қолдап отыр деп ... 1944 жылы ... ... ... ... Іле, ... территориясында қурылган.
Қазақстан Республикасьшың бұл меселедегі позициясы ... ... ... ... ... ... да ... ҚХР қарым-
қатнастарды достық, өзара тиімді тұрғыдан дамыту болып табылады. ҚР мен ҚХР-
ның жаңа ... ... ... біз екі ... қатынастардың даму
үрдісінен, мемлекеттердегі әлеуметгік-саяси реформалардың алғы ... ... баға бере ... ... ... ерекшелігі, яғни экономикалық
реформалау жолдарында қальштаскан тетікгердің ... ... Бұл ... ... ... және ... ... әлуетіне елеулі түрде
ықпал етуде.
Қазақстан үшін Кеңестік дәуірден кейінті болмыстың нақгы шындығын,
егемендену ... ... ... ... ... 1992 ж. "Казақстанның егеменді мемлекет ретінде каз тұруы мен
қалыптасуының стратегиясында" тұжырымдалды.
Оның ... ... ... ... ... ... жүргізу, геосаяси тұрғыдан өз ... ... ... ... ... ... және ... оңтайлы геосаяси
жағдайын пайдалану т.б.
Сондай-ақ Н.Назарбаев ҚХР мен толық сенім ... ... ... ... қолдау ел үшін төтенше маңызды екенін атап ... ... ... кеністіктегі алатын орны және олардағы
реформалардың барысы туралы өз пікірін білдіре келе ҚР ... ... ... ҚХР ... елшісі Қ.Сұптанов екі көршілес мемлекеттің экономикалық
реформалар өзіне тән ... де атап ... Оның ... реформалар барынша саяси жүрісті сақгай отырып жүргізіледі және
реформалар қоғамды біріктіреді, халықгы ... пен ... ... ... жүзі ... тәжірибесін үйренуде, Ал Қазақстанда
реформалар бұрынғы ... ... ... ... ... дамыту және жаңа ... ... ... асуда,- деп атап көрсетті.
2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғасынан кейін АҚШ-тың Орталық Азиядағы әскери
қатысуы белсендірілді. Кенеттен Орталық Азия ... ... ... ... айналды.
Лаңкестікпен күрес АҚШ-ты, Орталық Азия республикаларын, Ресей ... ... ... ... ... бұл ... ... бағытындағы лаңкестік ұйымдар тарапынан келген қауіппен
соқтығысты. Енді Ресей шешен сепаратистерінің ... бен ... және ... ... ... ешқандай кедергісіз айтса, Қытай Шыңжаңдағы
ұйғыр ... ... және ... қозғалысымен
байланысын тапты. Ал Орталық Азия мемлкеттерінің басшылары үшін ... ... өте зор ... ... алатын мұсылман
фундаменталистерімен күрестегі өз позицияларының нығаюы басымдық ... ... ... ... ... ... ... әлеуетін жоғалтып алса
да, Орталық Азия ... ... ... алға тартып, олармен
Тәуелсіз мемлекеттер достастығы, Ұжымдық ... ... ... Шанхай
ынтымақтастық ұйымы, Орталық Азия ынтымақтастығы ұйымы ... ... ... ... АҚШ ... ... ... оның Өзбекстан мен Қырғызстанда әскери
базаларды ашуы Ресейді Орталық Азиядағы ықпалын күшейтуге итермеледі. 1990
жылдардың ... ... ... ... ... ... белсендірді. 2003
жылдың мамыр айында Ұжымдық қауіпсіздік шартына жаңа құрылымдық ... ... ... қабылданып, нәтижесінде Ресейдің Орталық Азиядағы
ықпалының күшеюіне ... ... ... ... ... ... [12, с.69].
Орталық Азия аймағындағы АҚШ қатысуын қарастырғанда, НАТО-ның да өңірге
келгені туралы айтпасқа болмайды. Солтүстік Атлантикалық ... ... ... ... ... ... ... Ауғанстандағы
антилаңкестік операцияда АҚШ НАТО-ның мемлекеттеріне арқа сүйегені ... мен ... ... ... ... ... ... өйткені ол бұл
екі алпауыттың аймақтағы ықпалын әлсіретуі мүмкін. НАТО мен ... ... ... ... 1994 ... басталғаны белгілі. Сол
кезде Орталық Азияның ... ... төрт ... ... үшін ... ... ... айналды.
Орталық Азия мемлекеттерінің «Бейбітшілік үшін серіктестік»
бағдарламасына кіруі олардың ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықтың тетігін қамтамасыз етті,
бірлескен қайраткерліктің негізін қалады. Стамбул саммитінде ... ... ... ... ... ... ... Азия мен Кавказдағы
серіктестермен ынтымақтастыққа аса назар ... ... ... ... ... Бас ... ... бен Орталық Азия бойынша арнайы
өкілі лауазымы, сонымен ... осы ... ... ... ... ... Байланыс офицерлері қарым-қатынастарды
дамытуға ықпал етіп, ынтымақтастықты ... мен ... ... ісіне жауап
берулері тиіс [13, с.47].
Орталық Азиядағы үш негізгі ойыншы-Қытай, Ресей және АҚШ. ... ... бар, оған қоса ... үшеуі де бұл аймақтың тыныштығы мен
гүлденуіне ... Ал бұл өз ... ... күш ... ... ететін
радикалды исламды жеңген кезде ғана мүмкін болмақ. Сондықтан ... осы ... ... ... келуін қажет етеді. Мұның өзі
үшеуінің ортақ мүддесі болып табылады.
Тәуелсіз мемлекеттер мәртебесіне ие ... ... ... ... ірі ... ... тудырған басты нәрсе- ол өңірдің
табиғи ресурстарға бай ... ... ... ... ... ... болды.
Каспий мұнайын игеру мақсатында алғашқылардың бірі болып АҚШ-тың ірі мұнай
компанияларының өңірге ... ... ... ... ... ... ірі ... қатысуының басты мақсаты дәл осы Каспий мұнайы
мен табиғи газ. Каспий теңізінің ... ... және оның ... ... ... ... ... қорлары бар. Мұнай қоры 243 млрд.
баррельге бағаланып отыр, ал олардың құны 4 трлн. АҚШ ... ... ... ... ... ... тек Әзірбайжан мен Қазақстанның
өзінде бұл қорлар 130 млрд. баррель құрауы мүмкін, бұл АҚШ ... ... асып ... екен. «ЭксонМобил», «ШевронТексако» сияқты мұнай
алпауыттары жаңа ... ... ... ... 30 ... ... ... Бұл
аймақ Құрама Штаттардың ОПЕК-ке -мұнай экспорттаушы елдер ұйымына деген
тәуелділікті бәсеңдетуге мүмкіндік береді деп ... ... ірі ... мұнай мен газды игеруде ғана емес, оны
тасымалдаудағы мұнай құбырларының бағыты үшін де ... ... ... өз ... ... өтетін бағытты қаласа, Қытай Қазақстаннан шығыс
бағытқа қарай ... ... Иран ... ... арқылы өз құбыр жүйесін
ұсынса, Вашингтон, керісінше, Ресейдің де, Иранның да ... ... ... ... ... ... да, ... жолдарына бақылау
орнатуда Ресей үшін артықшылықтар басым. Көптеген орталықазиялық құбырлар
Ресей аумағы ... ... ... ... ... жеткізілетін мұнайдың 15
пайызға жуығы Ресей еншісінде екен. Ресейдің экономикалық даму және сауда
министрі ... сөзі ... ... ... ... ... ... елдерімен бәсекелесе алады [9].
2.2 Қазақстан Республикасының Орталық Азиядағы ... ... ... - XXI ... ... реттің түбегейлі өзгеріске ұшыратты.
«Қырғи-қабақ соғыс» аяқталып, Социалистік және ... ... ... ... ... бет ... ... жаңа әлемдік тәртіп
қалыптасып, осыған орай ... сол жаңа ... ... ... ... мүмкіндігі туды.
Бүгінгі таңдағы Қазақстанның саяси саласындағы қалыптасып жаткан
жағдайды түсіну үшін ... ... ... ... ... ... қоғамның қалың қатпарларындағы
талқыланып жататын идеялардың мазмұнына мұқият талдау жасау қажет.
ҚР Президенті Н.Ә. ... 1993 жылы ... ... ... ... деген еңбегінде , - «Қазақстан бүрынғы
империяның көлеңкесіндегі бас ... ... ... ... ... бас тартып, нарықтық экономикасы әлеуметтік багытталған және
жаңа принципті түрдегі қоғамдық ... ... ... ... ... ... Саяси жүйе мен мемлекеттік кұрылыс
түбегейлі түрде өзгеріп келе жатқаны, республиканың демократия-лык багытқа,
халықаралык нормалар мен ... ... ... Біз қүрып жатқан
қоғамнық ең жоғары құндылығы — адам, бүкіл өзгерістердің бәрі сол ... ... үшін ... ... ... зақ ... ... мен
бостандықтарынын, кепіл-дігі қамтамасыз етілген, топтасу, адамгершілік,
ұлтаралық келісім, ... ... мен ... ... ... - деп атап көрсеткен болатын[13].
Қазіргі кезде КСРО-ның ыдырауын біреулер белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... оның ыдырау
себептері жетерлік, солардың негізгілері КСРО-ның ... ... ... ... ... осы дағдарысқа байланысты өз пікірін былайша білдірген
болатын:
Бұл — экономикалық дағдарыс. Қоғамдық жүйелер тиімділігінің түйінді
олшемі — бүл ... ... Осы ... ... ... ... сайьш келгенде, нарықты экономикадан жеңіліс тапты.
Бұл — саяси дағдарыс. Боямаланған ... ... мен ішкі ... төбе ... қолына шоғырланган билік арасындағы қарама-
кайшылык ... ... ... Сырт ... ... ... ... де-
мократияны сөз жүзінде ғана кәрсетіп, шын мәнінде бар-лык ... және ... ... ... ... ... — ұлттык, дағдарыс. Интернационализмді жария-лағанына карамастан,
социалистік жүйе ондаған жылдар бойьша халықтардың еркін дамуын катаң түрде
бұғаулап келді. Атап ... ... ... ... ... ұжымдастыру жылдарында бүкіл қазақ үлтының ... ... ... және ... ... ... бүкіл халыктары орасан зор ... ... ... — коп ... ... ... ... Орталық пен
анмақтар ара-сындағы карым-катынас ... ... ... ... экоіюмикасьша шикізаттык бағыт, оның шетін сипаты саналы
түрде таңылды. Тап осындай жағдайда ... ... ... оз ... үшіи ... жүйе бойынша орталықпен және баска аймактармен қатаң
банланысқан еді. Ішкі үлтара-лык шиеленіс тек ... ... ... отырды. Жүйе күйрегеннен кейін бүрынгы КСРО-ның аумагында
үлтаралык жанжалдар мен ... өрті ... ... өзі ... ... және ... саясаткерлердін кінәсінен болып отыр. Түтас
халыктарды тікелей қүртудан бастап үлт ... ... ... ... ... ... бір бүрышка қуьш шықты. Олардьт
шешудің баска әдістері болған жок. Интернационализм ... ... ... ... ... ... белгілі бір
халыктарда баска халыктар туралы берік жаттанды теріс пікірлер калыпташп
жатты, ... озі ... ... күні ... ... жаны сірі күйінде
калып ке-леді. Барлық үлттарды біртүтас әсіре этникалық кауымдастыққа —
кеңес халкы ... бір ... салу ... айқын сәтсіздікке үшырады.
Одан әрі — экологиялық ... ... ... ... ... ... ал іс жүзінде ведомстволык меншік
түр-ғысындағы ерекшеліктері министрліктер мен ведомстволар-дьтң ... ... ... ... ... ... мәні мынада
болатын: жер мен табиги ресурстарга бакьілаусыз қожалық еткен ведомстволар
со-нымен катар, ... ... таза ... ... ... жок
және сөзсіз қасіреттер үіиін нақты жауапкершілік аркалаған емес. "Ешкімнің
де иелігінде болмаудың" осьшау елшемі өткен тарих естіп-білмеген ... ... ... ... коғам мен ... ... ... ... бүл ... аса киын ... калды.
Семей ядролық полигоны казак халқына аса ірі ... ... ... ... ... ... жер бетінде, сынауды жүргізе
отырып жүйе оз мемлекетінің азаматтарына карсы адамзат ... ... ... ... ... Тек ... ... ғана жарты
миллионнан астам адам радиациядан зардап шекті. Олардың копшілігі бойындағы
күш-жігері толысқан кезінде өмірден ... ... мыңы ... ... ... ... үрпагы туғанынан өмір бойы мүгедек
болып калды. ... ... де ... ... ... көптегеи отбасыларын-
да бүл қасірет әлі де жалгасуда.
Қазакстанға келген апаттың бірі — жер ... ... бара ... ... Бұл ... кең байтақ Орталык Азия аймағының ... ... ... ... Және ... ғана ... ... Аралдағы апаттың
планетаның орасан зор аумагына ғаламдық бүлдіруші ыкпалы бар екені туралы
негізделген коры-тындылар жасады.
Жүйе ... ... ... ... ... көрсетіп келген осы
эксперименттерден ең алдымен Қазакстан халқы бәрінен де көп зардап шекті.
Біздің алдымызда ... ... ... алғанда табиғатка
келтірілген бүкіл шығынды есептеу міндеті түр, Бүл тым ... ... ... ... үшін және оның ... жою ... ... үшің кажет. Оның үстіне бүкіл дүние ... ... ... ... ... ... ... дағдарысы. Идеологиялык рәміздер мен адамдардың ... ... ... ... ... Баскарушы топтың қосарланган
моралі сан түрлі саяси шараларга — ... ... ... б. формальды түрде катысушы, жаркя-ланған үрандарға мүлдем иланбаған
адамдарды ... ... ... ... қоймады. Бүгін танда бұл жүйенін оп-
оңай ыдырай салынғанына таң-тамаша қалушылар аталған жүйенің баяғыда-ақ
халықтың сенімін ... ол ... ... Батыстан барған сай-ын
кейін калын отырганымызды және ... ... ... ... күлап бара жатканын коріп, түсінгенін ... ... ... ... жылдары тек мыскыл ғана туғызатын. Мұны жүрттың ... ... ... билік басын-дағы іріктелген калаулы топтын
шамшылдығына одан әрі кызмет етуін табандылыкпен жалғастыра түсіп, ... ... ... ... ретінде үсьт-нумен болды.
Болмыстан ... ... ... ... ... ... — ұлттардың
ұласуы тео-риясы, мемлекет пен адамның өзара қатынасы ... ... ... ... "бүранда" релі гана берілген еді. Ал гьтлымға,
әдебиетке, өнерге таңьтлған партиялылык ше? ... ... ... ... камқорлык, ата-баба дәстүрлеріне адалдық сияқты таза
сезімдердін озі ... ... ... ... тар
аясына сыйғызылган еді. Ал түптеп келгенде, бүл идеология емес, ... ... ... ... ... ... Одағының құлауы посткеңестік кеңістіктің төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... Литва,
Эстония); Шығыс-Славяндық аймақ (Украина, Белорусь, Молдова, Ресей); Кавказ
аймағы (Армения, Азербайджан, Грузия); Орталық-Азиялық аймақ ... ... ... ... ... ... яғни Орталық Азия аймағы әлем назарында.
Дүниедегі осы заманғы қайта қүру ... ... ... әлем ... саясат пен экономиканың бүл өңірге жіті назар салуының , бірнеше
себеп бар. Олардың ... ... бай ... ... кррының, алтын, күміс, мыс,
цинк, вольфрам, литий, бор жэне тағы ... ... ... ... шоғырлануы. Мәселен аймақ уран қорынан аймақтың дүние ... орын ... ... ... Одағы кезеңінде КСРО-ның түсті, сирек
кездесетін металлдар қорының негізгі ... ... ... ... көп бөлігі, табиғи газ бен мүнай, көмір, химиялық шикізат, қара
металл осы аймақта шоғырланған.
Ол жоғары гидроэнергетикалық ресурстар, ... ... ... ... ... осы аймаққа тиесілі болғанын атауға болады. Және
де ... ... ... ... ие екенін айта кету қажет. Дәл
осы аймақта шамамен 2 млн. ... ... ... өсіріліп, ол ТМД бойынша
өндірістің 94%-ын қүрайды, одан басқа Орталық Азия аймағының мемлекеттері
бидай, ет, жүн, ... жэне ... ... өндіруден ірі аймақтардың бірі
болып есептеледі.
Тағы бір себеп бүл өңірдің орта ғасырларда және одан ... ... бір ... болғанын. Бүл өңір арқылы Үлы Жібек жолы өткенін
атауға болады. ... Азия ... ... ... орналасуы және
үлкен экономикалық әлеуетінің бар болуы, яғни территориясы 3,5 млн. ... (ТМД ... 18%-ы), ... ... бай ... және ... ... саны 50 млн. адам (ТМД халық санының 19%-ы) дүние ... пен ... ... ... үшін ... ... бар [15]. Өйткені, Орталық Азия бай қазынасына иемдене
тұра, ... мен ... ... ... мен ... ... бір ... рөлін атқарады.
Қазақстанның дамуы үшін тұрақты ... ... Ол ... ... әлеуметтік және идеялық тұрғыдан даму.
Қазақстан прогресс ... ... ... ... Бүл ... біз
өзімізге іскерлік пен мақсаткерлікті одактас етіп ... ғана ... ... үлан-ғайыр материалдық және адамгершілік күш-жігерді
жұмылдыра отырып қана өте аламыз.
Отандық ... ... ... ... ... ... қабылдағанын, оның үстіне жас ... ... атап өту ... Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясатындағы алғашқы жеңісі деп
оның өз еркімен Ядролық қарудан бас тартқанын атап ... ... ... ... ... ... қысқарту мен шектеу туралы
КСРО және АҚШ арасындағы шартқа қосымша ретінде 1992 жылы 23 ... ... қол ... ... ... Осы қужатта Беларусь және
Украинамен ... ... ... ... шарт ... ... КСРО-ның
міндеттемелерін өзіне алды және ядролық қаруы жоқ ... ... ... 1 маусымдағы Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылуға дайын
екенін мәлімдеді.
Осындай жолмен Қазақстан халықаралық ... ... ... бар ... ... ... ... жоғары деңгейін
керсете білді. Қазақстан басшысының осындай ұстанымын әлемдік қоғамдастық
біздің мемлекетімізбен жан-жақты ... ... ... ... ... Және шынында да сол уақыттағы үш жыл Қазақстанның
тәуелсіздігін ... ... ... өсе ... ... еліміздегі
инвестициялық қызметтің бурын-соңды болмаған қарқын алуымен, ұзақ мерзімді
қарым-қатынасты ... ушін ... ... жоғары деңгейдегі
кездесулермен, келіссөздермен сипатталады.
Қазақстанның оң сипаттағы қадамдарына жауап ретінде ... ... ... елімізге қауіпсіздік кепілдігін беру ... ... 1994 ... желтоксанда Будапешттегі СБСЕ (Еуропадағы қауіпсіздік
және ын-тымақтастық женіндегі кеңес) саммиті барысында Меморандумға қол
қойылды, ол ... АҚШ, ... және ... ... ... ... таратпау туралы шешім) қосылуын қуттықтай отырып, сондай-ақ
біздің ... ... ... ... ... ... ... туралы
міндеттемесін ескере отырып, өздерінің ... ... ... және ... бар ... ... түтуға дайын
екендіктері туралы мәлімдеді. Аталған ... ... ... тутастығына және саяси тәуелсіздігіне қарсы күш
қолданудан немесе күш қолдану қаупін тендіруден тартынатынын атап ... ... ... ... ... зор маңызы бар, оған
сәйкес ядролық державалар "Қазақстан Республикасына қарсы қандай да ... ... ... ... ... ... мақсатындағы
немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысына сәйкес қандай да бір ... ... ... ... клубтың мүшелері егер Қазақстан
басқыншылық актісінің курбандығына айналса немесе ... қару ... ... ... ... ... ... көрсе-ту жөніндегі БҮҰ
Қауіпсіздік Кеңесінің шуғыл іс-шараларына қол жеткізетіндіктерін мәлімдеді,
сонымен біргеосы қужатта экономикалық мәжбүрлеу ... ... ... да ... жылы ... ... кепіл болуға басқа да екі ... - ... мен ... ... дипломатиясынын, осы ірі табысын халықаралық қауіпсіздікті
нығайтуға ... ... ... үлес ... ... ... деп қабылдау керек. Әлемдік жетекші тұлғалардың
бағалауы бойынша ... ... ... тыз етпе ... ... ... ... сонымен бірге Қазақстан ажырамас бөлігі болып табылатын
ғаламдық саясаттың көкжиегін кере білді[15].
Екіншіден Қазақстанның ... ... ... ... ... өзінде яғни тәуелсіздік жарияланғаннан кейінгі бес жылдан соң іс
жүзінде барлық жетекші мемлекеттер мен ... ... ... ... Шетелдік өкілдіктердің саны женінен біздің еліміз ТМД-
да Ресей мен Украинадан кейінгі үшінші орынға шықты.
Ғаламдық қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету ... ... ... ... сөз ... БҰҰ Бас ... ... барысында (1992 жыл) Н.Назарбаевтың ... ... ... өту ... ... Жаңа ... ... жетекшілері
ішінде бірінші болып Н.Назарбаев Азия құрылығында ... ... ... ұсыныс жасады. Әңгіме Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім
білдіру шаралары жөніндегі ... ... ... ... сан ... ... ... бастама осы заманғы халықаралық қатынастарда елеулі рөл ... ... ... ... ... ... тапты. Қазақстан үшін
Мәскеудің, Пекиннің, ... ... ... Улан-Батордың,
сондай-ақ Орталык, Азия аймағы бойынша кершілес мемлекеттер Кыргызстан мен
Тәжікстанның оң сипатта үн қосуының ... ... ... ... ... және ... сияқты саяси тұрғыдан кереғар көзқарастағы мемлекеттер
де АӨСШК процесіне белсенді түрде қатысты.
Осы күрделі, ... ... қиын ... ... АҚШ, ... ретінде қатысты. Тиісті қүжаттарды әзірлеуде сондай-ақ БҰҰ
сарапшылары ... ... ... ... Конференциясы Үйымы АӘСШК-ні
қолдайтындығын білдірді. Осы бастамаға ЕҚЫҰ-да үлкен қызығушылық танытты.
Сарапшылар деңгейіндегі қызу жұмыс Арнайы ... ... ... ... ... ... ... министрлерінің кездесуіне
ұласты. Бас қосу Алматы-да 1999 ... 14 ... орын ... ... Азияда қауіпсіздік институтын құру үшін принципті маңызы бар
-АӨСШК-ге мүше мемлекеттер арасында ... ... ... түңғыш рет қол қойылды. Осы ... ... ... тән ... ... тұту; күш қолданбау немесе күш колдану
қаупін болдырмау; мүше мемлекеттердің аумақтық ... ... ... реттеу; ішкі істерге араласпау; қарусыздану және ... ... ... әлеуметтік және мәдени ынтымақтастық; адам
қуқығы және негізгі бостандықтар ... ... ... кең ... ... дипломатияның шын мәніндегі жеңісі ретінде Алматыда
2002 жылғы 3-4 ... ... ... ... ... атап өту ... Сол
күндері Азия құрлығында жетекші рөл атқарушы әрі қазіргі заманғы ғаламдық
даму сипатын ... ... ... ... ... ... ... бас қосты. Олардың қатарында Қытай Төрағасы Цзян Цзэминь,
Ресей Президенті В.Путин, Үндістан Премьер-министрі ... ... ... және ... ... ... Еуропалық Одақтан, ЕҚЫҰ-
дан және Араб мемлекеттері лигасынан Саммитті қолдаған ... ... ... ... шакыруды бүкіл кұрлық аумағының 90 пайызын
алып жаткан, сонымен катар әлем ... ... ... ... ... басы ... сезді кажет етпейді. Форумның қорытынды
құжаттарын, бірінші кезекте-халықаралық қауіпсіздік жүйесінің және ... ... 16 ... ... ... ... ... жемісі бо-лып табылатын Алматы актісін атап өту қажет. АӨСШК
процесі шөңберінде туындаған ендігі бір ... ... ... және ... арасында диалогқа ықпал ету туралы декларация.
Келтірілгеннің бәрі Қазақстан сыртқы саясатының ... ... ... ... ... ұжымдық қауіпсіздік жүйесін құру идеясы
принципінде жаңалық емес. 1973 жылы ... ... ... СОКП ... Хатшысы Л. Брежнев жария еткен кеңестік бастаманы айтсақ та жеткілікті.
Сол кезде бұл ұсыныс көптеген елдердің ... ... ... және ... ... ... бастамасына қатысты айтатын болсақ, ол бірқатар
себептер бойынша жұртшылықтың назарын ... ... ... ... мен ... ... қамтамасыз ету жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... келмес-
кекеткен жаңа тарихи жағдайларда айтылды. Екіншіден, ... ... ... ... ... таратпауға және халықаралық қауіпсіздікті
нығайтуға байланысты барлық істерде өзінің сындарлы ... ... ... ... еді. ... осы ... ... пен өзге де жанжалдардан дін аман, ірі еуразиялық ... ... өзі ... ... ... ... ... (кейінірек Шанхай ынтымактастық
ұйымы) жұмысымен тығыз ... ... де ... аударады. 1996 жылғы
сәуірде Қазақстан, Ресей, Кыргызстан ... ... ... ... ... ... құжатқа - Шекара ауданында қарулы
күштерді қысқарту туралы келісімге қол ... Бұл ... ... ... ... ынтымақтастық форумына айналдыру үшін құқықтык негіз
болды. Алматыда, Мәскеуде, Бішкекте және Душанбеде ... ... ... ... ... тиісті елдердің басшылары экономикалық
ынтымақтәстық, аймақтағы ... және ... ... ... заңсыз айналымына қарсы ... және ... ... ... ... да ... ... күрес мәселелерінің
кең ауқымы бойынша өзара тығыз бірлесіп іс-қимыл жасаудың ... ... ... ... ... ... ... мемлекетіміздің шекарасын
тиісінше құқықтық тұрғыдан ресімдемей қол ... іс ... ... емес.
ТМД шеңберіндегі әкімшілік шекара шартты түрде ... ... ... де ... ... ... ... бұл дұрыс
емес) Казақстан басшылығы осы күрделі жұмысты ... ... ... ... ... қабылдады. Екі көршілес елдің
аумақтарының ара ... ... және ... ... ... ... негізі ретінде барлық орыс-қытай шарттарын тану турғысынан аса ірі
азиялық державамен келіссөздер жүргізілді, бүл жерде сондай-ақ ... ... ҚХР ... қол ... ... да ... мен ... шекара мәселесіндегі текетіресінің мұрасы ретінде
біздің мемлекетімізге бірсыпыра шешілмеген мәселелер қалды, бұлар шығыста
Шаған-оба асуы ауданындағы және ... ... ... ... екі ірі учаскеге қатысты болды. Келіссөздер барысын-да ... ... үшін ... ... бар ... ... ... Осы бағытта жүргізілген жүмыстардан ... ... ... келу ... ... пікірге тоқтады. 1996 жылы Алматыда
Қазақстан-Қытай шекаральіқ шартына қол қойылды, оған сәйкес талас ... 53 ... ... ... тиді.
1700 километрге созылатын шекараны делимитациялау ... ... ... екі жакты қарым-катынасқа берік іргетас калады. Көптеген
саясаткерлердің пікірі бойынша бұл ... ... ... белгілеу
сияқты осындай күрделі проблеманы реттеудің үлгі мысалының ... ... ... сан ... тарихында тұңғыш рет Кытай сияқты
ірі көршісімен құқыктық ... ... ... кол ... ... және ... ... жүргізілген демаркация қандай да
бір аумақтык талап қоюды жоққа шығарады. Оның ... ... мен ... бүкіл келіссөздер механизміне жаңа тыныс ... ... ... ... ... келіссөздер
басталды, мұның әзі ... ... ... периметрі бойынша мүқият
ресімделген шекарасы болуына мүмкіндік береді. ... ... сөз ... перспектива тұрғысынан алғанда ... ... ... етуге үлкен үлес қосты[16].
Үшіншіден біздің еліміздің әлемдік қоғамдастыққа кірігу процесін және
оның қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... 1992 жылы ... ... ... ынтымақтастық және өзара ... ... ... ... да атап өту ... Онда КСРО ... кейінгі жаңа
геосаяси өмір барабар көрініс тапқан. Қазақстән мен ... ... ... ... ... ретінде құратындығы туралы Шарттың ережесі
принципті түрде маңызды болып табылады, екі елдің арасындағы ынтымақтастық
мемлекеттік егемендікті, аумақтык. ... және ... бар ... ... ... тұтуға, дауларды бейбіт жолмен шешуге, күш
қолданбауға немесе күш қолдану қатерін ... тең ... пен ... ... адам құқығын сақтауға негізделеді.
Кейін бірқатар басқа да екі жақты қүжаттарға қол қойылды, ... ... ... ... бол-маған немесе сирек кездеседі.
Олардың қатарына Байқоңыр ... ... ... ... принциптері
мен шарт-тары туралы 1994жылғы наурызда қол қойылған келісімді; 1998 ... ... XXI ... бағдарланған, мәңгілік достық, әріптестік жәнө
одақтастык,туралы декларацияны, сондай-ақ сол күні қол ... ... ... арналған егеменді қуқықтарын жүзеге асыру мақсатында
Каспий ... ... ... ... ... ... келісімді жатқызуға
болады. 1998жылғы 12 қазанда екі елдің Президенттері ... 10 ... ... ... ... ... қол ... мен Ресей азаматтыққа қабылдаудың жеңілдетілген тәртібін
уағдаластык тәртібі мен қабылдап, азаматтық алу сияқты күрделі ... ... ... ... ... ... бас ... ұстанымда қалғанын атап өту керек.
Ресеймен тату көршілік, ... және ... ... үшін зор ... бар. ... сөз жоқ, ... ... дамытуға мүдделі. Сондықтан ресейлік бағыт Қазақстанның
сыртқы саясатының бірінші кезекте басымдық берілетін ... ... ... ... осы ... нығайту үшін, оны ұзақ
мерзімді, түрақты даму жолына қою үшін көп ... ... ... өзара қарым-қатынасты нығайтуға Мәскеудің ... ... ... ... ... бар. ... ... одақтас әрі
әріптес болып табылатындығын, екі жақты ұмтылыс ... ... ... емес ... ... де түсініп отыр.
Төртіншіден, Қазақстандағы мемлекеттік құрылымның маңызды ... ... ... ... ... туралы айтқанда, Қазақстан-
Америка қатынастары дамуының маңызды кезеңдерін аттап өтуге болмайды. ... ... ... осы ... ... ... рөл ойнайтын АҚШ-пен
сындарлы байланысты жолға қоймастан Қазақстанның халықаралық ... ... ... ... ... ... сөз қозғау іс жүзінде мүмкін
емес.
1994жылғы ақпанда ... ... ... ... Б. ... «Демократиялық әріптестіктуралы хартияға» қол қойды. Бұл қүжаттың
маңызы баға ... Осы ... ... ... ... кеп қырлы
ынтымақтастықты дамыту үшін қүқықтык, негіз қалаған негізгі қүжат ретінде
қаралып ... ... ... ... ... ... және ... дамуы АҚШ үшін
маңызы аса жоғары ... ... ... Вашингтонның ресми
ұстанымы ретінде баяндалған.
Екі жақты ынтымақтастықтың әлеуетін іске асыру ... 1997 ... ... жоғары деңгейде өткен Казакстан-Америка кездесулері жемісті
болды. Бұл ... ... ... ... өзгөрістерінін,
деңгейі бойынша аймақтағы басқа елдерден ілгері келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... БҰҰ мен оның мамандандырылған мекемелерінің
қызметіне белсенді түрде қатысуда. Осы ... ... СНВ-1 ... ... ... ... салу ... шартқа қосылу арқылы
ғаламдық қауіпсіздікті нығайтуға біздің өліміздің қосқан үлесін бірнеше рет
атап етті. Қазақстан-ның бастамасы ... 1995 ... ... ... ... ... ... құру туралы үш жақты келісімге
(Өзбекстанның және Қырғызстанның қатысуымен) қол ... 1996 ... ... бейбітшілікті қолдау жөніндегі операцияларға ықтимал
түрде қатысуы үшін БҰҰ-ның резервтік келісімдер жүйесіне ... ... ... ... ... ретінде Қазақстан көптеген саяси
проблемалардың, бірінші кезекте Орталық Азия ... ... ... ... ... ... отыр. 1996 жылғы
қазанда біздің еліміз бір топ ... ... ... ... ... ... ... БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің арнайы
мәжілісін шақыру бастамасын көтерді. Қауіпсіздік Кеңесі ... ... ... ... ... 20 жыл ... тұңғыш рет қарар
қабылдады, онда БҰҰ-ның орталық рөлін сақтай отырып, ауған жанжалын бейбіт
жолмен реттеуге жәрдемдесудің негізгі ... мен ... көп ... жылы БҰҰ Бас ... ... ... табанды күш-жігерінің нәтижесінде «Қазақстанның Семей аймағы
халқын, экология-сын сауықтыру мен экономикалық түрғыдан дамыту ... ... ... және ... ... атты ... қарар қабылданды. БҰҰ топтарында бұл қарарды гуманитарлық көмек
саласында халықаралық ынтымактастықтың үлгісіне ... ... еді ... ... Осы ... ... үшін 1999 жылғы қыркүйекте Токиода Семей
аймағының проблемалары ... ... ... ... оған 24
мемлекеттің және 12 ха-лықаралық үйымдардың өкілдері ... ... ... ДДҮ, ХЕҮ, ... ФАО, ЮНИДО, БҮҮ УКНПП, ИКҮ
сияқты және басқа да ... ... ... ... ... мемлекетінің басшысы бастамашы болған Орталық Азия елдерін
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Экономикалық Комиссиясының аясында іс
жүзіне асу кезеңінде[17].
Қазақстанның ЕҚЫҰ-мен езара іс-қимылын да ... деп ... ... ... ... Азиядағы қауіпсіздік, экология мәселелерін
қоса алғанда, ЕҚЫҮ-мен анағұрлым жан-жақты диалогтың қажет ... ... ... ... ... ... ... әмбебап тетігі ретінде ЕҚЫҮ өзінің мүмкіндігін әлі де
толық деңгейде іске ... жоқ. ... ... ... ... ... ... сақтау туралы пікір ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз болар еді.
Қазақстан дипломатиясының үлкен жеңісі деп бағаланатын ол 2010 ... ... ... ... ... ... ... «Бейбітшілік жолын-дағы әріптестік»
бағдарламасына қосылды, бұл жерде әскери саладағы ынтымақтастық ғана емес,
сонымен бірге саяси, ғылыми-техникалық және ... ... ... ... ... ... ... ұйымының шеңберіндегі Қазақстанның қызметі
де жандану ... ... ... үшін ... коммуникация, сауда,
энергетика сияқты сала-лардың басымдықты сипаты бар. Қазақстанда көлік ... ... ... ... бөлінуде. Еліміздің транзиттік әлеуетін
толық және тиімді пайдалану міндеті де шешілуге тиісті. Осы ... ... ... Шығыс-Батыс транзиттік дәліздері туралы
халықаралық ... ... ... отыр. Сондай-ак, ТРАСЕКА көлік
жобасының әлеуеттік мүмкіндіктері де зерттелуде.
1997 жылы трансазиялык, ... ... ... жолдардың түйісуі болды. Осындай жолмен Қытайдың шығыс
жағалауындағы Ляньюньган теңіз айлағы Өрімші, Алматы, Ташкент жене ... ... ... ... Иран ... ... жол арқылы
қосылды. Бүл магистраль Қазақстан үшін ашық ... қол ... ... ... ... Достастығындағы интеграциялық
процестерді нығай-ту женіндегі Н.Назарбаевтың қызметін атамасақ, Қазақстан-
ның сыртқы саясатының негізгі аспектілерін ... ... ... ... ... ... Еура-зиялық Одақ қуру туралы идеясын шын
мәнінде іске асыру болып табылады.
Ғаламдану ... ... ... ... қазіргі әлемдегі
тереңсипаттағы өзгерістермен қатар, отандықдип-ломатияның жаңа геосаяси
және геоэкономикалық ... ... ... да бой ... ... ... (одан Қазақстан да бейтарап кала алмайды) сыртқы
істерде өзін танытудың жаңа нысандарын ... ... ... ... ... ... ... көптеген мемлекеттер мен
үкіметтердің тағдыры жанталаса карулану мен ... ... ... ең ... ... рыноктарда шешіледі. Мемлекеттер
арасындағы бәсекелестік енді экономикалық сипат алады.
Бүл жаңа үрдіс сыртқы саясатты ... ... ... ... ... экономикалык қоғамдастыкта Қазақстанның позициясын
нығайтуға қолай-лы жағдайлар туғызу біздің ... ... ... ... 1998 ... ... Сырткыісмині алқасының
мәжілісінде сейлеген ... ... ... ... ... кьізметі қазіргі ... ... ... тиіс деп атап көрсетті. Дипломаттардың алдына Қазак-
станға шетелдік инвестициялардың ... және ... одан әрі ... ... ... койылды, сондай-ақ
шетелде бар пайдалы тәжірибені іс жүзінде кәдеге асыру ... ... даму ... ... ... үсынылды.
Болашакта Казақстанның үлттық мүдделері оның экономикалык көкейкесті
мәселелерін іске асыруға ... ... ... ... болады.
Біздіңеліміздіңэко-номикасы неғүрлым күшті және түракты ... ... де ... ... және Казакстанның әлемдік қоғамдастыктағы
беделі де өсе туседі.
Сондыктан дипломатия халыкаралық сахнада Қазақстан-ның саяси танылуын
камтамасыз ету міндетін ... ... ... ... ... енді сапалық
түрғыдан өзгеше макса-тқа қол жеткізуге - елдің экономикасының дамуына
жәрдем-десугебейімделугеміндетті. Баскашасөзбенайтсақ, ... ... ... ... өріліп, оның ажырамас бөлігіне айналуы тиіс. Сол ... ... ... ... арта ... Осы ... ... елдердің сыртқы саясат қызметтерінің алдына қойылатыны да кұпия
емес. АҚШ-тың бүрынғы ... ... ... ... ... - бүл ... саясатымыздың бастау бүлағы"
деп мәлімдегені бар. Франция Президенті Ж.Ширактың сөзі ... ... ... ... ... - "француз тауарларын сату".
Қазакстан үшін сыртқы саясатқа «экономикалык сипат ... ... ... ... әңгіме отандық дипломатияның жаңа кезеңге енуі
туралы болмақшы, оның басты ерекшелігі саяси прагматизмнен көрінеді,
Қорытынды
ШЫҰ шеңберіндегі ланкестік пен күрес және ... ... ... ... ... ... ... ұлы көрші мемлекеттің
аталмыш аймақтағы ролінің жылдан жылға артып келе ... ... ... Орталық Азияның Қытаймен ... ... ... ... ... және ... дипломатиялары
өздерінің ірі де тәжірибелі көршісімен ... ... ... ... да ... ... өтті: аса маңызды екіжақты ... ... ... қол ... ... экономикалық, әскери-
техникалық және мәдени байланыстарды дамытудың шарттық-құқықтық негізі
қаланды. Сондықтан да ... Азия мен ... ... ... зор
деуге толық негіз бар. Аймақ дамуының негізін айқындайтын жобаларды ... ... ... барлық күш-жігерді біріктірудің және шарттық-
құқықтық базаның тиімділігін арттырудың қажеттілігін тудырады.
Жалпы, Орталық Азия ... ... ... ... басқа АҚШ, Ресей,
Түркия, Иран сияқты мемлекеттердің саяси және экономикалық ... ... ... табылады. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі он жылдан аса
уақыт ... олар да ... ... ... мен ... ... ... алға қадам жасады. Өздерінің сыртқы саяси
қайраткерлігінде интеграциялық процестерге белсене араласа отырып, бірқатар
халықаралық ұйымдарға мүше ... ... ... Азия ... ... қиындықтар мен кедергілер аз емес. Өйткені олар әлеуметтік-
экономикалық жағынан ... ... ... болсын әлі де әлсіз мемлекеттер
қатарында. Қытайдың Орталық Азияға ықпал етуінің ... гөрі ... ... ... ... ... ... Халық Республикасы Орталық Азия
елдерінің Ресейден кейінгі екінші ірі сауда серіктесі болып табылады. ... ... ... ... айтпағанда, қытай тауарларының бұл
аймақтағы сұранысының күннен-күнге артуы да ... ... ... ... ... ... де, ... сауда-экономикалық
ынтымақтастық дамуын тежейтін факторлардың (Орталық Азия республикалары
экономикаларының шикізаттық бағытталуы, олардағы ... ... ... барлық экономикалық потенциалды толығымен пайдалануға
мүмкіндік бермей отыр.
Сонда да Орталық Азия елдері мен Қытай ... ... ... ... зор деуге әбден болады. Өйткені ол осы
саладағы ынтымақтастықты дамытудың бүгінде бар ... ... ... ... ... ... алдында тұрған ынтымақтастық дамытудың
ортақ тарихи мүмкіндігі мен бүгінгі заманның қатал талаптарымен ... ... Азия мен ... ... ... ... ... орынға ие, сауда-экономикалық
байланыстардың терең дамуы сол ... ең ... ... айналып
отыр. Бұл да өз кезегінде Орталық Азия мен Қытайдың тату ... ... ... ... ... ... Орталық Азия республикалары
тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін нарықтық ... ... ... Ал ... экономиканы ашық сипаттағы экономика деп атауға да
болады. Ол тек ел ... ғана ... ... ... да ... тиіс.
Қытай экономикасы бүгінгі таңда негізі нарық болып ... ... ... және ашық есік саясатын нығайтуда. Орталық Азия елдерінің
нақты экономикалық жағдайлары ... ... ашық ... ... айқындап берді. Олардың сыртқы экономикалық стратегиясында
алғашқы орында Ресеймен қатар Қытай да бар.
Жалпы, ... ... ... қорғауды басты мақсат тұтқан Орталық Азия
мемлекеттері үшін ШЫҰ ... ... ... ... ... орын
алады. Өйткені, бұл аймақ Ресей мен Қытай үшін, ең ... ... ... ... Аймақтың үш мемлекетімен шектескен ортақ ... ... ... Мұны ... үшін осы ... қатысты тарихта осыдан
40 жыл бұрын орын алған ... еске ... ... Екіншіден, Ресей -
Қытай - Орталық Азия арасындағы ... ... ... ... мемлекеттік мүдделерімен үндес келетін достық байланыстардың
бірізді және тұрақты ... ... ... ... Сонымен, Орталық Азия
елдерінің ШЫҰ қатысты сыртқы саясатын мынадай пункттер бойынша топтастыруға
болады:
Соңғы жылдары Орталық Азия мен ШЫҰ ... ... ... алға ... ... ... ... былайша
сипаттама беруге болады:
1. Байланыстарға өзара сенімділік тән. ... ... ... ... және олардың заңдық рәсімделуі, 1996 және 1997 ... ... және ... ... ... күштерді қысқарту туралы
Келісімдердің жемісті жүзеге асуы кез-келген күдік пен ... ... ... 3300 ... созылған ортақ шекара, шын мәнінде,
бейбітшілік пен достық шекарасына айналды. Бұл тек аймақтағы бейбіт ахуалды
және тұрақтылықты сақтап қалу ... ... үлес қана ... ... ... ... аса ... шекара мәселелерін шешу мен тату ... ... ... ... ... ... ... мүдделерінің ортақтығы. Бұл орайда, дәл осы “Шанхай бестігі”
алғаш рет терроризмге, экстремизмге және сепаратизмге қарсы күрес ... ... бұл жайт өз ... ... ... ұйымының құрылуына
алып келді. Әлемдегі оқиғалардың әрі қарай дамуы, атап айтсақ, 2001 жылғы
11-ші ... ... ... әрекет бес мемлекет басшыларын
халықаралық ортақ қауіппен тек ... қана ... ... қажеттігіне
сендірді.
3. Сан-салалы сауда-экономикалық ынтымақтастықтың тұрақты ... ... ... Азия мен Қытай арасындағы сауда көлемі едәуір артқан. Сауда
байланыстарының қарапайым формасы болып табылатын тауар алмасудың уақыт ... ... ... ұшін ... ... бар ірі ... инвестициялау
бағдарламаларына көше бастау өзара сауда-экономикалық қатынастардың
мазмұнды да сапалы ... ... ... ... ... ... күн ... аймақ инфрақұрылымын жетілдіретін және
энергетиканы дамытатын ірі жобалар тұр.
Орталық Азия мен ШЫҰ ... ... ... ... ... ... АҚШ сияқты мемлекеттердің де назарынан тыс қалмауда. Өзінің ... ... ... ... алға ... ... де, қоғам дамуының
батыстық үлгісін өзінің экономикалық, әскери қатысуы арқылы таратқысы
келетін АҚШ та ... Азия ... ... ... қарайды. Қалай болғанда да, Орталық Азия елдері әлем елдерімен
байланыстарды дамытуда мемлекеттік мүдде тұрғысынан әрекет ... ... Азия мен ШЫҰ мүше ... ... ... ... ... тұрғысынан алғанда айтарлықтай ұзақ емес уақыт
ішінде мазмұнды да ... ... ... ... Азия мемлекеттері
үшін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі болып табылатын, ... аса зор ... ... келе ... ... мен ... ... ынтымақтастықты дамыту өте маңызды. Ол, ең ... ... ... ... ... ... ... дамуды
тездетумен, ұлттық және аймақтық қауіпсіздікті нығайтумен тығыз байланысты.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. ... Н. ... ... ... ... бірлігінде.-
Алматы: ПО «Кітап», 1993. -5 б
2. ... 3. ... ... ... - М.: ... ... г. - ... Вестник Московского государственного университета. Серия 12. - 1993 г,
- N4- ... ... Ку Фу . ... и ... ... ... и
китайское. Тайвань и геополитика азиатско-американской дилеммы. - Нью-
Йорк, 1992г. ... Сол ... ... ... ... ... ООН ... к Ассамблее Тысячелетия
ООН. Март 2000 г.
7. У.Т.Касенов. Безопасность Центральной Азии: глобальные, ... ... ... -Ал ... ... 1998. -280 ... У.Т.Касенов. Безопасность Централыюй Азии: глобальные, региональные
и национальные проблемы. ... ... 1998. ... ... ... ... ... и
безопасность. Взгляд с Запада // Казакстан – Спектор. №2. -1998.- С ... ... ... –М: ... 1997.- 848 ... ... ... шахматная доска. Москва: Международные
отношения, 2000. 254 ... Дэн ... ... ... современного Китая. М., Политиздат, 1988.-
256 с.
13. М.С.Капица. КНР: три десятилетия-три политики.- М.,:Политиздат, 1979.-
576 с.
14. У.Т.Касенов. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные ... ... ... 1998.-280 с.
8. А.Ходжаев. Китайский фактор в Центральной Азии. Ин-т. востоковедения
им.Абу Райхана Беруни АН РУ.-Ташкент: Фан, 2004.- 135 ... ... Арун ... ... ... ... в ... С.Лузянин. Российско-китайское взаимодействие в 21 веке. // МЭМО. №5,
2005. с.61-70.
18. Чарльз Э. Зиглер. Стратегия США в ... Азии и ... ... ... и ... №4, 2005.- ... ... НАТО: военно-политическая стратегия в Центральной Азии.
Позиции России.//Центральная Азия и Кавказ. №5 (41), 2005. с.64-74.
20. А.Катранис. Роль НАТО в ... ... Азия и ... (41), 2005. с.42-52.
21. Қытай сауда-өнеркәсіптік қоғамының сайты. http://www.іca.gov.cn
22. Қытай Халық Республикасы конституциясының преамбуласынан. Чжунхуа
жэньминьгунхэго фадянь. - ... ... 2000.- 620 ... ... политика и международные отношения КНР.- М., 1974. - Т.1.- ... ... ... Партиясының 15-ші съезінің материалдары.
http://xjcztzz.51.net/zhonggong16/zg15.htm
25. Лаумулин М.Т. Китайско-центральноазиатские отношения: ... ... ... с ... ... ... КИСИ,-
№2(4), 1998. с.64-95.
26. Лузянин С.Г. Китай, Россия и Центральная ... ... в ... ... ... ... ... Народное слово. 20 апреля 1994.
28. Китай.- Пекин, Издательство "Синьсин", 1999. –
29. Тао Шуцинь. Внешняя политика КНР в ... ... ... ... 3. 2005. ... ... Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының ... ... ... 1992. -56 ... ... О национальной государственности, идеологии независимости
и правовой культуре. Ташкент, 1999.-553 с.
32. С.Ниязов. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. ... ... ... Сюэ ... Син ... Чжунго юй ЧжунъЯ.- Бэйцзин, Шихуэй кэсюэ
вэньсянь чубаньши, 1999. 270 б.
34. Егемен ... 21 ... ... ... ... 20 ... ... Слово Кыргызстана. 30 апреля 1994.
37. Нейтральный Туркменистан. 22 апреля 1994.
38. Дипломатия жаршысы.- 1996.- № 1.- 23-24 б.
39. Н.Назарбаев. ... ... ... ... ... ... Чжао Чанцин. Орталық Азияның 5 мемлекетінің сыртқы саясаты ... ... ... //ЧжунъЯ яньцзю.- 1997. - № 1-2.
41. К.Қожахметұлы. Қазақстан жол ... тұр, ... ... №3.- 3-8 ... Егемен Қазақстан. 5 маусым 2002.
43. Народное слово. 11 ноября 1999.
44. А.Арыстанбекова. Казахстан в ООН: история и перспективы. ... ... ... ... 1997. № 1-2. 6-10 ... ... Қазақстан. шілде 1996.
47. Правда Востока. 4 июля 1996.
48. Дун Оу ЧжунъЯ вэньти.- 1997.- № 2
49. Гоцзи ... ... ... 3.- 36 ... ... ... 1999.- №3.- 17 б.
51. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы жиырма
бірінші ғасырда жан-жақты ынтымақтастықты одан әрі ... ... ... // ҚР СІМ-нің материалдары.
52. Түркістан. 28 ақпан, 2002.
53. Республика. 19 сәуір 2001.
54. Нейтральный Туркменистан. 5 января 2002.
55. ... ... ... 14 ... 2001.
57. РИА “Новости” 9 июня 2001.
58. Лю ... ... ... КНР и ... китайско-российских
отношений //Мировая экономика и международные отношения.- 2004.- № 9.
с.84-90.
59. http://tajikistan.tajnet.com
60. ... ... ... на ... ... ... 1983.- 128 ... В.П.Саввин. Взаимоотношения царской России и СССР с ... ... ... ... и ... М., ... 1982.- 454 ... Социалистік Қазақстан. 17 тамыз 1969.
64. Визит Генерального секретаря ЦК КПСС, ... ... ... СССР ... в КНР 15-18 мая 1989 ... ... Игорь Ханин. О делимитации и демаркации государственной границы ... ... и ... ... ... Жас Алаш. 18 маусым 2002.
67. Айдаһар мен Айырқалпақ жер дауын қалай шешті.//Жас Алаш. 18 маусым
2002.
68. Газета ... 22 июня ... ... ... 18 мая 2002.
70. Газета “Дело №”. http://delo.to.kg
71. ... К.Л. ... ... с ... Центральной Азии
// Казахстан-Спектр. Алматы, КИСИ, №1(11) с.86.
72. Синьхуа агенттігі. 4 шілде 2000.
73. Коммерсант. 20 мая 2002.
74. Независимая газета. № 98, ... Чжен Кун Фу. ... ... ... прошлым и будущим. Алматы.
Жеті Жарғы. 1999. с. 43.
76. Р.Бурнашев, ... ... силы ... - 2003. № 2 (89) 29 ... февраля.-с.
77. В.Лукин. Россия-Китай. //Международная жизнь.- 2001.- №2. с.
78. Н.Назарбаев. Сындарлы он жыл. Алматы, «Атамұра».- 2003.- 241б.
79. http://www.sііs.org.cn/gjwtlt/2003/cn200031-2/pguang.htm
80. Российская ... ... ... 7 ... ... ... ШОС приобретает реальные очертания.//Казахстан и
современный мир.- 2003. - № 2(5). ... Чжу ... ... ... ... Азии и Россия после
событий 11 сентября.//Проблемы Дальнего Востока. 1, 2005.-с.6-12.
83. В Михеев. Российско-китайские отношения: успехи и новые ... ... ... 1. 2005.- ... ... Китай подключился к борьбе с терроризмом.//Азия и Африка
сегодня. 12. 2004.- с.12-18.
85. Сыроежкин К.Л. ... и ... ... ... ... ... партнерство. //Казахстан-Спектр № 1-2, 1997.
с.103.
86. Лю ЦинЦай. Современная внешняя политика Китая и ... ... ... ... № 5, 2004.с.54-59.
87. С.Цыплаков, Е.Попов. Российско-китайское торгово-экономическое
сотрудничество: ... и ... 4, 2003. ... Чжен Кун Фу. ... ... ... ... и будущим. Алматы.
Жеті Жарғы. 1999. с. 43.
89. Егемен Қазақстан. 26 қыркүйек 1997.
90. Г.Осорова. ... Азия и ... ... ... ... конференции “ЦА и Китай: ... ... ... 15 июля 2002. ... ... ... ... и перспективы сотрудничества России и
Китая.//Проблемы Дальнего Востока.-1997. - № 3. ... О. ... ... Азия и ... ... экономика и международные отношения. № 4. 1999. с.100-108.
93. Дипломатия жаршысы. № 4. 1997. 35 бет
94. Дипломатия жаршысы. № 4. 1999. 51 ... ... Азия и ... № 3 (15) 2001. 39 ... ... Астана в треугольнике Москва-Вашингтон-Пекин.//ЦА и Кавказ.
№1(7) 2000. 176 бет. с.168-177.
97. ... ... ... ... ... все ... для ... и ряда стран СНГ.//Нефть России. №2, 2000.
98. ... ... ... новый фаворит иностранных инвесторов.
//Мировая экономика и международные отношения. №3, 2000. с.72-79.
99. Политика КНР на современном этапе: ... и ... ...... ... ... ... Исследований
при Президенте Республики Казахстан, 2005. 231 с.
100. С.Покровский. Недешево, но сердито.//Нефть и газ. с.140-144.
101. Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии. ... ... ... ... ... 2004.- 132 с.
102. Дипломатия жаршысы. 1999.- № 2.- 13 ... ... ... 20 ... ... Темирболат Бахытжан. Между Китаем и ... ... ... ... ... 2000. ... ... Деловая неделя. 29 октября 1999.
106. Егемен Қазақстан. 14 қыркүйек 2001.
107. Гусева Л.Ю. Проблема использования водных ресурсов трансграничных рек
в ... ... ... С.Абдулпаттаев. Қазақстан-Қытай қарым-қатынастары.//Ақиқат. - 2004.- №
8.
109. Соглашение между Правительством Республики Казахстан и ... ... ... о ... в ... использования и
охраны трансграничных рек. ҚР СІМ-нің материалдары.
110. Ж.Курмангалиев. Состояние и ... ... ... ... ... и ... экономика и
жизнь. №9, 1994. с.16-19.
111. Ж.Закиева. Казахстан-Юго-Восточная Азия: ... и ... ... и ... №12, 1995.
112. К. Султанов. Наш сосед-Китай.//Казахстан и мировое сообщество. №3 (4).
1995. 89 бет.
113. К. Токаев. Под стягом независимости. Алматы. ... ... ... ... 1995 №3. 1-2 ... ... today” 22 сентября 2003.
116. М.Н.Намазбеков. Торгово-экономическое сотрудничество Казахстана с
Китаем как ... ... ... в ... обозрение. №4. 2003. 21 бет.
117. Дипломатия жаршысы. 1-2 тоқсан. 2004. 39 б.
118. ... ... Жеті күн. 23 ... 2004 ... Мамбеталиев Мурат. Кыргызская Республика и КНР: ... ... мир. ... ...
13.//http:www.assamblea.kg/em13_engl.htm
121. Туркменистан интернет
122. Ма Дачжэн. ЧжунъЯ вуго шиган. Синьцзян жэньминь чшубаньшэ. 2000. ... ... №4, ... ... ... ... ... таджикско-китайских
отношений.//Проблемы Дальнего Востока. №6. 1997. с.53-58.
125. И.П.Азовский. Вторая ... ... ... №9. 1995. ... ... Народное слово. 1 октября 1999.
127. Народное слово. 10 июня ... ... ... ... ... ... ... восстановления.//ЦА и
Кавказ. № 6(12),2000. 201 бет.
129. И.Азовский. Шелковый путь накануне 21 века.//ЦА и Кавказ. №2(3) ... ИА ... 4 ... 2001.
131. Ли Шэнчжу. Синьцзян дуй Су (Э) маойши (Шыңжаңның ... ... ... ... 1600-1990. Шыңжаң халық баспасы. 1993. ... 643 ... ... Казахстан-Китай: ... и ... ... № 1(2). 1995. 63 ... ... ... 1989. №3. 39 бет.
134. Абдуллаева К.Ш., Абдуллаев А.У., Бекбергенов С.Б. ... ... на пути ... ... ... 1990.-112 с.
135. ЧжунъЯ синьси. 1992. №3. 27 бет.
136. Ху Хунпинь. КНР свой шанс не ... ... 15 ... На ... пути ... современный международный коммерческий
город.//Контимост. №1, 2004. Панорама. 8 июля 2005.
138. Сотрудничество в сфере образования ... ... и ... №3, 2004. ... ... ... 23 июня ... Нейтральный Туркменистан. 4 января 2002.
141. Қ.С.Сұлтанов-ҚР-ның ҚХР-дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі. ... ... ... ... ... ... ... 1997. 62 бет.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еуропалық Одақ елдерінің ішкі саясатындағы лаңкестік мәселесімен күресу62 бет
Лаңкестікпен күрес мәселесi92 бет
Ресейдегі лаңкестікпен күрес мәселелері және шешілу жолдары98 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XX ғасырдың 60 - 80 жылдардағы халықаралық қатынас. Біріккен ұлттар ұйымының рөлі17 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
«Үш жүз» партиясының құрылуы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь