ҚОРҒАСЫН МЕН КАДМИЙ ИОНДАРЫНЫҢ ТОПЫРАҚТАН ФИТОЭКСТРАКЦИЯЛАНУЫНА ЭДТА-ның ӘСЕРІ

КІРІСПЕ 3
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ 5
1.1 Қорғасынның өсімдіктерге улы әсері 5
1.2 Кадмийдің өсімдіктерге улы әсері 6
1.3 Өсімдіктерге қорғасын мен кадмий иондарының түсу жолдары 8
1.4 Қорғасын және кадмий иондарымен ластанған топырақтың фитоэкстракциялануына әсер ететін факторлар 9
1.5 Ауыр металдармен ластанған қоршаған ортаны фиторемедиациялау технологиясы және гипераккумулятор өсімдіктер 18
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИЯЛЫ МЕН ӘДІСТЕР 18
2.1 Өсімдіктер дәнінің өнгіштігін анықтау 18
2.2 Лабораториялық жағдайда өсімдіктердің биометриялық
көрсеткіштерін өлшеу 18
2.3 Өсімдіктерде ЭДТА арқылы ауыр металдарды сіңіруінің
ерекшеліктерін зерттеу 18
2.4 Өсімдік мүшелеріндегі және топырақтағы ауыр металдар
мөлшерін анықтау 19
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ 20
3.1 Қорғасын және кадмийдің арпа мен жатаған бидайық дәнінің өнуіне
әсері 20
3.2 Қорғасын және кадмий иондары бар қоректік ортада ЭДТА.ның
жатаған бидайықтың өсу параметрлеріне әсері 21
3.3 Өсімдік мүшелеріндегі қорғасын мен кадмий мөлшеріне ЭДТА.ның
әсері 24
3.4 Өсімдіктерде ЭДТА арқылы ауыр металдарды сіңіруінің
ерекшеліктерін зерттеу 26
ҚОРТЫНДЫ 30
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 32
Қазіргі кездегі күрделі мәселелердің бірі - антропогенді ластанған қоршаған ортаны ауыр металдардан тазарту болып табылады. Бұл мәселе Қазақстан үшін өте өзекті. Себебі, ауаның, судың және топырақтың ауыр металдармен ластануына ірі өндіріс орталықтары, өндіріс қалдықтары, тау-кен өндірісі, автокөлік, түсті және қара метал өндіру, құрылыстарда ауыр металдар кездесетын тыңайтқыштарды ретсіз пайдалану, жылу-электр орталықтарын жатқызуға болады [1].
Ауыр металдар өте кең тараған және барлық тіршілік иелеріне қатерлі заттар ретінде белгілі.
Ауыр металдармен ауаның, судың және топырақтың ластануы Қазақстанның ірі өндірістік ортада да экологиялық өзекті мәселе болып саналады. Мысалы, кен өндірісінің. Қазақстанның өндірген орындарында жақын маңдағы топырақтың құрамындағы кейбір ауыр метал концентрациялары қалыпты жағдайдағы топырақпен салыстырғанда мырыш - 7,4, қорғасын - 9,9, мыс - 3,8, марганец - 1,3, кобальт - 2,4, есеге жоғарлаған. Ауыр металдардың топырақтағы мөлшері өсімдіктер мен бау-бақша өсіретін ауыл шаруашылықта 2-3,5 есеге жоғары. Осыған байланысты, қоршаған ортаны қорғау мамандардың алдына қойылып отырған мәселе- ауыр металдардың қоршаған ортадағы жалпы белсенді мөлшерін анықтау. Екінші мәселе - табиғи нысандардың ластану деңгейін болжау мақсатында ластанушы заттардың таралуына қарапайым және айтарлықтай сенімді моделдерін жасау. Үшінші кезекте ластанудың шексіз әсерлеріне жол бермеу мақсатында ауырметалдарды ғылыми негізделген түрі залалсыздандыру және нормалау түрі. Әр түрлі жолдармен ауадағы тараған ауыр металдардың шаң түрлі жалпы мөлшері - 34-54 ℅ құрайды. Осындай ұсақ деңгеидегі фрагменттер [4].
Ғылыми деректер бойынша адам ағзасы тағам өнімдерінен - 40-50 ℅, судан - 20-40 ℅, ауадан - 20-40 ℅ улы заттар қабылдайды екен. Осындай
жолмен түскен ауыр метал иондары адам ағзасында әр түрлі ауырулардың қозуы мен пайда болуының басты себебі. Техногенды ластанған аудандарда асқазан ауру 1- ші орында, тыныс алу жүйелері 2-ші орында, қан айналым жүйелері аурулары 3- ші орынды алып отыр [2].
Ластанған қоршаған ортаны қайта қалпына келтірудің физикалық, химиялық, биологиялық жолдары бар. Олардың ішінде химиялық, физикалық әдістермен топрақты тазарту өте қымбатқа түседі . Мысалы, бір тонна топырақты тазартуда 50 - ден 1000 $ дейінгі қаржы жұмсалатындығы есептелген. Жалпы есептегенде 1 гектар жерді тазартуға 750000 $ шығын кетеді [4].
1 Концепция экологической безопасности Республики Казахстан. // Ноосфера. – 1996. – №1. – С. 135-146.
2 Сулеев Д.К., Сагитов С.И., Сагитов П.И., Жумагулов К.К. Экология и природопользование. Концепция перхода к устойчивому развитию. – Алматы, 2004. – 391 с.
3 Тасекеев М. Биоремедиация токсичных промышленных отходов // Промышленость Казахстана. – 2004. – №5 (26). – С.59-63.
4 Analytical Biochemistry 83, 304-310 (1977). Issn 0003-2697
5 Вредные химические вещества. Неорганические соединения I-IV групп. Справ. изд./ Под ред. В.А. Филова. – Л.: "Химия", 1988.
6 Gimeno-Garcia E. Andreu V. Boluda R. Heavy metals incidence in the application of inorganic fertilizers and pesticides to rice farming soils // Envir . Pollut . – 1996. – V. 92. – P . 19-25.
7 Word Health Organization. Evaluation of certain food additives and of the contaminants mercury, leadand cadmium.
8 Keller C. Application of centrifuging to heavy metal studies in soil solutions // Commun. Soil Sci. PlantAnal. – 1995. – V. 26. – P.1621-1636.
9 Pacifici R.E., Davies K.J.A. Protein degradation as an index of oxidative stress// Methods in Enzymology. – 1990. 186. – P. 485-502.
10 Chaoui A., Mazhoudi S., Ghorbal M.H., Ferjani E. Cadmium and zinc induction of lipid peroxidation and effects on antioxidant enzymes activities in bean (Phaseolus vulgaris L.) // Plant Sci. – 1997. – V. 127. – P. 139-147.
11 Hart J.J., Welch R.M., Norvell W.A. Characterisation of сadmium binding, uptake and translocation in intact seedlings of bread and durum wheat cultivars // Plant physiol. – 1998. –V. 116. – P. 1413-1420.
12 Sarret G., Saumitou-Laprade P., Bert V, Proux O.,. Hazemann J.-L, Traverse A., Matthew A. nceau Forms of Zinc accumulated in the hyperaccumulator Arabidopsis halleri // Pl . Physiol. - 2002. - V.130. - P. 1815-1826.
13 Растения в экстремальных условиях минерального питани Под ред. Н.Я.Школьника, И.В.Алексеевой - Поповой. – Л.: Наука, 1983. – 176 с.
14 Мукашева. М.А. Гигиеническая характеристика экологической на-грузки на организм по микроэлементному анализу (при натурных и экспери¬ментальных исследованиях: автореф. …… канд. биол. наук. Алматы, 1998. – 28 с.
15 Andreu V. And Boluda R. Application of contamination indexes on different farming soils // Bull. Envir.Pollut. – 1995. – V. 104. – P. 271-282.
16 Brown R.F., Jamison S.E. U.K. Pandit, J. Pinkus, White G.R Fenton reaction
// J. Org. Chem. –1964. –V. 29. – P.146.
17 Elsevier B. V. Aлл rights reserved // Copyright . 2006.
18 Журнал ВХО им.Д.И.Менделеева . 1984.Т. 29.В.3.(номер посвящен комплексонам и их применению)
19 Crist R.H., Martin J.R., Crist D.R. Ion exchange aspects of toxic metal uptake by Indian mustard // Int. Journal of Phytoremediation. – 2004. – V. 6(1), p. 85-94
20 Anderson C.W.N., brooks R.R., Stewart B.B., Simcock R. Harvesting a Crop of Gold on Plants // Nature. 1998. v.395.p.553-554.
21 Blaylock M.J., Salt D.E., Dushenkov S, Zakharova O., Gussman C., Kapulnik Y., Ensley B.D., Raskin I Enhanced accumulation of Pb in indianmustard By soil applied chelating agents.Environ. Sci.Technology, 1997, p.860-865
22 Stefan S., Mladen N., Nurettint., Enrique DSancho, Manuel Benloch, Vancheva V., Sapundjieva K., Kuzmanova J.//Environ.Eng. and Landscape Management 2007. v.XV. No4.p.237-242.
23 Saifullah E., Meers M., Qadir P., de Caritat F.M.G., Tack G., Du Laing, Zia M.H. EDTA assisted Pb-phytoextraction. //Chemosphere. – 2009. - V. 74. –N10. – P. 1279-1291
24 Pucshenreiter M., Stoger G., Lombi E., Horac O, Wenzel W. Phytoextraction of heavy metal contaminated soils with Thlaspi goesingense and Amaranthus hybridus: Rhizoshere manipulation using EDTA and ammonium sulfate// J.Plant Nutr. Soil Sci. 2001. V.164. P.615-621.
25 Robinson B. H., Mills T.V., Petit D., Fung E.F., Green S.R. Natural and induced cadmium accumulation in poplar and willow: Implications for phytoremediation// Plant and soil.N. 2000. V.227. P.301-306
26 Cooper, E.M.; Sims, J.T.; Cunningham, S.D.; huang.J.W.; Berti, W.R. Chelate-assisted phytoextraction of lead from contaminated soils.//Environ.Quality, 1999, 28, p 1709-1719.
27 Quartacci, M.F.; argilla A.A.; Baker J.M.; Navari-Izzo, F. Phytoextraction of heavy metals from a multiply-contaminated soil by Indian mustard//chemosphere, 2006. 63.p.918-925.
28 Anderson C.W.N., brooks R.R., Stewart B.B., Simcock R. Harvesting a Crop of Gold on Plants // Nature. 1998. v.395.p.553-554.
29 Huttermann A., Arduini I., Godbold D.L. Metal Pollution and decline //Heavy metal stress in Plants-from Molecules to ecosystems/Eds Prasad M.N.V., Hagemeyer J.Berlin:Springer, 1999.P.253-272.
30 Arisi A>C>M>, Mocquot B., Lagriffoul A., Mench M., foyer C.H., jouanin L. Responses to cadmium in Leaves of Transformed Poplars over Expressing Glutamylcysteine Synthetase //Physiol.Plant. 2000. v.109.p.143-149
31 Chaney R.L., Li Y. M., Scott J.A. Improving metal hyperaccumu¬lator wild plants to develop commercial phytoextraction systems: Approaches and Progress. - New York, 1998. - 37 p.
32 Lombi E., Zhao F.J., Dunham S.J., McGrath S. Cadmium accumulation in populations of Thlaspi caerulescens and Thlaspi goesingense // New Phyt. - 2000. - N145. - P.11-20.
33 Vazquez M.D., Poschenreider C., Barcelo J., Baker A.J., Hatton P., Cope G.H. Compartmentation of zinc in roots and leaves of the zinc hyperaccumulator Thlaspi caerulescens// Bot. Acta. - 1994. - N107. - P. 243-250.
34 Kramer U., Cotter-Howels J.D., Charnock J.M., Baker A.J., Smith J.A.C. Free histidine as a metal chelator in plants that accumulate nickel // Nature (London). 1996. – V.379. – P. 635-638.
35 Jackson A.P. and Alloway B.J. The transfer of cadmium from agricultural soils to the human food chain. In Biochemistry of trace metals. Ed. D.C.Adriano // Lewis Publishers. Boca Raton, Fl., 1992. – P. 109-158.
36 Raskin I. Plant genetic engineering may help with environmental cleanup // Proc. Natl.Acad.Sci. USA. - 1996. - N93. - P. 3164-3166
37 Bert V., Bonnin I., Saumiyou-Laprade P., De Laguerie, Petit D. Do Arabidopsis halleri from nonmetallicolous populations accumulate zinc and cadmium more effectively than those from metallicolous populations? // New Phytologist. - 2002. - N155. - P.47-57.
38 Hamon R.E., Holm P.E., Lorenz S.E., McGrath S.P. Metal uptake by plants from sludge-amended soils: caution is required in the plateu interpretation // Plant and Soil. - 1999. - N216. - P. 53-64.
39 McGrath S.P. Phytoextraction for soil remediaton. In: Brooks R.R. ed. Plants that hyperaccumulate heavy metals. // Wallingford. - UK:CAB International, 1998. - P. 261-287.
40 Квеситадзе Г.И., Хатисашвили Г.А., Садунишвили Т.А., Евстигнеева З.Г. Метаболизм антропогенных токсикантов в высших растениях. – М.: Наука. 2005. – 197 с.
41 Мукашева М.А. Гигиеническая характеристика экологической на¬грузки на организм по микроэлементному анализу (при натурных и экспери-ментальных исследованиях: автореф. … канд. биол. наук. Алматы, 1998. – 28 с.
42 Saifullah E., Meers M., Qadir P., de Caritat F.M.G., Tack G., Du Laing, Zia M.H. EDTA assisted Pb-phytoextraction. //Chemosphere. – 2009. - V. 74. –N10. – P. 1279-1291) .
43 Crist R.H., Martin J.R., Crist D.R. Ion exchange aspects of toxic metal uptake by Indian mustard // Int. Journal of Phytoremediation. – 2004. – V. 6(1), p. 85-94).
44 Lee J.S., Chon H.T., Kim K.W. Migration and dispersion of trace elements in the rock-soil-soil plant system in areas underlain by black shales and states of the Okchon Zone, Korea // J. Geochem. Explor. – 1988. – V. 65. – P.61-78.
45 Jackson A.P. and Alloway B.J. The transfer of cadmium from agricultural soils to the human food chain. In Biochemistry of trace metals. Ed. D.C.Adriano // Lewis Publishers. Boca Raton, Fl., 1992. – P. 109-158.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
әль-Фараби атындағы Қазақ ұлыттық ... ... ... ... ... ... жұмысы
ҚОРҒАСЫН МЕН КАДМИЙ ИОНДАРЫНЫҢ ТОПЫРАҚТАН ФИТОЭКСТРАКЦИЯЛАНУЫНА ЭДТА-
ның ӘСЕРІ
Орындаған:
Биотехнология мамандығының
4-курс (КБТ61) студенті ... ... ... ... : ... ... қорғауға жіберілді
б.ғ.д.,профессор ____________
Карпенюк.Т.А
(қолы,
күні)
Алматы, ... ... ... ... ... улы ... ... өсімдіктерге улы әсері
6
3. Өсімдіктерге қорғасын мен кадмий иондарының түсу жолдары
8
4. Қорғасын және кадмий иондарымен ластанған топырақтың
фитоэкстракциялануына әсер ететін ... Ауыр ... ... ... ... ... және гипераккумулятор өсімдіктер
18
1. ... ... МЕН ... ... ... ... анықтау
18
2. Лабораториялық жағдайда ... ... ... ... ЭДТА ... ауыр ... ... ... ... ... және топырақтағы ауыр металдар
мөлшерін ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... және ... арпа мен жатаған бидайық дәнінің өнуіне
әсері
20
2. Қорғасын және кадмий иондары бар ... ... ... бидайықтың өсу ... ... ... ... ... мен ... ... ЭДТА-ның
әсері
24
4. Өсімдіктерде ЭДТА арқылы ауыр металдарды сіңіруінің
ерекшеліктерін ... ... ... ... мәселелердің бірі - антропогенді ластанған
қоршаған ... ауыр ... ... болып табылады. Бұл мәселе
Қазақстан үшін өте ... ... ... ... және ... ... ластануына ірі өндіріс орталықтары, өндіріс қалдықтары, тау-
кен өндірісі, автокөлік, түсті және қара ... ... ... ... ... тыңайтқыштарды ретсіз пайдалану, жылу-электр
орталықтарын жатқызуға ... ... ... өте кең ... және ... ... ... заттар ретінде белгілі.
Ауыр металдармен ауаның, судың және ... ... ірі ... ... да ... ... ... болып
саналады. Мысалы, кен өндірісінің. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ауыр метал концентрациялары
қалыпты жағдайдағы топырақпен салыстырғанда мырыш - 7,4, ... ... мыс - 3,8, ... - 1,3, кобальт - 2,4, есеге жоғарлаған. Ауыр
металдардың топырақтағы ... ... мен ... өсіретін
ауыл шаруашылықта 2-3,5 есеге ... ... ... қоршаған
ортаны қорғау мамандардың алдына қойылып ... ... ... ... ... ... белсенді мөлшерін анықтау. Екінші
мәселе - ... ... ... ... ... ... ... таралуына қарапайым және айтарлықтай ... ... ... ... ... ... әсерлеріне жол
бермеу мақсатында ауырметалдарды ... ... түрі ... ... ... Әр ... жолдармен ауадағы тараған ... шаң ... ... ... - 34-54 ℅ ... ... ұсақ
деңгеидегі фрагменттер [4].
Ғылыми деректер бойынша адам ағзасы ... ... - ... ... - 20-40 ℅, ... - 20-40 ℅ улы заттар қабылдайды екен. Осындай
жолмен түскен ауыр ... ... адам ... әр ... ... мен ... болуының басты ... ... ... ... ауру 1- ші ... ... алу жүйелері 2-ші
орында, қан айналым ... ... 3- ші ... алып отыр ... ... ортаны қайта қалпына келтірудің ... ... ... бар. ... ... ... ... топрақты тазарту өте қымбатқа түседі . ... бір ... ... 50 - ден 1000 $ ... ... жұмсалатындығы
есептелген. Жалпы есептегенде 1 гектар жерді тазартуға 750000 $ ... ... ... ... қалпына келтіру, әсіресе топырақты ауыр
металдардан осындай ... ... өте ... және көп жағдайда
ортаның қайта ластануына әкеледі.
Жоғарыда айтылған ... ... ең ... - ... әдіс
болып табылады. Әсіресе ... ... ... көмегімен қайта
қалпына келтіру ... ... ... аса қарқынды дамуда. Бұл
әдісті ... деп ... ... ластанған ортаны өсімдіктер
көмегімен ... ... ... .
Қазіргі кезде табиғатта ауыр металдарға өте төзімді ... өте көп ... ... ... ... түрлері өсірілуде.
Оларды жалпы көң-қоқыс өсімдіктер деп те ... ... ... ... жеміс, жауылша кенеп, т.б. өсімдіктер. Көптеген жабайы
астық ... ... ауыр ... ... ... ... ауыр ... төзімділігіне әр түрлі механизмдер себепші.
Мысалы: фитоэкстракция, ... ... ... ... ауыр металдарды өз бойына көп мөлшерде
аккумуляциялайды да топырақтағы ... ... ... ... ауыр металдарды негізінен ... ... және ... улы ... ... ... ... өсімдіктер ауыр металдарды өңдеп
залалсыздандыруда, ал фитоволитализациялағыш өсімдіктер ... ... ... ... ... ... буландырып жібереді.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Ластанған топырақты ... ... ... қалыптастыру мақсатында өсімдіктерде ... ... ... ... ... ... ... мақсатына жету үшін алға қойылған міндеттер:
1. Қорғасын және ... ... бар ... ... ... ... өсу параметрлеріне әсерін зерттеу
2. Топырақ және өсімдік мүшелеріндегі қорғасын мен кадмий мөлшеріне
ЭДТА-ның әсерін зерттеу
3. Өсімдіктерде ЭДТА ... ауыр ... ... ерекшеліктерін
зерттеу.
Зерттеу объектілері: астық тұқымдас және өсімдіктердің ... ... ... ... repens L.) және арпа (Hordeum vulgare L.) ... алынды.
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
Ластаушылар тобына жататын «ауыр ... ... ... ... ... ... Оларға төмендегідей қасиеттер тән: атомдық масса,
тығыздығы, ... ... ... ... ... және ... қатысу деңгейі.
Қоршаған табиғи ортаның ластануы және экологиялық мониторинг
проблемасына ... ... ... ... ауыр ... Д.И.
Менделеев таблицасындағы атомдық массасы 50 атомдық бірліктен асатын ... >5 г/см3 ... 40 аса ... ... ... ... металдарға тығыздығы 8г/см3 болатын:
V, Cr, Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Mo, Cd, Sn, Hg, Pb, Bi и др [5]. ... ... ... олардың төмен концентрацияларының тірі
ағзаларға жоғары улылығы және биоаккумуляциялануға ... ... ... ... кең ... ауыр ... ... және
қорғасын жатады. Кадмий топырақта шашыраңқы таралғанымен, адамзаттың
өндірістік және шаруашылық ... ... ... мөлшерін бірнеше
есеге арттырады. Себебі қолданыстағы тыңайтқыштар мен пестицидтерде осы
металдың көп мөлшері ... [6]. ... ... көп ... оңай өтуі ... ерігіш фракциясы жалпы мөлшерге есептегенде
35 %-ды құрайды. Cd - ден басқа Zn, Cu, Pb сияқты элементтерге ... ... ... коэфициентке ие .
Сонымен, ауыр металдар өте улы ... ... ... және ... улы әсерін зерттеу, қоршаған ортаның улы заттармен ластануын
алдын алу және жою ... ... ... ... ... орын
алады.
1.1 Қорғасынның өсімдіктерге улы әсері
Қорғасынның ... ... тірі ... үшін әлі ... ... П.А. Авцын (1991) жұмыстарында кейбір жануарлар
үшін оның ... ... ... кездестіруге болады. Мысалы,
егеуқұйрық үшін 0,05-0,5 мг/кг қорғасынның физиологиялық маңызы бар ... ... . ... ... ... деректерде қорғасынды тұздардың
төменгі концентрациясы өсімдіктің ... ... ... әсері бар
екендігін көрсетеді [8]. Б. Д. Кальницкий (1985) жұмыстарында қорғасынның
2-6 мкг/кг концентрациясын ... үшін бұл ... зәру ... .
Қоршаған ортадағы қорғасынның жоғары концентрациясы ауыр металдар
арасында өсімдік ... үшін өте улы ... ... ... (1985) ... ... 10 мг/кг қорғасынның
концентрациясы өсімдікке улы әсер еткен ... ... ... ... топырақтағы 100-500 мг/кг
концентрациясы улы әсер етеді. ... улы ... ... ... ... ... бұралыңқы жапырақтардың пайда ... ... ... концентрацияда әсер еткен қорғасын
өсімдіктердің тыныс алуын тежейді, фотосинтез ... ... ... ... судың сіңірілуіне кері әсерін тигізеді .
Негізінде қорғасынның басқа элементтермен ... ... ... ... ... ... (60-86 %) жылжымалы формасы
өсімдіктерге органикалық заттармен кешенді қосылыс күйінде түседі ... және ... ... ... ... жер ... болуы өте төмен болғанмен, тамыр жүйесінде көп шоғырланады .
Ауыр металдардың өсімдік ... ... ... ... ... байланысты. Зерттеушілердің мәліметтеріне қарағанда сары
бөрібұршақ өсімдігінде қорғасын тамыр ұшында көп, ... ... ... аз ... ... ... цилиндрмен салыстырғанда
паренхимада қорғасын көп мөлшерде байқалған. Бұл ... ... ... ... ... салыстырғанда қорғасынның баяу,
қозғалатындығын ... ... ... ... ... ... көп жинақталады
және клетка цитоплазмасында, ... ... ... ... ... және биохимиялық процестеріне әсері
жайлы мағлұматтар И. В. ... В. Б. ... (2001) ... ... .
1.2 Кадмийдің өсімдіктерге улы әсері
ҚР улы ... ... ... ... ... ... үшін ... ШМК 32 мг/кг, кадмий-0,5 мг/кг.
Кадмий Ауыр металдардың ішінде ең улы және қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ортаның кадмиймен ластануы
кейінгі жылдары Швецияда, Америка Құрама ... ... ... ... ... ... және суға ... арқылы
түседі. Жыл сайын Балтық теңізіне 200 тонна кадмий түссе, оның 45 % ... ... тірі ... ... жағынан бірінші класқа
жатқызылады. Кадмий адам және жануарлар ағзасына ... ... ... қан тамыры әрекетіне басқа да аурулардың пайда болуына себепші. Адам
ағзасына 10 мг ... ... ... белгілерін білдіреді [7].
Кадмийдің басқа ауыр металдармен салыстырғанда өсімдік тіршілігіне
қажеттілігі әлі толық дәлелденбеген, бірақ осы ... ... ... ... ... ... [8]. Зерттеушілердің көрсетуі бойынша
өсімдіктің құрғақ салмағына шаққанда 0,1-1 ... ... ... ... ... ал ... ... өсімдік ұлпасында 0,05-0,2 мг/кг
кадмийдің болуы қалыпты деп ... және 3 ... ... ... ... болжам жасайды [8].
Кадмийдің өсімдіктердегі улы әсерінің алғашқы белгілері болып:
өсімдіктің ... ... ... жинауының кемуі, хлороз, түсімнің
азаюы тағы басқа физиологиялық процестер жатады [9].
Cd-дің өсімдіктерге ... ... ... сіңірілуіне
топырақ ертіндісінің қышқылдануының әсері бар екендігі анықталған. Өз
кезегінде топырақтың қышқылдануына ... ... мен ... тыңайтқыштың әсері бар. Топырақтың қышқылдануының ... ... ... ... ... ... ... ластанған топырақтың қышқылдық ортасы (рН) 6-6,5 ... ... . ... ... топырақтағы кадмийдің деңгейі негізінен 1 мг/кг-
ға жуық (0,08 ден 10 мг/кг-ға дейін ауытқиды). Бірақ, кадмийдің ... оңай ... ... ... көп емес (топырақ ерітіндісіндегі
еріген формасы 0,07 % ... Бұл ... ... өте ... ... ... ... өсімдікке сіңуіне және мүшелер
арасына таралуына осы элементтің биологиялық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... сіңіруі әртүрлі. Оларды үш
топқа бөлінеді: бірінші топқа бұл элементтің салыстырмалы төменгі мөлшерін
сіңіретін ... ... ... Juss) ... ... ... орташа
мөлшерін сіңіретіндер астық, ... Juss) ... ... Hall), шатыргүлділер (Umbellіferae Morіs), лилия (Lіlіum)
тұқымдастары, ал ... ... бұл ... жоғары концентрациясын
сіңіретін крестгүлділер, (Crucіfera Juss) күрделігүлділер (Asteraceae),
алабұталар (Chenopodіaceae) ... Бұл ... ... ... немесе жоғары концентрациясын жақсы сіңіретіндер ... ... де ... ... ... ... өсірілген бидай және
қарабидай өсімдіктерін салыстырғанда, бидай кадмийді өзіне көп жинауы осы
фактіні ... ... [8]. ... ... ... және қырыққабат
болса, оған сезімтал салат, шпинат және тағы басқа жапырақты, ... ... ... өсімдіктерде таралуы. Сәбіз, қызылша ... ... ... ... ... кадмийді көп сіңіре алады, және осы
сіңірілген ... ... ... ... байланысқан күйде қалса,
жарты бөлігі өсімдік ... ... ... ... ... Кадмийдің
өсімдіктерге сіңірілуімен тасымалдануы даражарнақты және ... де әр ... ... ... ... ... таралады. Ең көп мөлшері
тамырда, жер үсті мүшелеріне (сабақ, ... аз, ... пен ... ... ... ... және астық тұқымдас өсімдіктердің дәніндегі
қалыпты жағдайдағы кадмийдің ... ... ... және ... ... ... ... сәйкес [8].
Cd-дің өсімдіктерге әсері. Бұршақ өсімдігімен жүргізілген ... ... ... ... 10 ... ... өсімдіктер бақылау
вариантымен қатар биомасса жинап гүлдеген, бірақ ... ... ... күрт ... Бұл ... ... бүрлену кезінде тамыр
және жерүсті мүшелерінде ... ... ... ... ... ... Ал қоректік ортадағы ... ... ... өсуі мен ... ... ... түзілмеген [10].
С. Атабаева мен әріптестерінің ізденіс жұмысында бидай өсімдігінде (8-
күндік Омская-9 с.) Cu мен Cd-дің әсері салыстырмалы түрде ... ... ... 10-20-40-80 мг/кг концентрациялары дәл осындай ... ... өте улы әсер ... ... Мысалы,
өсімдік сабағы бойынша мыстың 10 мг/кг концентрациясы бидай өсімдігінің
өсуін 3 %-ға ... ... дәл осы ... 10 %-ға ... 40 мг/кг концентрацияда мыс 20 % -ға ... ... 75 ... Осы ... ... ... ... сабағы бойынша 10 мг/кг
мыста 4 %-ға, 40 мг/кг мыста 15 %-ға ... ... дәл ... ... оны ... ... процесін) 13 және 33 %-ға
дейін төмендеткен. Ал, тамырдың биомасса жинауы 10 ... ... 4 ... 40 ... мыста 37 %-ға ... ... ... 3 және 77 % -ға ... төмендеген. Бұл кадмийдің басқа
элементтермен салыстырғанда өте улы ... тағы бір ... ... және биохимиялық процестерге әсері. Кадмий
өсімдіктердің мембрана өткізгіштігіне кедергі келтірумен қатар ... ... және ... ферменттердің белсенділігіне кері әсерін тигізеді.
Кадмий жүгерінің тамыры меристемалық клеткасының митоздық бөліну ... ... ... ... Бұл ... ... және клетканың
өлуіне әкеледі. Бидайдың (8-күндік Омская-9 с.) АТФ-аза ... ... 10 ... 20 ... 40 ... концентрацияларында
бақылаумен салыстырғанда 19, 61, 63 %-ға ... ... ... іn ... ... ... белсенділігін жоғарылатса, іnvіvo жағдайында
Н+/К+ иондарының тасымалдануын тежеген [11].
1.3 ... ... мен ... иондарының түсу жолдары
Ауадан Cd2+ мен Pb2+ иондары ... ... ... ... ... ... негізінен шаң бөлшектері эпидермистің балауызды
құрылымымен берік байланысуы ... ... ауыр ... ... ... ... ... байланысты болады.
Жапырақтардың ... ... ... ... ... ... ... түрде түседі.
Сулы ортада ауыр металдар устьице және кутикула арқылы пассивті
диффузия немесе активті транспорт ... ... ... ... Cd2+ мен Pb2+ иондары негізінен топырақтан тамыр жүйесі
арқылы түседі. Cd2+ мен Pb2+ ... ... ... ... ... урон ... карбоксильді топтарымен байланысады.
Тамырдың сыртқы ... ... ауыр ... ... катион
табиғатына байланысты өзгереді: Pb2+>Cu2+>Cd2+>Zn2+. Ауыр металдардың
шырышпен ... ... ... ... ... және ... ... қызметін айқындай түседі. Тамырмен байланысқан металдардың біраз
бөлігі шырыштың биодеградациясынан кейін босауы мүмкін.
Қазіргі кезде ... Pb2+ ... ... ... ... ... ОоС –та өсімдік метаболизмі төмендегенде де Cd2+
сіңірілетіні анықталған. Әртүрлі өсімдік ... Cd2+ мен ... ... ... ... ажырататын арнайы механизмдер
анықталмаған.
Ауыр металдардың сіңірілу жылдамдығы топырақ ертіндісінің ... ... ... мөлшеріне,басқа да иондардың
концентрациясына тікелей ... Бұл Cd2+ ... ... ... Pb2+ ... үшін әлі толық зерттелмеген. pH артуы топырақ
ертіндісінде ... ... ... ... ... Cd ... ... нәтижесінде кадмийдің өсімдікке түсуі шектелген.
Өсімдіктердің әртүрлі мүшелеріне Cd2+ мен Pb2+ ... ... да ... ... әсер ... Сілтілік және жер-сілтілік металл
иондарының Cd2+-дің бұршақ тамырында сіңірілуіне байланысты тежелуін мына
қатар ... ... ... Na+ < K + ≤Mg2+ ≤ Ca2+ ... ... және ... ... ластанған топырақтың
фитоэкстракциялануына әсер ... ... және ... ... ... ... ... үшін хелаттағыш қосылыстарды қолдануға
болады. Табиғи (цеолиттер) және жасанды ... ... ... ауыр ... ... ... ... Ластанған
топырақтан ауыр металдардың қозғалғыштығы мен өсімдіктердің жер ... ... ... ... ... ... ... цитрат, оксалат, малат, сукцинат, тартрат, фталат,
салицилат, ацетат және ... да ... ... 200 аса
кешентүзгіштердің ... жете ... және кең ... ЭДТА ... ... ... НТФ ... -
триметиленфосфон қышқылы), ОЭДФ(оксиэтилидендифосфон қышқылы) жатады. ЭДТА-
тарихи жағынан ең алқашқы кешентүзгіш. Ол ... ІІ, ... ... ... деп те ... Оның ... 4 қышқылды және 2
негізгі орталықтары бар. Осы орталықтардың ойдағыдай орналасуы арқасында
оны ... кең ... ... ... ... және басқа
да физикалық зерттеу әдістері ... ЭДТА ... ... Егер Эдта4- анион болса, ЭДТА қышқыл ерітіндіде, катион-қышқыл
Н5 ЭДТА+, Н6 ЭДТА2+ түзіп протондалады. Анион ЭДТА 4 ... ... ЭДТА ... ... ... ... ... түзгенде
өте жоғары серпімділігі мен ... ... М-О және М-N ... ... оның ... ... ... Өте күшті
сілтілі ерітіндіде сілтілі металдардың катиондары ЭДТА-мен кешен ... ... ... ... Д.И. ... кестесіндегі екінші
топтың топшасындағы катиондармен ЭДТА-ның ... суда ... ... (рН ... қамтамасыз етеді. ЭДТА мен ауыспалы
металдар катиондарының кешенді қосылыстары барынша ... Екі ... ... ... ... тұрақты ерігіш кешен түзеді. Олардың ішінде
максималді тұрақтылыққа ие мыс кешенін (lgb(CuL2-)=18.8), ал басқаларының
тұрақтылығы келесі қатардағыдай ... Cu > Ni > Zn > Co > Fe > Mn > Cr >
V ... ... ... (Pb) > 1000, ... (Cd) > 100 ... мөлшерде жинақтайтын
өсімдіктерді жатқызады. Аккумулятор емес өсімдіктер ластанбаған топырақта
Zn, Pb и Cd < 100, < 10 және < 1 ... ... ... топырақта – Zn
< 1000, Pb < 100 және Cd < 10 ... ... ... түрге жататын әртүрлі популяциялардағы өсімдіктер металл жинақтау
автивтілігі бойынша ажыратылуы мүмкін. Bert V. өз зерттеушілерімен бірге
(2002) Arabidopsis halleri L. ... ... ... Галлера),
ластанған және ластанбаған топырақтарда зерттеген. Негізінен өсімдіктердің
Zn, Cd және Pb инодарын жинақтау ... ... [36]. ... ... ... өсу ... ... A. Halleri барлық
популяциялары металдарды жинақтау қабілетін ... ... ... ... ... ... гипераккумулятор емес
өсімдіктермен салыстырғанда әлдеқайда көбірек жинақтаған. Оларды ауыр
металы жоғары сулы ... ... ... ... байқалған. Бұл көрсеткіштердің маңызы сонда жоғары жинақтау
қабілетіне ие өсімдіктерде металл концентрациясы ұлпаларда жалпы
қабылданған табалдырықтан төмен ... ... ... ... ... ... гипераккумулятор екендігін анықтауға мүмкіндік береді.
Bert өз әріптестерімен [37] анықтағандай ... ... ... ... болатыны және ол металдың концентрациясы одан
ары көтерілмейтіні , ... ... да ... ... ... болды. Ол
тек мырыш үшін ғана емес кадмий үшін де анықталды. Авторлардың пікірінше,
бұл қағида ауыр металдардың тамырдан жер үсті мүшелеріне түсуі ... ... ... ауыр металдардың гипераккумуляторларын зерттеуші
авторлардың пікірінше, әртүрлі өсімдіктердің гипераккумуляторлық
қабілеттерін анықтағанда өсімдіктегі металл концентрациясын ғана емес
(өсімдік массасы бірлігіне шаққандағы металл ... ... қоса ... ... кейінгі қалған металл мөлшерін де анықтаған жөн ... бір ... жер үсті ... өте күшті тежелген жағдайда, ал
басқасынікі аз тежелсе, онда соңғысының жер үсті мүшесіндегі металл
концентрациясы төмен болуы мүмкін. Салыстырмалы ... ... ... ... ... ... бойындағы
металл концентрациясының абсолютті мәнін белгілі ауданды есепке алу дұрыс
көрсеткішті береді [39].
2 ЗЕРТТЕУ ... МЕН ... ... ... ... және өсімдіктердің жабайы түрі
жатаған бидайық (Agropyron repens L.) және арпа (Hordeum vulgare L.) ... ... ... ... дәнінің өнгіштігін анықтау. Ауыр металдардың (Cd, Pb)
жеке және ЭДТА-ның бірлескен әсерінде өсімдіктердің дәнінің өнуіне әсерін
анықтау үшін ... ... ... қара ... ... ... рет ... суда шайылып, KMnO4 әлсіз ерітіндісінде өңделген
Hordeum vulgare L, ... repens L. ... 30 ... ... ... сорғыш қағаз үстіне салынды. Петри ... ... ... ... ... қорғасынның азот қышқылды
тұзының Pb-1mM-2mM концентрациялары, ЭДТА-0,5-1г/л концентрациялары ... ... ... 7 ... ... ... дәндердің санын
санадық.
2.2 Лабораториялық жағдайда өсімдіктердің биометриялық көрсеткіштерін
өлшеу. Ауыр ... ... ... ... қышқылды (CdSO4), қорғасынның
екі валентті азот қышқылды Pb(NO3)2 ... және ... ... ... екі түрлі концентрациясы алынды. Зерттеуге алынған
өсімдіктер ... ... 60 ... ... ... ... қоспасы құм мен топырақтың 1:1 ... ... ... ... және ... тотығында өңделген жатаған бидайық
дәндері 14х18 см өлшемді ... ... 60 ... 3-6 ... ... ... 14 ... жарық және күндізгі
температура 24±2оС, ал ... ... 18±2о С ... 7 күн ... ... үшін Cd-30 және 60 ... Pb-250 және 500 ... өсірілді. Жарық мөлшері 5000 ... Жеті ... ... ... (‘Serva”) 0,32 және 0,64г/кг концентрациялары,
гидропоника жағдайында ... 1г/л ... ... ... ЭДТА арқылы ауыр ... ... ... ... ... ЭДТА бар ортада арпаның
(Hordeum vulgare L.) Бота ... ... 7 күн 0.01 mM СdSO4 ... 8-ші күні өсімдіктер кадмий және қорғасын бар және ЭДТА бар
ортаға көшірілді: Cd- 60 мг/л (CdSO4) Pb - 1000 мг/л ... ЭДТА ... г/л. ... ... ... ... 1 вариант – бүтін өсімдіктер
металсыз орта (бақылау), 2 вариант - бүтін өсімдіктер Cd- 60 мг/л ... - 1000 мг/л; 3 ...... ... ... ... 4 ... жер үсті мүшелері кесілген өсімдіктер (тамыр) Cd-60 мг/л ( Pb - ... бар ... 5 ...... ... ... (тек жер үсті
мүшелер) Cd-60 мг/л (Pb - 1000 мг/л) бар ... 6 ... - жер ... ... ... ... Cd+ЭДТА ( Pb+ЭДТА) бар орта; 7 вариант
- ... ... ... (тек жер үсті ... Cd+ЭДТА ( Pb+ЭДТА)
бар орта.
14-ші күні ... ... ... және жер үсті ... мөлшері анықталды.
2.4 Өсімдік мүшелеріндегі және топырақтағы ауыр металдар мөлшерін
анықтау.
Өсімдіктің жер үсті бөліктері және ... ... ... ұнтақталып,
жоғары температураға төзімді әр пробиркаға 20 ... ... ... әрқайсысына 100 мл концентрлі күкірт қышқылына 8 мл 57% ... ... ... 1 ... құйылды. Пробиркалардың қақпағын жауып,
қараңғы жерге қойылды. Келесі күні ылғал күйдіру жұмысы ауа ... ... ... ... асбест төсеніші үстінде жүргізілді. Толық
түссізденуді біліп отыру үшін ... ... ... ... ... 1 мл ... күйдірдік. Толық түссіздену процессі аяқталған соң,
салқындатып көлемін 10 мл-ге дейін дистилденген ... ... ... ... күйде тоңазытқышта сақталды. Ондағы ... ... ... ... (ААS1) ... жағдайда жүргізілген ... ... ауыр ... ... атомдық-абсорбциялық спектрофотометрдің
(ААS1) көмегімен анықталды. Pb үшін толқын ұзындығы 283,3 нм, Cd-228,8 ... ... ... ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ
3.1 Қорғасын және кадмийдің арпа мен жатаған бидайық дәнінің өнуіне
әсері
Топыраққа енгізілген ... арпа мен ... ... ... ... 1-ші ... көруге болады. Кестеде көрсетілгендей,
қорғасынның арпа мен жатаған бидайық дәндерінің ... ... ... ... ... [40]. ... ... 200 және 300 мг⁄кг
концентрациялары арпа дәнінің өнуін бақылаумен салыстырғанда тиісінше, 38
және 44% төмендетті. Қорғасынның 250 және 500 мг/кг топырақтағы мөлшері
жатаған ... ... ... ... ... ... 34 ... азайтты.
Кесте 1. Қорғасынның арпа мен ... ... ... өнуіне
әсері
|Өсімдік түрі | Варианттар ... ... % |
| | ... |% ... vulgare L. ... ... |100 |
| |Pb 200 ... |37,0±1,1 |62 |
| |Pb 300 ... ... |56 ... repens L. ... ... |100 |
| |Pb 250 ... ... |76 |
| |Pb 500 ... ... |48 ... ... ... арпа мен жатаған бидайық ... ... 2-ші ... көруге болады. Кестеде көрсетілгендей, Cd-
дің 15 және 30 ... ... арпа ... өнуін бақылаумен
салыстырғанда тиісінше, 8 және 17%-ға төмендетті, жатаған бидайық дәнінің
өнуіне кадмийдің 30 және 60 ... ... ... ... 20 және 25% ... ... арпа мен ... бидайық дәнінің өнуіне кері әсер
ететіні анықталды.
Кесте 2. Кадмийдің арпа мен жатаған бидайық дәндерінің өнуіне әсері
|Өсімдік түрі | ... ... ... % |
| | ... |% ... vulgare L. |Бақылау |58,6±0,4 |100 |
| |Cd 15 ... ... |92 |
| |Cd 30 ... ... |83 ... repens L. ... |51,6±1,3 |100 |
| |Cd 30 ... ... |80 |
| |Cd 60 ... |31,3±0,9 |75 |
3.2 Қорғасын және ... ... бар ... ... ... ... өсу ... әсері
Қорғасынның 250 мг/кг (Pb1) концентрациясында Agropyron repens L.
өсімдігінің жер үсті ... мен ... ... ... ... Тамыр
массасы бақылау вариантымен салыстырғанда 12%-ға кеміді (суреттер1, 2 ... 500 ... (Pb2) ... ... жер үсті ... мен биомассасына мардымсыз әсер етсе, ал тамырдың өсуін 22%-ға
тежеді.
Осыған орай қорғасын мен ... ... ... ... үшін қорғасынның тек жоғары концентрациясы алынды. Қорғасын (Pb2)
Agropyron repens L. өсімдігінің жер үсті биомассасы мен өсуін ... ... 16%-ға ... ... ... концентрациясы (ЭДТА2) тамырдың
өсуін 58%-ға тежесе, жер үсті мүшесінің ... 19%-ға ... ... ... ... ... 25%-ға кеміді.
Жеке ЭДТА-ның әсерін анықтай келе жер үсті ... мен ... ... да ... ... айтарлықтай өзгеріс танытпады.
Сонымен, ЭДТА-ның қорғасын жоқ ... ... ... биомасса жинақтауы мен өсуі бақылау деңгейінде қалды. Біз алған
қорғасынның жоғары концентрациясында оның улы ... ... ... ... ... барынша тежелгендігінен көруге ... ... ... жер үсті ... ... зияны аз болды.
Сурет 1. Қорғасынның және ЭДТА-ның ... мен жер үсті ... ... 2. ... және ... тамыр мен жер үстінің биомассасына
әсері
Кадмийдің топыраққа енгізілген 30 мг/кг (Cd1) ... ... ... өсуі ... деңгейінде қалды, ал тамыр ұзындығы 16%-ға
төмендесе, тамырдың биомасса ... 21%-ға ... ... 3, ... екі есе ... ... (Cd2) жер үсті мүшесінің өсуін 23%-
ға тежесе, ал ... ... 27%-ға ... Ол ... ... салыстырғанда 32%-ға кемітті.
Кадмий (Cd2) мен ЭДТА-ның (ЭДТА1) бірлесе ... ... жер ... ... ... ... өсуі бақылаумен салыстырғанда 28%-ға
кеміді.
Кадмийі бар ортада (Cd2) ЭДТА-ның ... екі есе ... үсті ... ... ... ал ... жинақтауы 34%-ға тежелді.
Тамыр биомассасы 68%-ға төмендеді.
Сонымен, ЭДТА-ның 0,64 г/кг концентрациясы кадмиймен ... ... өсу ... ... ... бұдан өсу параметрлерінің
тежелу себебі, ЭДТА-ның өсімдіктердің бойына кадмийдің ... ... ... ... 3. Кадмийдің және ЭДТА-ның тамыр мен жер үсті мүшесінің өсуіне
әсері
Сурет 4. Кадмийдің және ЭДТА-ның ... мен жер ... ... Өсімдік мүшелеріндегі қорғасын мен кадмий ... ... 5. ... ... ... ... жинақталуына әсері
ЭДТА-ның қатысында қорғасынның жер үсті мүшелерінде ЭДТА1 және ЭДТА2-
де, қорғасын енгізілген варианттармен (Pb2) ... ... ... 3,5 есе ... ... ... ... қорғасын мөлшері ЭДТА
бар варианттарда екі есе артатыны, ал ЭДТА2-де 2,5 есе артатыны байқалды.
Бұл ... ... ... ... ... ... қоса ... жер үсті ... ... ... ... ... ... өсімдіктің жер үсті мүшелерінде ЭДТА-ның
қатысында арту деңгейі ... ... ... ... ... ... ... тамырындағы қорғасын мөлшері ЭДТА жоқ варианттарда Pb1-де
489 мг/кг, Pb2-де 1045 ... ал ... 74 ... ... 81 ... ... вариантында қорғасынның өсімдіктің жер үсті
мүшелеріндегі мөлшері ... ... ... 2 есе ... Бұл ... тамырдан ... көп ... әсер ... көрсетеді.
Сонымен, ЭДТА-ның қатысында қорғасынның ЭДТА қосылмаған
варианттармен ... ... өсу ... ... ... ... тамырдан жер үсті мүшелеріне
транлокациялануының артқандығының айғағы.
Сурет 6. ЭДТА-ның ... ... ... жинақталуына әсері
Жер үсті мүшелеріндегі кадмий мөлшері ЭДТА1-де ... ... ... болды, ал тамырда бақылаумен салыстырғанда 1,5 ... ... ... ... ... жер үсті ... мен тамырында
кадмий мөлшері екі есе өсті. Егер осы мәліметтерді өсу параметрлерімен
салыстырсақ, ... ... ... өсуі ... ... вариантында өсу параметрлерінің тежелуі тек кадмий ... ... ... ... ... көп ... сай ... Бұдан ЭДТА-ның топырақтан кадмийдің көп мөлшерде
жер үсті ... ... ... болатындығын көруге
болады.
Сонымен, ЭДТА жатаған бидайықта ауыр металдардың жер үсті мүшелеріне
транслокациялануын ... ... Cd2 ... ... ... жер үсті ... оның концентрациясының
артуын қамтамасыз етті. Мысалы, ... және ... ... тек Cd ... ... 2,7 есе ... ЭДТА топырақ құрылымына кері әсер ... ... ... ... ... тәжірибе жүзінде анықталды.
Ауыл шаруашылығында әртүрлі технологияларды жүйесіз қолдану, түрлі-
түсті ... ЖЭС ... ... ауыр ... мен ... және басқа да мутагенді, канцерогенді қасиетке ие улы
заттармен ластау ... ... ... ... туғызуда. Сондықтан қоршаған
ортаны қайта қалпына келтіруде әртүрлі табиғи және синтетикалық хелаттағыш
қосылыстарды кең пайдаланып ластанған ортаны жақсарту ... ... ... ... ... ЭДТА ... ... (Agropyron repens L.)
өсімдігінің өсуіне [45] оң әсер ... ауыр ... ... ... мүшелеріне транслокациялануын арттырды.
3.4 Өсімдіктерде ЭДТА ... ауыр ... ... ... мен ... иондарының катион және анион формаларының
өсімдіктерде жинақталуын анықтау үшін ЭДТА қатысында қорғасын мен
кадмийдің бүтін өсімдікте және өсімдіктердің жеке ... (жер ... мен ... әсері зерттелді.
Бүтін өсімдіктің тамыры мен жер үсті мүшесіндегі қорғасын мөлшері
ЭДТА бар вариантпен салыстырғанда ЭДТА жоқ вариантта 6 есе кем ... ... ... ... ЭДТА әлсіз ерігіш
металдардың өсімдіктерге оңай өтуін және олардың өсімдіктерде ... ... ... ... [42] ... ... өсімдік тамырындағы қорғасын мөлшерін салыстыра
келе, қорғасынның көп бөлігі бүтін өсімдіктің тамырында басқа варианттармен
салыстырғанда Pb+ЭДТА ... ... ... ... (Сурет 7
Б). Тамырда қорғасынның аз мөлшері жер үсті мүшесі жоқ қорғасын мен ЭДТА
вариантында анықталды (Сурет 8 ... ... ... Б – ... ... В - (тек тамыр)+ Pb,
Г - (тек ... ... 7. ... ... ... ... үсті мүшесі жоқ қорғасын мен ЭДТА бар вариантта (тамыр+ Pb+ЭДТА)
тамырдағы металл мөлшері сол жағдайда өсірілген бүтін өсімдікпен
салыстырғанда (бүтін өсімдік+Pb+ЭДТА) 58% -ға және жер үсті ... ... ... Pb) ... 40% -ға аз ... ... (тамыры жоқ) вариантта өсімдіктердің жер үсті
мүшесінде қорғасынның көбірек мөлшері тамыр+ Pb+ЭДТА (сурет 8 Г), аз
мөлшері бүтін өсімдік+Pb вариантында байқалды (сурет 8 ... ... ... Pb, Б ... ... ... В – (тамырсыз+ Pb),
Г – (тамырсыз + Pb+ЭДТА)
Сурет 8. ... жер үсті ... ... ... жоқ ... ... вариантта осы металдың арпаның жер үсті
мүшесінде бүтін ... жер үсті ... ... ... 5 есе көп
жинақталатындығы анықталды (сурет 8). ... ... жоқ ... жер үсті мүшесіне өтетіндігі анықталды, ал бүтін ... ... ... ... жеке ... ... ... жоқ варианттарда (жер үсті + Pb+ЭДТА) ... жер ... ... ... 8 Г) тамыры жоқ варианттармен (жер үсті+Pb)
салыстырғанда 1,6 есе артатыны анықталды (59%) (сурет 8 В ... ЭДТА бар ... ... ... ... зерттеу үшін,
өсімдіктерді ЭДТА мен металдар бар және тек металдар бар ортада
өсірдік.Басқа ... 7 ... ... ЭДТА қосылды.1- вариантта тұтас
өсімдік, 2-вариантта тамырсыз, 3-вариантта жер үсті мүшесі(тек тамыр), 7
күннен кейін өсімдік ... ауыр ... ... бар ... ... ... тамырындағы қорғасын мөлшері жер
үсті мүшесі жоқ тамырмен ... ... есе ... ... өсімдіктің жер үсті мүшесіндегі қорғасын мөлшері тамыры жоқ
вариантта бүтін өсімдікпен (Pb+ЭДТА) салыстырғанда көбейетіндігі ... ... ... ... ... ... сіңіруде ион
алмасу сипатын көрсетеді. Әдеби мәліметтер бойынша екі валентті ... ... және ... ... ... ... ... протон мен
кальций иондарының алмасу есебінен жүзеге асатыны белгілі.
Қоректік ортаға ЭДТА ... ... ... ... ... ... ... бүтін өсімдік тамырымен жер үсті бөлігі
ғана бар өсімдік анион түріндегі ... ( 24671,3 < 58171,66 ) ... жоқ ... ... ... (жерүсті+ Pb)(24671,376.3, жер үсті мүшесінде-15569,46>25,81). Бүтін
өсімдікте ЭДТА бар ... ... ... ... көп мөлшерде
жинақталады.
Кадмийдің мөлшері тамыры жоқ өсімдіктерде жер үсті мүшесінде катион
және анион түріндегі формалары жоғары болды және бір ... ... және ... Қай ион түрінде болмасын бұл кадмийдің
сіңірілуінде транспирацияның ролін айқындай түседі.
Сонымен, біздің зерттеу нәтижелері көрсеткендей, ... ... ... ... ион ... үрдісі әсерінен сіңірілетінін
дәлелдей түседі және ауыр металдардың ЭДТА бар ортада тамыр және жер үсті
мүшесі арқылы сіңірілуі транспирация арқылы жүзеге ... ал ... ... ... сіңірілуі ион алмасу процестері арқылы
транспорттық АТФаза көмегімен жүзеге асырылады [44]. ... ... ... емес ... жолымен сіңіріледі [45] және бүтін
өсімдікте транспирация осы тасымалдың қозғаушы күші болып табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, соңғы уақытта қоршаған ортаның ауыр ... ... ... ... ... ... антропогендік ластануы
жылдан-жылға артып отыр . Бұл мәселе ... үшін өте ... ... тірі ... улы, канцерогенді, мутагенді әсерін
тежеудің бірден-бір жолы ... ауа мен ... ауыр ... ... ... ... дамып келе жатқан
бағыттарының бірі-фиторемедиация технологиясының бір түрі ... ... ... ... қолданылуда.
ҚР улы заттардың шекті мүмкін концентрацияларының нормативтері
бойынша қорғасын үшін ... ШМК 32 ... ... ... ... ... ең улы және ... ортаға кеңінен таралғаны
кадмий болып ... ... ... ... ... ... ... Америка Құрама Штаттарында бірнеше есе жоғарылаған .
Қорғасынның биологиялық маңызы тірі ағзалар үшін әлі ... ... П. А. ... (1991) жұмыстарында кейбір ... оның ... ... ... ... ... ... үшін 0,05-0,5 мг/кг қорғасынның физиологиялық маңызы бар
деген ... ... . ... ... ... ... ... төменгі концентрациясы өсімдіктің өсіп-дамуына біршама ... бар ... ... . Б. Д. ... (1985) ... 2-6 ... ... өсімдіктер үшін бұл элементке
зәру болатындығын келтірген ... Cd2+ мен Pb2+ ... ... ... ... ... мүмкін, бірақ негізінен шаң ... ... ... ... ... ... ... ауыр
металдарды сіңіру қабілеті олардың анатомиялық ... ... ... ... ... ... ... ауыр металдар қарқынды түрде түсед.
Қазіргі кезде ... ауыр ... ... ... ... ... ... таза өнім алу өзекті болып
отыр. Осы ... іске ... және ... ... ... ... ... Оларды келесі топтарға ... ... ... ... және қорғасын ... ... ... арттыру үшін хелаттағыш ... ... ... ... және жасанды синтезделген агенттер (тиоцианит
аммонийі) топырақтың ауыр металдардан тазаруын қамтамасыз етеді. Ластанған
топырақтан ауыр ... ... мен ... жер ... ... ... ... қосылыстар ретінде
ЭДТА, нитрилтриацетат, цитрат, оксалат, малат, сукцинат, тартрат, ... ... және ... да ... қолданылуда.
Ластанған ортаны өсімдіктер көмегімен қайта ... ... ... ... аса ... ... Бұл ... фиторемедиация
деп атайды. яғыни, ластанған ортаны өсімдіктер көмегімен ... ... ... ... ... ... ... ету. Табиғи және
мәдени өсімдіктердың ауыр металдарға төзімді және ... өз ... ... ... тиімді өсірудің технологиясын қалыптастыру қажет.
Сонымен, ... ... ауыр ... және ... ... зерттеп, мынадай қорытынды жасауға болады:
1 Кадмий және қорғасын арпа мен жатаған бидайық дәнінің өнуіне ... ... ... ... ... ... ... болды.
2 Қорғасын мен кадмий өсімдіктердің тамырларының және жер ... ... ... ЭДТА ... және ... өсімдіктер мүшелеріне жинақталуына
оң әсер етеді.
4 Металдардың ... түрі ... ... ... түрге
қарағанда. Ауыр металдар тұздарында [ Pb(NO3)2] металдар катионды түрде (Pb
2+ ), ал ЭДТА қосылған вариантта ... ... ... ... ... ... ЭДТА ... анионды түрлері тек транспирация
арқылы ... ... ... ... ... экологической безопасности Республики Казахстан.
// Ноосфера. – 1996. – №1. – С. ... ... Д.К., ... С.И., ... П.И., ... ... и природопользование. Концепция перхода к устойчивому
развитию. – Алматы, 2004. – 391 с.
3. Тасекеев М. Биоремедиация ... ... ... Промышленость Казахстана. – 2004. – №5 (26). –
С.59-63.
4. ... ... 83, 304-310 (1977). Issn ... ... ... ... ... соединения I-IV
групп. Справ. изд./ Под ред. В.А. Филова. – Л.: ... ... E. Andreu V. Boluda R. Heavy metals ... the ... of ... ... and ... to
rice farming soils // Envir . Pollut . – 1996. – V. 92. ... . ... Word Health ... Evaluation of certain food additives
and of the contaminants mercury, leadand cadmium.
8. Keller C. ... of ... to heavy metal ... soil solutions // Commun. Soil Sci. PlantAnal. – 1995. –
V. 26. – ... Pacifici R.E., Davies K.J.A. Protein ... as an ... ... stress// Methods in ... – 1990. 186. –
P. 485-502.
10. Chaoui A., Mazhoudi S., Ghorbal M.H., Ferjani E. Cadmium ... ... of lipid ... and effects ... enzymes activities in bean (Phaseolus vulgaris L.)
// Plant Sci. – 1997. – V. 127. – P. ... Hart J.J., Welch R.M., Norvell W.A. ... ... binding, uptake and ... in intact seedlings
of bread and durum wheat cultivars // Plant physiol. ... –V. 116. – P. ... Sarret G., ... P., Bert V, Proux O.,. Hazemann ... Traverse A., Matthew A. nceau Forms of Zinc ... in
the hyperaccumulator Arabidopsis halleri // Pl . Physiol. ... - V.130. - P. ... ... в экстремальных условиях минерального питани Под ред.
Н.Я.Школьника, ... - ... – Л.: ... 1983. ... с.
14. Мукашева. М.А. Гигиеническая ... ... на ... по ... анализу (при натурных
и экспериментальных исследованиях: автореф. …… канд. биол.
наук. Алматы, 1998. – 28 ... Andreu V. And Boluda R. ... of ... ... different farming soils // Bull. Envir.Pollut. – 1995. – V.
104. – P. ... Brown R.F., Jamison S.E. U.K. Pandit, J. Pinkus, White ... ... J. Org. Chem. –1964. –V. 29. – ... Elsevier B. V. Aлл rights reserved // ... . 2006.
18 Журнал ВХО им.Д.И.Менделеева . 1984.Т. 29.В.3.(номер ... и их ... Crist R.H., Martin J.R., Crist D.R. Ion exchange aspects of ... uptake by Indian mustard // Int. Journal of ...
2004. – V. 6(1), p. 85-94
20 Anderson C.W.N., brooks R.R., Stewart B.B., Simcock R. ... ... of Gold on Plants // Nature. 1998. ... Blaylock M.J., Salt D.E., Dushenkov S, Zakharova O., Gussman ... Y., Ensley B.D., Raskin I Enhanced ... of Pb ... By soil applied chelating agents.Environ. Sci.Technology,
1997, p.860-865
22 Stefan S., Mladen N., ... Enrique DSancho, Manuel ... V., ... K., ... ... and Landscape
Management 2007. v.XV. No4.p.237-242.
23 ... E., Meers M., Qadir P., de Caritat F.M.G., Tack G., Du ... M.H. EDTA assisted ... ... – 2009. - V. ... – P. ... ... M., Stoger G., Lombi E., Horac O, Wenzel W.
Phytoextraction of heavy metal contaminated soils with Thlaspi goesingense
and ... ... ... ... using EDTA and ammonium
sulfate// J.Plant Nutr. Soil Sci. 2001. V.164. ... Robinson B. H., Mills T.V., Petit D., Fung E.F., Green S.R. Natural ... cadmium ... in poplar and willow: ... for
phytoremediation// Plant and soil.N. 2000. V.227. P.301-306
26 Cooper, E.M.; Sims, J.T.; ... S.D.; ... Berti, ... ... of lead from ... 1999, 28, p ... ... M.F.; argilla A.A.; Baker J.M.; ... ... of heavy metals from a ... soil by ... 2006. ... Anderson C.W.N., brooks R.R., Stewart B.B., Simcock R. ... a ... Gold on Plants // Nature. 1998. v.395.p.553-554.
29 Huttermann A., Arduini I., Godbold D.L. Metal ... and ... metal stress in ... ... to ecosystems/Eds Prasad
M.N.V., Hagemeyer J.Berlin:Springer, 1999.P.253-272.
30 Arisi A>C>M>, Mocquot B., ... A., Mench M., foyer C.H., ... ... to cadmium in Leaves of Transformed Poplars over Expressing
Glutamylcysteine ... ... 2000. ... Chaney R.L., Li Y. M., Scott J.A. Improving metal ... ... to develop ... ... systems: Approaches and
Progress. - New York, 1998. - 37 p.
32 Lombi E., Zhao F.J., Dunham S.J., McGrath S. Cadmium ... ... of Thlaspi ... and Thlaspi goesingense // New Phyt. -
2000. - N145. - P.11-20.
33 Vazquez M.D., Poschenreider C., Barcelo J., Baker A.J., Hatton P., ... ... of zinc in roots and leaves of the ... Thlaspi ... Bot. Acta. - 1994. - N107. - ... Kramer U., ... J.D., Charnock J.M., Baker A.J., Smith ... histidine as a metal chelator in plants that ... nickel ... ... 1996. – V.379. – P. ... Jackson A.P. and Alloway B.J. The transfer of cadmium ... soils to the human food chain. In ... of ... Ed. ... // Lewis Publishers. Boca Raton, Fl., 1992. – ... Raskin I. Plant genetic ... may help with ... ... Proc. ... USA. - 1996. - N93. - P. ... Bert V., Bonnin I., ... P., De Laguerie, Petit D. Do
Arabidopsis halleri from nonmetallicolous populations accumulate zinc and
cadmium more effectively than those from metallicolous populations? // ... - 2002. - N155. - ... Hamon R.E., Holm P.E., Lorenz S.E., McGrath S.P. Metal uptake by ... sludge-amended soils: caution is required in the plateu interpretation
// Plant and Soil. - 1999. - N216. - P. ... McGrath S.P. ... for soil ... In: Brooks R.R. ... that ... heavy metals. // ... - UK:CAB
International, 1998. - P. 261-287.
40 Квеситадзе Г.И., Хатисашвили Г.А., ... Т.А., ... ... ... ... в высших растениях. – М.: ... – 197 ... ... М.А. ... ... ... ... на
организм по микроэлементному анализу (при натурных и экспериментальных
исследованиях: автореф. … ... ... ... Алматы, 1998. – 28 с.
42 Saifullah E., Meers M., Qadir P., de Caritat F.M.G., Tack G., Du ... M.H. EDTA assisted ... ... – 2009. - V. ... – P. 1279-1291) .
43 Crist R.H., Martin J.R., Crist D.R. Ion exchange aspects of toxic ... by Indian mustard // Int. Journal of ... – 2004. – ... p. ... Lee J.S., Chon H.T., Kim K.W. ... and ... of ... in the rock-soil-soil plant system in areas ... by ... and states of the Okchon Zone, Korea // J. Geochem. Explor. ... – V. 65. – ... Jackson A.P. and Alloway B.J. The transfer of cadmium from ... to the human food chain. In ... of trace metals. ... // Lewis Publishers. Boca Raton, Fl., 1992. – P. ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағзаның қорғасынмен улану жағдайындағы иммунокоррекциялық препараттардың әсері8 бет
Кадмий. кадмийдің экологиялық аспекттілері. өсімдіктерге әсері26 бет
Кадмийге сезімтал CHLAMYDOMONAS REINHARDTII мутантты штамдарын алу және оларды қолдану48 бет
Полимерлі және төменмолекулалы лигандтармен Cr, Mo, W және Re иондарының комплекстүзу ерекшеліктері41 бет
Текелі қаласындағы қорғасын -мырыш кен орны34 бет
Топырақ туралы түсінік және топырақтану ғылымының даму тарихы9 бет
Топырақ туралы түсінік, топырақтану ғылымы106 бет
Шымкент қорғасын зауыты32 бет
Шымкент қорғасын зауытында сульфитті қорғасын қоспаларын агломерациялау үрдісінің әуе-газ режимін автоматтандыру жүйесін жасау34 бет
Шымкент қорғасын зауытында қорғасын өндірісінің жалпы сипаттамсы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь