Қазақтың әдет-ғұрып құқығының бастаулары

I Кіріспе
II Негізгі бөлім
а) Қазақтың әдет.ғұрып құқығының бастаулары.
ә) «Қасым ханның қасқа жолы».
б) «Есім ханның ескі жолы».
в) Тәуке хан кезіндегі «Жеті жарғы».
г) Меншік құқығы.
д) Міндеткерлік құқық.
е) Отбасы . неке құқығы.
ж) Мұрагерлік.
з) Қылмыстық әдет.ғұрып құқығы.
и) Сот және сот процесі.
III Қорытынды
IV Қолданылған әдебиеттер
Қазақтардың құқықтық жүйесін әдет-ғұрып құқығы құрайды. Бұл жүйені "адат" деп атады. Адат заңдастырылған әдет-ғұрып нормалары. Бұл нормалар қазақ қоғамының барлық жақтарын реттеп отырды. "Адат" араб тілінде әдет-ғұрып деген ұғымды білдіреді. "Адат" өте ерте кезден басталып, көптеген өзгерістермен және толықтырулармен қазақ қоғамындағы негізгі реттеуіш нормалар ретінде 1917 жылға дейін созылды. Дегенмен "адаттың" құқықтық институттары ғасырлар барысында үлкен өзгерістерге ұшырамады.
Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы мынадай ерекше белгілермен сипатталады:
1. Рулық, патриархалдық әдет-ғұрыптардың ұзақ сақталуынан көрінетін консерватизмі. Мұндай ерекшеліктердің сақталуы заңды нәрсе. Ру қазақ қоғамының негізі болды. Ал рудың негізі патриархалдық отбасы болды. Қазақ отбасының басшысы немесе отағасы отбасындағы шешуші фигура болды. Бұл ерекшеліктердің бәрі де көшпелі экономикалық қатынастардың бейнелері болып табылады.
2. Қазақ әдет-ғұрпы құқығы барымта, қанға-қан, жанға-жан, әмеңгерлік, өз бетімен сот ұйымдастыру сияқты өтпелі институттардың сақталуын қамтамасыз етті. Бұл институттар қазақ қоғамында және оның құқықтық жүйесінде ерекше орын алды.
Қоғамдық пікір бұл институттарды айьштамады.
3. Әдет-ғұрып құқығы бойынша қылмыстық істер мен азаматтық істердің арасындағы айырмашылықтарға ерекше мән бере берілмеді.
4. Жерге жеке меншік құқының болмауы; қоғам мүшелерінің құқықтық жағынан тендігі қазақ аристократиясының (сұлтандар, билер, қожалар) артықшылығымен ұштастырылды. Қазақ ақсүйектерінің, әсіресе сұлтандар мен қожалардың артықшылығы ресми заңдастырылды. Ал ел билеу ісі тек сұлтандардың үлесі ретінде рәсімделді. Мұндай тәртіпті қоғамдық пікір де мойындады.
5. Жазаның түрлері салыстырмалы түрде гуманистік сипатта болды.
6. Құқықтық жүйе мен оның нормалары демократиялық және компромистік сипатта болды.
7. Әдет-ғұрып құқығының партикулярлық сипаты. Әдет-ғұрып нормаларындағы басты нәрсе — ол нормалардың өздерінен гөрі олардың ішкі мәні еді, олардың негізінде жатқан принциптері еді. Ең басты нәрсс сол принциптердің өз мәнін, мазмұнын жоймай іске асуы болатын. Айталық, қылмыс пен жаза саласында — қанды кек не құн төлеу қағидасы, неке саласында — жеті атаға дейін қыз алыспау қағидасы, сот саласында әділдік, жариялылық, шешендік қағидалары. Әдет-ғұрып құқығы құқықтық әдеттер жинағы ғана емес, ол қағида, көзқарас, ой түсінік жүйесі де болып табылады.
1. «Тарихи таным». Байұзақ Қожабекұлы Албани. «Ататек».
2. Түркістан халық энциклопедиясы Алматы 2000ж.
3. Қазақстан тарихы. Мусин Ч. Алматы 2003ж.
4.Ортағасырлардағы Қазақстан тарихы. Байпақов К.М. Алматы 2001ж.
5.Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық тарихы. Ғ.Маймақов. Алматы «Ғылым» 2000 ж.
6. Қазақстан тарихы. Аманжолов К.Р Алматы “Білім” 2004 ж.
7. История государства права Казахской ССР. 1982 Часть 1.стр 62-63.
8. Материалы по казахскому обычному праву. Алматы 1998. стр 353.
        
        Жоспар
I Кіріспе
II Негізгі бөлім
а) Қазақтың әдет-ғұрып құқығының бастаулары.
ә) «Қасым ханның қасқа жолы».
б) «Есім ... ескі ... ... хан ... «Жеті жарғы».
г) Меншік құқығы.
д) Міндеткерлік құқық.
е) Отбасы – неке құқығы.
ж) Мұрагерлік.
з) Қылмыстық әдет-ғұрып құқығы.
и) Сот және сот процесі.
III ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Бұл жүйені
"адат" деп атады. Адат заңдастырылған әдет-ғұрып нормалары. Бұл нормалар
қазақ қоғамының барлық жақтарын ... ... ... араб тілінде әдет-
ғұрып деген ұғымды білдіреді. "Адат" өте ерте кезден ... ... және ... ... ... негізгі реттеуіш
нормалар ретінде 1917 жылға дейін ... ... ... ... ... барысында үлкен өзгерістерге ұшырамады.
Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... патриархалдық әдет-ғұрыптардың ұзақ сақталуынан ... ... ... ... ... нәрсе. Ру қазақ
қоғамының негізі болды. Ал рудың негізі патриархалдық отбасы болды. ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұл
ерекшеліктердің бәрі де көшпелі экономикалық қатынастардың ... ... ... ... ... барымта, қанға-қан, жанға-жан, әмеңгерлік, өз
бетімен сот ұйымдастыру сияқты өтпелі институттардың сақталуын қамтамасыз
етті. Бұл ... ... ... және оның ... ... ... алды.
Қоғамдық пікір бұл институттарды айьштамады.
3. Әдет-ғұрып ... ... ... істер мен азаматтық істердің
арасындағы айырмашылықтарға ерекше мән бере берілмеді.
4. ... жеке ... ... ... ... ... құқықтық жағынан
тендігі қазақ аристократиясының (сұлтандар, билер, қожалар) ... ... ... ... ... мен қожалардың
артықшылығы ресми заңдастырылды. Ал ел ... ісі тек ... ... ... Мұндай тәртіпті қоғамдық пікір де мойындады.
5. Жазаның түрлері салыстырмалы түрде ... ... ... Құқықтық жүйе мен оның нормалары демократиялық және ... ... ... ... ... ... ... нормаларындағы
басты нәрсе — ол нормалардың ... гөрі ... ішкі мәні еді, ... ... ... еді. Ең ... нәрсс сол принциптердің өз
мәнін, мазмұнын жоймай іске асуы ... ... ... пен ... — қанды кек не құн төлеу қағидасы, неке саласында — жеті атаға
дейін қыз ... ... сот ... ... ... ... ... құқығы құқықтық әдеттер жинағы ғана емес, ол қағида,
көзқарас, ой түсінік жүйесі де ... ... ... ... ... бір бөлігі ... ... ... ... ... баса ... ... өз мақсат-мүддесі
тұрғысынан әсер етуге, өз қызметіне жаратуға ... ... ... өз ... ... Бірақ әдет-ғұрып нормалары оның ішінде
Ереже жарғылары да, одан ... ... ... жоқ, ... өмір ... ... ... Қоғамдық тәртіп, демек, әдет-ғұрып нормаларын сақтап
орындау да көшпелілердің "автономиялығына", ... ... ... ... ... ... құқығының бастаулары
Қазақтың әдет-ғұрып құқығы мынадай бастаулар негізінде қалыптасты:
а) әдет-ғұрыптар — адат; б) билер сотының практикасы ... ... ... ережелері; г) шариғат нормалары.
Ауызша әдет-ғұрыптар ең көне заманнан, ... ... ... ... Таптық қатынастардың күшейіп, әлеуметтік жіктелудің артуына
орай ауызша әдет-ғұрыптар құқықтық сипат алып ... ... ... ете ... бұл түрі ... ... талаптары мен ерекшеліктеріне
сай келді. Көшпелі қоғам жағдайында ұзақ ... ... ... ... ... отбасы, көшпелі мал шаруашылығы т.б. қатынастарды
реттеудің бірден-бір тиімді жолы әдет-ғұрып құқығы болып табылды.
Қазақ хандары әдет-ғұрып ... ... ... жетілдіріп,
қоғамның талаптарына орай өзгерістерге ұшырап, ... ... ... беріп
отырды. Әдет-ғұрып заңдарын алғашқы жүйелеуші Қасым хан ... ... бес ... ... ... ... — мүліктік және жер қатынастарын
реттеуші нормалардан тұрды. Екінші бөлім — қылмыс пен ... ... ... ... ... ... әскери міндеттілік жәнс оны орындау,
сондай-ақ әскери ... ... ... ... құқықты
нормаларды қарастырды. Төртінші бөлім — елшілік жораларға ... ... және ... тәртібі, шет ел өкілдерімен келіссөздер
жүргізу, дипломатиялық этикет мәселелері туралы нормалардан ... ...... болғандарды жерлеу, еске алу, мерекелер өткізу т.б.
рәсімдерге арналды. Қасым ханнан соң ... жүз ... ... ... Есім ... ... ... жүйеленді. Қалмақтармен соғыстардың
күшеюіне байланысты Есім хан ... ... ... ... ... үшін ... ... Есім хан негізінен бұрынғы Қасым
хан тұсындағы құқықтық ережелерді қайталады. ... оны ескі ... ... " Есім ... ескі ... деп атап ... Тәуке хан
Есім ханнан соң шамамен 80-90 ... соң дала ... ... ... ... оны "Жеті жарғы" деген атаумен қайта қабылдатты. Тәуке
хан әдет-ғұрып заңдарын қайта ... көп ... ... Аты аңызға
айналған Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің басшылығымен қазақтың белгілі
би, шешен, білгірлері бірнеше рет ... ... ... ... " ... басында күнде жиын" деген сөз сол ... ... ... сұрыпталған "Жеті жарғы" зандар жинағы дүниеге келген.
"Жеті жарғының" алғашында қағазға түскен нұсқасы да бар ... ... ... ... ... ... жеткен қазіргі нұсқаларының бір-
бірінен өзгешеліктері бар. Оның ... ... ... ... ... XIX ... алғашқы ширегінде орыс ғалымдары ... ... ... ... ... старшины Көбек Шүкірәлиевтен 11
фрагменттен тұратын "Жеті ... ... ... рет жазып алып
"Сибирский вестник" журналында жариялады, Екінші ... ... ... 1832 жылы ... ... ... "Описание киргиз-
казахских или киргиз-кайсакских, орд и степей" атты кітабында ... ... 34 ... тұрады. Нұсқаларды мұндай фрагменттерге ... ... ... ... бойы ... ... дәрежесіне ие болған
әдет ғұрып қағидалары, солармен бітіскен хан би ... ... ... ... Соған қарамастан өзіндік алғашқы ішкі ... ... ... ... жаңа дәуірге шейін жеткізді. Ертедегі тұғыры мен
қасиеттерін сақтап қалған ата-баба заңдары қазақ қоғамы ... ... бір жүйе ... ... ... заңдарының сыртқы-ішкі
өзгерістерге төтеп беріп, өз келбетін сақтап қалуының сыры неде еді? ... бұл ... ... ... ... әсерінің аздығында еді.
Қазақ халқының мемлекеттік тарихында, құқықтық танымы мен
санасында халықтың әдет ... ... ... ... ... жоғары. Тәуке хан тұсында жүйеге түсіп қабылданған әдет заңы тұсында ел
өмірінде өлшеусіз маңызды қызмет атқарды. Жеті арна ... ел ... ... тұтас қамтыған әдет заңының жүйесі халық мемлекет жеке ... ... ... ... ... өлшемдерді қағидалар мен
ережелерді қалыптастырды. Әдет ... ... ... ... мен
тармақтары, салалары Тәуке ханға дейін де, халық арасында, мемлекет ішінді
қолданылып келгенінде сөз жоқ ... ... ... ... ... ескі
жолы", "Қасым ханның қасқа жолы" - бұлардың да заң ретінде қызмет атқарғаны
анық. ... хан ... әдет ... ... мен ... ... көне ... қанағаты кезінде де болған. Бұдан тереңірек
іздегенде, қазақтың әдет ... ... ... көне ... ... ... ... дейін де әдет, салт өлшемдері ... ... ... ... көз ... болады. "Жылнама",
"Ханнама" ... ... ... ... ... бұл ... ... жатқан мәліметтер сақталған. Ол мәліметтердің біразы нақты
тұжырым күйінде қалыптасқан деңгейде ... ... енді ... ... ... жай күйі ... ... Ғұн мемлекетіндегі жерге иелік туралы ... ... ... ... ... болар еді. Ғұн тәңір құты ... ... ... бірінің иелігіне беру туралы ұсынысқа қолдау көрсеткен
кеңесшілер мен уәзірлерін өлім ... ... ... ... ... жат елге ... - деп ашу шақырған. Мемлекет, халық ... ... осы ... ... ... өлшем, ереже ретінде
қалыптасып, Көне, ... ... ... ... ... заң ... одан
соң әдет заңының тұтастай бір саласы ретінде орнықты. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жатқанын білдіретін басқа толып
жатқан деректер бар. Әдет заңының негізінде халықтың тұрмыс ... әдет ... ... ... халқының дәстүрлі мәдениеті
жүйесіндегі әдеп өлшемдерінің көпшілігі әдеп заңына, негіз болса, сол ... ... ... ... тұстарда халықтың әдебін, мәдениетін
белгілейтін күнделікті, үйреншікті қағида да тәртіпке ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін сақталып келеді.
Екінші жағынан, қазақ халқының Абай ... және ... ... заң ... ... әдет ... тарихи маңызы
жоғары екендігін көрсетеді. Әдет заңының қайсыбір өлшемдері ... ... ... өз ... ... ... жойған жоқ десек, бұл артық
болмайды. ... ... ... ... кетуге дайын тұрған шақта көне
дәуірлерден үзілмей жалғасып келіп, әдет заңының жеке бір ... ... ... заң ... жөнінде бүгінде заң танушылар мен ел танушылар аз
шамымызды өзіміз жаға алмай өзгеге жақтырдық, өз отанымызды ... ... бір ... ... отыруына көндік. Заң да ... те ... ... ел ... суды ... көзіндей қорғады. Заңның
әділеттегі оның ... ... ... Ел иелігіне түпкілікті қызмет
етпеген заң ... ... ... заң ... та бола алмайды. ... ел мен жер ... ... деп ... жасайды. Бұл ретте әсіресе
халықтың байлығы, дәстүрлі құқықтың таным беретін тәлімнің мәні зор. ... ... ... де ... ... ... бай. ... өмірді
қайта оралту мүмкін емес, оған қажеттілікте жоқ, табиғат ... ... ... алмайды. Бірақ одан ғибрат алмай және болмайды. ... ... ... еткен жағдайда, жаңадан опа табу қиын.
Халықтың байырғы заң жүйесі, дәстүрлі мәдениет өлшемдері ... ... ... ... ... ... ... ой өкілдерін
ойландыратын, тарихи да, ғылыми да, әлеуметтік те маңызы жоғары ақыл-ой
қазынасы болып ... ... ... халық тұрмысына және
тіршілігіне барынша лайықтанған, оның ... ... ... сүбелі бір бөлігі әдет-ғұрып құқығы нормалары мен институттары.
Дегенмен, әдет-ғұрып құқығының нормалары мен ... ... ... ... мен ... да жоқ ... ... құқығы нормалары әлі күнге дейін көп жағдайда
мемлекет заңдарын зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... жүр. Әдебиетте әдет-ғұрып нормалары,
негізінен статистикалық тұрғыдан зерттеледі. Біз оларды қалған ... ... ... ... ... ... құқығы нормалары тұп-
тура және дәлме-дәл іске асып қолданылуға, орындалуға ... ... ... ... орындауға сырттан, жоғарыдан міндеттелмеген еді.
Қоғамдағы әдет-ғұрып құқығы нормаларындағы ... ... ... ішкі ... олардың негізінде жатқан принциптері еді. Ең басты нысана - ... өз ... ... ... іске асуы болатын. Әдет-ғұрып
нормалары сол үшін қызмет ететін және осы ... ... ... ... ... жіберетін, яғни, осы принциптері іске асу үшін ... ... ... әр ... ... ... түрлі-түрлі
болып айтылып вариацияларға баратын, бір норма әр-түрлі болып айтылып,
ерекшеленетін нюанстарға ие ... ... осы ... өміртеңдігінің қоғамдық
қатынастардағы титтей де өзгеріске елгезектігінің және ... ... ... еді. ... ... ... ... негізінде
жатқан принциптердің тұрақтылығын, біркелгілігін, мызғымас беріктігін
қамтамасыз етудің және ... ... ... жол ... осы еді; ... құқығы дегеніміз, ең бірінші ол құқықтың принцип, көзқарас, ой-
түсінік жүйесі және соларды іске ... ... ... ... ... ... қоғамындағы іс-қимылдың, тәртіптің негізі болатаын.
Әдетте, әдет-ғұрып құқығы нормаларының көп ... ... ... ... ... бағаланбай, керісінше кері түсініп оның
тұрақсыздығы, табансыздығы, үйлесімсіздігі деп жазылып жүр. Шын ... ... ... нормаларының нағыз беріктігін, ... ... ... еді. Олар ... ... ... өзгергіш болу
арқылы өздерінің мақсаттарына жетіп, өздері ... ... ... бір қалыпта сақталуын қамтамасыз етеді. Тағы бір
айта кетер жәйт қазақ ... ... ... және ... мақсаты қоғамдағы талас-тартыстарды, дау-дамайларды шешу еді.
Көшпелі қоғамдағы құқықтың мәдениеттің ... ... ... ... бір ... Олар ... бір әлеуметтік кеңістіктің,
қоғамдық өмірдің көріністері. Сондықтан олардың ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы нормаларын дұрыс ұсынып
түсіну үшін оларды ішкі мәніне сай көзқарас, зерттеу әдістері керек. Әрине,
әдет-ғұрып ... ... бір ... ... ... қолдау тапты.
Мемлекет оларға аса көңіл бөліп, өз мақсат мүддесі тұрғысынан әсер ... ... ... әрекет жасады. Бірақ, әдет-ғұрып құқығы нормалары
оның ішінде "Ереже" жарғылары да одан мемлекет ... ... жоқ.. Ал ... ... ішкі табиғатынан ондағы әлеуметтік қатынастардың
ерекшелігінен, ... ... ... ... ... ісінің
өзгешелігінен туындап жататын, солар арқылы түсіндірілетін.
Қазақ хандығында "Қасым ... ... ... "Есім ханның ескі
жолы", "Тәуке ханның жеті жарғысы" деп ... ... ... Бұл ... заманда ислам дінін тұтынатын. Күншығыс пен орта Азияның бір сыпыра
елдердегі феодалдық мемлекеттер мен ... ... ... отырған
ислам дінінің "шариғат" заңынан мүлдем басқаша болатын. Бұл ... ... ... ... және ... ... еді. ... хандығының заңдары "Жарғы» деп аталды. Негізгі орта
ғасырларда қыпшақ шағатай ұлыстарында ... ярғу ... ... ... әділдік деген ұғымды білдіреді. Түпкі мәні жарудан нәрсенің
салмағын бір жағына аудармай, дәл, әділ айырудан шыққан. Дауды әділ, ... ... ... ... ... ... қылды қақ жарған" деп
мадақтаған. Оның екі жағының біреуіне артық ... дәл ... ... ... ... заңының негізі, міне, осында: Өзінің
мазмұны бойынша бұл ... ... ... ... ... демократия
арнасына барып тіреледі.
Қазақ хандығы заңдарының түп-төркіні қазақ халқында ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып келген әдет-ғұрыптық ережелерден шықты, Бұл ғұрып-әдеттік ережелер
ежелден ел ... ... ... бұқарасына түсінікті заң болды.
Қазақ халқының ғасырлар қойнауына кетер тарихы, ұлы ... ... ... және тек ... ғана тән ерекшеліктерге толы ұлттық
құқықтық мәдениеті бар. Бұл ... ... ... ... өнеге мен өсиет.
Сондықтан осынау бір "өтпелі ... атты ... ... дәуірде
тұрған бүгінгі ұрпақтың басты міндеті елеусіз қалған осы асыл қазынасына
көңіл аударып, оны өзінің ... ... ... ... ... ... бұл оңай ... емес, дегенмен оның мемлекеттік ... ... ... мен ... ... ... ... мойындағанымыз абзал. Халқымыздың құқықтық болмысын ... ... ... оны ... төл ... ... ... арқауы етпей Республикамызда құқылық ... ... өзі - ... салыну, тарих тағлымына немқұрайлықпен қарау,
қазір жүргізіліп және ... ... ... ... пәрменділік
қуат берері асыл арналарды тануда кешірілмес селқостық таныту.
Ұлттық құқықтың мәдениетіміздің ғылыми түр-тұлғасын сомдап, ... ашу әлі де ... ... ісі. ... дейін біз бұл мәселеге тек
танымдық ғана мәні бар ... ... ... ... ... ... контексіне ден қойдық. Құқықтық ... ... ... ... ... анық та ашық қоя ... ... ºàñºà æîëû”
²àçຠõàíäû¹ûíû» iðãåñií ºàëàóøû õàíäàðäû» áiði ... õàí ... ... 1511 - 1523) ... ... ... æ¸íå ... ὺàðàñû
ìåí áèëåð òîáûíû» òiëåãiíå íåãiçäåëiï, ºàçຠõàëºûíû» åæåëãi ¸äåò-¹½ðûïòûº
åðåæå-ò¸ðòiïòåðiíå ì¸íäi ¼çãåðiñòåð ... ... ... ... ... “æàð¹û” çà»ûí æàñàäû.
Áiðíåøå ìû» æûë áîéû Åóðàçèÿ ê¼øïåëiëåðiíi» æóàí îðòàñûíäà àëàø ... ... ... ðóëàðûíû» ¼ç áåòiìåí ... ... ... ... îðòàñû. Êåðåé æ¸íå Ƹíiáåê õàíäàðäû» êåçiíäå ìåìëåêåòòiê èäåÿíû»
¼ìiðøå»äiãi ¾øií ê¾ðåñêåí ºàçຠðóëàðû Ƹíiáåê ... ... õàí ... ... çà» åðåæåëåðií áið ºàëûïºà êåëòiðó, iøêi æ¸íå ... ... ... ... ... êiðiñêåíãå ½ºñàéäû.
²àçຠøåæiðåñiíäå á½ë êåçå» “°ç Ƹíiáåêòi» òî¹ûç ½ëû ... ... - ... õàí. Á½ë ... Ñàðàéøûºòàí ê¼øiðiï µëûòàó¹à îðíàòûïòû. ²àçàºòû
ºàòàð¹à ºîñûï êåòêåí îñû ²àñûì õàí. ²àçຠ... ... ... ... ... ñ¼ç ¾ëãi, ºàñèåò áîëûï ºàëäû”- äåï ñóðåòòåëåäi.
“²àñûì õàííû» ºàñºà ... ... ... àóûç åêi ... ... ... ºàëàäû. Àêäåìèê °. Ìàð¹½ëàí “²àñûì õàííû» ºàñºà
æîëû” çà»äàðûí îðòà ¹àñûðëàðäà ²ûïøàº, Øà¹àòàé ... ... ... ... ... ... äåãåí ½¹ûìäû áåðåäi äåï åñåïòåäi.
Á½ë ½¹ûìíû» ... ì¸íi ... ... ... áið ... ... ä¸ë,
¸äië àéòóäàí øûººàí: “Äàóäû ¸äië, òóðà øåøêåí ... ... ... ... ... ºàº ... äåï ìàäàºòà¹àí. ´çiíi» ìàçì½íû áîéûíøà á½ë
çà»íû» ò¾áåãåãåéëi ... ... ... ... ... ... ¹. ... - XVI ¹. áàñûíäà Á½ºàðäû» èøàí-ºàçûëàðû ºàçຠ... ... ... ... ... çà»ûí ºàëäûðû»äàð. Îë ... ... iñi, îíû» ... øàðè¹àò ºà¹èäàñûíà àóûñû»äàð. Àíò áåðãåíäå
“ê¼ê ñîºñûí” äåï ... ... ... äåï, º½ðàíäû ... äåï ... ... ... ... î¹àí ... ... ê¼ï
çàìàí øàðè¹àò ºà¹èäàñûíà îéûñà ºîéìàäû. Óàºûòòû» ê¼áií ìàë áà¹óìåí ¼òêiçãåí
õàëûº ὺàðàñû ... ... ¼òå ºèûí äåï ... Ìàð¹½ëàííû» àéòóû áîéûíøà ñàÿñè æà¹äàéäû» øèåëåíiñêåí êåçiíäå ºàëû»
ºàçàºòû», îíû» áàñøûëàðû îò àóûçäû, îðຠòiëäi, åëãå ... ... ... õàí åðòå ... áåði ... ... êåëãåí “Æàð¹û”
çà»ûí ê¾øåéòòi. Îñûíäàé ñåáåïêå áàéëàíûñòû “õàëûº ²àñûìíû» øàðè¹àòòû àëìàé,
åæåëäåí ºàëûïòàñºàí áèëåð çà»û - ... ... ... ... ½íàòûï
îíû “²àñûì õàííû» ºàñºà æîëû” äåï àòàï ... ... ... ... ìûíàäàé:
1. ̾ëiê çà»û (ìàë, ì¾ëiê, æåð äàóûí øåøó åðåæåëåði).
2. ²ûëìûñ çà»û (êiñi ¼ëòiðêó, åë øàáó, ìàë ... ... ... °ñêåðè çà» (ºîñûí º½ðó, àëàìàí ìiíäåòi, ºàðà ºàçàí, åðäi» º½íû,
ò½ëïàð àò).
4. Åëøiëiê æîðàëàðû (ìàéòàëìàíäûº, ... ... ... ... ƽðòøûëûº çà»û (ø¾ëåí òàðàòó, àñ, òîé, ìåðåêå ¾ñòiíäåãi åðåæåëåð,
æàñàóûë, á¼êåóië, ò½òºàóûëäàðäû» ìiíäåòi).
²àñûì õàí çàìàíûíäà ºàçຠåëi õàí ... ... ... ... ... µëûòàó¹à ê¼øiðiï, Àëàøà õàí àòûí ... ... ... ... ... ìûºòû iðãå òàñû, ºàçຠºàóûìûíà
áiðiêêåí ñàí àëóàí òàéïàëàðäû» áàñûí º½ðàï îòûð¹àí îðòຠòàìûð ... ... ... ... õàí áèiê ê¾ìáåç îðíàòòû. Îëàé áîëñà “²àñûì õàííû»
ºàñºà æîëû” òåê º½ºûºòûº ... ... ¹àíà ... îë å» ... åë áîëó ¾øií, æ½ðò áîëó ¾øií ... ... ... º½ðàï, ¼ç áåòiìåí åë ºûëûï, íàéçàìåí øåêàðàñûí ñûçûï
êåòêåí ²àñûì õàííû» ºàçàñûíàí êåéií õàí ... ½çຠ... ... ò¾ñòi. Îñûíäàé ºûñûëòàÿ» êåçäå ìåìëåêåò áèëiãií ò¾çåó ìiíäåòi
Øû¹àé õàííû» ½ëû, Ò¸óåêåë õàííû» iíiñi Åñiì õàí ... ... ... åñêi ... ... ... ºàñºà æîëû”, Ò¸óêå õàííû» “Æåòi æàð¹ûñû”
àòòû ºàçàºòû» ¸äåò-¹½ðûï ... ... ... ... àÿí. ... ... äåéií á½ë çà»äàðäû» ò¾ái, ìàçì½íû ìåí ºàìòèòûí ì¸ñåëåëåði ¹ûëûìäà
ì¾ëäåì áåëãiñiç ... ... ... ... á½ë ... ... Ѽç æîº, îñû àòàë¹àí çà»äàðäû òàóûï, ... ... ... ... ... ... ... á½ë çà»äàð ºàçຠºî¹àìûíû»
ñîë ä¸óiðií îºûï-¾éðåíóäå ìà»ûçäû ôàêòîðëàð ¹àíà áîëûï òàáûëìàéäû. Ñîíûìåí
áiðãå ºàçຠ... ... ... ... ñèïàòòàóäà ìà»ûçû çîð.
ʼïòåí áåði içäåíiñ, çåðòòåóëåð æ¾ðãiçóäi» í¸òèæåñiíäå ºàçຠõàëºûíû»
¸äåò-¹½ðûï åðåæå-çà» íîðìàëàðû æàéëû ... ... ... ... ... áiði ÕÕ ... áàñûíäà ¼ìið ñ¾ðãåí, á¾êië
Îðòà æ¾çãå àòû ... ... ... ºîëæàçáà æèíà¹û. Òà¹û áàñºà äà
æèíàë¹àí äåðåêòåðãå ñ¾éåíå îòûðûï, îíû ... ... ¼ç ... æàçûï ºàëäûð¹àí. “Åñiì õàííû» åñêi æîëû” çà»äàðû æàéëû ê¼ïøiëiê
àëäûíà áiðëi-æàðûìäû ïiêiðëåð áàð.
Åñiì õàí ºàçàºòàð¹à 1598 – 1628 ... õàí ... Îë ... ... õàí, ²àñûì õàí æàñà¹àí ¸äåò-¹½ðûï çà» ... ... ... ... ... åòiï ... ´çiíi» ìàçì½íûíà ºàðàé º½í äàóû, æåð äàóû,
æåñið äàóû, ìàë äàóû ñåêiëäi ê¾ðäåëi ... ... ... ... ... ºàðà¹àíäà, Åñiì õàí ò½ñûíäà “ºàñºà
æîë¹à” ... ... ... ... õàí¹à ëàéûº çà» áîëñûí; àáûç áîëñûí,
àáûç ñûéëàó ïàðûç áîëñûí, áè ... áè ... ¾é ... ... åðåæåëåð
åêåí. Á½ë ºàçຠõàíäû¹û º½ðûëûñûíû» ñàÿñè-¸êiìøiëiê, ¸ñêåðè, ðóõàíè ... ... ... ... çà» ... ò¼ðò ... åêåíi áàéºàëàäû.
“Åñêi çà»” äåï àòàëóûíà ºàðà¹àíäà, ñið¸, á½ë åðåæåëåð ... êåëå ... áið ... ... ... äà ... ... ºî¹àìûíäà¹û ê¾ðäåëi äàóëàðäû» áiði – êiñi ¼ëiìi. Êiñi
¼ëiìi ¾øií º½í àëûí¹àí. Åñiì õàí ... ... çà» ... ... êiñiãå
¼ëòiðóøi æຠº½í ò¼ëåóãå ìiíäåòòi. “Åð àäàìíû» º½íûíà æ¾ç æûëºû, àëòû æàºñû
(6 ... ... Îë ... ... ¾øií, áàé, êåäåé, ê¸ði, æàñ äåìåé
á¸ðiíå áiðäåé ñîë ä¸óiðäå á½ë àëûí¹àí íåãiçãi º½í ... ... ... ò¾ði ... ´íåð ... ιàí æ¾ëäå àë¹àí àòàºòû àäàìíû» º½íû æàòàäû. ƾëäå àë¹àí
äåï, æ½ðòºà áåëãiëi àºûíäàð ìåí òîïºà ò¾ñiï á¸éãå àë¹àí ... ... º½íû ¾øií åêi ... º½íû (200 ... 12 ò¾éå)
êåñiëói êåðåê.
2. Ѿéåê º½íû. ιàí ¼ëãåí êiñiíi» ñ¾éåãi ¾øií ò¼ëåíåòií º½í ... ... ... ... òó¹àí-òóûñºàíûíû» ºîëûíà ò¾ñïåé, æîº
áîëûï êåòñå, îë ¾øií åêi àäàìíû» º½íûí ... ... åêi ... ... ... º½í äåï ... Êiñi ¼ëiìiíå º½í ò¼ëåó
æàéëû æî¹àðûäà àéòûë¹àí îé¹à “Åñiì õàííû» ê¼êàëàñû ... ... ... òîëûº ä¸ëåë áîëà àëàäû. µðû ½ðëàï êåòêåí Åñiì ... ... ... ºàíøà æàºñû, æ¾éðiê æûëºû áîë¹àíûìåí, àñ ïåí òîé¹à ºîñûëûï, á¸éãå ... åìåñ ... ... äà ½ðûäàí ò¼ëåó àë¹àíäà ò¼ëåóãå ... ... Áiç ... æ½ðò ê¼çiíå ò¾ñiï, ... ... ... ... äà îë ... º½ë ìåí ê¾»ãå º½í ò¼ëåíáåãåíií áiç Åñiì õàííû»
çàìàíäàñû ¸ði ¸ñêåðáàñû áàòûðëàðûíû» áiði ... ... ... ... åð Åñiì” àòòû òîë¹àóûíäà:
“…Ìåí ¼ëñåì º½íñûç êåòåð äåìå ñåí
Êåøåãi ¼çi» ½ðûï ¼ëòiðãåí
Òiëåóáåðäi º½ëû»äàé!…” –
äåãåíiíåí ໹àðà ... ... õàí ... “º½í ì¼ëøåði ºàðàïàéûì åðëåð ¾øií 1000 ºîé,
àºñ¾éåêòi ¼ëòiðãåíäåð ... êiñi ... æåòi åñå ... º½í” ò¼ëåãåí,
ÿ¹íè êiñi ¼ëiìi ¾øií ò¼ëåíåòií º½í ... ê¼ï ... ... º½íû ... ... åñêi ... áîéûíøà ºàëû» ìàëäû» øàìàñû
áîéûíøà ¼ëøåíãåí.
´ëãåí ¸éåëäi» ò½ºûìûíû» ºûçûíà àëàòûí ºàëû» ìàëû ºàíäàé áîëñà, ñîíäàé
ìàë ò¼ëåóãå òèiñòi, áîëìàñà ºûç ... ... æຠ... ºûç ... ... áiçãå áåëãiëi áîë¹àíû, åðêåê àäàìíû» º½íûíàí àéûðìà ¸éåë
àäàìíû» º½íûíû» ¸ðò¾ðëi åêåíäiãi. Á½ë ºûç ... ... ... ... ... áàéëàíûñòû.
Äàóäû» òåêñåðiëói êiñi ¼ëòiðóøiíi» àëäûíäà ¼òåäi. ²ûëìûñ iñòåãåí
àäàìäû - ºàíäû ºîë, º½í ... ... ... ... äåï ... ... ... åë áîëûï ê¾òiï àëûï, îëàð¹à øûººàí øû¹ûí¹à ... ... ... ... ... ñ¼éëåóãå åêi æàºòû» äà áåëãiëåíãåí êiñiëåði
(øåøåíäåði) áîëàäû. Îëàð ò¸ðòiï áîéûíøà êåçåêïåí äàóëàðûí àéòûï, ... åêi ... ... (áè) ... áåëãiëåíiï, îëàð êåëiñiìãå êåëiï,
øåøiìäåðií àéòàäû.
Àë, Ò¸óêå õàí ä¸óiðiíäåãi “Æåòi æàð¹û” ... ... ... ... ¹àíà øåøiï, øåøiìäåði ¾øií áèëiê àºû àë¹àí.
²àçຠºî¹àìûíäà¹û åêiíøi áið ¾ëêåí äàó – æåñið äàóû. ... ... ... ... ... áîñ îòûð¹àí æiãiíå ò¸í ... ... ... ... ... ... ... ºûç àòàñòûðûë¹àí åði ¼ëãåí ¸éåë äå
áàð¹àí åëiíi» æåñiði áîëàäû. “Åðäåí êåòñå äå åëäåí êåòïåéäi” ... ... ... ¸éåë òåê ... ¹àíà åìåñ, á¾êië ðóûíû» ºàðàìà¹ûíäà áîë¹àíûí
àé¹àºòàéäû. Äåãåíìåí, Åñiì õàííû» çà»û áîéûíøà æåñiðãå ñîë ... ... ... ... ... ... àäàìû áàñ òàðòñà, îíäà ... ... ... ìàëû ... Àë, ... õàí ... ... “àëòûí
áàñòû ¸éåëäåí, áàºûð áàñòû åðêåê àðòûº” äåãåí ... ... ... ... ... ... äàóû äà åðåêøå îðûí àë¹àí. ²àçຠ¾øií áàéëûº
- ìàë. Ìàëäû» åòi, ñ¾òi – òàìຠòà, æ¾íi, òåðiñi – êèiì, ìàë ... ... ... ... ... ÿ¹íè ... ... æîº. Ñîíäûºòàí äà åñêi
ïàòðèàðõàëäûº-ôåîäàëäûº ºàçຠºî¹àìûíäà ºàé ê¼øïåíäiíi» áîëìàñûí ... áiði – ìàë. °ði ... ... ... (ìàë-ì¾ëiê) ºàòà»
ê¾çåò ºîéìàñòàí íåìåñå º½ëûï ... àøûº ... ... ... ñîíàó Øû»¹ûñ õàííû» “Æàñà” çà»ûíàí ... ... ... Åñiì õàí äà ½ðûëàð¹à àÿóøûëûºïåí ºàðàìà¹àíû õàº.
µðëàí¹àí àÿºòû ìàë ¾øií ½ðûäàí îë ... ê¼çi ... ê¼çi ... ... îíû» ... ... ... îíû» ¾ñòiíå: áið ºàðà
½ðëàí¹àííû» àéûáûíà “àóûçäûºñûç àò, ... ... îí ... äåéií
ºîñûìøà “àòòîí” êåñiëãåí. Îí ºàðàäàí æî¹àðû ½ðëà¹àí ½ðûäàí “ìîéíûíà ºîñàº,
àðòûíà ... ... åêi ºàðà àéûï ... Îðòà æ¾ç ... ... ... ... Íàéìàííû» Åáåé, Ñåáåé äåãåí ½ðûëàðû àëàäû. Ìàë èåëåði àðòûíàí
ºóûï áàðñà, Íàéìàííû» ʼêøîëຠäåãåí áèi åøêiìäi àÿ¹ûíà îòûð¹ûçáàéäû, ... ... ... iëåñiï áàð¹àí 12 æàñàð Äîñáîë:
“…²ûñûðûíäà áåðìåñå»,
Áóàçûíäà áåðåðñi».
Àðû¹ûíäà áåðìåñå»,
Ñåìiçiíäå áåðåðñi».
´ç àëäûíäà áåðìåñå»,
´íåðiìäi ê¼ðåðñi»,”-
äåï òåïñiíiï ò½ðûï êåòåäi. ... ... ìûíà áàëà ò¾ái ... ... º½éðû¹ûíà òiðêåó ºîñûï º½òûëà ê¼ði»äåð,- äåïòi. Îñûíäà¹û
áèëiê øåøiì Åñiì õàí ... ... ... àíûº. Äåãåíìåí, Ò¸óêå õàííû»
“Æåòi æàð¹ûñûíäà” ½ðûäàí ¾ø òî¹ûç (27) åñå ... àéûï ... ... ... ... ... õàí çàìàíû – øåòåëäiêòåðìåí ê¾ðåñòå ê¼áiíå æå»iñòi, ñ¸òòi áîëûï
îòûð¹àíìåí äå àñà òûíûìñûç, åëäi» òûíûøûí êåòiðãåí àóûð ... åäi. ... ... ... ... ºàñà ... æûëºû åð æiãiòòi» æàí ñåðiãi, å»
æàºûí äîñû ... ... Á½íû ... ... ... ìûñàë¹à àëó¹à
áîëàäû. “Åñiì õàííû» åñêi æîëûíäà” æ¾ëäå ìåí á¸éãå àëûï ... æ½ðò ... ... ... º½íû àëûï ... ... æ¸íå ... êåëòiðãåí
ïàéäàñûíû» ò¾ðiíå ºàðàé ¼ëøåï, øåøêåí. °ðèíå æûëºû ìàëûíû» ... ... ... ... ... çà»ûíäà áàð.
Ò¸óêå õàííû» “Æåòi æàð¹ûñû”
“²àñºà æîë” ìåí “Åñêi æîë” çà»äàðû XVII ... àÿº êåçi ìåí ... ... ... ... ... ... åíãiçiëiï äàìûòûëäû.
Ò¸óêå õàí (1680 – 1718) ò½ñûíäà “Ê¾ëò¼áåíi» áàñûíäà ... ... ... æîëäû»” á½ðûí¹û áåñ òàðàóûíà òà¹û äà åêi òàðàó ºîñûëûï, “æåòi æàð¹û”
(“æåòi çà»”) äåï àòàëäû. Á½ë æà»àäàí ºîñûë¹àí åêi ... æåð äàóû ... ìåí º½í äàóû ... çà» åäi. ... õàí ò½ñûíäà ²àçຠõàíäû¹ûíû» øû¹ûñ
æà¹ûíäà¹û æàéûëûìäàðäû îéðàò-æàð ôåîäàëäàðûíû» ... ... ... òàðàëóû, ìàë æàéûëûìäàðûíà òàëàñºàí æàíæàëäàðäàí àäàì ... ... ... æåð ... ... çà»ûíàí, º½í äàóûí æàëïû ºûëìûñ çà»ûíàí á¼ëiï
àëûï, æåêå-æåêå òàðàó åíãiçóãå òóðà êåëäi. ... ... çà»û ¶ø ... ... ... – Ò¼ëå áè, ... áè, °éòåêå áèäi» ºàòûñóûìåí, ... ... ... ... æàð¹û” ºàçຠõàëºûíû» ìåìëåêåò æ¸íå º½ºûºòûº òàðèõûíäà åðåêøå
îðûí àëàòûí º½áûëûñ. Îíû» ºàéíàð áàñòàóû ºàçຠõàëºûíû» ... êåëå ... ... ... ... ... ä¸ñò¾ðëi ìåìëåêåòòiê æ¸íå º½ºûºòûº
ì¸äåíèåòiíi» àëòûí ºîðûíàí ñàºòàë¹àí ... ... Á½ë ½ëû ... àóûçøà æ¸íå æàçáà äåðåêòåðäi ºàðàñòûðà îòûðûï, “Æåòi ... ïåí ... ... ... ... çà» ºà¹èäàëàðûíû»
æèíà¹û íåìåñå ìåìëåêåòòiê áèëiêòi» ¾ëãiñi ¹àíà åìåñ, ñîíûìåí áiðãå ½ëòòûº
òàíûìíû» àéøûºòû àéíàñû, õàëûº ... ... ... ... ... ໹àðàìûç. Æåð æ¾çiíäåãi ºàíäàé äà áið åëäi» àðìàí-òiëåãi äå, ìàºñàò-
ì¾ääåñi äå ìåìëåêåòòiê æ¸íå ½ëòòûº ò¸óåëñiçäiãi, îñû ½ëû ... ... åë ... ... åë ... ... áåðiê æàçûëóûíà
íåãiçãi ñåáåïêåð.
1977 æûëû λò¾ñòiê ²àçàºñòàí æåðiíåí êåçäåéñîº ... ê¼íå ... ... ... ... êåëå á½ë ... ¸ëäåáið
çà»äûº åðåæåëåðãå ñ¾éåíiï, áèëiê àéòºàí ¾êiìäåð åêåíi àíûºòàë¹àí. Áið àéòà
êåòåòií í¸ðñå, á½ë ¾êiìäåð øàðè¹àò ... ... ... ... ... àóûçøà æåòêåí ºàçiðãi í½ñºàñûíäà Øàðè¹àò ¾êiìäåðiíi» “ëåái”
àíûº ... ... ... ... ... ... îñû ... Ñîëàé
áîëìà¹àí ê¾ííi» ¼çiíäå, ºàçiðãi êåçäå 32 áàïòàí àñïàé ... ... ... 100-200 ... ... ñåïòiãi òèñå, ì½íû» ¼çi äå ¾ëêåí
æåòiñòiê åìåñ ïå?
“Æåòi æàð¹ûíû»” æóûº ò¾ðäåãi æ¾éåñi ê¼íåê¼ç ... ... ... ... ... ... ½çຠ... áîéû æèíàë¹àí. Æèíàë¹àí
äåðåêòåðäi» íåãiçiíäå “Æåòi æàð¹û” 7 ... ... ... ... ... òàðèõ áåòiíåí ¼øiï êåòêåíiìåí,
îëàðäû» “Æåòi æàð¹ûíû»” æ¾éåñiíå åðåêøå ¸ñåð ... àíûº ... ...... ... ... ... “÷åòå ìî¹îë”
òiðêåñiíäåãi “÷åòå-æåòå” ñ¼çiíå òiêåëåé ºàòûñòû äåï áiëåìiç. “×åòå” ñ¼çi
óàºûò ¼òå êåëå ... ... ... ì¸íi ... ñàí åñiì ... ... Åãåð Æåòi æàð¹ûíû ºàçຠòiëiíå àóäàðàð áîëñàº, îíû
“ìåìëåêåò çà»û íåìåñå æàð¹ûñû” äåï ... ... ... ... ... ... ñ¸ë ... ½øûðà¹àí
åðåæåëåðiíi» êåçäåñóiíå ò໺àëóäû» ºàæåòi æîº. Ñåáåái ²àçຠÎðäàñûíû»
ºàìºîðøûñû, ... ... ... ... ... 1360 æûëäàð
øàìàñûíäà-ຠÈñëàì ìåìëåêåòi áîë¹àíû òàðèõòàí áåëãiëi. Òàáè¹àò çà»äûëû¹û
áîéûíøà ê¼ðøi ìåìëåêåòòåð ... ... ... ... ... ... áåëãiëi.
“Æåòi æàð¹ûíû»” ¸ðáið áàáû ºàçຠ... ... ... ... ºîð¹àó ¾øií, ê¼øïåëi ºî¹àìäûº ºàòûíàñòàðäû òèiìäi ... æ¸íå ... ... ... ... áèëåðäi»
äàíàã¼éëiãiíi» ºîðûòûíäûñû. “Áèëåð êå»åñi” áåêiòêåííåí êåéií àóûçøà ò¾ðäå
åë ... ... ... ... ¸äåáèåòòåðäå “Æåòi æàð¹û” ºàé ... ... ... æîº. ... æàð¹ûíû” ò½»¹ûø áîëûï çåðòòåãåí
øû¹ûñòàíóøû ¹àëûì Í.´ñåðîâ îíû 1680 æûëû ºàáûëäàäû äåãåí ïiêið ... ... ... 1684 – 1685 ... ... ... º½æàò. Îëàé
äåóäi» ñåáåái, ºàçຠºî¹àìûíà àñà ìà»ûçû áàð á½ë çà»äàðäû æûëäûº àðàëûº
iøiíäå ºàáûëäàó ... ... ñàé ... “Åñiì õàííû» åñêi æîëû”,
“²àñûì õàííû» ºàñºà æîëû” ... ... ... ... áið æ¾éåãå ñàëó,
æà»à íîðìàëàð åíãiçó, åñêi çàìàí òàëàïòàðûíà ñàé êåëìåéòií íîðìàëàðäû æà
øû¹àðó æ½ìûñòàðûí Ò¸óêå õàí 1680 æûëû ... ... ... æàñàï ¾ëãåðäi
äåóiìiç ¹ûëûìè øûíäûººà ñàé êåëìåéäi. Çà» øû¹àðó ¾øií àðíàéû ... ... ... ... ¶ø ... ... ò¸í áîë¹àí, åðåêøå
ìàçì½íäà¹û ¸äåò-¹½ðûïòûº º½ºûº æ¾éåñií áið ... ... ... ... òàëàï åòåòií ½çຠìåðçiìíi» øàðóàñû. “ʾëò¼áåíi»
áàñûíäà ê¾íäå êå»åñ” äåãåí ñ¼ç ñîë ... ... ... ... ½ëòûíû» àñà
ïàòðèîò àºûíû, ºî¹àì ºàéðàòêåði Ìà¹æàí ƽìàáàåâ “Ò¾ðêiñòàí” äåï ... ... ... ... ... ... ... ºèûí æ¸íå ìà»ûçûíû»
òàðèõòà çîð ... ... ... àç ... ... Åñiì ... æîëû äàéûí.
Ò¸óêåäåé äàíûøïàí õàí º½ð¹àí åêåí,
Áàñûíäà ʾëò¼áåíi» ²½ðûëòàéûí.
“Æåòi ... ... æåòi ... ... ... ò½ðàòûí
ºî¹àìäûº ºàòûíàñòàðäû ðåòòåéòií ñàëàëàðäû» æèûíòû¹û. Áið ñ¼çáåí àéòºàíäà,
Æåòi æàðëûº: æåð äàóû, æåñið äàóû, º½í ... áàëà ... æ¸íå ... ... ðóëàð àðàñûíäà¹û äàó, ½ëò ºàóiïñiçäiãií ºàìòàìàñûç
åòó. Á½ë ò½æûðûì ²àçàí¹àï Áàéáîë½ëûíû» ... ... ... äåï ... ... ... ... Á½ë äàñòàíäà “Æåòi æàð¹ûíû»”
æåòi èíñòèòóòòàðû ... ... ... ... ... ... ... iñi.
Èåëåíãåí æåðiíå æàíæàë áîëñà,
Áiðåóãå áàñûìäûëûº ºûï îçáûð êiñi.
¶é iøi ìåí áàëàíû ò¸ðáèåëåó ... ... ... ... ºàðëûº, áàðûìòà - ¾øiíøi çà»,
Áàÿí åòåð á¸ðií äå áiëãåí êiñi.
Ò¼ðòiíøi áîï ñàíàë¹àí ìûíàó çà»û,
Áið õàëûºïåí ... ðó ... ... ... ... - ... ... æåòiíøi - º½í äàóû, æåñið äàó.
Ò¸óêå õàííû» “Æåòi æàð¹ûñûíäà” ºàçຠºî¹àìûíû» ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìû,
¼êiìåòòi» ºàëûïòàñóû, õàíäàðäû ñàéëàó ò¸ðòiái ... ... ... ... Á½ë ... ... ... åêåíií íàºòûëû
ä¸ëåëäåãåíäåé. Êåðiñiíøå, ºàóûìäûº-ïàòðèàðõàëäûº ºàòûíàñòàðäàí ... ... ... æåêå ... ... ... áàñºàðó ¼òå òèiìäi
áîëûï, ðó øèåëåíiñòåðií ... ... ... ïåí ... ... åòóãå ºûçìåò åòòi.
“Îðûñ äåðåêòåìåëåðiíäå” á½ë çà»äàð “Ò¸óêå ... ... äåï ... ¼çi á½ðûííàí áîë¹àí çà»äûº íîðìàëàðäû æèíàºòàó ¹àíà ... ... ... ... ... ... ... áîëäû. Êå»iíåí àë¹àíäà Ò¸óêå
õàí çà»äàðûíû» º½ðàìûíà:
1. áàéûð¹û ¸äåò-¹½ðûï íîðìàëàðûíû» Ò¸óêå õàí ò½ñûíäà ... ... - ... ... ... ... ... ò¾éiíäi áèëiêòåð, øåæiðåëåð;
3. ½ñຠõàíäàðäû» ¼çàðà áiðëiãií, ûíòûìàºòàñòû¹ûí íû¹àéòûï, ñûðòºû
æàóëàð¹à ... ... ... ... áàñøûëàðûíû» (áè-
áàòûðëàðäû») ñàÿñè-ýêîíîìèêàëûº ðîëií àðòòûðó¹à, ... ... æ¸íå ... ... ... àðíàë¹àí
çà»äàðû ìåí æàçáà àêòiëåði æàòàäû. Ò¸óêå õàí êåçiíäåãi ... æåêå ... ... çà», ... ... ... ûºïàëûí òèãiçäi.
“Æåòi æàð¹û” çà»ûíäà¹û: “áið åðêåêòi» ò¼ðò ¸éåë ... ... ... áàñû êåì, åêi ... ... áið ... òå»”, “åðêåêêå
òîëûº º½í, ¸éåëãå æàðòû º½í” ... ... õàí ... ... øàðè¹àòûíàí
ºàçຠçà»ûíà åíãåí åðåæåëåð. Îñû ñèÿºòû æåêåëåãåí ºà¹èäàëàðäû» ¸ñåðiíåí
áàñºà ºàçຠçà»û Ò¸óêå õàí ... äà ... ... ñàºòàï ºàëäû.
²àçຠõàíäû¹û çà»äàðû òiëi ò½æûðûìäû, åñòå ñàºòàó¹à û»¹àéëû, ½éºàñòû,
åðøiìäi, øåøåí ñ¼çäåðìåí º½ðàñòûðûëäû. Ìûñàëû, “¸äië áèëiê – ... ... ... ºàº ... “òóðà áèäå òó¹àí æ, “æåòïåãåí áèëiê æåòi ... ... ... ... ... êó¸”, “ñîð¹àëà¹àí ºàí, ñîéäàºòà¹àí iç”,
“åð ¼ëòiðiï, ¼ðiñ á½çó”, “åë øàóûï, ìàë ... ... ... òàï ... ... ºàòà ... “ºûñàñºà ºàí, îºûñºà º½í”, “æàçûººà æàçà, àéûïºà
¸íæi”, “õàí¹à õàíäûº, áèãå áèëiê”, “ìîéíûíà ºîñàº, àðòûíà ... ... ñåðò ... ... ... ... êåñïåéäi” ,“àëäû»à êåëñå
àòà»íû» º½íûí êåø” ,“æàí àëûï æàò áîëìà” ,“àøûººàí ½ðû – ... ... ... æàí ... ... àëáûðò, àíàñûíû» ºîéíûí àøàäû”, “ºîéìàíû
íå ê¼ðãåí àëàäû, íå ê¼ìãåí àëàäû”, “åðäi» º½íû åêi æ¾ç æûëºû”, “àò ... ... “èò ... áið ... ... ... ... ì½ðà”, “à¹à ¼ëñå,
æå»ãå ì½ðà”, “åðäåí êåòñå äå, åëäåí êåòïåéäi”, “äàó – ... ... ... “ñóäû» ò¾áií øûì á¼ãåéäi, äàóäû» ò¾áií ºûç á¼ãåéäi”, ò.á. ... ... åë ... ... ... ... ... åðåæåëåði” äåï àòàë¹àí áið ºîëæàçáà 1950 æûëäàðäà
Òîëû àóäàíäûº ñàºøû ìåêåìåñiíi» ºîëûíà ò¾ñêåí åêåí. ̽íû» ºàçið ºàéäà åêåíi
áåëãiñiç, îíû» ... ... ½ëò ... ... ... ... ... çà»äàðûíû» íåãiçi – ôåîäàëäûº áàçèñ ïåí ïàòðèàðõàëäûº-
ôåîäàëäûº ìåíøiêòi ºîð¹àó æ¸íå íû¹àéòó, ôåîäàëäûº ¾ñòåì ... ... ... ... ... ê¾ðåñií áàñûï-æàíøûï ò½íøûºòûðó åäi. Á½ë
çà»äàðäà ôåîäàëäûº ... ... æ¸íå ... ... ... áàñà ì¸í ... Ôåîäàëäûº º½ººà ºàéøû êåëãåíäåð ºàòàë æàçàëàíûï
îòûðäû.
“Æåòi æàð¹û” çà»û æàðûººà øûººàííàí ... ... ... ... àóûðòïàëûºòàðû á½ðûí¹ûäàí äà áåòåð ê¾øåéå ò¾ñòi. Á½ðûí¹û ñàëûºòàð
ê¼áåéòiëiï, æà»àäàí ò¾ðëiøå àëûìäàð åíãiçiëäi; ñ½ëòàí ìåí ... ... ... ... áàðàòûí áàëàëàðûí àñûðàó¹à, ñ½ëòàíäàðäû»,
iði áèëåðäi», òà¹û ... ... ... æà»à ... åíãiçiëäi.
“Æåòi æàð¹ûíû»” íåãiçãi òàëàïòàðûíû» áiði – æàñàë¹àí ºûëìûñòûº
¸ðåêåòiíå ñàé æàçà ... ÿ¹íè ... ... ... ºàí, ... ... òàëèîí ïðèíöèïi “Æåòi æàð¹ûäà” áåêiòiëãåíiìåí, îíøà äàìû¹àí æîº,
êåðiñiíøå æàçà ºîëäàíóäû» íåãiçãi ... ... ... êîìïîçèöèÿ
ºàëûïòàñòû, ÿ¹íè º½í òàðòòûðóìåí àëìàñòûðûëûï îòûðäû. ... ... ... ... ¼ëòiðãåíi ¾øií òîëûº º½í - “åðäi» º½íû åêi ... (æ¾ç ... ìû» ºîé), àë ... ¼ëòiðãåíi ¾øií æàðòû º½í - ... (åëó ... áåñ æ¾ç ºîé); ... áið ... ...... º½í, åêi
ê¼çií áiðäåé øû¹àðñà – òîëûº º½í òàðòàòûí áîëäû; áið ºîëûíàí íåìåñå àÿ¹ûíàí
àéûðñà, æàðòû º½í, åêi ... ... åêi ... ... ... ... º½í
òàðòàòûí áîëäû. ²½ºûº á½çóøûëûº òåê æåêå àäàìíû» iñi, ÿ¹íè æ¸áiðëåíóøiíi»
òiëåê-òàëàïòàðûíà ñàé ... ... ... ... ... ... ... õàííû» “Æåòi æàð¹ûñûíäà” ºàëû»ìàë áåðóäi» áåëãiëåíãåí ò¸ðòiái
áîë¹àí. Á½ë ¼ëøåì íåãiçiíäå êåëií ò¾ñåòií ... ... ... ... ... ... ... æàð¹û” æ¸íå ºàçຠáèëåði “Æåòi æàð¹ûíû” õàëûº àðàñûíäà ºîëäàíó,
îíû iñ æ¾çiíå àñûðó æ¸í íàñèõàòòàó ì¸ñåëåëåði ºàçຠáèëåðiíå æ¾êòåëãåí.
Àºûëû àñºàí ¸ç ... õàí á½ë ... ¼òåð ... ... ...
áiðëiê” äåï ê¼çií æ½ì¹àí åêåí. ȸ, ñîäàí áåði åêi æàðûì ¹àñûðäàí àñòàì
óàºûò ¼òñå äå á½ë ... ... ... ¸ëi äå ... ... ¸ëåóìåòòiê, ðóõàíè ì¸ñåëåëåðäi øåøóäå ²àçàºñòàííû» ê¾í
ò¸ðòiáiíäå ò½ð¹àí ì¸ñåëå.
Меншік құқығы
Қазақ ... ... және ... адат ... ... ... ... айырбастауға, сыйлауға және мұраға қалдыра
алатын мүлкінің бәрі де жеке ... ... ... ... жеке меншік XIX ғасырға дейін болмады. Жер адат бойынша
қауымның меншігі деп есептелді. ... ... ... ... ... Шын ... қауымның немесе рудың атынан жерге, жайылымдарға
билікті қауым басшысы, ру басшылары сұлтандар, билер жүргізді.
Жерге жеке ... ... ... де ... мал ... экономикалық қатынастарда жатса керек. Орасан зор ... ... ... ... ... мәні болуы мүмкін емес еді.
Оның үстіне жайылымдар үнемі ауысып отыратын. Көктем мен ... ... ... ... ... жүрген көшпелі қауымдар үшін ... жеке ... ... беру ... емес те ... қыстаулар ғана XVIII ғасырда феодалдардың жеке меншігіне көше
бастады. Қыстау — аумағы шамалы қыс кезінде тұратын елді мекен. Қыстың ... ... ... ... ... ... ... жеке меншікке беру Бөкей ордасында (1801 жылы құрылған)
болды. Мұнда ханның жарлығымен оның ... мен ірі ... ... жер ... аумақтарда көшіп жүрген малшы қауымдары арасында жерге
қатысты мынадай екі мәселе туындады: жайылымдарды пайдалану ... және ... ... ... жайылымдар мен суғарымдарды пайдалану құқықты. Бұл
екі құқық та ... ... ... болды. Шынында хан,
сұлтандар, билер мен старшындар өздерінің қарамауындағы ... ... ... ... ... ... ... феодалдарға нашар ауылдарды,
руларды, қарапайым ... ... ... ... ... ... пайдалану құқығы мен бос жатқан жерлерге иелік ... ... ... ... көшіп-қону жөнінде үстем тап өкілдері ру немесе ауылмен ... ... ... ... ... жер ... жеке мал ... үй-жайларымен, малдарымен, адамдарымен нақты орындарға орнықты.
Мұндай жағдайда адат заңдары атқамінерлердің құқығын ... ... ... қоғам мүшесі шегінуте тиіс болды. Оның үстіне феодалдар заңдық
артықшылығымен қоса өзінің материалдық артықшылығын да пайдаланды. ... ... адам күші мен ... ... ... жерді сату, сыйға беру, мұраға қалдыру туралы құқықтар
ешкімге берілмеді. Жер бүкіл қазақ халқының байлығы деп есептелді.
Жетісу мен Сырдария ... ... ... ... арасында жыртылмалы жердің кішігірім бөліктеріне жеке меншік
болды. Бұл жерлердің ... тым ... ... ... ... ... немесе сирек кездесетін су көздеріне жеке меншік болды. ... ... ... ... ... қоғамындағы жер қатынастарының жалпы
сипатын өзгерте алмады. Жер мен қатар жолдар, өзендер, ... аң ... ... ... де қоғамдық меншік болып есептелді.
Жерден табылған қазына-байлық оны кім тапса, соның меншігі ... ... ... ескі ... ... ... ... оқиғалар көп
болған.
Міндеткерлік құқықтар
Қазақ қоғамында келісім-шарттар ауызша жүргізілді. Келісім-шарт
жүргізудің өз шарты болды. ... шарт ... уәде ... ант ... ... келісім жасау т.б. жолдар арқылы жасалды. Келісім уәдесін
орындамағандар сенімсіз адамдар ретінде қоғамдық пікір арқылы анықталатын.
Малды ... ... ... ... ... туыстарының бірі ол
үшін кепілдік ... ... ... ... өтей алмағанда кепіл болған
адам өтейді. Қарыздың мерзімі өзара келісім арқылы анықталады. Ол ... ... ... ... ... ... ... дейін жасалатын. Мұндай
келісімдер екі не одан көп ... ... ... және жеке міндеттерді тек ер адамдар ала ... ... ... ... ... қоса ... Адат бойынша қарыз егесі
міндетін өтей алмаған жағдайда оның қарызын ... ... сол ... ... ... тиіс ... ... түрі — айырбас. Айырбас заттарды қолма-қол
ауыстырғанда жасалды. ... ... ... ... өлшем бірлігі ретінде
мал есептелді. XIX ғасырға дейін ақша өлшем бірлігі ретінде пайдаланылмады.
Сауын. Келісімнің ... ... ... ... ... руластарына
сүтін сауып пайдалану үшін уақытша мал ... ... бие ... ... берілді. Алғашында сауын беру руластардың бір-біріне өзара көмегі
ретінде есептелді. Кейінірек сауын кедей ... ... ... ... етудің әдісі ретінде қолданылды. Сауын алған адам оны ... ... ... ... беруі тиіс болды. Сауын кедей адамдардың аш-жалаңаш
қалмауына себеп болды. Сауын ... адам оны ... ... ... ... ... Сауын егесі малын кез келген уақытта қайтарып ала
алатын. Мұның өзі сауын алушының тәуелділігін ... ... ... ... ... ... төменгі мүшелерін экономикалық жағынан тәуелділікке
түсірудің негізгі амалы болды. Көшпелі өмірдің және ... ... ... ... ... жылу ... ... асар
жасау, соғым беру және сыбаға тарту, түрлі сый-сияпаттар жасау сияқты
міндетті сипат ... ... ... бай мал ... ... туыстарына аманат ретінде
пайдалануға берді.
Жылу жинау. Жұтқа ұшыраған немесе стихиялық ... ... ... ... ауылдастарының мал немесе мүліктей беретін
жәрдемі. Жылу мүлкі қарыз болып есептелмеген.
Жұртшылық қарызға ... ... ... ... ... ... руластары жоне туыстары тарапынан малдай немесе мүліктей беретін
жәрдемі. Мұндай жағдай әркімнің басына түсуі ... ... ... ... ... ... ... қоғам мүшелерінің бір-біріне жәрдем беру
мақсатында жасалған. Асар шөп шабу, құдық, арық қазу, жол ... ... ... ... ... жұмыстарды ұйымдастырғанда жасалады. Асарға
қатысу ... ... ... билігі барлар мен байлар ... ... ... еңбек ақы төленбеген, тек тамақ беріліп, ... ... ... Қатардағы қазақтар күздің соңы қысқа қарай сұлтандарға,
билер мен басқа да ... ... ... ... мал етін беретін.
Соғымды хан сұлтандарға беру міндетті болған. Кедей адамдар ... ... бір ... де беретін. Соғым арқылы хан, сұлтаңдардың қысқы азығы
даярланатын.
Сыбаға тарту. Бір-екі асым ет ретінде хан, ... ... ... ... ... ... ... баска да жақын адамдарына
беретін. Сыбағаны үйге конақ етіп беруге де болады.
Құрметке ие ... ... үшін ... ... ... бас
тарту жөнсіз әрекет болған.
Отбасы-неке құқығы
Отбасы-неке әдет-ғұрып құқығы тереңірек зерттелген ... ... ... ру ... ... ... ... болды. Отбасының басшысы ер
адам болды. ... ... ... ... ... ... ... малшылар мен құлдардың отбасынан тұрды. Бай ... ... бір ... ... ауыл болып тұрды. Мұндай жағдайда бірнеше ауылдар
отбасылық-ауылдық қауымды құрды.
Отбасы басшысы ер адам адат ... ... ... ... әйел ... ... шектеулі еді. Ер адам отбасы
мүлкінің иегері болып танылды әрі отбасы ... үшін ... ... Ол ... ... ... тарта алды. Бірақ әке баласына беретін еншіден,
қызына беретін ... бас ... ... ... ... ... ... беру
әкенің міндеті әрі парызы болды. Мұның өзі адаттың әрбір отбасы ... ... ... ... некесі экзогамиялық сипатта болды. Экзогамиялық
дәстүр бір рудың, топтың ішінен ... мен ... ... ... ... ... жеті ... дейін некелесуге жол берілмеген.
Сондай-ақ қазақ некесі полигамиялық сипатта та болды. Полигамия
бір ер адамға ... ... ... ... немесе көп әйел ... ету ... ... ... ... болған соң некелесу мәселесін ата-
аналар, негізінен әке шешетін. Олардың ... ... ... ... ... құда түсу ... ... Ата-аналар балаларын үйлендіру
үшін құда түседі. Құда түсу ... жас ... ... ... ... та
жасала беретін. Құда түскен соң жігіт жағы қалың мал төлейтін. Қалың малы
төленген қызды ... деп ... ... төленген қыз сол жігітке
шығуға міндетті болған. Үйленгенге ... ... ... ... ... ... жігіт елінің жесірі ретінде оның туыстарының ... ... ... болды.
Хандар, сұлтандар, билер, байлар қалыңмалын төлеп үш-төрт,
кейде одан да көп әйелдер ала ... ... ... ... төрт ... шектелген. Бірақ 20-ға дейін әйел алған хандар да болған. Өкініштісі
қартайғанда ... ... бар ... жас қыздар алуға құмар болған. Бұл
ретте ... та, адат та ... ... ... ... бірінші әйелді
бәйбіше, қалған әйелдерді тоқал деп атаған. Бәйбіше артықшылық ... ... ... үшін ... ата-анасына мал
ретіндс төленетін төлемақы.
Қалыңмалдың мөлшері әртүрлі болған. Өте бай адамдар ... ірі қара мал, орта ... 75-100 мал, одан ... ... ... үшін дөңгелек қалыңмал — 10 мал болды. Көбіне ... ... ... ... қызына жасау жасап, төсек-орнымен оны
шығарып салуға міндетті болған.
Сондай-ақ қалыңмалға "бас жақсы" ретінде аса ... ... ... ... ... ... ... дулыға, жүйрік арғымақ, әдемілігі көз
тартатын түйе берілетін. Көрсетілген әр жақсы 5 ірі малға теңестірілетін".
Қазақтарда неке қию ... ... ... молда жасайды. Неке
қию салтанатты жағдайда үйленушілердің ата-аналарының, 2-3 куәнің және
көшліліктің ... ... Неке қию үшін ... ... ... ... ... молда некені қия алмаған. Молда неке батасын оқыған
соң неке қиылды деп есептелген.
Некені тоқтату адат бойынша тек ер адамның ... ... ... себептер болған. Солардың бастысы әйелдің ерінің көзіне шөп салуы,
еріне дұрыс қарамауы. Бірінші жағдайда ол куәлердің ... ... ... ... тек ерінің өз міндетін орыңдауға ... ... ... күн ... ... ғана ... ... туралы мәселе
қоя алды.
Ерлі-зайыптылардың бірі қайтыс болғанда неке тоқтатылады. Неке
тоқтаған жағдайда балалар әке ... ... Тек ... бала ... Адат ... ... ... қойды. Ері әйелін ұрып-соғуға ... ... өз ... ... болмады. Тіпті оның жасаумен келген мүлкі
де еріне тиесілі болды. Әйел ерін ... және оның ... ... болды.
Ажырасқан жағдайда ері әйеліне киімі мен төсек орнын, ат және
шапан ғана ... ... ... әмеңгерлік институты болды. Әмеңгерлік
бойынша жесір әйел ері ... соң бір ... соң ... туыстарының
біріне тұрмысқа шығуы тиіс болды. Бірінші кезек өлген ерінің аға-інілеріне
берілді. Әмеңгерлік жолымен ерге шыққан ... ... жаңа ... не ... ... ... Тіпті кей жағдайда жесір әйелдердің өзінен
жасы кіші әмеңгерге шығуы да ... ... ... ол күйеуіне екінші
жас әйел әперуге келісім береді.
Жасы келген жесірлер әмеңгерге шықпай өз алдына үй ... ... ... ... ... ... қойған әлі де күйеуге тимеген
қыздарға да тиісті болды. Олар да ... ... ... ... ... ... оның ... біріне шығуға тиіс болды.
Әмеңгерлік бойынша жесір әйелдің балалары жаңа ... ... ... ... ... ... ... балалар да, жесір әйел де тарығудан
құтылып отырған. Жесір әйел болса күйеуге тиіп, ерлі ... ... ... болмауына жағдай жасалды. Мұндай ... ... ... ... ... ... да ... болды. Оның үстіне әйелді жесір,
баланы жетім ету рудың ... ... ... оқиға еді. Әмеңгерлік тәртібі
бұл мәселені де шешті.
Мұрагерлік құқығы
Мұраға қалдыру жазба және ауызша өсиет түрінде жасалды. ... ... ... ... ... ... бойынша әке мұрасына иелік
ететіндер оның балалары, әйелдері, аға-інілері, жақын туыстары болды.
Мұра ретінде мал, ... ... ақша және ... ... ... ... тіпті құл мен күңдер де қалдырылған. Ер адам ... оның ... ... бөлініп кетсе оның мал мүлкіне ... ... ... ие ... ... ... ... жас балалары мен жас әйелі қалса, әмеңгерлік
әдет ... ... ... ... ... бірі оның әйеліне үйленіп
балаларын қамқорлығына алады да мал-мүлкіне заңды түрде иелік етеді.
Өлген адамның артында бала ... ... мен ... әмеңгерлікке
өтеді. Асырап алынған балалар өгей әкесінің мұрагері болып есептеледі.
Адат әке мұрасын әділ ... осы ... ... мен ... ... тумауға ерекше көңіл ... ... бөлу ... алып, әрбір нақты жағдайда қайтыс болған адамның туыстарының, ел
ақсақалдарының араласуымен жүзеге асып отырған.
Мұрагерлік құқық қыздардың құқығын ... ... Мұра ... ... ... ... бар: мұраның сегізден бір бөлігі жесірге
тиесілі; он екіден бір ... ... ... ... тиесілі; он екіден
бір бөлігі әкенің барлық әйелдеріне тиесілі.
Мұраның қалған бөлігі ұлдары мен қыздары ... ... ... қыздан екі есе артық болады.
Қылмыстық әдеп-ғұрып құқығы
Адат бойынша қылмыстық істср мен азаматтық ... ... ... ... ... қазақтар "жаман іс", "жаман сөз" деп те
атады. "Айыпкер" ретінде тек ... ... адам ғана ... оның ... да ... ... қазақтар арасында бір адамның ... ... ... ... ... ... ... қоғамға қарсы қылмыстар туралы ұғымдар болмағанымен, ханға,
сұлтандарға қарсы қылмыстық ... ... ... ... ... мен қожаларға қарсы қылмыстар ерекше жазаланып, оларға төленетін
құн жай адамдардан жеті есе ... ... ... ... қылмыстарды да қатаң
жазалайтын нормалар пайда болды.
Адат қасақана жасаған, абайсызда ... ... ... ... ... қандай да болмасын қылмыстың орнын құн төлеу арқылы
материалдық ... ... ... ... керек. Қасақана ... ... ... ... ... ... ... бастады.
ЗерттеушІ Т.М.Күлтелеевтің пікірінше қылмыс деп ... ... және ... ... ... және моральдық
зиян келтіретін және олардың өздері қалыптастырған құқықтық тәртіптерді
бұзуға ... ... ғана ... ... деп ... етуші
таптардың көзқарасы тұрғысынан ғана қоғамдық қауіпті ... ... ... ерекшеліктеріне сай қылмысты тудыратын түрлі
жағдайлар, себептер болды. Оларға жайылымдарға, ... ... ... ... ... мал мен ... байланысты әрекеттер
жатты. Қазақтар оны бір сөзбен "жер ... ... соң ... ... ... ... осы ... адам өлімі, барымта, руаралық тартыстар өрбіп
жатты. Оның арты шауып кету, ұрып кету ... ... ... да ... болды.
Адат бойынша қылмысқа бір адам — қылмыскер ғана жауапты ... үшін оның ... ... да ... ... Олар
қылмыскерге тағылған айыпты бірге көтеруі тиіс болды. Сондай-ақ талапкер
жағы да ... ... ... болып әрекеттенді. Адатта ... ... пен ... ... орын ... ... өзі
қылмыстық істі шешуді кейде ауырлататын, кейде жеңілдететін факт ... ... Жеке ... ... ... Адат ... тартылмайтын кісі өлімдері болды. Оларға мынадай кісі
өлімдері жатты. ... ... ... ... ... опасыздығы үстінде
өлтіруі; ата-ананың өз баласын өлтіруі; ұры-қарақшыны қылмыс үстінде
өлтіру. Тек XIX ... ... ... ... ... әрекеттерге тиым
салынды.
Адат дене жарақаттарын ауыр, орта және жеңіл түрлерге ... ... құн ... ... ... ... бас бармақ үшін 100 қой, шынашақ үшін
20 қой ... ... ... әрекеттер болды. Ата-анасы балаларына, ері
әйеліне тіл гигізіп, ұрып-соққаны үшін ... ... ... ... ... тіл ... үшін ... болмады.
Сұлтан, қожа, би, старшындарға қарсы әрекеттер қатаң жазаға
тартылды. Әйел ... кісі ... ... қылмыс болып еселтелді. Мұндай
әрекет руға ... ... ... де ... ... Айттырылған,
айттырылмаған қызды зорлау, күйеуі бар әйелді зорлау сияқты әйел зорлаудың
түрлері ... ... ... бар ... зорлау ерекше қылмыс болды.
Мұндай қылмыс бір жағынан әйелдің еріне ... деп те ... ... әсіресе қыздардың құқығын қорғады. Әйелдерді
ренжіткендер одан кешірім сұрауға тиіс деп ... ... ... ... ... деп ... шыққанша құрмет көрсетілді. Тіпті төркіндері тұрмысқа шыққан қыздарын
кемпір болғанша "қыз" деп ... ... ... ... ... ... жою немесе зиян
келтіру т.б. жатты. Ұрлық көбіне мал ұрлау түрінде ... ... ... ... құны, ашық жатқан мүлікті ұрлаудан жоғары ... ... ... жасаған адам үш тоғызымен қайтаруға тиіс" делінген. Ұрлық
пен кісі өлтірген адам екі жазаға ... ... ... әйелі мен
балалары біле тұра хабарламаса оған жауапты емес. Себебі үлкеннің үстінен
сөз айту әбестік ... ... ... ... ... ретінде ислам дінінің
қағидаларына қарсы әрекеттерді ... ... ... ... ... ... адам (7 адам куәлік берсе) таспен атып өлтіріледі" деп көрсетілді.
Сондай-ақ онда тағы да "кәпір ... адам ... ... деп те
көрсетілді, Кәпір болған адам деп бұл жерде өзге дінге өтіп кеткен адамды
айтып отыр. ... ... ... қол ... ... ... ... жарғы" қағидасы дін мен шариғатпен байланысты.
Қазақ қоғамындағы көп әйел алу, неке қию, жаназа ... ... де ... ... байланысты болды. XIX ғасырда Құдайға тіл
тигізгендерді жасырғаны үшін де жауапкершілік болды. Құран ұстап ант ... ... ... да ... тартылды.
Қасиетті жерлерді, зираттарды қорлағаны үшін де қатаң ... ... ... ... ... қара күйе ... ... қайтпаған жағдайда өлім жазасына дейін кесілді.
Жазаның түрлері адат бойынша алуан түрлі болды. Жазаның ең ауыр ... ... ... Тас ... қылып, дарға асу, аттың құйрығына байлау
сияқты өлім жазасының түрлері болды. Тас боран қылу ... етіп ... ... ... жаза ... ... ... туыспен жыныстық
қатынаста болғандарға қолданылды. Бұл өте масқара әрі ... жаза ... ... соң дене ... ... құлағын, қолын, мұрнын
кесу қолданылған. Өлім жазасы да, дене ... кесу де құн ... ... ... ... ... ... тәркілеу, айып салу, дүре
соғу, басыбайлы құлдыққа беру, ... ... ... ... ... көптеген жаза түрлері болды. Жаза әр ... ... ... сотының жан-жақты тергеп-тексеруімен үкім ретінде қолданылатын.
Жазаны жүзеге асыру ... ... ашық ... ... ... ... шешудің негізгі құралдарының бірі болды.
Қылмыстың түріне қарай құн ... Құн — ... ... ... ... ... мал арқылы өлшенетін мөлшері. Ердің құны — 1000 ... құны — 500 қой деп ... ... ... ... мен қожаларға артықшылық беріп, олардың құнын жеті
есе артық белгіледі. Сондай-ақ қылмыстың басқа түрлерінің де ... ... ... ... ... ... немесе мәйітті тығып тастағанда
құнның көлемі артқан. Мұндай жағдайда ерлер үшін 10-20 түйе, әйелдер үшін 5-
10 түйе ... құн ... ... ... тұрі айып болды. Айып үш тоғыздан
бастап аттон айыпқа ... ... Айып ... ... үшін ... ... мен ... өкілдеріне, жеке адамдарға тіл тигізгені үшін салынды.
Тіпті құдайы қонақты жаман күткені үшін де ат-тон айып салынатын.
Ұрлықтың ... ... айып ... ... "ұрының үйі күйсін,
аяма" деп ұрыны қатаң жазалаған. Мал ұрлағаны үшін ... ... ... құны ... ... мал төлететін, оның үстіне ... ... ... ... деп ... айып ... Егер ұры ірі малды
ұрласа, сол бес жылқыны қайырады. ... ... ... ... 5 ... артына тіркеу ретінде бес екі жылдық жылқы қайырады. Айып әрі нақты
жағдайда шешіледі. Айыптың мәні қылмысқа, ұрлыққа бармауға тәрбиелеу.
Қазақтар ... ... ... адамгершілігіне тиетін
жазалар жиі қолданылды. Мұндай жазаға ұшырағандардың ... ... ... ... олармен сөйлеспейтін. Мәселен, ойнастыққа барған адамды
кешірім еткеннің өзінде оған ... үйге кіре ... ... ... ... Осы ... соң ... ол ауылға аяқ баспайды.
Жаман атты қылмысты болғандар ... ... ат ... ... ... деп өмір бойы оларға деген оң көзқарас болмайды.
Айыпқа көбіне үш тоғыз салынды. ... ... ... ... ... түйе ... ... екінші тоғыз жылқы бастаған тоғыз,
үшінші тоғыз өгіз бастаған тоғыз. Сонымен қатар тоқал ... ... ... ... ... ... оның алды қой, соңы ешкі болды.
Үлкен ұрлық үшін үш тоғыз айып, ... ... ... ... ... "шау алу" ... қолданылды.
Қылмыс пен тәртіп бұзушылықтың соңы "Бас жарылса бөрік ... ... жең ... деп көп ... екі ... келісімімен құн төлеу,
айып төлеумен шешіп жатты.
Дүре соғу жазаның түрі ... ... ... ... асты.
Қылмыскерді беліне дейін шешіндіріп, етпетінен жатқызып немесе тұрған
бойында ... орта ... ... ... ... саны ... орай ... және сот процесі
Қазақ қоғамында адат бойынша сот ... хан, ... және ... Хан мен ... қарауында аса маңызды қылмыстық және
азаматтық ... ... ... ... ... ... жер дауы, сұлтандар мен билік басындағылардың өлімі,
сұлтандар арасындағы даулар болды. Аса маңызды ... ... ... және ... ... ... ... билігінің негізгі бөлігі билер қолында болды. ... ... сот және сот ... ... ... етуші барлық жұмыстарды
халықтық құқықтвң негізгі ... ... ... ... ... XIX ғасырдың ортасындағы бұл пікірі бойынша билер ешкімге
бағынбайды, тек өзінің арының ... ... ... адат ... болды. Би сондай-ақ қазидің (шариғат жолымен іс жүргізуші) жұмысын
да атқарды.
Қазақ хандығы дәуірінде ... ... ... ... ... өз ... және ... арқасында мойындалып,
оларға билік сұрап халықтың өзі келетін. Би ... ... істі ... ... ... ... кұқығы болмады. Биді таңдау талапкердің
қолында ... ... ... ... бас ... құқығы да болды. Бидің
беделін түсіретін мұндай оқиғаға нақты дәлел ... бас ... ... ... ... би жан-жақты дайындалатын. Талапкер мен жауапкер бидің
алдына қамшыларын тастап, істі ... ... ... отырады. Қамшы
тастаудың үлкен процессуалдық маңызы болды. Одан кейін екі ... ... ... алмайтын. Сотқа кері әсер етіп, кесір жасау жауапкершілікке тартылуға
жатты.
Сот ашық түрде екі жақты, куәлерді ... ... ... ... ... жақтың өкілін бидің зорлап алдыруға құқығы болды.
Сотқа куәлер ... ... ... ... ... ... үшін 4 куә, қалған істерге 2 куә қажет болды. ... ... ант ... тиіс ... ... 15-ке ... ... жоқтар, бұрын айтты, ақыл-есі кімдер, қылмысты болғандар куә бола
алмаған.
Куәлері болмаған ... ... ант беру ... ... ... мен ... ... олар үшін олардың беделді әрі белгілі
туыстары берді. Егер айыпталушы үшін ешкім ант бермесе, ол ... ... ... Билер сотының шешімі ауызша түрде көпшіліктің алдында
жарияланатын. Сот ... екі ... ... үзу" ... ... Кім шешімді бұзса осы ала жіптей кесілсін ... ... ... Онан соң айып ... алынып беріледі. Талапкер ол айыпқа кірген
мал-мүліктерді ... ... ... ... Бірақ оны туыстарына таратуға
болмайтын.
Айыптың оннан бір бөлігі билігі үшін, еңбекақысы үшін биге берілді.
Бидің шешімі өте сирек қайта ... ... ... соттар оның шешімін
бұзбауға тырысатын және талапкерді бидің шешіміне күмән ... ... ... ... ... ... рубасыларға, старшындарға,
талапкерге және оның ... ... Сот ... тез арада орындалуға
тиіс болды. Соттың ... ... жаңа ... ... Қазақ
мемлекетінде атқарушы биліктің мықты болмауына және дамымауына байланысты
билер шешімінің орындалмай қалатын кездері де ұшырасатын. Оның ... ... де ... ... ... жағдайларда барымтаға жол
берілді.
Барымта қарсы жақтың малын зорлықпен айдап ... ... ... ... сот ... ... ... қарсы жақтың заңды талапты
орындамай қойғанда дауды өз бетімен шешудің құралы ретінде ... ... ... ... ... оның ... ... күштеп айдап әкету
арқылы жасалып, көп жағдайда ол кісі жарақатына, өліміне ... ... ... ... ұрлыққа жатқызбайды. Барымта бір адамның атынан
жасалмаған. Барымта туралы барымташылардың туыстары, рубасылары, ... ... ... ... Олар барымтаға келісім берген. ... ... ... ... ... ... ... қарсы жаққа барымта жасалуы мүмкін екендігін хабардар
етіп отырған. Барымтаға наразы қарсы жақ ... ... ... ... алуға әрекет жасап отырған. Барымта рулас елдердің арасын мейлінше
шиеленістіріп, ұзақ ... ... ... да көп ... ... көп ... жер дауы, жесір дауы, сот
шешімінің орындалмауы, кісі өлімі, мал ... ... ... қиын ... дауды шешудің басқа ... ... ... шара болған. Шиеленісіп кеткен ... шешу үшін ... екі ... ... ... ... сьезі шақырылып барымтаның
себептері талқыланып, екі ... ... ... ... өздерінде қалдырылған,
оны өрел деп атаған. Барымта жағдайында болған кісі өліміне құн төленбейді.
Өткенге салауат деп екі жақ толық келісіп, оның арты ат ... ... ... ... ... табады.
Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы бойынша қазақ қоғамындағы сот, отбасы
азаматтық, қылмыстық ... өз ... ... ... ... ... баяу дамыды.
" Касым ханның қасқа жолынан" "Жеті ... ... ... ... ... Адаттың білгірлері және орындаушылары ... ... ... ... сот билігін жүргізіп отырды. Адат қоғамдағы үстем
тап өкілдерінің тап мүддесін көздесе де, қатардағы ру ... ... ... ... ... ... гумандық ізгілікті де ... ... мен ... ... адаттың басты міндеттерінің бірі
болды. Үлкенді лауазым иесін, отбасы басшысын, ... ... да ... орын ... ... озі қоғамдағы тәртіпсіздік пен ... ... ... шариғатпен тығыз байланыста болды. Шариғат нормалары адатты
байытты. Бірақ адат нормалары шариғат нормаларына басымдық бермеді.
Адаттың көптеген нормаларының бүгінгі күн үшін де ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып
құқығы құрағанын аңғардық. Қазақтың ежелгі ғасырлар бойы қалыптасқан ... ие ... ... ... ... ... хан би
ережелері талай дәуірді басынан кешірді. Соған қарамастан өзіндік алғашқы
ішкі ... мен ... ... ... жаңа ... ... ... тұғыры мен қасиеттерін сақтап қалған ... ... ... ... ... ... ... хандығында «Қасым ханның
қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Тәуке ханның жеті ... ... ... ... Бұл ... сол заманда ислам дінін тұтынатын. Қазақ
хандығының заңдары «Жарғы» деп аталды. Негізгі орта ... ... ... ... ярғу ... алынған. Қазақша «Жарғы»
әділдік деген ұғымды білдіреді. ... мәні ... ... ... ... аудармай, дәл, әділ айырудан шыққан.
Қазақ хандығы заңдарының түп-төркіні қазақ халқында ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып келген әдет-ғұрыптық ережелерден ... Бұл ... ... ел ... ... және ... ... түсінікті заң болды. Тағы
бір айта кетер жәйт, қазақ ... ... ... және
нормаларының басты мақсаты қоғамдағы талас-тартыстарды, даудамайларды ... ... ... нәрсе – ол нормалардың өздерінен ... ішкі ... еді. Ең ... ... сол принциптердің өз мәнін,
мазмұнын жоймай іске асуы болатын. Айталық, қылмыс пен жаза ... ... кек не құн ... ... неке саласында - жеті атаға ... ... ... сот ... - ... ... ... қағидалары.
Әрине, әдет-ғұрып нормаларының белгілі бір бөлігі мемлекет тарапынан
қолдау тапты. Сонымен әдет-ғұрып құқығы құқықтық әдеттер жинағы ғана ... ... ... ой түсінік жүйесі де болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер:
1. «Тарихи таным». Байұзақ Қожабекұлы Албани. «Ататек».
2. Түркістан ... ... ... 2000ж.
3. Қазақстан тарихы. Мусин Ч. Алматы 2003ж.
4.Ортағасырлардағы Қазақстан тарихы. Байпақов К.М. ... ... ... ... ... ... 2000 ж.
6. Қазақстан тарихы. Аманжолов К.Р Алматы “Білім” 2004 ж.
7. История государства ... ... ССР. 1982 ... 1.стр 62-
63.
8. Материалы по казахскому обычному праву. Алматы 1998. стр 353.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан, жеті жарғы10 бет
Этноцентризм, этноаралық үрейлену, этноаралық шиелініс және этноаралық толеранттылық 13 бет
Конституциялық құқықтың түсінігі11 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
«Зиянды әдеттерден аулақ бол!». Тәрбие сағаты7 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
Адам құқығының дамуы жайлы қазақ ойшылдарының идеялары10 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығының жалпы сипаттамасы70 бет
Азаматтық құқығының негіздері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь