Қазақтың әдет-ғұрып құқығының бастаулары


I Кіріспе
II Негізгі бөлім
а) Қазақтың әдет.ғұрып құқығының бастаулары.
ә) «Қасым ханның қасқа жолы».
б) «Есім ханның ескі жолы».
в) Тәуке хан кезіндегі «Жеті жарғы».
г) Меншік құқығы.
д) Міндеткерлік құқық.
е) Отбасы . неке құқығы.
ж) Мұрагерлік.
з) Қылмыстық әдет.ғұрып құқығы.
и) Сот және сот процесі.
III Қорытынды
IV Қолданылған әдебиеттер
Қазақтардың құқықтық жүйесін әдет-ғұрып құқығы құрайды. Бұл жүйені "адат" деп атады. Адат заңдастырылған әдет-ғұрып нормалары. Бұл нормалар қазақ қоғамының барлық жақтарын реттеп отырды. "Адат" араб тілінде әдет-ғұрып деген ұғымды білдіреді. "Адат" өте ерте кезден басталып, көптеген өзгерістермен және толықтырулармен қазақ қоғамындағы негізгі реттеуіш нормалар ретінде 1917 жылға дейін созылды. Дегенмен "адаттың" құқықтық институттары ғасырлар барысында үлкен өзгерістерге ұшырамады.
Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы мынадай ерекше белгілермен сипатталады:
1. Рулық, патриархалдық әдет-ғұрыптардың ұзақ сақталуынан көрінетін консерватизмі. Мұндай ерекшеліктердің сақталуы заңды нәрсе. Ру қазақ қоғамының негізі болды. Ал рудың негізі патриархалдық отбасы болды. Қазақ отбасының басшысы немесе отағасы отбасындағы шешуші фигура болды. Бұл ерекшеліктердің бәрі де көшпелі экономикалық қатынастардың бейнелері болып табылады.
2. Қазақ әдет-ғұрпы құқығы барымта, қанға-қан, жанға-жан, әмеңгерлік, өз бетімен сот ұйымдастыру сияқты өтпелі институттардың сақталуын қамтамасыз етті. Бұл институттар қазақ қоғамында және оның құқықтық жүйесінде ерекше орын алды.
Қоғамдық пікір бұл институттарды айьштамады.
3. Әдет-ғұрып құқығы бойынша қылмыстық істер мен азаматтық істердің арасындағы айырмашылықтарға ерекше мән бере берілмеді.
4. Жерге жеке меншік құқының болмауы; қоғам мүшелерінің құқықтық жағынан тендігі қазақ аристократиясының (сұлтандар, билер, қожалар) артықшылығымен ұштастырылды. Қазақ ақсүйектерінің, әсіресе сұлтандар мен қожалардың артықшылығы ресми заңдастырылды. Ал ел билеу ісі тек сұлтандардың үлесі ретінде рәсімделді. Мұндай тәртіпті қоғамдық пікір де мойындады.
5. Жазаның түрлері салыстырмалы түрде гуманистік сипатта болды.
6. Құқықтық жүйе мен оның нормалары демократиялық және компромистік сипатта болды.
7. Әдет-ғұрып құқығының партикулярлық сипаты. Әдет-ғұрып нормаларындағы басты нәрсе — ол нормалардың өздерінен гөрі олардың ішкі мәні еді, олардың негізінде жатқан принциптері еді. Ең басты нәрсс сол принциптердің өз мәнін, мазмұнын жоймай іске асуы болатын. Айталық, қылмыс пен жаза саласында — қанды кек не құн төлеу қағидасы, неке саласында — жеті атаға дейін қыз алыспау қағидасы, сот саласында әділдік, жариялылық, шешендік қағидалары. Әдет-ғұрып құқығы құқықтық әдеттер жинағы ғана емес, ол қағида, көзқарас, ой түсінік жүйесі де болып табылады.
1. «Тарихи таным». Байұзақ Қожабекұлы Албани. «Ататек».
2. Түркістан халық энциклопедиясы Алматы 2000ж.
3. Қазақстан тарихы. Мусин Ч. Алматы 2003ж.
4.Ортағасырлардағы Қазақстан тарихы. Байпақов К.М. Алматы 2001ж.
5.Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық тарихы. Ғ.Маймақов. Алматы «Ғылым» 2000 ж.
6. Қазақстан тарихы. Аманжолов К.Р Алматы “Білім” 2004 ж.
7. История государства права Казахской ССР. 1982 Часть 1.стр 62-63.
8. Материалы по казахскому обычному праву. Алматы 1998. стр 353.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Жоспар

I Кіріспе

II Негізгі бөлім

а) Қазақтың әдет-ғұрып құқығының бастаулары.
ә) Қасым ханның қасқа жолы.
б) Есім ханның ескі жолы.
в) Тәуке хан кезіндегі Жеті жарғы.
г) Меншік құқығы.
д) Міндеткерлік құқық.
е) Отбасы – неке құқығы.
ж) Мұрагерлік.
з) Қылмыстық әдет-ғұрып құқығы.
и) Сот және сот процесі.
III Қорытынды
IV Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе
Қазақтардың құқықтық жүйесін әдет-ғұрып құқығы құрайды. Бұл жүйені
"адат" деп атады. Адат заңдастырылған әдет-ғұрып нормалары. Бұл нормалар
қазақ қоғамының барлық жақтарын реттеп отырды. "Адат" араб тілінде әдет-
ғұрып деген ұғымды білдіреді. "Адат" өте ерте кезден басталып, көптеген
өзгерістермен және толықтырулармен қазақ қоғамындағы негізгі реттеуіш
нормалар ретінде 1917 жылға дейін созылды. Дегенмен "адаттың" құқықтық
институттары ғасырлар барысында үлкен өзгерістерге ұшырамады.
Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы мынадай ерекше белгілермен
сипатталады:
1. Рулық, патриархалдық әдет-ғұрыптардың ұзақ сақталуынан көрінетін
консерватизмі. Мұндай ерекшеліктердің сақталуы заңды нәрсе. Ру қазақ
қоғамының негізі болды. Ал рудың негізі патриархалдық отбасы болды. Қазақ
отбасының басшысы немесе отағасы отбасындағы шешуші фигура болды. Бұл
ерекшеліктердің бәрі де көшпелі экономикалық қатынастардың бейнелері
болып табылады.
2. Қазақ әдет-ғұрпы құқығы барымта, қанға-қан, жанға-жан, әмеңгерлік, өз
бетімен сот ұйымдастыру сияқты өтпелі институттардың сақталуын қамтамасыз
етті. Бұл институттар қазақ қоғамында және оның құқықтық жүйесінде ерекше
орын алды.
Қоғамдық пікір бұл институттарды айьштамады.
3. Әдет-ғұрып құқығы бойынша қылмыстық істер мен азаматтық істердің
арасындағы айырмашылықтарға ерекше мән бере берілмеді.
4. Жерге жеке меншік құқының болмауы; қоғам мүшелерінің құқықтық жағынан
тендігі қазақ аристократиясының (сұлтандар, билер, қожалар) артықшылығымен
ұштастырылды. Қазақ ақсүйектерінің, әсіресе сұлтандар мен қожалардың
артықшылығы ресми заңдастырылды. Ал ел билеу ісі тек сұлтандардың үлесі
ретінде рәсімделді. Мұндай тәртіпті қоғамдық пікір де мойындады.
5. Жазаның түрлері салыстырмалы түрде гуманистік сипатта болды.
6. Құқықтық жүйе мен оның нормалары демократиялық және компромистік
сипатта болды.
7. Әдет-ғұрып құқығының партикулярлық сипаты. Әдет-ғұрып нормаларындағы
басты нәрсе — ол нормалардың өздерінен гөрі олардың ішкі мәні еді, олардың
негізінде жатқан принциптері еді. Ең басты нәрсс сол принциптердің өз
мәнін, мазмұнын жоймай іске асуы болатын. Айталық, қылмыс пен жаза
саласында — қанды кек не құн төлеу қағидасы, неке саласында — жеті атаға
дейін қыз алыспау қағидасы, сот саласында әділдік, жариялылық, шешендік
қағидалары. Әдет-ғұрып құқығы құқықтық әдеттер жинағы ғана емес, ол қағида,
көзқарас, ой түсінік жүйесі де болып табылады.
Әрине, әдет-ғұрып нормаларының белгілі бір бөлігі мемлекет
тарапынан қолдау тапты. Мемлекет оларға баса көңіл бөліп, өз мақсат-мүддесі
тұрғысынан әсер етуге, өз қызметіне жаратуға әрекет жасады (жинастырды,
жүйеледі, өз атынан жариялады). Бірақ әдет-ғұрып нормалары оның ішінде
Ереже жарғылары да, одан мемлекет заңына айналған жоқ, өзіндік өмір сүру
мәнін жоғалтқан жоқ... Қоғамдық тәртіп, демек, әдет-ғұрып нормаларын сақтап
орындау да көшпелілердің "автономиялығына", дербестігіне, өздерін өздері
басқаруға негізделген еді.

Қазақтың әдет-ғұрып құқығының бастаулары
Қазақтың әдет-ғұрып құқығы мынадай бастаулар негізінде қалыптасты:
а) әдет-ғұрыптар — адат; б) билер сотының практикасы (сот-прецеденті); в)
билер сьездерінің ережелері; г) шариғат нормалары.
Ауызша әдет-ғұрыптар ең көне заманнан, рулық қауымның қалыптасуынан
бастау алады. Таптық қатынастардың күшейіп, әлеуметтік жіктелудің артуына
орай ауызша әдет-ғұрыптар құқықтық сипат алып билеуші топтардың мүддесіне
қызмет ете бастады.
Құқықтың бұл түрі қазақ қоғамының талаптары мен ерекшеліктеріне
сай келді. Көшпелі қоғам жағдайында ұзақ уақыт сақталып қалған рулық
қатынастар, патриархалдық отбасы, көшпелі мал шаруашылығы т.б. қатынастарды
реттеудің бірден-бір тиімді жолы әдет-ғұрып құқығы болып табылды.
Қазақ хандары әдет-ғұрып құқығының нормаларын жүйелеп жетілдіріп,
қоғамның талаптарына орай өзгерістерге ұшырап, оларға ресми сипат беріп
отырды. Әдет-ғұрып заңдарын алғашқы жүйелеуші Қасым хан болды. Оның
зандары бес бөлімнен тұрды. Бірінші бөлім — мүліктік және жер қатынастарын
реттеуші нормалардан тұрды. Екінші бөлім — қылмыс пен жазаға қатысты құқық
нормаларын жинақтады. Үшінші бөлім әскери міндеттілік жәнс оны орындау,
сондай-ақ әскери тәртіпті бұзғандағы жазаларға байланысты құқықты
нормаларды қарастырды. Төртінші бөлім — елшілік жораларға қатысты,
елшілерді тағайындау және қабылдау тәртібі, шет ел өкілдерімен келіссөздер
жүргізу, дипломатиялық этикет мәселелері туралы нормалардан тұрды. Бесінші
бөлім — қайтыс болғандарды жерлеу, еске алу, мерекелер өткізу т.б.
рәсімдерге арналды. Қасым ханнан соң шамамен жүз жылдан кейін әдет-ғұрып
құқықтары Есім ханның тұсында қайта жүйеленді. Қалмақтармен соғыстардың
күшеюіне байланысты Есім хан әскери міндеткерлікті күшейтіп, әскери
тәртіпті бұзғаны үшін жазаларды қатайтты. Есім хан негізінен бұрынғы Қасым
хан тұсындағы құқықтық ережелерді қайталады. Сондықтан оны ескі жолды
жалғастырушы ретінде " Есім ханның ескі жолы" деп атап кетті. Тәуке хан
Есім ханнан соң шамамен 80-90 жылдан соң дала заңдарына өзгерістер мен
толықтырулар ендіріп оны "Жеті жарғы" деген атаумен қайта қабылдатты. Тәуке
хан әдет-ғұрып заңдарын қайта жүйелеуге көп еңбек сіңірді. Аты аңызға
айналған Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билердің басшылығымен қазақтың белгілі
би, шешен, білгірлері бірнеше рет жиналып "Жеті жарғының" нормаларын
талқылаған " Күлтөбенің басында күнде жиын" деген сөз сол кезден калган.
Ақырында жан-жақты сұрыпталған "Жеті жарғы" зандар жинағы дүниеге келген.
"Жеті жарғының" алғашында қағазға түскен нұсқасы да бар болуы мүмкін деген
жорамалдар бар."Жеті жарғының" бізге жеткен қазіргі нұсқаларының бір-
бірінен өзгешеліктері бар. Оның қазақша нұсқасы бізге жетпеген. Бізге
жеткені XIX ғасырдың алғашқы ширегінде орыс ғалымдары жазып алған
нұсқалары.
Кіші жүздің жаппас руының старшины Көбек Шүкірәлиевтен 11
фрагменттен тұратын "Жеті жарғының" нұсқасын алғаш рет жазып алып
"Сибирский вестник" журналында жариялады, Екінші нұсқа атақты тарихшы
А.Левшиннің 1832 жылы Санкт-Петербургхе жарық көрген "Описание киргиз-
казахских или киргиз-кайсакских, орд и степей" атты кітабында келтіріледі.
Бұл нұсқа 34 фрагменттен тұрады. Нұсқаларды мұндай фрагменттерге бөлу
кейінірек жасалған.
Қазақтың ежелгі ғасырлар бойы қалыптасқан құқық дәрежесіне ие болған
әдет ғұрып қағидалары, солармен бітіскен хан би ережелері талай дәуірді
басынан кешірді. Соған қарамастан өзіндік алғашқы ішкі қасиеттері мен
құрылымдарын сақтап қалды, жаңа дәуірге шейін жеткізді. Ертедегі тұғыры мен
қасиеттерін сақтап қалған ата-баба заңдары қазақ қоғамы тарихының ажырамас
бөлігі.
Белгілі бір жүйе есебінде қазақ әдет-ғұрып заңдарының сыртқы-ішкі
өзгерістерге төтеп беріп, өз келбетін сақтап қалуының сыры неде еді? Ең
әуелі, бұл өзгерістердің қоғамның әлеуметтік-экономикалық негіздеріне
тигізген әсерінің аздығында еді.
Қазақ халқының мемлекеттік тарихында, құқықтық танымы мен
санасында халықтың әдет заңының мәдени-әлеуметтік, саяси құқықтың маңызы
өте жоғары. Тәуке хан тұсында жүйеге түсіп қабылданған әдет заңы тұсында ел
өмірінде өлшеусіз маңызды қызмет атқарды. Жеті арна болып, ел өмірінің жеті
саласын тұтас қамтыған әдет заңының жүйесі халық мемлекет жеке адам
тіршілігінің барлық бағыты бойынша белгілі өлшемдерді қағидалар мен
ережелерді қалыптастырды. Әдет заңының мұндай өлшемдерді; баптары мен
тармақтары, салалары Тәуке ханға дейін де, халық арасында, мемлекет ішінді
қолданылып келгенінде сөз жоқ Шыңғыс ханның "Яссы", "Есім ханның ескі
жолы", "Қасым ханның қасқа жолы" - бұлардың да заң ретінде қызмет атқарғаны
анық. Тәуке хан қабылданған әдет заңының баптары мен тармақтарының
бірқатарының негізгі көне Түркі қанағаты кезінде де болған. Бұдан тереңірек
іздегенде, қазақтың әдет заңының қайсібір өлшемдерінің көне үлгісің Ғұн
мемлекеттерінің біздің заманымызға дейін де әдет, салт өлшемдері ретінде
үлкен әлеуметік қызмет атқарғанына көз жеткізуге болады. "Жылнама",
"Ханнама" секілді ертедегі Қытай жазба ескерткіштерінде бұл пікірді
растайтын толып жатқан мәліметтер сақталған. Ол мәліметтердің біразы нақты
тұжырым күйінде қалыптасқан деңгейде көзге түссе, енді біреуінің туу,
қалыптасу процесіндегі жай күйі аңғарылады.
Осы ретте Ғұн мемлекетіндегі жерге иелік туралы қағиданың туу,
қалыптастыру тарихында назар аударуға болар еді. Ғұн тәңір құты мемлекет
жерін көрші елдердің бірінің иелігіне беру туралы ұсынысқа қолдау көрсеткен
кеңесшілер мен уәзірлерін өлім жазасына қиып, жер-елдіктің негізі, оны
қалайша жат елге береміз? - деп ашу шақырған. Мемлекет, халық иелігіндегі
жер туралы осы көзқарас бірте-бірте қағида, өлшем, ереже ретінде
қалыптасып, Көне, Түркі мемлекеті, қазақ хандығы тұсында заң тармағы, одан
соң әдет заңының тұтастай бір саласы ретінде орнықты. Қазақ халқының әдет
заңының бастау алған қайнар көздері тереңде жатқанын білдіретін басқа толып
жатқан деректер бар. Әдет заңының негізінде халықтың тұрмыс тіршілігінде
көптеген әдет өлшемдері қалыптасты. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті
жүйесіндегі әдеп өлшемдерінің көпшілігі әдеп заңына, негіз болса, сол заң
күшіне енген негіздер кейінгі тұстарда халықтың әдебін, мәдениетін
белгілейтін күнделікті, үйреншікті қағида да тәртіпке айналады. Мұндай
әдеп өлшемдері елдің тұрмыс-салтында күні бүгінге дейін сақталып келеді.
Екінші жағынан, қазақ халқының Абай тұсындағы және Абайдың қатысуымен
жасалған.
Қазақстандағы заң жүйесінде халықтың әдет заңының тарихи маңызы
жоғары екендігін көрсетеді. Әдет заңының қайсыбір өлшемдері баптары күні
бүгінге дейін өз мәнін практикалық маңызын жойған жоқ десек, бұл артық
болмайды. Нарық заманында нарық билеп кетуге дайын тұрған шақта көне
дәуірлерден үзілмей жалғасып келіп, әдет заңының жеке бір саласын түзген
жер-су туралы заң баптары жөнінде бүгінде заң танушылар мен ел танушылар аз
шамымызды өзіміз жаға алмай өзгеге жақтырдық, өз отанымызды біреудің жат
елдік бір алпауыттық жағып отыруына көндік. Заң да мемлекет те ел
иелігіндегі жерді, ел иелігіндегі суды елдің көзіндей қорғады. Заңның
әділеттегі оның иелігіне қызмет істеуінде. Ел иелігіне түпкілікті қызмет
етпеген заң әділетті емес, ондай заң халықтық та бола алмайды. Мемлекет
тарихы, ел мен жер тарихы осылай деп тұжырым жасайды. Бұл ретте әсіресе
халықтың байлығы, дәстүрлі құқықтың таным беретін тәлімнің мәні зор. Көне
түркі әдеби ескерткіштері де осындай маңызды ойларға бай. Өткен өмірді
қайта оралту мүмкін емес, оған қажеттілікте жоқ, табиғат заңына ешкім билік
жүргізе алмайды. Бірақ одан ғибрат алмай және болмайды. Өткен тарих
ғибратын мансұқ еткен жағдайда, жаңадан опа табу қиын.
Халықтың байырғы заң жүйесі, дәстүрлі мәдениет өлшемдері тарихи
құқықтың ескерткіш болумен қатар бүгінгі заңгерлерді, қоғамдық ой өкілдерін
ойландыратын, тарихи да, ғылыми да, әлеуметтік те маңызы жоғары ақыл-ой
қазынасы болып табылады.
Көшпенділердің құқықтық мәдениетінің халық тұрмысына және
тіршілігіне барынша лайықтанған, оның күнделікті өмірінде қолдауына
бейімделген сүбелі бір бөлігі әдет-ғұрып құқығы нормалары мен институттары.
Дегенмен, әдет-ғұрып құқығының нормалары мен институттарын зерттеуде
кемшілік кеткен тұстар мен олқылықтар да жоқ емес.
Айталық, әдет-ғұрып құқығы нормалары әлі күнге дейін көп жағдайда
мемлекет заңдарын зерттеу әдістері тұрғысынан қаралып, осындай зерттеу
әдісін қолдану арқылы танып-біліп жүр. Әдебиетте әдет-ғұрып нормалары,
негізінен статистикалық тұрғыдан зерттеледі. Біз оларды қалған ережелер
күйінде алып, қарастырылып жүрміз. Мысалы: әдет-ғұрып құқығы нормалары тұп-
тура және дәлме-дәл іске асып қолданылуға, орындалуға арналмаған. Қоғам
мүшелері оларды бұлжытпай орындауға сырттан, жоғарыдан міндеттелмеген еді.
Қоғамдағы әдет-ғұрып құқығы нормаларындағы басты нәрсе олардың ішкі мәні
еді, олардың негізінде жатқан принциптері еді. Ең басты нысана - сол
принцинтердің өз мәнін, мазмұнын жоймай іске асуы болатын. Әдет-ғұрып
нормалары сол үшін қызмет ететін және осы жолда өздерінің формальды жағын
"құрбандыққа" шалып жіберетін, яғни, осы принциптері іске асу үшін олар
өздерінің қолданылу ортасының әр түрлі жағдайына бейімделіп, түрлі-түрлі
болып айтылып вариацияларға баратын, бір норма әр-түрлі болып айтылып,
ерекшеленетін нюанстарға ие болатын.
Бұл құбылмалылық осы нормалардың өміртеңдігінің қоғамдық
қатынастардағы титтей де өзгеріске елгезектігінің және өздерінің негізіне
беріктігінің көрінісі еді. Өйткені әдет-ғұрып құқығы нормаларының негізінде
жатқан принциптердің тұрақтылығын, біркелгілігін, мызғымас беріктігін
қамтамасыз етудің және соған жетудің бірден-бір жол әдісі осы еді; яғни,
әдет-ғұрып құқығы дегеніміз, ең бірінші ол құқықтың принцип, көзқарас, ой-
түсінік жүйесі және соларды іске асыруға бағытталған нормалар жүйесі еді.
Көзқарас, ой-ағым қоғамындағы іс-қимылдың, тәртіптің негізі болатаын.
Әдетте, әдет-ғұрып құқығы нормаларының көп түрлігі, яғни, әмбебаптағы,
елгезектікі, "адамгершілігі" дұрыс бағаланбай, керісінше кері түсініп оның
тұрақсыздығы, табансыздығы, үйлесімсіздігі деп жазылып жүр. Шын мәнінде бұл
әдет-ғұрып құқығы нормаларының нағыз беріктігін, бірлігін және
біркелкілігін көрмеу еді. Олар өстіп құбылмалы, елгезек өзгергіш болу
арқылы өздерінің мақсаттарына жетіп, өздері реттейтін қатынастардың
беріктігін, тұрақтылығын бір қалыпта сақталуын қамтамасыз етеді. Тағы бір
айта кетер жәйт қазақ әдет-ғұрып құқығы принциптерінің және нормаларының
басты мақсаты қоғамдағы талас-тартыстарды, дау-дамайларды шешу еді.
Көшпелі қоғамдағы құқықтың мәдениеттің қаймақты бөлігі әдет-ғұрып
нормалары ерекше бір құбылыс. Олар өзгеше бір әлеуметтік кеңістіктің,
қоғамдық өмірдің көріністері. Сондықтан олардың параметрлері, өлшемдері
мемлекет заңдарынан бөлек босатып әдет-ғұрып құқығы нормаларын дұрыс ұсынып
түсіну үшін оларды ішкі мәніне сай көзқарас, зерттеу әдістері керек. Әрине,
әдет-ғұрып нормаларының белгілі бір бөлігі мемлекет тарапынан қолдау тапты.
Мемлекет оларға аса көңіл бөліп, өз мақсат мүддесі тұрғысынан әсер етуге,
өз қызметіне жаратуға әрекет жасады. Бірақ, әдет-ғұрып құқығы нормалары
оның ішінде "Ереже" жарғылары да одан мемлекет заңына айналған жоқ.. Ал бұл
мәнер көш-қоғамның ішкі табиғатынан ондағы әлеуметтік қатынастардың
ерекшелігінен, қоғам мүшелерінің тәртібін реттеу, басқару ісінің
өзгешелігінен туындап жататын, солар арқылы түсіндірілетін.
Қазақ хандығында "Қасым ханның қасқа жолы", "Есім ханның ескі
жолы", "Тәуке ханның жеті жарғысы" деп аталатын заңдар болды. Бұл заңдар
сол заманда ислам дінін тұтынатын. Күншығыс пен орта Азияның бір сыпыра
елдердегі феодалдық мемлекеттер мен хандықтарда жаппай қолданылып отырған
ислам дінінің "шариғат" заңынан мүлдем басқаша болатын. Бұл қазақ
хандығының ерекше тарихи әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайының
туындысы еді. Қазақ хандығының заңдары "Жарғы деп аталды. Негізгі орта
ғасырларда қыпшақ шағатай ұлыстарында қолданған ярғу заңынан алынған.
Қазақша "Жарғы" әділдік деген ұғымды білдіреді. Түпкі мәні жарудан нәрсенің
салмағын бір жағына аудармай, дәл, әділ айырудан шыққан. Дауды әділ, тура
шешкен билербі халық бұқарасы ардақтап "қара қылды қақ жарған" деп
мадақтаған. Оның екі жағының біреуіне артық жібермейді, дәл айыру
әділдіктің мезгеуі болған Жарғы заңының негізі, міне, осында: Өзінің
мазмұны бойынша бұл заңның түбегейлі идеясы ежелгі әскери демократия
арнасына барып тіреледі.
Қазақ хандығы заңдарының түп-төркіні қазақ халқында ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып келген әдет-ғұрыптық ережелерден шықты, Бұл ғұрып-әдеттік ережелер
ежелден ел салтына сіңген. Халық бұқарасына түсінікті заң болды.
Қазақ халқының ғасырлар қойнауына кетер тарихы, ұлы ұлағат пен
адамгершілік иманға және тек өзіне ғана тән ерекшеліктерге толы ұлттық
құқықтық мәдениеті бар. Бұл мәдениеттің бастаулары дүниесаулық ой-әуенге
толы өнеге мен өсиет.
Сондықтан осынау бір "өтпелі кезең" атты беймәлім өліара дәуірде
тұрған бүгінгі ұрпақтың басты міндеті елеусіз қалған осы асыл қазынасына
көңіл аударып, оны өзінің бүгінгі өмірінің айнымас тіректерінің біріне
айналдыру. Әрине, бұл оңай шаруа емес, дегенмен оның мемлекеттік және
құқықтық өміріміздің бүгінгісі мен болашағының мызғымас қателіктерінің бірі
екендігін мойындағанымыз абзал. Халқымыздың құқықтық болмысын және
мәдениетін толық игермей, оны өзіміздің төл мемлекетімізбен құқықтық
жүйеміздің алтын арқауы етпей Республикамызда құқылық мемлекет құрамыз
деудің өзі - "көзжұмбайлыққа" салыну, тарих тағлымына немқұрайлықпен қарау,
қазір жүргізіліп және болашақта көзделіп отырған реформаларға пәрменділік
қуат берері асыл арналарды тануда кешірілмес селқостық таныту.
Ұлттық құқықтың мәдениетіміздің ғылыми түр-тұлғасын сомдап, шынайы
табиғатын ашу әлі де болса келешектің ісі. Бұған дейін біз бұл мәселеге тек
танымдық ғана мәні бар деген көзқарас төңірегінен қаралық, сөйтіп оның
тарихи контексіне ден қойдық. Құқықтық мәдениетіміздің бүгінгісі мен
болашағы туралы сұрақты анық та ашық қоя алмадық.

“²àñûì õàííû ºàñºà æîëû”

²àçຠõàíäû¹ûíû iðãåñií ºàëàóøû õàíäàðäû áiði ²àñûì õàí (áèëiê
º½ð¹àí æûëäàðû 1511 - 1523) æî¹àðûäà¹û ñàÿñè æà¹äàé¹à æ¸íå õàëûº ὺàðàñû
ìåí áèëåð òîáûíû òiëåãiíå íåãiçäåëiï, ºàçຠõàëºûíû åæåëãi ¸äåò-¹½ðûïòûº
åðåæå-ò¸ðòiïòåðiíå ì¸íäi ¼çãåðiñòåð åíãiçiï, äàìûòûï áèëåð êååñiíäå
àºûëäàñà îòûðûï, “æàð¹û” çàûí æàñàäû.
Áiðíåøå ìû æûë áîéû Åóðàçèÿ ê¼øïåëiëåðiíi æóàí îðòàñûíäà àëàø òóûíû
àñòûíäà áîë¹àí ºàçຠðóëàðûíû ¼ç áåòiìåí ìåìëåêåò º½ð¹àí ¾àºûòû XV
¹àñûðäû îðòàñû. Êåðåé æ¸íå Ƹíiáåê õàíäàðäû êåçiíäå ìåìëåêåòòiê èäåÿíû
¼ìiðøåäiãi ¾øií ê¾ðåñêåí ºàçຠðóëàðû Ƹíiáåê áàëàñû ²àñûì õàí êåçiíäå
ìåìëåêåòòi íû¹àéòó, çà åðåæåëåðií áið ºàëûïºà êåëòiðó, iøêi æ¸íå ñûðòºû
ñàÿñè àõóàë¹à çàäàðäû û¹àéëàó ì¸ñåëåñiíå êiðiñêåíãå ½ºñàéäû.
²àçຠøåæiðåñiíäå á½ë êåçå “°ç Ƹíiáåêòi òî¹ûç ½ëû áîëûïòû. Îíû
áiði - ²àñûì õàí. Á½ë òàºòû Ñàðàéøûºòàí ê¼øiðiï µëûòàó¹à îðíàòûïòû. ²àçàºòû
ºàòàð¹à ºîñûï êåòêåí îñû ²àñûì õàí. ²àçຠîðòàñûíäà “²àñûì õàííû ºàñºà
æîëû” äåëiíåòií ñ¼ç ¾ëãi, ºàñèåò áîëûï ºàëäû”- äåï ñóðåòòåëåäi.
“²àñûì õàííû ºàñºà æîëû” òóðàëû ºàçàºòû àóûç åêi ¸ãiìåëåðiíäå
àçäà¹àí ì¸ëiìåòòåð êåçäåñiï ºàëàäû. Àêäåìèê °. Ìàð¹½ëàí “²àñûì õàííû ºàñºà
æîëû” çàäàðûí îðòà ¹àñûðëàðäà ²ûïøàº, Øà¹àòàé ½ëûñòàðûíäà ºîëäàíûë¹àí
“ßð¹ó” çàûíàí àëûí¹àí, ºàçàºøà “Æàð¹û” äåãåí ½¹ûìäû áåðåäi äåï åñåïòåäi.
Á½ë ½¹ûìíû ò¾ïêi ì¸íi æàðó, í¸ðñåíi ñàëìà¹ûí áið æà¹ûíà àóäàðìàé, ä¸ë,
¸äië àéòóäàí øûººàí: “Äàóäû ¸äië, òóðà øåøêåí áèëåðäi õàëûº ὺàðàñû
àðäàºòàï ”ºàðà ºûëäû ºàº æàð¹àí” äåï ìàäàºòà¹àí. ´çiíi ìàçì½íû áîéûíøà á½ë
çàíû ò¾áåãåãåéëi èäåÿñû åæåëãi ¸ñêåðè-äåìîêðàòèÿ àðíàñûíà áàðûï òiðåëåäi.
XV ¹. ñîûíäà - XVI ¹. áàñûíäà Á½ºàðäû èøàí-ºàçûëàðû ºàçຠ¼ëêåñiíå äiíè
¾ãiò òàðàòûï, “åæåëãi Æàð¹û çàûí ºàëäûðûäàð. Îë ê¼êêå òàáûí¹àí
äiíñiçäiêòi iñi, îíû îðíûíà øàðè¹àò ºà¹èäàñûíà àóûñûäàð. Àíò áåðãåíäå
“ê¼ê ñîºñûí” äåï àéòïàäàð, “º½ðàí ñîºñûí” äåï, º½ðàíäû áàñòàðûà
ê¼òåðiäåð”- äåï ¾ãiòòåéäi. Áiðຠõàëûº ὺàðàñû î¹àí ñåëºîñ ºàðàï, ê¼ï
çàìàí øàðè¹àò ºà¹èäàñûíà îéûñà ºîéìàäû. Óàºûòòû ê¼áií ìàë áà¹óìåí ¼òêiçãåí
õàëûº ὺàðàñû øàðè¹àò ºà¹èäàëàðûí ¼òå ºèûí äåï îéëàäû”.
°. Ìàð¹½ëàííû àéòóû áîéûíøà ñàÿñè æà¹äàéäû øèåëåíiñêåí êåçiíäå ºàëû
ºàçàºòû, îíû áàñøûëàðû îò àóûçäû, îðຠòiëäi, åëãå ñûéëû áèëåðäi
ûºïàëûìåí ²àñûì õàí åðòå çàìàííàí áåði ê¼øïåëiëåð ìîéûíäàï êåëãåí “Æàð¹û”
çàûí ê¾øåéòòi. Îñûíäàé ñåáåïêå áàéëàíûñòû “õàëûº ²àñûìíû øàðè¹àòòû àëìàé,
åæåëäåí ºàëûïòàñºàí áèëåð çàû - “Æàð¹ûíû” æààäàí ê¼òåðãåíií ºàòòû ½íàòûï
îíû “²àñûì õàííû ºàñºà æîëû” äåï àòàï êåòòi”.
Á½ë çà¹à êiðãåí åðåæåëåð ìûíàäàé:
1. ̾ëiê çàû (ìàë, ì¾ëiê, æåð äàóûí øåøó åðåæåëåði).
2. ²ûëìûñ çàû (êiñi ¼ëòiðêó, åë øàáó, ìàë òàëàó, ½ðëûº ºûëìûñòàðûíà
æàçà).
3. °ñêåðè çà (ºîñûí º½ðó, àëàìàí ìiíäåòi, ºàðà ºàçàí, åðäi º½íû,
ò½ëïàð àò).
4. Åëøiëiê æîðàëàðû (ìàéòàëìàíäûº, øåøåíäiê, õàëûºàðàëûº ºàòûíàñòàðäà
ñûïàéûëûº, ¸äåïòiëiê).
5. ƽðòøûëûº çàû (ø¾ëåí òàðàòó, àñ, òîé, ìåðåêå ¾ñòiíäåãi åðåæåëåð,
æàñàóûë, á¼êåóië, ò½òºàóûëäàðäû ìiíäåòi).
²àñûì õàí çàìàíûíäà ºàçຠåëi õàí îðäàñûí Åóðàçèÿ ê¼øïåëiëåðiíi
åæåëãi ñàÿñè-ýòíèêàëûº îðòàëû¹û µëûòàó¹à ê¼øiðiï, Àëàøà õàí àòûí ºàéòà
æà¹ûðòòû. ²àçຠåëiíi ½ëòòûº èäåÿñûíû ìûºòû iðãå òàñû, ºàçຠºàóûìûíà
áiðiêêåí ñàí àëóàí òàéïàëàðäû áàñûí º½ðàï îòûð¹àí îðòຠòàìûð Àëàøà õàí¹à
àðíàï µëûòàóäà ²àñûì õàí áèiê ê¾ìáåç îðíàòòû. Îëàé áîëñà “²àñûì õàííû
ºàñºà æîëû” òåê º½ºûºòûº ê¼çºàðàñòàðäû æèíà¹û ¹àíà åìåñ, îë å àëäûìåí
ºàçàºòû åë áîëó ¾øií, æ½ðò áîëó ¾øií ê¾ðåñ æîëû.
²àçàºòû áàñûí º½ðàï, ¼ç áåòiìåí åë ºûëûï, íàéçàìåí øåêàðàñûí ñûçûï
êåòêåí ²àñûì õàííû ºàçàñûíàí êåéií õàí áèëiãi ½çຠóàºûòºà ñîçûë¹àí
äà¹äàðûñºà ò¾ñòi. Îñûíäàé ºûñûëòàÿ êåçäå ìåìëåêåò áèëiãií ò¾çåó ìiíäåòi
Øû¹àé õàííû ½ëû, Ò¸óåêåë õàííû iíiñi Åñiì õàí èû¹ûíà ò¾ñòi.

“Åñiì õàííû åñêi æîëû”

Òàðèçõûìûçäà “²àñûì õàííû ºàñºà æîëû”, Ò¸óêå õàííû “Æåòi æàð¹ûñû”
àòòû ºàçàºòû ¸äåò-¹½ðûï çàäàðûíû æèíà¹û áîë¹àíû ¸ìáåãå àÿí. Àëàéäà, îñû
ê¾íãå äåéií á½ë çàäàðäû ò¾ái, ìàçì½íû ìåí ºàìòèòûí ì¸ñåëåëåði ¹ûëûìäà
ì¾ëäåì áåëãiñiç áîëûï êåëãåí. Åøêiì, åøóàºûòòà á½ë ì¸ñåëåíi àðíàéû
çåðòòåìåãåí. Ѽç æîº, îñû àòàë¹àí çàäàðäû òàóûï, îºóøûëàðäû ºîëûíà áåðó
êiìäå-êiìíi áîëìàñûí ºàñèåòòi ïàðûçû. ´éòêåíi á½ë çàäàð ºàçຠºî¹àìûíû
ñîë ä¸óiðií îºûï-¾éðåíóäå ìàûçäû ôàêòîðëàð ¹àíà áîëûï òàáûëìàéäû. Ñîíûìåí
áiðãå ºàçຠºî¹àìûíû º½ºûºòûº ì¸äåíèåòiíi äåãåéií ñèïàòòàóäà ìàûçû çîð.
ʼïòåí áåði içäåíiñ, çåðòòåóëåð æ¾ðãiçóäi í¸òèæåñiíäå ºàçຠõàëºûíû
¸äåò-¹½ðûï åðåæå-çà íîðìàëàðû æàéëû áiðêåëêi ò½æûðûìäàð¹à æàðàðëûº
ìà¹ë½ìàòòàð æèíàë¹àí. Ñîëàðäû áiði ÕÕ ¹àñûðäû áàñûíäà ¼ìið ñ¾ðãåí, á¾êië
Îðòà æ¾çãå àòû ¸éãiëi Ñ຺½ëຠáèäi ºîëæàçáà æèíà¹û. Òà¹û áàñºà äà
æèíàë¹àí äåðåêòåðãå ñ¾éåíå îòûðûï, îíû áàëàñû Åðàëû ¼ç ò¾ñiíiêòåðiìåí
êåçiíäå æàçûï ºàëäûð¹àí. “Åñiì õàííû åñêi æîëû” çàäàðû æàéëû ê¼ïøiëiê
àëäûíà áiðëi-æàðûìäû ïiêiðëåð áàð.
Åñiì õàí ºàçàºòàð¹à 1598 – 1628 æûëäàðû õàí áîë¹àí. Îë ¼çiíåí á½ðûí¹û
Îðûñ õàí, ²àñûì õàí æàñà¹àí ¸äåò-¹½ðûï çà íîðìàëàðûí ºàéòà ºàðàï, ¼ç
ä¸óiðiíå ëàéûºòû åòiï ò¾çåãåí. ´çiíi ìàçì½íûíà ºàðàé º½í äàóû, æåð äàóû,
æåñið äàóû, ìàë äàóû ñåêiëäi ê¾ðäåëi òàðàóëàðäàí º½ðàëàäû.
Åë àóçûíäà ñàºòàë¹àí äåðåêòåðãå ºàðà¹àíäà, Åñiì õàí ò½ñûíäà “ºàñºà
æîë¹à” ºîñûë¹àí æààëûº: “õàí áîëñûí, õàí¹à ëàéûº çà áîëñûí; àáûç áîëñûí,
àáûç ñûéëàó ïàðûç áîëñûí, áè áîëñûí, áè ò¾ñåòií ¾é áîëñûí” äåãåí åðåæåëåð
åêåí. Á½ë ºàçຠõàíäû¹û º½ðûëûñûíû ñàÿñè-¸êiìøiëiê, ¸ñêåðè, ðóõàíè æ¸íå
ñîò iñòåði æ¼íiíäåãi íåãiçãi çà ñèïàòûíäà¹û ò¼ðò ò½¹ûð åêåíi áàéºàëàäû.
“Åñêi çà” äåï àòàëóûíà ºàðà¹àíäà, ñið¸, á½ë åðåæåëåð á½ðûííàí êåëå æàòºàí
ä¸ñò¾ðëi áið æ¾ëãåìåí æàñàë¹àí áîëóû äà ûºòèìàë.
Åæåëäåí-ຠºàçຠºî¹àìûíäà¹û ê¾ðäåëi äàóëàðäû áiði – êiñi ¼ëiìi. Êiñi
¼ëiìi ¾øií º½í àëûí¹àí. Åñiì õàí øû¹àð¹àí àðíàéû çà áîéûíøà ¼ëãåí êiñiãå
¼ëòiðóøi æຠº½í ò¼ëåóãå ìiíäåòòi. “Åð àäàìíû º½íûíà æ¾ç æûëºû, àëòû æàºñû
(6 ò¾éå)” êåñiëãåí. Îë áàðëûº åðêåê ¾øií, áàé, êåäåé, ê¸ði, æàñ äåìåé
á¸ðiíå áiðäåé ñîë ä¸óiðäå á½ë àëûí¹àí íåãiçãi º½í ¼ëøåóiíåí àðòûº º½ííû
ìûíàäàé ò¾ði áîë¹àí:
1. ´íå𠺽íû. ιàí æ¾ëäå àë¹àí àòàºòû àäàìíû º½íû æàòàäû. ƾëäå àë¹àí
äåï, æ½ðòºà áåëãiëi àºûíäàð ìåí òîïºà ò¾ñiï á¸éãå àë¹àí áàëóàíäàð
åñåïòåëåäi, îëàðäû º½íû ¾øií åêi êiñiíi º½íû (200 æûëºû, 12 ò¾éå)
êåñiëói êåðåê.
2. Ѿéåê º½íû. ιàí ¼ëãåí êiñiíi ñ¾éåãi ¾øií ò¼ëåíåòií º½í æàòàäû.
Ìûñàëû, ¼ëãåí àäàìíû ñ¾éåãi òó¹àí-òóûñºàíûíû ºîëûíà ò¾ñïåé, æîº
áîëûï êåòñå, îë ¾øií åêi àäàìíû º½íûí ò¼ëåóëåði êåðåê.
Á½ë åêi ò¾ðëi º½íäû ¾ñòåìå º½í äåï àòà¹àí. Êiñi ¼ëiìiíå º½í ò¼ëåó
æàéëû æî¹àðûäà àéòûë¹àí îé¹à “Åñiì õàííû ê¼êàëàñû áið-ຠáåñòi” äåãåí
ºà¹èäà òîëûº ä¸ëåë áîëà àëàäû. µðû ½ðëàï êåòêåí Åñiì õàííû ê¼êàëà äåéòií
àòû ºàíøà æàºñû, æ¾éðiê æûëºû áîë¹àíûìåí, àñ ïåí òîé¹à ºîñûëûï, á¸éãå àë¹àí
ìàë åìåñ åêåí. Ñîíäûºòàí äà ½ðûäàí ò¼ëåó àë¹àíäà ò¼ëåóãå áið-ຠáåñòi
êåñiïòi. Áiç ì½íàí æ½ðò ê¼çiíå ò¾ñiï, áåëãiëi áîëó, áîëìàóûíà
áàéëàíûñòûëû¹ûí ê¼ðåìiç.
Áîëñà äà îë ä¸óiðäå º½ë ìåí ê¾ãå º½í ò¼ëåíáåãåíií áiç Åñiì õàííû
çàìàíäàñû ¸ði ¸ñêåðáàñû áàòûðëàðûíû áiði Æèåìáåò æûðàó Áîðòî¹àø½ëûíû
“Åñåãåé áîéëû åð Åñiì” àòòû òîë¹àóûíäà:
“...Ìåí ¼ëñåì º½íñûç êåòåð äåìå ñåí
Êåøåãi ¼çi ½ðûï ¼ëòiðãåí
Òiëåóáåðäi º½ëûäàé!...” –
äåãåíiíåí à¹àðà àëàìûç.
Àë, Ò¸óêå õàí ò½ñûíäà “º½í ì¼ëøåði ºàðàïàéûì åðëåð ¾øií 1000 ºîé,
àºñ¾éåêòi ¼ëòiðãåíäåð ºàðàïàéûì êiñi º½íûíàí æåòi åñå àðòûº º½í” ò¼ëåãåí,
ÿ¹íè êiñi ¼ëiìi ¾øií ò¼ëåíåòií º½í ì¼ëøåði ê¼ï áîë¹àí.
°éåë àäàìíû º½íû “Åñiì õàííû åñêi çàû” áîéûíøà ºàëû ìàëäû øàìàñû
áîéûíøà ¼ëøåíãåí.
´ëãåí ¸éåëäi ò½ºûìûíû ºûçûíà àëàòûí ºàëû ìàëû ºàíäàé áîëñà, ñîíäàé
ìàë ò¼ëåóãå òèiñòi, áîëìàñà ºûç îðíûíà ¼ëòiðóøi æຠºàëûñûç ºûç áåðói
êåðåê. Á½äàí áiçãå áåëãiëi áîë¹àíû, åðêåê àäàìíû º½íûíàí àéûðìà ¸éåë
àäàìíû º½íûíû ¸ðò¾ðëi åêåíäiãi. Á½ë ºûç ¸êåñiíi ¸ë-àóºàòûíà ºàðàé, ºàëû
ìàëäû ì¼ëøåðiíå áàéëàíûñòû.
Äàóäû òåêñåðiëói êiñi ¼ëòiðóøiíi àëäûíäà ¼òåäi. ²ûëìûñ iñòåãåí
àäàìäû - ºàíäû ºîë, º½í ñ½ðàó¹à êåëãåí àäàìäàðäû äàóãåð äåï àòàéäû. Äàó¹à
êåëãåí òàëàïêåðëåðäi åë áîëûï ê¾òiï àëûï, îëàð¹à øûººàí øû¹ûí¹à ðóëàñòàðû
ò¾ãåë îðòຠáîëóû êåðåê. Äàóäà ñ¼éëåóãå åêi æàºòû äà áåëãiëåíãåí êiñiëåði
(øåøåíäåði) áîëàäû. Îëàð ò¸ðòiï áîéûíøà êåçåêïåí äàóëàðûí àéòûï, ºà¹ûñàäû.
Àºûðûíäà åêi æàºòàí áiòiìøi (áè) êiñiëåð áåëãiëåíiï, îëàð êåëiñiìãå êåëiï,
øåøiìäåðií àéòàäû.
Àë, Ò¸óêå õàí ä¸óiðiíäåãi “Æåòi æàð¹û” áîéûíøà ì½íäàé äàóëàðäû òåê
áèëåð ¹àíà øåøiï, øåøiìäåði ¾øií áèëiê àºû àë¹àí.
²àçຠºî¹àìûíäà¹û åêiíøi áið ¾ëêåí äàó – æåñið äàóû. Æåñið äåãåí ñ¼ç
¸éåë æûíûñûíû åðñiç áîñ îòûð¹àí æiãiíå ò¸í àòàó. Äåìåê, ºàëû áåðiï
àòàñòûðûï ºîé¹àí, áiðຠ½çàòûëìà¹àí ºûç àòàñòûðûë¹àí åði ¼ëãåí ¸éåë äå
áàð¹àí åëiíi æåñiði áîëàäû. “Åðäåí êåòñå äå åëäåí êåòïåéäi” äåãåí ºà¹èäàíû
áåðiê ò½òûíóû, ¸éåë òåê åðiíi ¹àíà åìåñ, á¾êië ðóûíû ºàðàìà¹ûíäà áîë¹àíûí
àé¹àºòàéäû. Äåãåíìåí, Åñiì õàííû çàû áîéûíøà æåñiðãå ñîë ðóäàí àäàì
òàäàóûíà ð½ºñàò åòiëåäi. “Åãåð òàäà¹àí àäàìû áàñ òàðòñà, îíäà ¸éåëäi
áàñû áîñàï, ºàëû ìàëû ºàéòàðûëàäû”. Àë, Ò¸óêå õàí ò½ñûíäà åðòåäåãi “àëòûí
áàñòû ¸éåëäåí, áàºûð áàñòû åðêåê àðòûº” äåãåí ºà¹èäàíû òîçû¹û æåòå
áàñòà¹àí ñèÿºòû.
²àçຠºî¹àìûíäà ìàë-ì¾ëiê äàóû äà åðåêøå îðûí àë¹àí. ²àçຠ¾øií áàéëûº
- ìàë. Ìàëäû åòi, ñ¾òi – òàìຠòà, æ¾íi, òåðiñi – êèiì, ìàë ºàç຺à ê¼øñå
– ê¼ëiãi, ìiíñå æ¾éðiãi, ÿ¹íè ìàëñûç òiðëiê æîº. Ñîíäûºòàí äà åñêi
ïàòðèàðõàëäûº-ôåîäàëäûº ºàçຠºî¹àìûíäà ºàé ê¼øïåíäiíi áîëìàñûí àðìàíûíû
àñºàðëàðûíû áiði – ìàë. °ði ºàçàºòàð îñûíäàé áàéëûºòàðûí (ìàë-ì¾ëiê) ºàòà
ê¾çåò ºîéìàñòàí íåìåñå º½ëûï ñàëìàñòàí àøûº ºàëäûðóëàðû ñåáåïòi ½ðëûº
iñòåóøiëåð ñîíàó Øû¹ûñ õàííû “Æàñà” çàûíàí áàñòàï-ຠºàòà æàçàëàíûï
îòûð¹àí. Åñiì õàí äà ½ðûëàð¹à àÿóøûëûºïåí ºàðàìà¹àíû õàº.
µðëàí¹àí àÿºòû ìàë ¾øií ½ðûäàí îë ìàëäû ê¼çi ºàéòàðûëàäû, ê¼çi æîº
áîëûï êåòñå, îíû ò½ðàðëûº ò¼ëåói àëûíàäû, îíû ¾ñòiíå: áið ºàðà
½ðëàí¹àííû àéûáûíà “àóûçäûºñûç àò, àñòàðñûç øàïàí”, îí ºàðà¹à äåéií
ºîñûìøà “àòòîí” êåñiëãåí. Îí ºàðàäàí æî¹àðû ½ðëà¹àí ½ðûäàí “ìîéíûíà ºîñàº,
àðòûíà òiðêåó” äåéòií åêi ºàðà àéûï àëûíàäû. Îðòà æ¾ç Ìîìûí äåãåí àòàíû
æ¾ç æûëºûñûí Íàéìàííû Åáåé, Ñåáåé äåãåí ½ðûëàðû àëàäû. Ìàë èåëåði àðòûíàí
ºóûï áàðñà, Íàéìàííû ʼêøîëຠäåãåí áèi åøêiìäi àÿ¹ûíà îòûð¹ûçáàéäû, ìàëûí
ºàéûðìàéäû. Ñîíäà ºó¹ûíøûëàð¹à iëåñiï áàð¹àí 12 æàñàð Äîñáîë:
“...²ûñûðûíäà áåðìåñå,
Áóàçûíäà áåðåðñi.
Àðû¹ûíäà áåðìåñå,
Ñåìiçiíäå áåðåðñi.
´ç àëäûíäà áåðìåñå,
´íåðiìäi ê¼ðåðñi,”-
äåï òåïñiíiï ò½ðûï êåòåäi. Ñîíäà ʼêøîëàº: ìûíà áàëà ò¾ái º½òºàðìàñ,
ìîéíûíà ºîñàº, º½éðû¹ûíà òiðêåó ºîñûï º½òûëà ê¼ðiäåð,- äåïòi. Îñûíäà¹û
áèëiê øåøiì Åñiì õàí çàûìåí àéòûë¹àíû àéäàí àíûº. Äåãåíìåí, Ò¸óêå õàííû
“Æåòi æàð¹ûñûíäà” ½ðûäàí ¾ø òî¹ûç (27) åñå àðòûº àéûï àëóûíà ºàðà¹àíäà á½ë
àéûï ¸ëäåºàéäà æåië.
Åñiì õàí çàìàíû – øåòåëäiêòåðìåí ê¾ðåñòå ê¼áiíå æåiñòi, ñ¸òòi áîëûï
îòûð¹àíìåí äå àñà òûíûìñûç, åëäi òûíûøûí êåòiðãåí àóûð çàìàí åäi. Îñûíäàé
ºèëû çàìàíäà ñ¸éã¾ëiê ò½ëïàð, ºàñà æ¾éðiê æûëºû åð æiãiòòi æàí ñåðiãi, å
æàºûí äîñû iñïåòòi áîë¹àí. Á½íû áàðëûº áàòûðëàð æûðëàðûíàí ìûñàë¹à àëó¹à
áîëàäû. “Åñiì õàííû åñêi æîëûíäà” æ¾ëäå ìåí á¸éãå àëûï æ¾ðãåí, æ½ðò ê¼çiíå
ò¾ñêåí æ¾éðiêòi êåñiìäi º½íû àëûï æ¾ðãåí á¸éãåñiíi æ¸íå æîðûºòà êåëòiðãåí
ïàéäàñûíû ò¾ðiíå ºàðàé ¼ëøåï, øåøêåí. °ðèíå æûëºû ìàëûíû æ¾éðiãií ì½íøà
ºàñòåðëåó Øû¹ûñ õàííû “Æàñà” çàûíäà áàð.

Ò¸óêå õàííû “Æåòi æàð¹ûñû”

“²àñºà æîë” ìåí “Åñêi æîë” çàäàðû XVII ¹àñûðäû àÿº êåçi ìåí XVIII
¹àñûðäû áàñûíäà ºàéòà òîëûºòûðûëûï, åëåóëi ¼çãåðiñòåð åíãiçiëiï äàìûòûëäû.
Ò¸óêå õàí (1680 – 1718) ò½ñûíäà “Ê¾ëò¼áåíi áàñûíäà ê¾íäå êååñ” ¼òêiçiëiï,
“²àñºà æîëäû” á½ðûí¹û áåñ òàðàóûíà òà¹û äà åêi òàðàó ºîñûëûï, “æåòi æàð¹û”
(“æåòi çà”) äåï àòàëäû. Á½ë æààäàí ºîñûë¹àí åêi òàðàó: æåð äàóû òóðàëû
çà ìåí º½í äàóû òóðàëû çà åäi. Ò¸óêå õàí ò½ñûíäà ²àçຠõàíäû¹ûíû øû¹ûñ
æà¹ûíäà¹û æàéûëûìäàðäû îéðàò-æî¹àð ôåîäàëäàðûíû áàñûï àëóûíà áàéëàíûñòû
æåðäi òàðàëóû, ìàë æàéûëûìäàðûíà òàëàñºàí æàíæàëäàðäàí àäàì ¼ëiìiíi æèi
áîëóû ñåáåïòi æåð äàóûí ì¾ëiê çàûíàí, º½í äàóûí æàëïû ºûëìûñ çàûíàí á¼ëiï
àëûï, æåêå-æåêå òàðàó åíãiçóãå òóðà êåëäi. “Æåòi æàð¹û” çàû ø æ¾çäi
îéøûë ñàëຠáèëåði – Ò¼ëå áè, ²àçûáåê áè, °éòåêå áèäi ºàòûñóûìåí, õàí
ºàñûíäà¹û áèëåð êååñiíåí ¼òòi.
“Æåòi æàð¹û” ºàçຠõàëºûíû ìåìëåêåò æ¸íå º½ºûºòûº òàðèõûíäà åðåêøå
îðûí àëàòûí º½áûëûñ. Îíû ºàéíàð áàñòàóû ºàçຠõàëºûíû ê¼íåäåí êåëå æàòºàí
ñàëò-ä¸ñò¾ði, ¸äåò-¹½ðûïòàðû.
“Æåòi æàð¹û” ºàçຠõàëºûíû ä¸ñò¾ðëi ìåìëåêåòòiê æ¸íå º½ºûºòûº
ì¸äåíèåòiíi àëòûí ºîðûíàí ñàºòàë¹àí ºûìáàò ºàçûíà. Á½ë ½ëû º½æàòºà
áàéëàíûñòû àóûçøà æ¸íå æàçáà äåðåêòåðäi ºàðàñòûðà îòûðûï, “Æåòi æàð¹ûíû”
ìåìëåêåò ïåí ºî¹àìíû òiðøiëiãií ¾éëåñòiðåòií íåãiçãi çà ºà¹èäàëàðûíû
æèíà¹û íåìåñå ìåìëåêåòòiê áèëiêòi ¾ëãiñi ¹àíà åìåñ, ñîíûìåí áiðãå ½ëòòûº
òàíûìíû àéøûºòû àéíàñû, õàëûº ðóõûíû ºàìºîðû, ½ëòòûº ì¾ääåíi æàðøûñû
åêåíií à¹àðàìûç. Æåð æ¾çiíäåãi ºàíäàé äà áið åëäi àðìàí-òiëåãi äå, ìàºñàò-
ì¾ääåñi äå ìåìëåêåòòiê æ¸íå ½ëòòûº ò¸óåëñiçäiãi, îñû ½ëû ò¾ñiíiê “Æåòi
æàð¹ûíû” åë º½ðìåòiíå á¼ëåíiï, åë àºñàºàëäàðûíû æàäûíà áåðiê æàçûëóûíà
íåãiçãi ñåáåïêåð.
1977 æûëû Îò¾ñòiê ²àçàºñòàí æåðiíåí êåçäåéñîº æà¹äàéäà ê¼íå àðõèâòiê
ºîëæàçáàëàð òàáûëäû. Îëàðäû òàëäàï-çåðòòåé êåëå á½ë ºîëæàçáàëàðäû ¸ëäåáið
çàäûº åðåæåëåðãå ñ¾éåíiï, áèëiê àéòºàí ¾êiìäåð åêåíi àíûºòàë¹àí. Áið àéòà
êåòåòií í¸ðñå, á½ë ¾êiìäåð øàðè¹àò åðåæåëåðiíå ñ¾éåíiï øåøiëãåí ñèÿºòû.
“Æåòi æàð¹ûíû” àóûçøà æåòêåí ºàçiðãi í½ñºàñûíäà Øàðè¹àò ¾êiìäåðiíi “ëåái”
àíûº áàéºàëàäû. ̾ìêií æî¹àëòûï æ¾ðãåí “Æåòi æàð¹ûìûç” îñû áîëàð. Ñîëàé
áîëìà¹àí ê¾ííi ¼çiíäå, ºàçiðãi êåçäå 32 áàïòàí àñïàé îòûð¹àí “Æåòi
æàð¹ûíû” áàïòàðûí 100-200 áàïºà ½ë¹àéòó¹à ñåïòiãi òèñå, ì½íû ¼çi äå ¾ëêåí
æåòiñòiê åìåñ ïå?
“Æåòi æàð¹ûíû” æóûº ò¾ðäåãi æ¾éåñi ê¼íåê¼ç ºàðèÿëàðäû àóçûíàí æ¸íå
ò¾ðëi áàñïàñ¼ç, àºïàðàò º½ðàëäàðûíàí ½çຠæûëäàð áîéû æèíàë¹àí. Æèíàë¹àí
äåðåêòåðäi íåãiçiíäå “Æåòi æàð¹û” 7 á¼ëiìãå á¼ëiíãåí.
²àçiðãi óàºûòòà Ìî¹îëñòàí ìåìëåêåòi òàðèõ áåòiíåí ¼øiï êåòêåíiìåí,
îëàðäû “Æåòi æàð¹ûíû” æ¾éåñiíå åðåêøå ¸ñåð åòêåíi àíûº áàéºàëàäû. “Æåòi”
ñ¼çi – Ìî¹îëñòàí ìåìëåêåòi ìà¹ûíàñûíäà ºîëäàíûë¹àí “÷åòå ìî¹îë”
òiðêåñiíäåãi “÷åòå-æåòå” ñ¼çiíå òiêåëåé ºàòûñòû äåï áiëåìiç. “×åòå” ñ¼çi
óàºûò ¼òå êåëå òiëiìiçäi åðåêøåëiãiíå áàéëàíûñòû ì¸íi ò¾ñiíiêòi ñàí åñiì –
æåòiìåí àëìàñºàí. Åãåð Æåòi æàð¹ûíû ºàçຠòiëiíå àóäàðàð áîëñàº, îíû
“ìåìëåêåò çàû íåìåñå æàð¹ûñû” äåï ò¾ñiíóãå áîëàäû.
“Æåòi æàð¹û” áàïòàðûíà øàðè¹àò ¾êiìäåðiíi ñ¸ë ¼çãåðiñêå ½øûðà¹àí
åðåæåëåðiíi êåçäåñóiíå òàºàëóäû ºàæåòi æîº. Ñåáåái ²àçຠÎðäàñûíû
ºàìºîðøûñû, êåéiííåí ê¼ðøiñi áîë¹àí Ìî¹îëñòàí ìåìëåêåòi 1360 æûëäàð
øàìàñûíäà-ຠÈñëàì ìåìëåêåòi áîë¹àíû òàðèõòàí áåëãiëi. Òàáè¹àò çàäûëû¹û
áîéûíøà ê¼ðøi ìåìëåêåòòåð áið-áiðiíå åëiêòåï, æàºñû æàºòàðûí áið-áiðiíå
ñiiðiï îòûð¹àíû áåëãiëi.
“Æåòi æàð¹ûíû” ¸ðáið áàáû ºàçຠõàëºûíû ¸ëåóìåòòiê ïðàêòèêàñûíû
æåìiñi, ½ëòòû ºîð¹àó ¾øií, ê¼øïåëi ºî¹àìäûº ºàòûíàñòàðäû òèiìäi ðåòòåóãå
ºàáûëäàí¹àí æ¸íå òàëºûëàó áàðûñûíäà èäåÿëûº ïiêið-òàëàñ, áèëåðäi
äàíàã¼éëiãiíi ºîðûòûíäûñû. “Áèëåð êååñi” áåêiòêåííåí êåéií àóûçøà ò¾ðäå
åë àðàñûíà òàðàë¹àí. Òàðèõè, º½ºûºòûº ¸äåáèåòòåðäå “Æåòi æàð¹û” ºàé æûëû
ºàáûëäàí¹àíû òóðàëû ì¸ëiìåòòåð æîº. “Æåòi æàð¹ûíû” ò½¹ûø áîëûï çåðòòåãåí
øû¹ûñòàíóøû ¹àëûì Í.´ñåðîâ îíû 1680 æûëû ºàáûëäàäû äåãåí ïiêið àéòàäû.
Íåãiçi “Æåòi æàð¹û” 1684 – 1685 æûëäàðû ºàáûëäàí¹àí º½ºûºòûº º½æàò. Îëàé
äåóäi ñåáåái, ºàçຠºî¹àìûíà àñà ìàûçû áàð á½ë çàäàðäû æûëäûº àðàëûº
iøiíäå ºàáûëäàó åøºàíäàé àºèºàòºà ñàé êåëìåéäi. “Åñiì õàííû åñêi æîëû”,
“²àñûì õàííû ºàñºà æîëû” ñèÿºòû ºàçຠõàëºûíû çàäàðûí áið æ¾éåãå ñàëó,
æàà íîðìàëàð åíãiçó, åñêi çàìàí òàëàïòàðûíà ñàé êåëìåéòií íîðìàëàðäû æà
øû¹àðó æ½ìûñòàðûí Ò¸óêå õàí 1680 æûëû ò຺à îòûðà ñàëûï æàñàï ¾ëãåðäi
äåóiìiç ¹ûëûìè øûíäûººà ñàé êåëìåéäi. Çà øû¹àðó ¾øií àðíàéû äàéûíäûºòàð
ºàæåò, ïiêiðòàëàñ áîëóû øàðò. ø æ¾çäi ¼çäåðiíå ò¸í áîë¹àí, åðåêøå
ìàçì½íäà¹û ¸äåò-¹½ðûïòûº º½ºûº æ¾éåñií áið àðíà¹à òî¹ûñòûðó óàºûòòû,
êååñòi, äàíàã¼éëiêòi òàëàï åòåòií ½çຠìåðçiìíi øàðóàñû. “ʾëò¼áåíi
áàñûíäà ê¾íäå êååñ” äåãåí ñ¼ç ñîë ìà¹ûíàíû áåðñå êåðåê. ²àçຠ½ëòûíû àñà
ïàòðèîò àºûíû, ºî¹àì ºàéðàòêåði Ìà¹æàí ƽìàáàåâ “Ò¾ðêiñòàí” äåï àòàëàòûí
¸éãiëi ¼ëåiíäå ¸äåòòiê º½ºûº æ¾éåñi iñiíi ê¾ðäåëi, ºèûí æ¸íå ìàûçûíû
òàðèõòà çîð áîë¹àíûí áûëàéøà ñóðåòòåéäi:
°äiëõàí àç áîëäû Íàçàðäàéûí,
Àëàøºà Åñiì õàííû æîëû äàéûí.
Ò¸óêåäåé äàíûøïàí õàí º½ð¹àí åêåí,
Áàñûíäà ʾëò¼áåíi ²½ðûëòàéûí.
“Æåòi æàð¹û”, íåãiçiíäå, æåòi ¸äåòòiê º½ºûºòûº æ¾éåäåí ò½ðàòûí
ºî¹àìäûº ºàòûíàñòàðäû ðåòòåéòií ñàëàëàðäû æèûíòû¹û. Áið ñ¼çáåí àéòºàíäà,
Æåòi æàðëûº: æåð äàóû, æåñið äàóû, º½í äàóû, áàëà ò¸ðáèåñi æ¸íå íåêå,
ºûëìûñòûº æàóàïêåðøiëiê, ðóëàð àðàñûíäà¹û äàó, ½ëò ºàóiïñiçäiãií ºàìòàìàñûç
åòó. Á½ë ò½æûðûì ²àçàí¹àï Áàéáîë½ëûíû “Ò¼ëå áèäi òàðèõû” äåï àòàëàòûí
¸éãiëi äàñòàíûíäà¹û èäåÿëàð¹à íåãiçäåëãåí. Á½ë äàñòàíäà “Æåòi æàð¹ûíû”
æåòi èíñòèòóòòàðû áûëàéøà áàÿíäàëàäû:
Æåð äàóû, áàÿíäàéòûí, áiðiíøiñi,
Ðó, ºîíûñïåí ìåíøiêòi iñi.
Èåëåíãåí æåðiíå æàíæàë áîëñà,
Áiðåóãå áàñûìäûëûº ºûï îçáûð êiñi.
é iøi ìåí áàëàíû ò¸ðáèåëåó –
Áîë¹àí æîñûí çàûíû åêiíøiñi.
µðëûº, ºàðëûº, áàðûìòà - ¾øiíøi çà,
Áàÿí åòåð á¸ðií äå áiëãåí êiñi.
Ò¼ðòiíøi áîï ñàíàë¹àí ìûíàó çàû,
Áið õàëûºïåí áàñºà ðó áîëñà äàóû.
µëòûí æàóäàí ºîð¹àìຠ- áåñiíøi á½ë,
Àëòûíøû, æåòiíøi - º½í äàóû, æåñið äàó.

Ò¸óêå õàííû “Æåòi æàð¹ûñûíäà” ºàçຠºî¹àìûíû ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìû,
¼êiìåòòi ºàëûïòàñóû, õàíäàðäû ñàéëàó ò¸ðòiái ñèÿºòû ìåìëåêåòòiê º½ºûºòû
èíñòèòóòòàðû áåêiòiëìåãåí. Á½ë ñàÿñè ¼êiìåòòi ¸ëñiç åêåíií íàºòûëû
ä¸ëåëäåãåíäåé. Êåðiñiíøå, ºàóûìäûº-ïàòðèàðõàëäûº ºàòûíàñòàðäàí êiíäiãií
¾çáåãåí ºàçຠºî¹àìûíäà æåêå àäàìíû áåäåëiíi íåãiçiíäå áàñºàðó ¼òå òèiìäi
áîëûï, ðó øèåëåíiñòåðií òåæåóãå, ½ëòòûº ºàóiïñiçäiê ïåí òåððèòîðèÿëûº
ò½òàñòûºòû ºàìòàìàñûç åòóãå ºûçìåò åòòi.
“Îðûñ äåðåêòåìåëåðiíäå” á½ë çàäàð “Ò¸óêå õàííû çàäàðû” äåï àòàëäû.
̽íû ¼çi á½ðûííàí áîë¹àí çàäûº íîðìàëàðäû æèíàºòàó ¹àíà åìåñ, ñîíûìåí
ºàòàð îëàð¹à ì¸íäi ¼çãåðiñ êiðãiçiï òîëûºòûðó áîëäû. Êåiíåí àë¹àíäà Ò¸óêå
õàí çàäàðûíû º½ðàìûíà:
1. áàéûð¹û ¸äåò-¹½ðûï íîðìàëàðûíû Ò¸óêå õàí ò½ñûíäà “æààðòûë¹àí”
ôåîäàëäûº êîäåêñi - “æåòi æàð¹û”;
2. áèëåð ñîòûíû ò¸æiðèáåñi, ò¾éiíäi áèëiêòåð, øåæiðåëåð;
3. ½ñຠõàíäàðäû ¼çàðà áiðëiãií, ûíòûìàºòàñòû¹ûí íû¹àéòûï, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақтың әдет-ғұрып салт дәстүрі
Әдет-ғұрып заңдары
Қазақтың үй іші әдет-ғұрып өлеңдері
«Мұсылман құқығының бастаулары»
Қазақ қоғамының әдет – ғұрып құқықтары
Қазақ қоғамының әдет – ғұрып құқығы
Қазақтың әдет-ғұрып құқығындағы қылмыс пен жаза түсінігі
Қазақ сахарасындағы әдет-ғұрып құқығы
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы
Қазақ әдет – ғұрып құқығындағы келісім-шарт институты
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь