Қазақ, орыс, ағылшын әдеби шығармаларындағы реалийлердің аударылу жолдары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1. Бөлім Көркем әдебиет мәтініндегі реалийлер және олардың аударылу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1Реалий терминін анықтау жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2Реалийлердің жіктелу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2. Бөлім Реалийлерді аудару әдістері мен берілу жолдары..
2.1 Көркем әдебиет мәтіндеріндегі реалий сөздерінің аударылу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Тұпнұсқаның мағынасын дәл беру мәселесі әрқашан реалийлердің аударылуымен тығыз байланысты. Жалпы теориялық мәселелер қатарында баламасыз лексиканың немесе реалийлердің аударылуы үлкен сұрақ тудыруда. Бір кездерде «реалийлер» аударылмайды деген пікір болған. Және осы уақытқа дейін реалийлердің шет тілдерден аударылу жолдарына ортақ пікірлер қалыптаспаған. Көркем әдебиет мәтіндерінің құрамдас бөлігі болып табылатын «реалийлер» қазіргі кезде үлкен көңіл бөлгенді талап етіп отыр.
Реалийлерді аудару барысында көптеген зерттеушілер ұлттық және тарихи ерекшеліктерді сақтап қалуға тырысу қажет.
Қазіргі аударматануда «реалий» терминімен қатар «баламасыз лексика» деген түсінік қолданылып жүр. ( Е. Верещагин, В. Костомаров), «экзотикалық лексика» (В. Берков, А. Супрун), «варваризмдер» (А. Реформатский), «этнолексемалар», «мәдениконативті лексика», «елтану лексикасы», «нолдік баламалы сөздер» ж.т.б.
Айта кететін тағы бір жайт, бұл тілдік бірліктерге тек отандық зерттеушілер ғана емес, сондай-ақ шетел зерттеушілері де ерекше көңіл бөліп, зерттеп жүр. С. Влахов және С. Флориннің айту бойынша реалийлерге, ұлттық ерекшеліктердің колоритін сақтаушы сөздер ретінде алғаш рет 50ж басында көңіл бөлінді. [8.14] Және де осы зерттеушілер Л.Н. Соболев, Г.В. Чернов, Т.В. Шатков, А.С. Супрун, С. Влахов және С. Флорин сияқты ғалымдардың еңбектерінде реалийлер яғни, баламасыз лексика туралы жарты ғасыр бұрын айтылғандығын айтып кетеді. (1960ж «Реалии» атты мақала шықты). Кейінірек «Непероводимое в переводе» атты кітап жарық көрді. Кітапта реалийлердің сипаттамасы, жіктелуі, аударылу әдістері толығымен қарастырылған. Реалийлер-американизмдер Томахиннің зерттеулерінің негізгі обьектісі болып табылады. Л.С. Бархударов, В.Н. Комиссаров, Н. Крупнов, Л.К. Латышев, Т.Р. Левицкая, А.М. Фитерман, А. Лилова, А.В. Федоровтың аударма теориясына жазған әдебиттерінде де мәдени-таңбаланған сөздер туралы ақпарат берілген.
Е.М. Верещагин және В.Г. Костомаров сондай-ақ тіл және мәдениет қарым-қатынас мәселесін қарастырады. Н. Поморозская және В.С Виноградов көркем әдебиетте реалийлер сөздерінің роліне ерекше көңіл бөледі. С. Влахов және С. Флориннің еңбектері бойынша, реалийлер ұлттық ерекшеліктердің коларитін жамылған сөздер ретінде тек қана 50ж басында қарастырыла бастады. У.Л.Н. Соболевтің 1992ж шыққан «Пособии по переводу с русского языка на французкий» еңбегінде «реалии» терминінің тек қана қазіргі кезге сай қолданысы ғана емес, сонымен қатар оның дифинициясына да ерекше көңіл бөлінген. Сонымен қатар В. Черновтың 1958ж жазылған «К вопросу о передаче безэквивалентной лексики при переводе советской публицистики на английский язык» деген еңбегінде «реалии» термині қолданыс табады. Бұл еңбегінде автор «реалии» және «баламасыз лексика» деген терминдерді синонимдер ретінде жиі қолданады.
1. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь-справочник лингвистических терминов.- М.: Наука. -Изд -1976
2. Бреус Е.В. Основы теории и практики перевода с русского языка на английский. -М.: Наука,1993
3. Влахов С., Фолрин С. Непереводимое в переводе. -М.: Высшая школа.-1986
4. Уваров В.Д. Материальные и психологические реалии и их значение для перевода. -М.. МГПИИЯ. -1982.
5. Забронок Ю.С. Передача имен собственных и географических названий. Киев. - Наукова думка.-1997
6. Супрун А.С. Экзотическая лексика/ Филологические науки.-1978
7. Реформатский А.А. Введение в языкознание. -М.: Наука-1967
8. Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка как иностранного. -М.: Русский язык,-1983
9. Виноградов В.С. Лексические вопросы перевода художественной прозы. -М.: Издательство Московского университета,-1978
10. Томахин Г.Д. Реалии американизмы. -М.: Высшая школа,-1988
11. Бархударов Л.С. Язык и перевод. -М.: Международные отношения,-1975
12. Крупное В.Н. В творческой лаборатории переводчика. -М.: Международные отношения,-1976
13. Федоров А.В. Введение в теорию перевода. -М.: Издательство литературы на иностранных языках.-1958
14. Рефорпматский А.А. Перевод или транскрипция?// Сб. Восточно славянская ономастика. -М.:-1972
15. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. -М.: Наука.-1966
16. Шанский Н.М. Лексикология современного русского языка, -М.: наука.-1972
17. Рецкер И.Я. О закономерных соответствиях при переводе на родной язык// Сб. Вопросы теории и методики учебного перевода. -М.: Наука.-1970
18. Рецкер И.Я. Теория перевода и переводческая практика. -М.: Наука.-1974
19. Набоков В.В. Искусство перевода. -М.: Изд Независимая газета.-2001
12. Томахин Г.Д. США. Лингвострановедческий словарь. -М.: Русский язык.-1999
21. Медникова Э. Послесловие. Комментарий//Capole T. The Grass Harp. Breakfast at Tiffany’s. Moscow: Progress publishers, -1974.
        
        Қазақ, орыс, ағылшын әдеби шығармаларындағы реалийлердің аударылу жолдары
Жоспар
Кіріспе.....................................................................
...........................
1. Бөлім Көркем әдебиет мәтініндегі ... және ... ... ... ... ... ... Реалийлерді аудару әдістері мен берілу жолдары..
2.1 Көркем әдебиет мәтіндеріндегі реалий сөздерінің ... ... ... дәл беру мәселесі ... ... ... ... ... ... ... қатарында
баламасыз лексиканың немесе ... ... ... ... Бір ... «реалийлер» аударылмайды деген пікір болған.
Және осы ... ... ... шет ... ... ... ... қалыптаспаған. Көркем әдебиет мәтіндерінің
құрамдас бөлігі болып ... ... ... ... ... бөлгенді талап етіп отыр.
Реалийлерді аудару барысында ... ... ... ... ... ... ... тырысу қажет.
Қазіргі аударматануда «реалий» ... ... ... ... түсінік қолданылып жүр. ( Е. ... ... ... ... (В. Берков, А. ... (А. ... ... ... ... ... ... баламалы сөздер» ж.т.б.
Айта кететін тағы бір ... бұл ... ... тек ... ғана ... ... ... зерттеушілері де ерекше
көңіл ... ... жүр. С. ... және С. ... ... ... ұлттық ерекшеліктердің колоритін ... ... ... рет 50ж ... ... ... [8.14] Және де осы
зерттеушілер Л.Н. ... Г.В. ... Т.В. ... А.С. Супрун, С.
Влахов және С. ... ... ... еңбектерінде реалийлер
яғни, ... ... ... ... ... ... айтылғандығын
айтып кетеді. (1960ж «Реалии» атты ... ... ... в ... атты ... жарық көрді. ... ... ... аударылу әдістері ... ... ... ... ... ... ... Л.С. Бархударов, В.Н. ... ... Л.К. ... Т.Р. Левицкая, А.М. Фитерман, А. Лилова,
А.В. Федоровтың ... ... ... ... де мәдени-
таңбаланған сөздер туралы ақпарат ... ... және В.Г. ... сондай-ақ тіл және мәдениет
қарым-қатынас мәселесін ... Н. ... және ... ... ... реалийлер сөздерінің роліне ерекше көңіл
бөледі. С. ... және С. ... ... ... реалийлер
ұлттық ерекшеліктердің коларитін ... ... ... тек қана
50ж басында қарастырыла бастады. У.Л.Н. ... 1992ж ... по ... с ... ... на ... еңбегінде
«реалии» терминінің тек қана қазіргі ... сай ... ғана ... ... оның ... да ... көңіл бөлінген. Сонымен
қатар В. Черновтың 1958ж ... «К ... о ... лексики при переводе советской публицистики на
английский ... ... ... ... ... ... табады.
Бұл еңбегінде автор «реалии» және ... ... ... ... ... жиі қолданады.
1953ж бастап А.В. ... ... в ... ... ... ... ... Кітапта аударманың ... ... ... ... ... рет сөз ... Онда көбінесе
аударманың әдеби аспектілеріне көңіл бөлінген, ... ... ... анализден өткізу маңыздылығы туралы да ... ... ... ... ... ... қарастырып,
олардың дұрыс аударылу жолдарын ... Бұл ... ... де өз
құнын жоғалтпай отыр. Тағы да айта кететін бір ... ол ... ... қалыптасуында ерекше рольге ие болды.
Және де ... және ... ... көңілін аударма
мәселелеріне аударып қана ... ... ... ... бұл мәселелердің шешілуіне бастама ... ... ... А.Е. Супрунның мақаласында қаралады.
Супрун ... ... ... ... ... Ал бұған
дейін Вл. Россельс «Реалии» атты мақаласында ... ... ... атап ... Ол ... «реалий» сөзі кең
қолданыста еді.
В.Д. Уварованың «Материальные и ... ... атты ... ... болып есептеледі. Бұл ... ... ... жеке топ ... ретінде қарастырады.
Ж Басында В.Н. Комиссаровтың «Слово о ... ... ... Және де ... ... перевода» атты кітабы да ... ... ... Бұл ... ... ... әр түрлі
линвистикалық аспектілерін аударма лингвистиасының құрамдас ... ... ... ... біріктіру арқылы ... ... ... келеді. Автор көбінесе ... ... ... және ... аударма
мәселесіне көңіл бөлген. «Реалий» ... ... ... ... Я.И. ... ... ... и переводческая практика»
атты кітабы басылып ... ... ... ... ... негізін қалады. Сонымен ... ... ... ... ... ... лексикалық және грамматикалық
трансформациялар түрлері сипатталады. ... ... ... ... ... мәселесіне ерекше көңіл бөледі.
1.Бөлім ... ... ... ... және ... ... Реалий терминін анықтау ... ... ... ... ... ... Э. ... Н.И.Паморозская, С. Флорин, С. Влахов, ... ... ... болады, алайда бұл мәселе әлі ... ... ... ... ... деп реалийлердің
түрлері мен аударылу ... ... ... болады.
Сонымен қатар, халықаралық ... ... ... сөзінің
ролі ерекше.
Мәтіндегі реалийлер аудармасының анализіне көшпестен ... ... ... ... ... кеткенді жөн
көрдік. «Реалий» сөзі негізінен латын ... ... және ... ... ... ... ... білдіреді.[1.78] Е.В. Бреусовтың
анықтамасы ... ... ... бір ... ... және ... ... тарихына, дәстүріне, өміріне қатысты түсініктер»
[2.48]. Алайда, «реалий» сөзіне дәлірек ... ... ... ... ... ... Олардың анықтамасы бойынша: «Реалий бір
ұлттың ... және ... ... мәдениетін, тұрмысын
сипаттайтын және басқа ұлт өкілдеріне жат ... деп ... ... және ... ... ... ... табылған соң,
олардың басқа ... ... ... яғни, «аударманың
негізгі теориясына» бағынбай, ерекше көңіл ... ... ... ... ... мағынасын кеңейте түсті. Ол
реалийлердің құрамына ұлттық ... ... ... ... ... «тек қана бір ... тән
ерекшеліктерді» жатқызды [4.68]. Бірақ бұл ... ... ... себебі бұл пікір негізделмеген және ... ... ... ... тағы да бірі - ... мен ... ... ... ... ... ... реалийлер ролінде келуі
мүмкін себебі олар бір-біріне тым ұқсас ... ... ... ... ... ... Жалқы есімдерді реалийлерге жатқызуға бола ма?
Ю.С.Заброноктың ойынша: «Жалқы ... ... да ... ... ... жалқы есімдерді «баламасы жоқ лексика» ретінде
қарап, оларды ... ... ... ... [3.22].
Ю.Виноградовта жалқы есімдерді ... ... ... ... ... ... ұстана отырып, жалқы
есімдерді реалийлер ... ... ... ... ... - ... және тарихи колоритті беретін коннотативті
мағынасы болып ... ... пен С. ... ... в ... атты ... және ... емес» сөздердің арасын анықтап алуды ... ... ... ... ... ... ... жеңіл айналуы және терминнің де реалийге жиі ... ... ... ... ... ... ... жергілікті және уақыт ерекшеліктеріне (ұлттық және ... ... ... ... ғылыми) байланысты болып келеді.
Көптеген ғалымдар қаратпа ... ... ... ... пен С. Флорин оларды реалийлерден ... ... ... ... ... барлық қаратпа сөздерді реалийлерге
жатқызуға болиайды, ... ... ... екі ... де келе
алады, үшіншіден олар ... ... ... ... бөлгенді қажет
етеді.» Біздер өз жұмысымызда С. Влахов пен С. ... ... соң, ... ... реалийлер қатарына жатқызған жоқпыз.
Сонымен қатар көптеген ... ... ... ... Реалийлер көбінесе диалектілер қатарында көптеп кездеседі және
жергілікті заттардың атауын ... С. ... пен С. ... ... «кейбір реалийлер ... ... ... ... ... ауыз екі ... ... және
жаргонды лексикаға жатады» [3.22] Авторлар реалийлердің ... ... ... ... және ... ... формасы жағынан олрыс сөздерін және ... ... ... Алайда, әдеби тілде мазмұнымен ерекшеленетін
сөздерді мысалы диалекті сөздер: ... ... ... нянюка. Бұл
сөздер қаратпа сөздер және де жергілікті ... ... ... ... ... қатарына шет тілінен енген сөздер ... ... ... ... төменгі қалалар тілдеріндегі
сөздермен» араласып ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт ... орыс ... ... сөйлеу
барысында француз халқының тұрмыс ... тән ... ... ... в ... ... в ... призюнике» және
т.б -бұл жерде ұлттық ... ... ... қолданылып тұрған
реалийлер болып табылады. «С. ... пен С. ... ақыр ... деп жазады, - реалийлер мен шет ... ... ... ... ол ... бұл түсініктерге қандай мазмұн ... ... ... ... ... ... ... жіктеу мәселесіне көшер болсақ, қазіргі таңда
зерттеуші ... ... ... ... ... ... «Экзотикалық лексика» деген еңбегінде реалийлерді ... ... ... ... ... бөледі
[6.42]. В.И.Репиннің жіктеуі де осы ... ... ... ... орыс тіліне басқа тілдерден енген
сөздерді, мағынасы бойынша: а) ... ... б) ... ... г) ... мен ... ... д ) тағамдар мен
сусындар, е) қаратпа сөздер мен титулдар деп ... ... және В.Г. ... орыс ... ... ... жеті түрін көрсетеді:
1) Кеңес одағы кезіндегі ... яғни ... ... кейін,
қайта құру кезіндегі пайда болған сөздер. (мысалы: Верховный ... ... ... ... ... ... ... тез сінісіп кеткен
түсініктер. (мысалы: парк культуры, ... ... ... ... тұрмыстағы заттар. (мысалы: щи, бублик, гармошка) [8.62]
4) ... ... ( ... ... ... верста) [8.62].
5) Фразеологиялық бірліктер. (мысалы: бить челом, ... ... ... Фольклор сөздері. (мысалы: добрый молодец, не по дням, а по
часам; ... ... ... ... ... ... енген сөздер. (мысалы: тайга, базар, аркан, халат,
изюм, ... ... ... мен В.Г. ... ... ... ақпаратты қамтитын лексика қатарына жатқызатындығын байқаймыз.
В.С. Виноградов реалийлер қатарына ... ... ... және баламасыз лексика қатарына ... ... ... ... ... ... латын-американдық материал
негізінде қарастырады. Фондық ақпарат беретін бұл лексика қорын
ғалым бірнеше ... ... ... ... ... ... лексика
а) Тұрғын үй, мүлік;
б) Киімкешек, құралжабдық;
в) Тағам, сусындар;
г) Еңбек және ... ... ... Ақша және ... ... Музыкалық инструменттер, ұлттық билер мен әндер;
ж) Ұлттық мейрамдар, ойындар;
з) Қаратпа сөздер; ... ... және ... ... қатарына жататын лексика
а) Этникалық және әлеуметтік қоғамдар мен ... ... ... ... кейіпкерлері, аңызды жерлер;
3. Табиғат әлеміндегі реалийлер қатарына жататын ... ... ... ... ... ... Мемлекеттікәкімшілік құрылым мен қоғамдық ... ... ... лексика (өзекті және тарихи)
а) Әкімшілік бірліктер мен мемлекеттік ... ... ... ... және олардың қызметтері мен
мүшелері;
в) Өндірістік және аграрлық ... сада ... ... ... және ... бөлімшелер мен чинде;
д) Азаматтық борыштар мен ... ... және ... ... ... ... білдіретін лексика
а) Антропонимдер;
б) Топонимдер;
в) Әдебиет кейіпкерлерінің есімдері;
г) Компания, мұражай, ... ... ... ... ... ... ... [9.95]
6. Ассоциативті реалийлерді білдіретін лексика
а) Вегетативтік символдар
б) Анималистикалық символдар (мысалы кабуре ... ... ... ие ... Түсті символика (мысалы: жасыл үміт түсі ... ... ... сары ... түсі ... Фольклорлық, тарихи және әдеби ... ... ... ... Олар ... фразеологизмдерге, мақалмәтелдерге
жақын болып келеді. [9.97]
Ассоциативті реалийлер ұлттық, ... ... ... ... байланыста болады. Бұндай реалийлер арнайы сөздер, баламасыз
лексика қатарына жатпай, ... ... ... мысалы (түстер,
символдар) жатады. Г.Д. Тоамхин де реалийлердің бұл типін ... ... ... ... ... деп ... «қарапайым
түсініктерді білдіретін және де ... және ... ... ... ... ... ... құрылымы фондық және лексикалық ... ... ... бірліктерге қарама-қарсы қойылған[54.41].
Яғни, «күн», «ай», «теңіз», ... және т.б. ... ... ... ... ... табады[10.42].
Сонымен, В.С. Виноградов фондық ... ... ... ... ... және де олардың қаншалықты ұлттық тілге
сінісіп кететіндігін көрсетеді[9.99].
Кейбір ... ... ... басқа разрядты
баламасыз лексикаға жатқызылған.
Сонымен, В.С. Бархударов баламасыз лексиканың мынадай категорияларын
атап ... ... ... ... ... ұйымдар, үнқағаз, мекемелер
атаулары, яғни, басқа тілде ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесінде, өмірінде
кездеспейтін, кейбір заттарды, түсініктерді ... ... ... ... ... ... бір тілдің сөздігінде сәйкестігі жоқ
сөздер[11.94-95].
С. Влахов пен С. Флориннің монографиясындағы реалийлердің ... БӨЛУ ... ... Физикалық география объектілерінің атаулары, ... ... ... ... ... ... ... географиялықобъектілердің
атаулары.
3. Эндемиктердің аталуы ... мен ... ... ... ... ... ... Тағам, сусындар;
б) Киім;
в) Тұрғын үй, жиһаз, ... ... ... [3.60].
2. Еңбек
а) Еңбек қайраткерлері;
б) Еңбек құралдары;
в) Еңбек ұйымы; [3.61]
3. Өнер және ... Ән мен ... ... ... ... ... Басқа мәдени ұйымдар;
е) Орындаушылар;
ж) Әдетғұрып, салт жоралары;
з) Мейрамдар, ойындар;
и) ... Дін ... мен ... ... Күнтізбек;
4. Этникалық объектілер
а) Этнонимдер;
б) Лақап аттар
в) Тұрғын мекеніне байланысты адамдардың ... ... ... мен ... ... бірліктер;
б) Ақша бірліктері;
В. Қоғамдық саяси реалийлер;
1. Әкімшілік жергілікті құрылғы
а) ... ... ... ... ... ... басындағылар мен органдар
а) Билік органдары;
б) Билік ... ... ... ... ... ... мен саясатшылар;
б) Патриоттық және қоғамдық қозғалыстар;
в) ... ... мен ... [3.63].
г) Атақтар мен дәрежелер;
д) Мекемелер;
е) Оқу орындар мен мәдени ... ... мен ... ... ... белгілер мен символдар;
4. Әскери реалийлер
а) Бөлімшелер;
б) Қару;
в) Формалы ... ... ... ... БӨЛУ А. Бір тілдің төңірегінде.
а) Ұлттық ... ... бір ... ... тән заттардың атауы,
яғни, басқа ... ... ... ... ... ... бір ... тіліне тән емес, әлеуметтік кіші
топтар тілінде немесе ... ... ... ... ... яғни, бұндай әлеуметтік негізі тар ... ... қала ... ауыл тұрғындарының тілінде кездеседі; [3.71].
2. Шет реалийлер басқа тілден ... ... ... ... ... сөздер.
а) Халықаралық бұл реалийлер көптеген тілдердің лексикасында
кездеседі және сөздіктерге ... және де ... ... ... ... қалады; [3.69].
б) Аймақтық бір елдің ... ... ... ... ... ... ... тарауы. Яғни, лоар бірнеше
тілдердің лексикасының ... ... ... ... ... Екі ... ... қаралуы:
1. Сыртқы реалийлер екі ... де жат ... Ішкі ... ... біреуінің лексикасында кездесіп, екіншісіне
тән емес сөздер; [3.65].
«Бұл жерде айтып ... ... ... ... ... ... ғана
жасалған, себебі, бір бірлікті әр ... ... ... ... [3.72].
МЕРЗІМДІК БӨЛУ.
А. Қазіргі
Б. Тарихи сөздердің қалыптасу мерзіміне ... ... ... ... ... Бейтаныс (сөздікке енгізілмеген); [3.81].
Тарихи сөздерге сәнді және эпизодтық ... ... ... бір ... ... ... ... енеді». Қоғамдық
орталардың көңілін жаулап алады әсіресе ... ... тез ... ұмытылады.
Эпизодтық реалийлер бұл ... ... ... Авторлар
мен аудармашылар бұндай сөздерді контекстің мағынасы бойынша
қосулары мүмкін. Сонымен ол ... ... кең ... ... ... ... кетпейді [3.88].
Сонымен болгар ғалымдары ұсынған жіктеу бірнеше ... ... С. ... пен С. Флорин тек қана тақырыптық
принциптерін қарастырып қоймай, ... ... ... ... ... ... (бір ... бірнеше тілдер шеңберінде).
Бұл реалийлердің жіктелуі ... және ... ... ... ... ... ұсынылған жіктеулерінен тарауларының
көбеюімен, реалийлердің категорияға ... ... ... үшін тағы да ... түрінде берейік:
С. Влахов пен С. Флориннің ... ... бөлу ... |
| ... |
| ... саяси ... бөлу ... тіл ... |
| ... тіл ... ... бөлу ... |
| ... ... ... бөлу
С. Влахов пен С. Флориннің ... ... ала ... В. ... ... таңбаланған сөздердің жіктелуін ұсынады. ... ... С. ... пен С. ... ... сәйкес
келеді. Айырмашылығы Крупнов бір топ реалийлермен ... ... ... В.Н.Крупновтың ойынша «жарнама тілі» ерекше
лексиканы құрайды [12.152]. Жарнамалық реалийлерді ... ... ... қыйындықтармен кездеседі.
Томаиннің реалийлерді жіктеуі американдық реалийлерді көрсетумен
өте ... ... ... ... ... Сөйлеу мәнері және
мінезқұлық ережесі.
1. Тұрмыс реалийлері. Тұрғын үй;
2. Киім;
3. Тағам, сусындар;
4. Тұрмыс ... ... ... Байланыс: почта, телеграф, телефон;
7. Демалыс, уақыт өткізу;
8. Әдетғұрып, ... ... ... ... ... ... ... Сөйлеу мәнері; [10.46-83]
II. Географиялық реалийлер
1. Географиялық реалийлердің жіктелуі: (жаға линиясының ... ... ... ... гидрогеографиялық
атаулар);
2. Флора;
3. Фауна;
4. Мәдени өсімдіктер;
5. ... ... және ... ... ... ... Қоғамдық саяси реалийлер
1. Мемлекеттік символдар; штаттар символдары;
2. АҚШ конституциясымен тығыз байланыстағы ... Заң ... ... ... ... және Ақ үй ... ... ведомстволар;
6. Агенттік;
7. Мемлекет қызметкері;
8. Сот ... ... ... және ... ... ... ... партиялар және қоғамдық ұйымдар; [10.111-167]
IV. ... беру ... ... салт жоралар, мәдени
реалийлер
1. Білім беру жүйесі;
2. Салт жоралар;
3. Әдебиет;
4. ... және ... ... ... құралдары;
6. Бейнелеу өнері;
7. Музыкалық мәдениет; [10.168-196]
V. ... ... ... ... ... ... көзқарастарды қарастыра
отырып, мынадай қорытынды жасауға болады: Реалийлерді топтастыру
тақырыптық принципте құралған. ... ... толы ... ... ... ... ... тудыруы мүмкін [10.38].
2.Бөлім Реалийлерді аудару әдістері мен ... ... ... ... ... ... ... яғни
олар белгілі бір ұлт немесе халықтың ... ... ... болып келеді.
Реалийлерді аударудың екі жолы: ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық
формасын беру) және «аударма». ... ... ... 1) ... ... ... «өзінікі» етіп шығарса, ) ... тіл ... ... «басқа тіл ерекшеліктерін» сақтап
қалады.
«Бұндай жағдайда аударма мен транскрипция антиподтар ... ... ... Алайда, «Непереводимое в ... ... ... бұл ... ... ... аударманың
мақсаты болып олар үшін түпнұсқаның тіліндегі ерекшеліктерді ... ... ... ... ... өз тілінің құралы арқылы
сақтап беру.
Транскрипциялау ... ... ... ... үшін ... ... бұл ... ол бірдей екі қиындықтан арылады. Мысалы:
ол түпнұсқадағы реалийдің ... ... мен ... сақтап қала
алады. Ал аударма мен транскрипцияны қолданудағы ... ... ... мүмкін.
Кейбір грамматикалық ... ... ... Транскрипциялау әдісімен ... ... ... ... ... Алдымен «транскрипция» мен ... ... ... Олар ... синонимдер ретінде қолданса
да, олардың арасында айырмашылық бар. ... ... ... қолдана отырып, шетел сөзінің дыбыстық формасын ... [1.145]. және ... ... ... ... ... ... сөзінің әріптік формасын беру» [1.146]. ... ... ... ... ... ... ... транскрипциялау әдісіне көбінесе жалқы ... ... көре ... ... екінші түріне аудармаға көшейік.
Бұл жерде келесідегідей әдістер қолданылады:
1) Реалийдің ... және ... ... ... үшін
неологизмді қолдану. Жаңа сөздер ретінде ... ... ... сөздер болуы мүмкін.
а) Калька «сөздің ... ... ... ұлттық колоритті сақтай
отыра беру [15.154]. Мысалы: ағылшын сөзі ... ... ... ... ... ... Жартылай калька сөздің бір бөлігі өз материалынан тұрып, ... ... ... тіл ерекшеліктерін сақтауы [11.110]. Мысалы:
саквояжник ... орыс ... - ... Бейімделу шет тілінен енген реалийдің басқа тілде ... шет ... ... ... өз ... ... арқылы беру.
Мысалы: орыс ... ... ... ... ... ... ... ватенка түрінде енген.
2) Реалийдің аударылып жатқан тілдегі реалиймен алмастырылуы. ... ... bell-boy сөзі орыс ... ... на побегушках»
сөз тіркесмен сәйкес келеді.
3) Реалийдің жақын ... ... пен ... ... ... қарағанда жие кездеседі. ... ... бұл ... ... ... колорит жойылады. ... ... «Я же ... ... вино или ... ... деп тәжімалайды: «минералды су» ... олар ... ... оны ... аудармасын берген.
а) Заттың жалпы атауын қолдану арқылы ... ... ... кеңірек түрінде беру, яғни, заттың нақты атауын ... ... ... ... «Я же ... сухое вино или
боржоми» деген сөйлемді аудару ... ... ... бас ... ... ... ... мағынада тұрған
«минеральная вода» деген сөз ... ... Орыс ... ... ... және т.б. осы ... негізінде «дом» деп
беріледі.
б) Реалийді аударудың тағы бір ... ... ... табу,
яғни, бір реалийдің екінші реалиймен ауыстырыуы.
в) Суреттеу, ... ... ... ... ... ғана
береді және ... ... ... жоқ ... ... ... ... беруге келмейтін түсінікті суреттеу арқылы
беруге тура келеді. ... ... ... ... ... киім»
десек онайға түспек. Өзінің аты айтып тұрғандай ... ... ... саналмайды және де сөздің ... ... ... ... әдіс - ... ... «сөздің сөздіктегі сәйкестігімен
алмастырылуы емес, контекстегі ... ... [17.45]. ... жатқан мәтінде сөздің аудармасының болмауы да ... ... ... оның ... ... ... сөздердің
көмегімен берілуі мүмкін. ... ... А.Д. ... ... алайық: «Сколько стоит путевка на ... ... ... ... ол ... тілінде түсіріп тастаған: ... are ... health ... ... келе реалийлерді аударуда мәтіннің авторының пікірі
ғана емес ... ақ ... ... да ... өте ... ... аудару барысында қай ... ... ... ... ... тек қана ... ... жылдар бойы жинаған
тәжірибесіне сүйенуі қажет деп ойлаймын.
Реалийлерді ... ... ... түрлері де аудармашылар
тәжірибесінде жие кездеседі және де ... ... ... қалуы
мүмкін емес себебі реалийлер бір жеке ... ... ... пен С. ... ... аударылу ... ... ... ... байланысты
Мәтіндегі реалийлердің мағынасына
Реалийдің өзінің ерекшеліктеріне ... ... ... сөз ... ... әдеби және
тілдік дәстүр ерекшеліктеріне;
Аударылған мәтін оқырманына байланысты
Сонымен, біздер мынадай ... ... ... өте ... ... ... ... етіп, баламасыз
лексика болып табылады.
Реалий сөздерінің ... ... бар. ... ... ... ... ... есімдердің, терминдердің аражігін айыра білу ... ... ... ... ортақ ... ... ... реалий терминін қолданбайды, олар
баламасыз лексика, фондық ... ... ... ... ... ... ... тақырыптық принцип болып
табылады.
Реалий тілдік бірлік ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі ... ... ... транскрипция,
транслитерация, калька әдісі, суреттеп ... ... ... ... ... әдебиет мәтіндеріндегі реалий сөздерінің аударылу әдістері
Сөзіміз дәлелді болу үшін жоғарыда айтылып кеткен аударма тәсілдерін
қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... нақты мысалдармен беруге тырысамыз. Бұл бөлімде қазақ, орыс,
ағылшын тілдеріндегі аудармалардан мысалдар келтіріледі.
Транскрипция.
Бірнеше мәрте айтылғандай транскрипция ... ең ... ... бірі ... ... ... сондай-ақ
қосымша түсіндіруді қажет етеді. Мысалы: В. ... ... ... тарихи реалийлерді көптеп қолданады және мынадай фразаны
кездестіруге болады: «…..to offer a hundred zecchins in ransom of ... and suits of ... Е.Г. ... ... былай
берілген: «....предложить вам по сто цехинов выкупа за ... коня ... ... және де ... ... сілтеме берілген: «цехин
-старинная венецианская золатая монета».
Кей жағдайларда аудармашы оқырманның біліміне сенім артып,
реалийлерді түсіндірмей ... ... ... Г. Уэллстің
«Человек невидимка» повестінде ағылшын реалийі «sovereign» «соверен»
деп беріледі алайда, ол ... және ... ... ... ... ... түсіндіруді қажет етпейді, олардың мағынасы мәтіннің
мазмұнынан ... ... ... «I came on the stuff first in
Chesilstowe» «Chesilstowe?» «I went there after I left ... ... ... эта идея возникла у меня в Чезилстоу» «В
Чезилстоу?» «Я переехал туда из ... ... ... ... ... адам қоныстанған жер екенін байқаймыз, және ... ... ... ... ... ... ... кеңестік реалийлерді аудару
барысында қолданады. Кеңестік реалийлер деп ... ... ... ... мен түсініктер. Көптеген кеңестік реалийлер ұлттық ерекшеліктегі
сөздер болып келсе де, ... ... ... ... жағдайларда
аудармашылар транскрипция әдісін қолданады. Мысалы: М. ... ... «Вон у меня ... ... вырос» деген фразаны
ағылшын тіліне «What a fine big ... I’ve got me» деп ... сөзі ... ... ... түсінікті болған соң, оның
транскрипциялануы оқырманға ешқандай қиындықтар тудырмайды. ... ... ... оқырман білімін тым бағалап жіберген кездері
болады яғни,, реалийді ... ... ... бере ... ... «Ася» повестінде автор «коммерш» реалийін қолданады
және ол аудармада «kommers» деп ... және ... ... ... . Бұл әдіс ... ... ... талап етеді алайда,
мағынасын ашпайды.
Транслитерация
Транскрипция әдісіне қарағанда бұл әдісті аудармашылар сирек қолданады.
В. Скоттың «Айвенго» аудармасында «барон» сөзі жиі ... және ... ... ... ... ... ... табылады. «I
will not leave you till you are under safe conduct of ... - ... не ... пока не сдам с рук на руки ... барону...» Бұл
реалий халықаралық болып табылған соң, қосымша түсіндіруді қажет
етпейді.
Пушкиннің ... о ... и ... ... ... ... сөзі
«izba» деп транслитерация әдісі арқылы курсивпен берілген, сол ... ... ... сақтай білген. Қосымша түсіндіруді қажет
етпейді және «izba» ... ... ... ... және ... ... «Ақ ... кітабындағы көптеген реалийлер транслитерация
әдісі арқылы беріледі. Мысалы: beshik- американдық нұсқасында, dzhigit,
yurt ... ... ... барлық азиаттық реалийлерді ерекшелеп ... ... бұл ... ... ... әдісі де өте жиі қолданбайды. Морфемалық калька
әдісі ... ... ... ... түпнұсқа тіліне сәйкес
морфемалардың болмауынан қолданылмайды. Мысал ретінде Уэллстің «Человек
невидимка» повестінің бір бөлігінің ... ... ... Ол ... the Jolly ... деп ... Ал Вейстің аудармасында бұл атау
«В кабачке «Веселые крикетисты»» деп ... Бұл ... ... әдісі
қолданылған яғни, түбір морфеманы сақтай отырып (крикет) және «er»
жұрнағын орыс тілінде «ист» жұрнағына алмастырады. (екі ... ... ... тобын білдіру үшін қолданылады).
Жартылай калька.
Жартылай калька әдісі көбінесе жалқы есімдерді беру ... ... ... ... ... тілдік бірліктер бір немесе бірнеше
компоненттерден тұрады және олардың бір бөлігі транскрипция немесе
транслитерация әдісі арқылы берілсе, екінші ... ... ... ... ... И.С. Тургеневтің «Первая любовь» шығармасында
бір отбасы мүшелері туралы былай делінген: «они нанимали дачу ... ... Т. ... ... былай делінген: «They
rented a house opposite Neskuchny Gardens». ... ... ... ... арқылы берілген де, ал «сад» компонентіне
сәйкестік қолданылған.
Контекстуалдық аударма.
Контекстуалдық аударма әдісі контекстке ... ... ... баламасын тандауы.
Бұған мысал ретінде В. Скоттың «Айвенго» ... ... ... «I must see how ... and ... can draw ... Бұл сөйлем орыс тіліне былай аударылған: ... ... ... ... и лестерские ребята стреляют из лука». Бұл әдіс арқылы
аудармашы ағылшын қалаларын нақтылау ... ... ... ... дәл мағынасын ашатын (қаланың барлық тұрғындары емес, оның
қорғаушылары - балалар) сөзтіркестерді қолданады.
Гипонимикалық аударма.
Жалқы есімді атауларды жалпы есімдер ... ... ... ... ... ... ... реалийлерін аударған кезде қолданылады.
Мысалы, Уэллстің «Человек невидимка» повестіндегі бас кейіпкер ауыл ... ... «...he took up his quarters in the inn». Орыс ... ... в ... деп ... Learner’s Dictionary» сөздігі «inn» реалий сөзіне мынадай
түсініктеме ... «a pub or a small old hotel in the ... Ал ... ... ... ... ... береді: «(тарихи) рестораны
бар қонақ үй». ... ... ... ... ... ... ... жалпылай түсе, яғни, генерализация әдісін қолдана отырып, «жалпы
қонақ үй» ... ... ... ... ... ... ... реалиймен алмастыру.
Бұл әдісті аудармада қолдану сәтті деп есептеу қиын себебі, бұл әдісті
қолдану арқылы аудармашы реалий сөзінің ұлттық колоритін бере ... ... ... ... ... ... ... («…curiously plaited and interwoven, as flexibleb to the body as
those which are now wrought in the ... out of less ... ... ... ... ... орыс ... былай берілген:
«...она была сделана чрезвычайно искусно и также плотно и упруго прилегала
к телу, как наши фуфайки, ... из ... ... ... ... ... ... (құрылғының түрі) аудармашы
орыс реалий сөзін «фуфайка» қолдана берген. Бірақ «фуфайка» түсінігі
жұмысшылардың киімі ... ... және де ... ... ... ... Айтматовтың «Белый пароход» повестінің Гинсбург аудармасында көп
қолданылмайтын реалийлерді ағылшын тілінің оқырмандарына түсінікті болу
үшін оларды жиі ... ... ... ... ... ... войн (hero, warrior)сөздерімен ауыстырылған. Ал Фейферов
аудармасында мұндай ауыстырулар кездеспейді.
Түпнұсқа тілі мен аударылып жатқан тілге тансық реалий ... ... ... ... ... бір ... енген сөзді аудару
барысында кездеспек. Мәтінде мұндай сөздер түсіндірулер арқылы берілуі
мүмкін және аударма барысында көптеген қиындықтар туждыруы мүмкін.
Мысалы, Тургеневтің ... ... ... тілінен енген, латын
әріптерімен берілген және тырнақшаға алынған реалий сөзі «Gaudeamus»
қолданылады. Ағылшын тіліне аудару барысында аудармашы реалийді курсив
арқылы беріп, ... ... деп ... ... бұл ... аудармашы
оқырманныңғ біліміне сенім артқан.
Түсіру әдісі.
Түсіру әдісін аударма әдістері деп ... қиын ... ... ... ... ... мәтінінде мынадай тарихи реалийді кездестіруге болады:
«Уордорский манускрипт»: «…my Saxon aythority in the Wardour Manuscript
records at great ... ... ... ... ... ... кетеді:
«Anglo-Norman Manuscript in the possession of Sir Arthur Wardour».Орыс
тіліне аудару барысында аудармашы мұндай түсіндірулерді ... оның ... ... ... ... ... «Ақ ... повестін ағылшын тіліне аударған Фейферов. Ол
сілтеме арқылы мынадай реалий ... ... ... ... ата, ... киіз үй және де т.б. Ал ... ... арқылы үш қана реалийді
түсіндіріп кетеді: ақсақал, қымыз, астапралла.
Сонемен ... ... ... ... беру ... ... ... секілді бұл
сөзді түсіндіріп кетеді, ал Гинзбург марал сөзін ... ... оның ... бірі ... көңіл бөлмей, deer деп аударады.
Қорытынды.
Реалий аударманың ең қиын, күрделі құбылысы, ... ... ... ... ... ... бірі. Реалий латынның
relis «вещественный, ... яғни ... ... ... ... ... кеткенбіз. Орыс сөздігіне қарасақ,
реалия ... ... тән кез ... ... ... ... ... заттар мен ұғымдарды білдіреді. С. Влахов
пен С. ... ... в ... кітабында ... екі ... кей ... ... ... ... ... аударма жолмен берілмейтіндігін
дәлелдейді. ... А.В. ... ... ... аударылмайтын» ешқандай
сөз болмайды деп сөздік қатынас жағынан, ... ... ... ... ... ... ... Автор
сондайақ «жеке элементке ... ... ... ... ... ... ... деп контекстуалдық аудармаға ... ... ... қиындығы: аударма тілінде сәйкестік
табылмауы (баламаэквивалент); реалийдің ... ... ... және ... ... оның ... және рухани бояуын
жеткізу деп ой ... ... ... ... ... ... ... А.Ф. Федоров былай бөледі. Біріншіден, ... ... ... ... ... тура ... сөздің
өзіне немесе тікелей оның өз тілінде ... ... ... ... ... ... бар элементтер негізінде және
морфологиялық қатынастағы сол ... сай ... ... ... сөз ... сөз тіркесі немесе күрделі сөйлем жасау. Үшінші тәсіл
шет тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... ұқсас ьолып шықпаса да белгіленген сөздерді пайдалану.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... аударма.
Іс жүзінде ұлттық сипаттағы реалийдің нақтылы контекстегі қызметін
жеткізу ... мәні зор. ... ... реалийді әдеби
көркем ... ... ... ... ... ... композициялық ролін ... ... ... өзі ... ... орналасқан сөздердің қолданылу мағынасына қарай
анықталады. Түпнұсқаның реалийі мен ... ... ... барысында оның семантикалық жақындығын ... ... тіл мен ... ... ... ... ұқсастығы аударманың дұрыс жасалғанын көрсетеді.
Аударма бейтарап (пассивті) ұлттықсипаттық реалийлердің ... ... ... ... ... ... ... реалийді
аудару барысында оған қандайда бір ... ... ... қажет. Мысалы, мыс бақырды мыс тиын деп атау ... ... ... ... Бір ... екі ... тең ... жарты тиынға
тең.
Мәселен, орыс тіліндегі калачты дәл аудару мүмкін бе?
Түпнұсқадағы ... ... ... әралуан кей жағдайда
реалийдің атауы (немесе оның баламасы) ... ... ... ... ... ... ... түрде реалийдің көзге
көрінерліктей ... ... ... ... ... ... аудармада жеткізуде түпнұсқалық мағынасын ... ... оның ... да, ... да ... ... бейнелеу сипаты еш әлсіремеуі тиіс. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір стильдік ... ... ... ... ... ... заттық мазмұнындағы
ұғымымен айқындау, өзінің стилистикалық бояуының мәнін білу ... ... ... ... ... ... бейнелеукөркемдік элементтерімен өзара әрекеттесуі ... ... ... ... бірде бейнелеу ұғымда, бірде
әзіл, ... ... ... ойды ... ... нақты бір нәрсеге
назар аудару, болмаса тереңірек ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерді және
олардың сөздерін бейнелеп ... ... ... белсенді
кезеңі саналады. Реалийлерді кейде сол күйінде қалдыруға да, кейде сол
тілге ... ... ... ... да ... ... тілді жаңа ұғымдармен байытады, кейде ... ... ... ... енеді. Шығарманың ұлттық сипатын, түрін сақтап,
ұлттық колоритін дәл, ... бере білу ... ... ... дара ... болмысын байқатады. Аудармашы-суреткер
(А.Заверин ... ... ... тең ... асып түсетін
шығармашылық тұлға деп саналады. Ұлттық ... ... ... Абай, М. Әуезов шын ... ... Олар әлем ... классикасынан аударма ... ... озық ... көрсетумен бірге, ұлттық тіл ... ... ... ... әдебиеттер тізімі.
1. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. ... ... М.: ... -Изд -1976
2. Бреус Е.В. Основы теории и практики перевода с ... ... ... -М.: ... ... С., ... С. ... в переводе. -М.: Высшая школа.-
1986
4. Уваров В.Д. Материальные и ... ... и их ... ... -М.. ... ... ... Ю.С. Передача имен собственных и ... ... - ... ... ... А.С. ... ... Филологические науки.-1978
7. Реформатский А.А. Введение в ... -М.: ... ... Е.М., ... В.Г. Язык и ... в преподавании русского языка как иностранного.
-М.: Русский язык,-1983
9. Виноградов В.С. ... ... ... ... ... ... ... университета,-1978
10. Томахин Г.Д. Реалии американизмы. -М.: Высшая школа,-1988
11. Бархударов Л.С. Язык и ... -М.: ... ... Крупное В.Н. В творческой лаборатории переводчика. ... ... ... А.В. Введение в теорию ... -М.: ... на ... ... ... А.А. ... или транскрипция?// Сб. Восточно
славянская ономастика. -М.:-1972
15. Ахманова О.С. Словарь лингвистических ... -М.: ... ... Н.М. ... ... ... ... -М.: наука.-
1972
17. Рецкер И.Я. О закономерных соответствиях при переводе на родной
язык// Сб. ... ... и ... ... ... -М.: ... Рецкер И.Я. Теория перевода и переводческая ... -М.: ... ... В.В. ... ... -М.: Изд ... ... Томахин Г.Д. США. Лингвострановедческий словарь. -М.: Русский
язык.-1999
21. Медникова Э. Послесловие. Комментарий//Capole T. The Grass ... at ... Moscow: Progress ... -1974.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінен ағылшын тіліне реалиялардың аудару мәселелері және реалийлердің жіктелуі35 бет
ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті және аударма саласының дамуы мен зерттелуі80 бет
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь