Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау

ҚЫСҚАРТЫЛҒАН АТАУЛАР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
1 САҚ ТАЙПАЛЫҚ БІРЛЕСТІКТЕРІНІҢ ЭТНИКАЛЫҚ ТАРИХЫ
1 Сақ (скиф) бірлестіктерінің этносаяси тарихы
1.2 Ежелгі сақ тайпалары мен түркі халықтарының
этнолингвистикалық идентификациясы
1.3 Сақ мәдениетіндегі алтай халықтары дүниетанымының
ықпалы
2 ҮЙСІН ЭТНОГЕНЕЗІНІҢ ТАРИХЫ
2.1 Ежелгі усунь бірлестігінің этносаяси тарихы
2.2 Үйсін тайпасының шығу тегі мәселесінің тарихы
3 ҚАҢЛЫ ЭТНОСЫНЫҢ ТАРИХЫ
3.1 Ежелгі кангюй халқының этникалық мәселесі
3.2 Ежелгі кангюй халқының этникалық сипаты
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Әлемдік тарихта елеулі орын алған және артында жоғары мәдени мұра қалдырған сақ, усунь, кангюй сынды этностарының этникалық тарихына тоқталу, олардың қандай этносқа жатқандығын анықтау бүгінгі таңда маңызды факторлардың қатарында. Сондықтан да, аталмыш тайпалық бірлестіктердің қандай тілде сөйлегенін айқындайтын, олардың қазіргі дүние жүзіндегі қандай халықтардың арғы тегі болғанын анықтайтын және ашып көрсететін зерттеу жұмысы қажет.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ортa Азия мeн Қaзақстанның этногенетикалық тариxын, көне мәдениетін тектеу ең алдымен біздің заманымызға дейінгі VІІІ ғасыр мен біздің заманымыздың Х ғасыры аралығында өмір сүрген сақтар, усуньдер және кангюйлар сияқты iрi этникалық бірлестіктер жайлы мәселелердің шешілу мүмкіндіктеріне тығыз байланысты екендігі бұл күндері күмән туғызбаса кepeк. Аталмыш тайпалық бірлестіктер ежелгі әлемдегі ең саяси ықпалды күштердің қатарында болғаны белгілі. Олардың мекендеген территориялық аймағы да Еуразияның солтүстік жағындағы өте кең далалық аймақтарды алып жатты. Сақ және сақ тектес түрлі скиф тайпаларының мекендеген аумағына қазіргі Қазақстан, Қытай, Моңғолия территориясынан бастап Дунай өзенінің бойына дейінгі жерлер кірген. Ал кангюй тайпалық бірлестігі Қазақстанның басым бөлігін алып жатты. Одан бөлек Кангюй мемлекетіне қазіргі Өзбекстан, Түркіменстан секілді Орта Азиялық елдердің территориясындағы және Ресейдің оңтүстігіндегі далалық аймақтар мен Орал маңындағы ежелгі мемлекеттер бағынған. Усунь мемлекетінің территориясына қазіргі Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағы, Қырғызстанның басым бөлігі және Қытайдың батыс аймақтары кірген. Сондықтан осындай кең байтақ территорияға ие болған және кейін қазақ халқының этнос болуына қомақты үлесін қосқан осы тайпалық бірлестіктердің этникалық тарихын зерттеу тек ғылыми ғана емес, саяси идеологиялық тұрғыдан да өзекті болып отырғаны айқын. Осы сақ, усунь, кангюй секілді тайпалардың тарихы жайлы шет елдік және отандық ғалымдардың ауқымды зерттеулеріне қарамастан, көптеген мәселелер мен сұрақтар шешілмеген күйінде қалуда. Шешілмей келе жатқан проблемалардың қатарында аталмыш этностардың қандай тілде сөйлегені туралы сұрақ. Мәселен, Г. М. Бонгард-Левин мен Э. А. Грантовскийдің айтуларына қарағанда сақ, скифтердің тілі жөніндегі мәселе ХIХ ғасырдың өзінде-ақ қызу пікірталас тудырған [1, 21 б.]. Осы жайында түрлі пікірлер айтылған. Бір нұсқа бойынша, скифтер (сақтар) түркі немесе монғол халықтарына жатқызылады. Сонымен қатар, скифтердің үнді-ирандық текке жататындығы жайлы гипотезаның пайда болуына да аз уақыт өткен жоқ.
Өз артында бай мәдени мұралармен қатар ежелгі әлемнің этносаяси қатынастарында мәңгі өшпес ізін қалдырғандықтан және Еуразиядағы көптеген көшпелі түркі халықтарының, соның ішінде қазақ халқының құрамына сіңіп, ұлт болып қалыптасуына зор ықпал еткендіктен, қазіргі қазақ қоғамы үшін сақ, усунь және кангюй тарихын зерттеу бүгінгі таңда өзінің өзектілігін жоғалта қойған жоқ.
1 Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А. От Скифии до Индии. Загадки истории древних ариев. – Москва., «Мысль», 1974. – 124 стр. с ил.
2 Абаев В. И. Осетинский язык фольклор. – М.: Л: АН. 1949. – 602 стр.
3 Дюмезиль Ж. Скифы и Нарты. Сокр. пер. с франц. А. З. Алмазовой. Послесл. В. И. Абаева. – Москва.: Наука. Главная редакция восточной литературы. 1990. – 229 стр.
4 Граков Б. Н. Скифы. Научно-популярный очерк. – М.: Издательство Московского университета, 1971. – 200 стр.
5 Раевский Д. С. Мир скифской культуры / Послесл. В. Я. Петрухина, М. Н. Погребевой. – М.: Языки славянских культур, 2006. – 600 стр. – (Studia historica).
6 Акишев А.К. Искусство и мифология саков. – Алма-Ата.: Наука, 1984. – 176 стр.
7 Sulimirski T. Scythian Antiquities in Western Asia. – Artibus Asiae. Vol. XVII. 3/4. – 1954.
8 Гассанов З. «Царские скифы». Этноязыковая идентификация «царских скифов» и древних огузов. – New York: Liberty Publishing House, 2002. – 486 стр.
9 Толстов С. П. Древний Хорезм. Опыт историко-археологического исследования. – Москва.: Издание МГУ, 1948. – 442 стр.
10 Тревер К. В. Этнический состав населения Средней Азии в VI – Vвв. до. н. э. // СЭ, 1947, № VI – VII.
11 OLD PERSIAN TEXTS. Based on Roland G. Kent, Old Persian, 1953. http://www.rabbitmoon.home.mindspring.com/asw/oldpersian.html
12 Известия древних писателей греческих и латинских о Скифии и Кавказе. Пер. В. В. Латышева. // ВДИ, 1947, № 1 – 2; 1948, № 1 – 4; 1949, № 1 – 4.
13 Великая Степь в античных и византийских источниках: Сборник материалов / Составление и редакция А. Н. Гаркавца. – Алматы: Баур, 2005. – 1304стр.
14 Абаев В. И. Скифский быт и реформы Зороастра. // «Arhiv Orientalni», Praha, XXIV, 1956, № 1.
15 Григорьев В.В. О скифском народе саках. – Алматы: ТОО «Хант», 1998. – 256 стр.
16 Дандамаев М. А. Поход Дария против скифского племени Тиграхауда. // КСИА, 1963. вып. 61.
17 Пьянков И. В. К вопросу о маршруте походе Кира ІІ на массагетов. // ВДИ, 1964, № 3.
18 Историки античности: В двух томах. Том первый. Древняя Греция: пер. с древнегреч. / Сост., вступ. ст. и примеч. М. Томашевской., ил. С. Крестовского. – М.: Правда, 1989. – 624 стр., ил.
19 История Казахстана в произведениях античных авторов. В двух томах. Т.I. Древнегреческие авторы о Великой Степи. Составление и редакция Гаркавца А. Н. – Астана: Фолиант, 2005. – 364 стр.
20 Хрестоматия по истории древнего мира. Том І. Древний Восток. Сост. И. С. Кацнельсон, Д. Г. Редер. – М.: Учпедгиз МП СССР, 1950. – 359 стр.
21 Дьяконов И. М. История Мидии от древнейших времен до конца ІV века до. н. э. – Москва-Ленинград: Издательство АН СССР, 1956. – 490 стр.
22 Древне-Тюркский словарь / Составление и редакция В. М. Наделяева, Д. М. Насилова, Э. Р. Тенишева, А. М. Щербака – Ленинград: “Наука”, 1969. – 680 стр.
23 Китәби Дәдә Горгуд. Тәртиб, транскрипсиjа, садәләшдирилмиш вариант вә мүгәддимә Ф. Зеjналов, С. Әлизадәниндир. Нүсхә фәргләри вә шәрhләрин мүәллифи С. Әлизадә. Тарихи-чоғрафи геjдләрин мүәллифи С. Әлиjаров. – Бакы.: Jазычы, 1988. – 265с. + 12 jап. шәк.
24 Киелі кітап. Таурат, Забур және Інжілден алынған, қысқаша түсініктемелер берілген таңдамалы жазбалар / Қайтадан қаралып, түзетулер мен қосымша жазбалар енгізілген үшінші басылым, 1996 ж. Қазақша аудармасы және көркемделуі – Стамбул: «Жаңа өмір» баспасы, 1993, 1996 жж. – 624 бет.
25 История Казахстана в арабских источниках. Т.1. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Извлечения из арабских сочинений, собранные В. Г. Тизенгаузеном. Подготовка к новому изданию, введение, дополнения и комментарии Б. Е. Кумекова, А. М. Муминова. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – 711стр.
26 Скржинская М. В. Скифия глазами эллинов. – СПб.: Алетейя, 2001. – 304 стр. – (Античная библиотека. Исследования).
27 Ирмуханов Б. Б. Прошлое Казахстана в письменных источниках. Vв. до н. э. – XVв. до н. э. (Извлечения из источников). – Алматы: Өлке, 2006. – 552 стр.
28 Груссе Р. Империя степей. Аттила, Чингисхан, Тамерлан. Том I. Пер. с франц. Х. К. Хамраева. / сост. Б. М. Сужиков. – Алматы: Санат, 2005. – 286стр.
29 Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. І том. Моңғолдың құпия шежіресі / Көне моңғол тіліндегі түп-нұсқалық транскрипциясын, ғылыми-мағыналық аудармасы мен түсіндірмелерін, көрсеткіштерін жасаған Н. Базылхан. – Алматы: Дайк-Пресс, 2006 – 400 б.
30 Щербак А. М. Огуз-наме. Мухаббат-наме. Памятники древнеуйгурской и староузбекской письменности. Отв. ред. А. К. Боровков. АН СССР, Институт языкознания. М.: Издательство восточной литературы. – 1959. – 168 + 1 стр.
31 Әдеби жәдігерлер. Жиырма томдық. 2-.: Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі / Көне түркі тілінен аударып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А. Қ. Егеубай. – Алматы: «Таймс» баспа үйі, 2007. – 592 бет.
32 Бичурин Н. Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – М.-Л. Издательство АН СССР. - 1950. Том І – 384 с.
33 Аманжолов К., Тасболатов А. Қазақстанның әскери тарихы. – Алматы Білім, 1999. – 312 бет, суретті.
34 Бабур-наме. Захир ад-дин Мухаммед Бабур.
http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Babur/frametext2.htm
35 Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық / Қаз. ССР ғылым акад. М. О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. – Алматы: Жазушы, 1986. – Т. 6 : Батырлар жыры (Мұрын жыраудан жазылған мұралар. Құраст. Қ. Сыдиқов, О. Нұрмағанбетова; жауапты шығарушы Е. Құдайбергенов). – 1990. – 272 бет., суретті.
36 Бичурин Н. Я. (Иакинф). Средняя Азия и Восточный Туркестан. (Составитель Н. Е. Акбаев). – Алматы: Санат, 2001. – 352 с.
37 Хрестоматия по древней русской литературе ХІ – ХVІІ веков. / Составил Н. К. Гудзий. Издание пятое, исправленное и дополненое /. – М.: Государственное учебно-педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР. 1952. – 552 стр.
38 Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей. – ТОО «Астана Даму-21». – Астана, 2006. – 256 стр.
39 Д’ Oссон К. От Чингисхана до Тамерлана (Перевод и предисловие проф. Н. Козьмина) 2-е издание. – Алматы: Санат, 2001. – 256стр.
40 Ахинжанов С. М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1989. – 293 с.
41 Шакарим Кудайберды-улы. Родословная тюрков, казахов, киргизов. Династии ханов. Пер. Б. Каирбекова. – Алма-Ата, СП Дастан, 1990. – 120 стр.
42 Толеубаев А. Т. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов (ХІХ – начала ХХ в). – Алма-Ата: Ғылым, 1991. – 214 стр.
43 Арғынбаев Х. А. Қазақ отбасы. – Алматы: Қайнар, 1996. – 288 стр.
44 Зуев Ю.А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. – Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 338 с. + вкл. 12 с.
45 Pulleyblank E. A consonantal System of Old Chinese. – Asia Major, Vol. 9 (1962 – 1963), № 2, p. 240.
46 Бичурин Н. Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – М.-Л. Издательство АН СССР. - 1950. Том ІІ – 336 с.
47 Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральнай Азии и Дальнего Востока. М. 1961. – 222 стр.
48 История Казахстана в произведениях античных авторов. В двух томах. Т.ІI. Латинские авторы о Великой Степи. Составление и редакция Гаркавца А. Н. – Астана: Фолиант, 2006. – 380 стр.
49 Ирмуханов Б. Б. К вопросу о происхождении казахского народа (Дооктябрьская историография): Учебное пособие. – Алматы: Ғалым, 2008. – 288 с.
50 Рашид-ад-дин. Сборник летописей. – Т.I, кн. 1 – 2. – М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1952. – 320 с.
51 Аманжолов С. А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алма-Ата, 1959. – 72 стр.
52 Абульгази. Родословное древо тюрков, пер. Г.С. Саблукова. – Казань, 1906. – с.42.
53 Кадырбаев А.Ш. Персидские и китайские источники о переслении кипчакских в Дашт-и Кипчак (в ХІ – начале ХІІІ в.) // Материалы международного круглого стола «Историко-культурные взаимосвязи Ирана и Дашт-и Кипчака ХІІІ – ХVІІІ вв.» (Алматы, 11-12 марта 2003 г.). – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – 372 стр.
54 Паркер Э. Татары. История возникновения великого народа. – М.: ЗАО Центрполиграф, 2008. – 223 с.
55 Маркварт И. О происхождении народа куманов // Cайт «Великая степь» http://steppe.hobi.ru/books/markvart1-00.shtml.
56 Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа. – Ташкент, 1974. – 344 с.
57 Кадырбаев А.Ш. Канглы: племя или государство? // Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. – М., 1986. Материалы XX годичной научной сессии ЛО ИВ АН СССР. Ч.1. 1985.
58 Карпини Плано Дж. Дель. История монголов. Г. де Рубрук. Путешествие в восточные страны. – 4-е изд. – М.: Мысль, 1997. – 460 с.
59 Кобланды-батыр. Казахский героический эпос. М, Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1975. – 446 стр. с ил. («Эпос народов СССР»).
60 Народы мира: историко-этнографический справочник / Гл. ред.Ю. В. Бромлей. – М.: Сов. Энциклопедия, 1988. – 624 стр.: ил., 6 л. цв. карт.
61 Литвинский Б.А. Кангюйско-сарматский фарн (К историко-культурным связям племен южной России и Средней Азии). – Душанбе: «Дониш», 1968. – 120 с. + 6 табл.
62 Мухтархан О. Проблемы этнополитической истории Казахстана в V в. до. н. э. – V в. н. э. (Саки, юечжи, гунны, усуни, кангюи по древнекитайским источникам). 07. 00.009. Алма-Ата, 1991. – 18 стр.
63 Кайдаров А.Т. К историко-лингвистической характеристике канглы (кан)//Тюркская ономастика. – Алма-Ата, 1984. – с.39-47.
64 Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники. – М.: Наука, 1964. – С. 150-180.
65 Кляшторный С.Г. Кангюйская этно-топонимика в орхонских текстах // СЭ, 1951. – № 3. – С. 55-59.
66 Зуев Ю.А. Тамги лошадей из вассальных княжеств (Перевод из китайского сочинения VIII – X вв. Танхуйяо, т. III. цзюань 72, стр. 1305-1308): Новые материалы по древней и средневековой истории Казахстана // ТИИАЭ АН Каз. ССР. – Т.8. – Алма-Ата, 1960. – 97 с.
67 Байпаков К. М. Взаимодействие оседлого и кочевого населения как фактор развития этнических процессов. // Вестник АН Каз ССР, 1987, № 8, 23 б.
68 Бернштам А. Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южного Казахстана. // Известия АН СССР, № 67, сер. археологич. вып. 2. Алма-Ата., 1950.
69 Литвинский Б. А. Джунский могильник и некоторые аспекты кангюйской проблемы. // СА, 1967, № 2.
70 Левина Л. М. Керамика нижней и средней Сыр-Дарьи в І тыс. н. э. Тр. ХАЭЭ, т. VІІ, М.:1971.
71 Буряков Ю. Ф. Генезис и этапы развития городской культуры Ташкентского оазиса. Ташкент, 1982, 107 б.
72 Аристов Н. А. Заметки об этническом составе тюркских племён и народностей // Живая старина, год IV. - Спб., 1896, вып. III - IV. – с. 368.
73 Daffina P. La migrazione dei dei Wu-sun. // Revista degli studi oriental. Vol. 44. № 2. 1969.
        
        ҚЫСҚАРТЫЛҒАН АТАУЛАР ТІЗІМІ
ДТС – Древнетюркский словарь
ВДИ – Вестник древней истории
МҚ – Махмуд ...... ... института археологии АН СССР
СА – Советская археология
СЭ – Советская этнография
ТИИАЭ АН КазССР – ... ... ... ... и ... ... ХАЭЭ – Труды Хорезмской археолого-этнографической экспедиции
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Әлемдік тарихта елеулі орын алған
және артында жоғары мәдени мұра қалдырған сақ, ... ... ... ... тарихына тоқталу, олардың қандай этносқа жатқандығын
анықтау бүгінгі таңда маңызды факторлардың қатарында. ... да, ... ... ... ... ... айқындайтын, олардың
қазіргі дүние жүзіндегі қандай халықтардың арғы тегі болғанын анықтайтын
және ашып көрсететін зерттеу жұмысы қажет.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ортa Азия мeн ... ... көне ... тектеу ең алдымен біздің
заманымызға дейінгі VІІІ ғасыр мен біздің заманымыздың Х ғасыры аралығында
өмір сүрген сақтар, усуньдер және кангюйлар сияқты iрi ... ... ... ... ... ... ... бұл күндері күмән туғызбаса кepeк. Аталмыш тайпалық бірлестіктер
ежелгі әлемдегі ең саяси ықпалды күштердің қатарында болғаны белгілі.
Олардың мекендеген ... ... да ... ... жағындағы
өте кең далалық аймақтарды алып жатты. Сақ және сақ тектес ... ... ... ... ... Қазақстан, Қытай, Моңғолия
территориясынан бастап Дунай өзенінің бойына дейінгі жерлер ... ... ... ... ... ... ... алып жатты. Одан
бөлек Кангюй мемлекетіне қазіргі Өзбекстан, Түркіменстан секілді Орта
Азиялық елдердің территориясындағы және Ресейдің оңтүстігіндегі далалық
аймақтар мен Орал маңындағы ... ... ... ... мемлекетінің
территориясына қазіргі Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағы, Қырғызстанның
басым бөлігі және ... ... ... ... ... осындай кең
байтақ территорияға ие болған және кейін қазақ халқының этнос болуына
қомақты үлесін қосқан осы тайпалық бірлестіктердің этникалық тарихын
зерттеу тек ... ғана ... ... идеологиялық тұрғыдан да өзекті болып
отырғаны айқын. Осы сақ, ... ... ... ... ... ... шет
елдік және отандық ғалымдардың ауқымды зерттеулеріне қарамастан, көптеген
мәселелер мен сұрақтар шешілмеген күйінде ... ... келе ... ... ... ... ... тілде сөйлегені туралы
сұрақ. Мәселен, Г. М. Бонгард-Левин мен Э. А. Грантовскийдің айтуларына
қарағанда сақ, скифтердің тілі жөніндегі мәселе ХIХ ... ... ... ... [1, 21 б.]. Осы ... ... пікірлер айтылған. Бір
нұсқа бойынша, скифтер (сақтар) түркі немесе монғол халықтарына
жатқызылады. Сонымен қатар, скифтердің үнді-ирандық текке жататындығы жайлы
гипотезаның ... ... да аз ... өткен жоқ.
Өз артында бай мәдени мұралармен қатар ежелгі әлемнің этносаяси
қатынастарында мәңгі өшпес ізін ... және ... ... ... ... соның ішінде қазақ халқының құрамына сіңіп, ұлт
болып ... зор ... ... қазіргі қазақ қоғамы үшін сақ,
усунь және кангюй тарихын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... деңгейі. Бүгінгі таңда сақ, үйсін, қаңлылар сияқты
Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... аса ... ... ... бірлестіктерді зерттеу өзіндік методологиясы арнасы бар
ғылыми бағытқа айналды. Скифология тақырыбы әлемдік ... кең ... ... ... жүйелі түрде зерттеу XIX ғасырда басталып, осы
XXI ғасырда да жалғасын табуда. Осы ... ... сақ ... ... көлемді ғылыми материалдар ... ... Сақ тілі ... ... В. И. Абаевтың [2], С. С. Бессоновтың, Г.
Виденгреннің, Ж. Дюмезильдің [3], С.А. ... Г. ... Л. ... Г. А. ... М. И. Артамоновтың, Э. Бенвенисттің, Б.
Н. Граковтың [4], В. Г. ... Э. А. ... В. П. ... И. ... А. ... В. Ф. Миллердің, Б. А. Рыбаковтың
еңбектерінде зерттелген. Скиф өнеріндегі мифологиялық талдау ... С. ... Е. Е. ... Д. А. ... Б. Н. ... С. ... [5] жұмыстары арналған. Д. С. Раевскийдің, Е. Е.
Кузьминнің, Д. А. ... А. М. ... ... ... сақ ... ... ... семантикасын талдау болып
табылады [6]. Аталмыш проблема Д. С. ... [5], А. К. ... ... ал ... ... А. М. ... ... И.
В. Куклинаның зерттеулерінде толық қамтылған.
Біздің көзқарасымыз бойынша жоғарыда берілген ... бір ... ... жиі ... Олардың барлығында дерлік сақ, скиф қоғамын
монотілді, яғни үнді-ирандық тұрғыдан ғана ... ... ... ... да ... авторлардың еңбектері сақ, скиф мәдениеті мен тілін
осылай бір ізді суреттеуге негіз ... ... ... ... еуропоцентристік концепцияларына қайшы келген фактілерді «иран
мәдениеті ішіндегі скиф мәдениетінің» ерекше бір тармағына ... ... ... ... ... ... ... дәлелдер келтіріп түсіндірмейді
де.
Батыс авторларынан М. Ростовцев пен Э. Г. ... ... ... тудырады. Осы қатарда Т. Сулимирскийдің жұмысын да атап ... Скиф ... ... ... қарастырған жалғыз зерттеу
осы Т. Сулимирскийдің еңбегі деуге болады [7]. Скифтердің шығу тегі, ... ... ... ... зерттеген ірі зерттеушілер қатарынан
француз ғалымы Ж. Дюмезильді атап ... ... сақ ... ... Бахаддин, Тоған Зеки Валиди, ... Атач ... Бала ... Али ... ... ... Дурмуш Ильхами,
Мемиш Экрем, Эрдоған Мерчи айналысқан. ... ... мен ... тіліндегі, діни идеологиясындағы ауыз ... ... ... ... салыстырмалы-тарихи идентификация
әдісін қолдана отырып ... ... ... З. Гассановтың
еңбегінің орны ерекше [8].
Орта Азия мен Қазақстанның этногенетикалық тарихында аса ... ... ... ... ... ... біршама жақсы зерттелген.
Дегенімен, бұл тақырыптың кейбір қырлары күні бүгінге дейін зерттеушілердің
арасында бір-бірімен қарама-қайшы көптеген тұжырымдардың ... ... ... тыс ... ... ал ... ... ғылыми
талқыға түскен жылдары соңғы кезде көмескі тартқандығын мойындауға тура
келеді. Усуньдердің сақтармен тамырластығы, яғни ... ... ... ... да ... деп ... ... Сондықтан да
болар, ғылыми әдебиеттерде «сақ-усунь мәдениеті» атты ... ұғым ... ... ... ... ... категория
есебінде қолданылып жүр. Ғылыми әдебиеттегі усуньдердің этникалық ... ... ... ... ... ... ... бір тобы усуньдерді ... пен ... ... ... Страбон мен Помпей Трогтың
еңбектерінде аттары аталатын аси немесе асиан тайпаларымен ... тобы ... ... кейінгі түркі халықтарының этногенезінде
маңызды рөл ... ... ... ... ... байланыстырады.
Бірқатар қазақ зерттеушілері ежелгі усунь халқын кейінгі үйсін тайпасының
атымен үндестігіне ... ... ... ... іздейді.
Шамамен б.з.д. ІІ ғ. мен б.з. ІV ғ. ... өмір ... ... ... деп ... ірі тайпалық бірлестік ... ... және ... ... мен ... қомақты еңбектер жазды. Осы
уақытқа дейінгі ... ... ... ... ... ... жалпылама болса да этнографиясы, тілі жайында тың
ұғымдарды қалыптастырды. ... ... ... ... кангюй
бірлестігінің қазіргі қазақ халқының құрамындағы ... ... ... ... ден қоюшылық та жоқ емес. Алайда, мәселенің
мүлдем ... ... ... ... жатқанымен әлі де болса бір қайнауы
жетпей жатқан, әлі мейлінше ... ... да ... ... ... этникалық болмысы жөніндегі мәселенің күні бүгінге ... ... ... қасы. С. П. Толстов [9, 244 б.] пен Б. А. Литвинский аталмыш
бірлестікті Батыс ... ... ... ... ... иран
тілдер тобының бір тілінде сөйлеген сақтардың» ... ... А. Н. ... ... ... ... ... екендігін айтады.
Сонымен диссертациялық тақырыпқа тікелей қатысты деген ... ... шолу ... осы ... ... табыстармен бірге,
әлі де болса бірқатар ізденістерді керек ... ... ... ... ... Ең ... ... этникалық бірлестіктердің кең
хронологиялық ауқымда жіне бірыңғай тақырыптық жүйеде ккүні бүгінге дейін
зерттелмегендігін баса айту ... ... ... ... ... және ... жағынан ұқсас этностарды ... ... ... ғана Қазақстан мен Орта Азияның ... ... І ... мен біздің заманымыздың Х ғасыры
аралығындағы тарихының беймәлім ... ... ... мен ... ... бере ... Себебі, шамамен бір кезеңде өмір ... ... ... ... ... ... тағдырлас
болды. Олардың өмір сүрген ... ... кең ... ... орналасқан бірыңғай мәдени-шаруашылық және этносаяси кеңістік
ретінде сипаттауға болар еді.
Зерттеу жұмысының нысаны. Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. ... ... сақ, ... кангюйлердің этникалық тарихын этносаяси және
этномәдени ... ... ... ... ... ... жұмысының пәні. Тарих ғылымының этникалық тарих саласындағы
ғылыми-теориялық және тәжірибелік бағыт бойынша сақ, ... және ... ... ... ... ... ықпалын
этногенетикалық, этнотарихи және лингвистикалық тұрғысынан талдап, жазу.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... VIII ғ. және б.з. Х ... ... ... ... ... ғұмыр кешкен сақ,
усунь, кангюй бірлестіктерінің ... ... ... ... мен ... жаңа ... негізінде жүйелілікпен негіздеп, әрі
саралай отырып аталмыш халықтардың этногенезін анықтау – ... ... ... ... ... Бұл ... ... тақырыптық зерттеу объектісі ретінде ... ... ... ... ... этнолингвистикалық тамырластығынан
және саяси тағдырластығынан туындап отыр. Еңбектің жоғарыда айтылған басты
мақсатын ойдағыдай ... ... ... ... ... ... ... мынадай міндеттерді орындауға саяды:
- Скифологияда, «кангюй және усунь мәселесіне» байланысты барлық
тарихи-этникалық, археологиялық, лингвистикалық және ... ... ... ... жасау;
- Аталмыш этникалық бірлестіктердің этносаяси тарихы ... ... ... мәліметтерді жүйелеу, әрі бірыңғай ... ... Осы ... ... ... ... ... қатысты
деген ежелгі авторлар мен жылнамашыларының қалдырған мәліметтерін
ғылыми қорыту.
- Сақ, усунь және кангюй тайпалық бірлестіктерінің ... ... ... ... ықпалын ашып көрсету.
Сонымен аталған міндеттердің әрқайсысының орындалу деңгейімен ... ... ... ... ... ... ... айтуымыз қажет. Мысалы, усунь және кангюй тайпаларының тілдік
ерекшеліктерін анықтауға басты себеп болатын жеке адам ... ... ... т. б. атаулар жөніндегі мәліметтер ... ... ... ... осы мәселе диссертациялық жұмыста жеткілікті
дәрежеде шешілді дей алмаймыз. Мұндай олқылықтардың орнын ежелгі антикалық
және ортағасырлық ... ... ... ... ... Бірақ антикалық деректердің қытай деректерімен ... ... ... аудару қажет. Сондықтан да деректердің
бұл категориясы еңбектің соңғы екі тарауын жазу ... ... ... ... ... ... шеңбері. Зерттеу жұмысында сақ, үйсін,
қаңлы бірлестіктері өмір сүрген б.з.б. VIII ... мен б.з. X ... ... жұмысының территориялық ауқымы. Ежелгі сақ, усунь және кангюй
этностарының мекен еткен территориялары қазіргі Монғолия, ... ... ... және жалпы Еуразияның басқа да көптеген кең байтақ далалық
аймақтарын алып жатыр.
Зерттеу ... ... ... ... ... ретінде нақты бір тарихи оқиғаларды немесе
құбылыстарды, үрдістерді қарастырғанда олардың тарихи уақытының және
кеңістігінің ерекшеліктерін қатаң ескерілуі жөніндегі белгілі ғылыми
қағиданы басшылыққа ... ... ... ... ... ... жүйелілік негізінде орындалып, қарастырылып отырған кезеңнің даму
бағыттарын шынайы көрсету басты өлшемге алынды. Осыған орай деректерді
талдап, қортындылағанда тарихи-салыстырмалы, нақтылық, себеп-салдарлық
(корреляциялық) секілді ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар кеңестік кезеңде сыңаржақ зерттеліп,
қасаң көзқарас пен идеология тұрғысынан қарастырылған ежелгі көшпелі
этникалық бірлестіктердің тарихына ... ... ... ... ... төл ... ... түрде жазылуы барысында жарық
көрген, отандық этникалық тарих бағытында қалыптасқан жаңа ... ... жазу ... жинақтау, салыстырмалы түрде талдау,
жүйелеп қорыту әдістері ... ... ... ... ... ... принципке негізделді. Аталмыш халықтардың тарихы мен ... ... өмір ... және ... із ... ... тарихи
үрдістерге, құбылыстар мен оқиғаларға байланыстыра қарастырылып зерттелді.
Сондай-ақ, зерттеу жұмысында қойылған міндеттерді шешіп, ғылыми ... ашу ... ... ... мен ... зерттеп тануда
тарихи зерттеудің диалектикалық ... ... ... ... және ... сынды негізгі әдістемелік құралдар, жалпы ғылыми
және арнайы тарихи зерттеу, сонымен ... ... ... ... алынды.
Негізгі критерийі «ақиқат» пен «шындық» болып табылатын зерттеудің
объективтілігіне таным объектілерінің ... ... мен ... ... ... мен ... ... және анықтау
арқылы қол жеткізілді. Сонымен қатар әрбір тарихи ... ... ... ерекшеліктері, автордың өз кезеңіндегі идеологиялық көзқарастары
сынды олардың ең мәнді деген ... ден ... Бұл ... ... ... ... әсіресе этникалық бірлестіктерге тікелей қатысты
топонимдар, гидронимдар мен ... ... ... дұрыс сараптауға өз көмегін тигізді.
Зерттеу жұмысының деректік негіздері. Диссертациялық жұмыстың деректік
негізі үш ... ... ... – бұл ... авторлардың нарративтік
деректері: б.з.д. V ғ. мен ІІІ ғ. аралығында жазылған антикалық ... б. з. ІV ғ. мен ХІ ғ. ... ... VІІ – ХІІІ ... ... ... және ... және шамамен б.з.д. ІІ ғ. мен б.д. Х
ғ. кезеңіне байланысты қытайлық жылнамалар мен деректер. ...... ... мен ... Үшінші – бұл кейінгі ғалымдардың осы
тақырып бойынша ХІХ ғасырдан бергі қарастырып келе ... жаңа ... ... ... ... сонда, ол тарих ғылымында Қазақстан
мен Орта Азия территориясында жасаған көшпелі халықтардың ішідегі ең ірісі
де ... сақ, ... ... ... этникалық бірлестіктердің б.з.д.
VІІІ ғасыры мен б.з. Х ғасыры аралығындағы тарихын осы саладағы ең ... – көне ... және ... ... ... ... ... рет
жан-жақты зерттеу болып табылады. Осы диссертациялық еңбек Қазақстан мен
Орта Азияның б.з.д. I мыңжылдығы мен б. з. I ... ... ... ... тиімді шешуде ежелгі жазбалардың өлшеусіз маңызын және
әлі де болса ашылмай ... аса зор ... тағы да ... ... ... тарихнамада сақ, усунь және ... ... ... ежелгі нарративтік деректер, түрлі
археологиялық жұмыстардың қортындысы және ірі ... ... ... ... мәселелердің өзегін ашатын, көлемді жұмыс жасауға тырыстық.
Оны біз аталмыш тұрғыдан ... ... ... ... сақ, ... ... ... тайпалық бірлестіктердің салт-дәстүрінде
маңызды орын алған алтай халықтарының, атап ... ... және ... мәдениетінің ықпалы айқындалды;
– аталмыш этностардың ... ... және ... ... ... ... ... мен туыстығы
анықталды;
Зерттеудің қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Сақ, ... ... ... ... этникалық тарихына қатысты осы
уақытқа дейін ғылыми ... ... ... ... зерттеулер мен
баспасөз материалдарына жүйелі түрде зерттеу жүргіздік. Нәтижесінде зерттеу
жұмысының алдына қойылған ... ... қол ... ... тұрғысынан диссертацияны қорғауға мынадай негізгі тұжырымдар
ұсынылды:
1. Бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... бірі – ... Қазақстан территориясындағы көшпелі тайпалық
бірлестіктерінің этникалық тарихын кешенді түрде ... ... ... ... кеңес дәуірінде жазылған бірқатар тұжырымдар мен болжамдардың ... өте ... ... ... ... ежелгі көшпелі тайпалық
бірлестіктердің ... ... ... ... ... ... ... отырған мәселені антикалық және қытай авторларының
жазбаша деректеріне негіздеп, ... жаңа ... ... ... ... ... өте зор. Әрине, тарих ғылымы бойынша жүргізілген
зерттеулердің мазмұндық сапасын оған қатысты тарихи ... ... ... арттыра түседі. Осы тұрғыда сақ, усунь, ... ... ... ... ... ... ... деректер
жиынтығына көз жүгіртсек, бұл ... ... ... ... бай
болғанын көреміз.
2. Түркі тайпаларының этнос ретінде қалыптасып, халық болып жетілуіне
аталмыш сақ, ... ... ... ... ... ... игі әсер етті.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі мен зерттеу әдістеріне жалпы
ғылыми және тарихи, әлеуметтік әдістер: ...... ... ... салыстырмалы – тарихи идентификациялау, тарихи – типологиялық,
проблемалық – хронологиялық, тарихи – ... ... ... жұмысының теориялық және қолданыстық маңызы. Зерттеу жұмысының
нәтижелерін Қазақстанның ежелгі тарихы, сақ, ... және ... ... ... және ... тарихы бойынша оқу
курстарын әзірлеуде, ... ... ... ... ... ... қатар Орта Азия мен Қазақстанның ежелгі ... ... ... ... ... және ... кең қолдана алады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Ғылыми зерттеу жұмысының ... ... ... 16-17 ... Абай ... ... ... педагогикалық
университетінің магистратура және РһD докторантура институтының және Анкара
университетінің қатынасуымен «Білім әлеуметтануы» ... ... ... ... және 2013 ... 21 мамырында Ш. Ш. Уәлиханов
атындағы Тарих және этнология институтының аясында өткен ... ... Отан ... жас ... ... атты жас ... ғалымдардың ІV
Халықаралық ғылыми-тәжірибелік ... ... ... ... ... ... қолжазбасы Қазақ ұлттық
педагогикалық университеті, Магистратура және РһD докторантура ... ... мен ... ... талқыланып, қорғауға
ұсынылды.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы алға ... ... ... ... үш ... жеті параграфтан, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер мен ... ... ... САҚ ТАЙПАЛЫҚ БІРЛЕСТІКТЕРІНІҢ ЭТНИКАЛЫҚ ТАРИХЫ
1 Сақ (скиф) бірлестіктерінің ... ... I ... ... мен Орта Азияны, Ауғанстанды, Солтүстік
Үндістанды қамтитын кең-байтақ аумақта ортақ «сақ» деген атаумен ... ... және ... ... тайпалар мекендеген. Геродот (б. з.
б. V ғ.) және басқа антикалық тарихшылар оларды Азиялық скифтер деп ... ... Дон мен ... ... Қара ... ... ... скифтердің және төменгі Еділ бойы мен Оңтүстік Орал өңіріндегі
сауроматтардың, Кир мен I ... ... және ... ... ... ... ... Олар ежелгі парсылармен тығыз
қарым-қатынас жасаған, тіпті б. з. б. VI – V ... ... ... ... ... құрамына да кірген. Ахеменидтік сына
жазба деректемелерде сақтар туралы аз болса да, анық ... ... ... ... үш ... сака ... ... сусынын
пайдаланатын сақтар), сака тиграхауда (шошақ бөрік киетін ... ... ... ... арғы ... сақтар) жайлы баяндалады. Алғашқы
топ Геродотқа таныс болды, бұларды ол ... ... деп ... ... сака ... Геродот ортокарибантилер деп атайды деген
пікір айтады.
Ғылымда сақтардың бұл топтарының Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... бар. Олардың біреуіне сәйкес Шаш
(Ташкент ауданы), Солтүстік Қырғызстан аумағында және ... сака ... ... ... [10, 307 б.], бұл ... ... аумағы кеңірек болған, оған Оңтүстік Орал өңірі мен
Таулы Алтай да енген.
Бұл аймақта ... діни ...... зор тас және ... – сақ ... зерттелді. Пазырық (Таулы Алтай), Шілікті
(Шығыс Қазақстан), Бесшатыр және Есік (оңтүстік-шығыс Қазақстан) обаларынан
ашылған тамаша жаңалықтар ... ... олар ... ... ағаш ... жасалған көркемдігі жоғары бейнелеу өнерінің бұйымдарымен, ... ... ... ... ... ... Бұл қорғаннан
табылған ғажайып олжалар сақ тайпаларының жоғары және көп жағынан өзіндік
төл мәдениеті, «олардың патшаларының» ... және ... ... ... бірінші рет айқын көрсетті. Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... 1) антикалық деректемелерінің мәліметтері: Геродот (б. з. д. V ғ.),
Ксенофонт (б. з. д. VI – V ғғ.), ... (б. з. д. II ғ.) және ... 2) ... ... ... сына ... топтарына бөлуге
болады.
Көне парсы, элам және аккад ... ... ... мен ... ... ... көне ирандықтардың зороастризмдік діни
кітаптарының жинағы – «Авеста» көңіл қоярлық ... ... ... ... ... жазбасының бесінші бағанының, Накши-Рустемдегі ... ... «е» ... және Сузадағы жазбалардың, Ксеркстің
«диулар ... ... деп ... [11] ... маңызы бар. Бұл
текстерде ... ... ... ... ... ... (Иранға қатысты) тарихи фактілері мен кейбір тайпалардың аттары
бар. Дариус пен ... ... дәл ... ... ... ... ең ... қиындық сол, онда мейлінше әр ... ... ... ... араласып кеткен.
Заратуштра уағыздарының «Яштар» кітабына кіретін жолдары – ... ... ... ... ... ... ... ауызша дәстүрге негізделген «Гаттардың» шығуын б. з. б. 1000
– 600 жылдар аралығына, не б. з. б. I ... бас ... ... ... б. з. б. VII – VI ... бас ... ... жайында сөз
болып отыр деп санайды. Бұл жағдайдың екеуінде де «Гаттардың» қалыптасуы
Ахеменидтік кезеңге дейінгі ... ... ... мен ... ... ... жақын басқа бөліктерінің туындаған және шыққан жері
туралы мәселе бойынша ... да аз ... ... ... әлеуметтік
құрылысы, идеологиясы мен тілі және суреттелетін оқиғалардың географиялық
жағдайы жөніндегі ... ... ... ... ... Орта
Азияның және оған солтүстігінде жапсарлас жатқан Қазақстан аймақтарының да
бақташы-егінші тайпаларының ортасында қалыптасқан деген ... ... грек және ... ... тілдеріндегі антик деректемелері де өте
кұнды. Олардың арасында б. з. б. V ғасырдың 40-жылдарының ...... ... ... Геродоттың «Тарихы» ерекше ... ... ... ... ... ... ... тоғыз кіта- бынан
ертедегі Қазақстан тарихы үшін төртінші кітабы неғұрлым ... ... ... ... ... суреттеумен байланысты Евразия тайпалары
жайлы неғұрлым толық ... ... ... ... мен ... ... ... Геродоттың
өзінің байқаулары мен одан бұрынғы адамдардың кейбір жазбаша деректері
алынған. Соңғылардың арасынан Милеттік Гекатей мен ... ... ... ... ... ... тарихы жөнінде Ксенофонт,
Ктесиус және кейінгі кезең авторлары – Берос, ... ... ... ... ... ... ... Страбон бірқатар құнды деректер
қалдырды [13]. Алайда бұларда Қазақстанның ежелгі ... мен ... ... ... көп емес. Оларда келтірілетін тайпалар мен ... ... ... ... өте ... ... Сондықтан жазбаша
деректемелер маңызды, дегенмен де, ... ... ... рөл атқарады.
Қазақстан аумағындағы бақташы тайпалар туралы ең ертедегі деректердің
бірі ... ... ... 13 ... ... Яшт, 143 –144) ... Sairimа, Dаһа және басқа халықтар ... ... ... көне Иран эпосында отырықшы мал өсірушілер мен егіншілердің –
арилердің ... ... ... ... мен Орта Азия ... ... бәрі ... деген ортақ атпен аталады. Кейбір
зерттеушілер тур халқын ежелгі грек деректері бойынша ... ... ... ... ... ... байланыстырады [14].
Неғұрлым көне парсы сына жазуы текстерінде жаңағы көшпелі тайпалар Saka
деген жалпы атпен аталған ... «е» ... ... ... ... Авестаның «турлар» деген атауынан айырмасы сол, ол ... ... ал одан ... қытай деректемелерінде де кездеседі.
Біршама кейінгі кезеңдегі сына жазуы тізімдерінде (Накши-Рустемнен «а»,
Сузадағы «е» ... ... және ... ... ... ... және ... текстері; Ксеркстің «диуларға қарсы жазбасы») сака
термині неғұрлым нақты мазмұнмен толықтырылады. Осы ... ... ... ... ... ... бірлестіктерінің аттары келтіріледі: Sakа
tуаіу раrаdrауа (теңіздің арғы жағындағы сақгар), Sаkа ... ... ... Sаkа ... ... ... киетіндер»), Sаkа
tіуаіу раrа sogdam («Соғдының ар жағындағы сақтар»), Dаһа есімі де белгілі
бір дәрежеде сақтармен ... бұл есім ... ... ... ... ... ... жазбасында» келтірілген.
Сына жазуы текстерінің кейбір этнонимдері грек ... ... ... ... ... өз ... ... империясының оныншы әкімшілік округіне кірген (Геродот, III, ... сака ... ... ...... (Геродот, VIII, 64), ал дайлар – Авестаның және Ксеркс
жазбасының дахтарына сәйкес келеді.
Басқа да грек ... ... ... ... та ... «азиялық
скифтер» деген терминді қоса отырып, сақтарды скифтер деп ... Бұл ... ... жақсы таныс Солтүстік Қара теңіз өңірі мен Алдыңғы
Азияның көшпелі скиф ... ... ... ... грек
деректемелерінде ахеменидтік сына жазуларьнда кездеспейтін ... ... ... ... ... ... ... кезде сарматтар), аргиппейлер,
аримаспейлер, асилер, пасиандар, сакараулдар (сакарауктар) және тағы
басқалары.
Парсы және ... ... ... Қазақстан мен Орта
Азияның осы заманғы ... ... ... ... әлі түпкілікті
шешілген жоқ. Теңіздің арғы жағындағы сақтарды оқшаулап бөлуде таяу ... екі ... ... ... ... ... (В. В. ... тұрғысынан,
сака парадрайаларды Арал теңізінен шығысқа таман және Амудария мен ... ... ... орналастыру керек еді. Мәселені бұлайша қоюға
I Дарийдің сақтарға қарсы жорығының ... жолы ... ... жазбасының бесінші бағанының екінші жартысын қайта құруды ұсыну
негіз болды. Бехистуннан алынған текстің ... ... ... ... ... ... және ... жазуларын антикалық деректемелерінің
мәліметтерімен салыстыру негізінде – сака парадрайалардың және ... ... ...... ... ... сәйкестігі
туралы болжам жасады.
В. В. Григорьев ... ... ... оған қарағанда сака
парадрайалар деп ... ... және ... ... ... аумағын
мекендеген европалық скифтерді түсіну кажет болады [15, 7 б.]. ... ... ... және аудару Бехистун жазбасының V ... ... ... түсіндіруге әкеп соқты. Қазіргі уақытта ... Қара ... ... төңірегіне орналасты деу дұрысырақ
деп саналады [16, 179 б.].
Орта Азия мен Қазақстан ... ... екі тобы ... ... Таяу Шығыстың халықтарына көбірек мәлім болған. Кир мен Дарий
жорықтар жасаған сака ... ... ... мен ... рет ... ... ... деп аталатын көсемінің тұлғасы
басқа да бағындырылған ... ... ... ... ... Ирандағы Бехистун деген жердегі жартасқа қашап салынған.
Ежелгі Шығыстың ең көне және аса ... ... ... бірі деп
әбден орынды саналатын Бехистун жазбасының сақ көсемін тұтқынға алумен
байланысты ... ... V ... 20 – 30 жолында былай
делінеді: «Дарайавуш патша былай дейді: Содан ... мен ... ... Шошақ бөрік киетін сақтар шайқасқа шықты. Мен теңізге жеттім ... ... арғы ... ... ... мен ... бір ... талқандадым да, екінші бөлігін тұтқынға алдым... Скунха деген
көсемін ... ... ... ... Сол ... мен өз қалауымен екінші
біреуін (олардың) көсемі етіп тағайындадым. ... ... бұл ел ... ... ... ... бөрік киетін сака тиграхаудалар жайлы ақпарат беретін,
сақталып қалған бірден-бір жазбаша құжат ... ... Онда ... жері басталатын бір судың бар екендігі де ... мен ... ... ... ... ... мен одан бұрынғы
II Кирдің жорықтары тарихи анықталған фактілер қатарына жатады. ... ... ... ... ... ... ... теңізінен шығысқа қарай, «Аракс өзінінің арғы жағындағы күннің шығу
бағыты бойынша орналастырады (Геродот, I, 201, 204). ІІ Кир мен ... ... да ... туғызады Біреулер Дарий Кирдың жүрген жолын
қайталай отырып, сақтармен Амударияның арғы ... Арал ... ... деп санайды, екінші біреулер Кир массагеттермен Өзбой өзені арғы
жағында (Әмударияның бүгінде тартылып ... ... ... ... ... ... жеріне Амударияның орта тұсынан өтті деп санайды. Бір ... ... ... ... екі ... ... ... бағытталған; бұлардың жері Геродоттың массагеттердің
(Геродот, I, 92) немесе Бехистун ... сака ... ... ... ... сәйкес келеді деп топшылау керек. Географиялық жағынан
алғанда, бұл – ... ... ... мен ... ... ... дейін
қоса алғандағы Арал өңірінің аймағы [17, 124-125 б.]. Массагет одағы, кейде
дербик, дай ... ... ... белгілі болса керек.
Сондай-ақ сака тиграхаудалар Шашты, ... және ... ... ... бар. ... ... бойынша, массагеттерден
солтүстікке қарай, «Меотидадан жоғары (Страбон, ХІ, У, 2) жерлерде ... ... ... арғы ... олар ... ... да ... болды (Арриан. Анабасис. ІІІ, 28, 8,
10). Антикалық авторлар оларды, бұрынырақта ... ... ... ... ... «Даха» атауы неғұрлым
ертеректегі деректемелер – ... мен ... ... ... ... ... бәрі дахтардың ... ... ... ... ... ... не ... бірлестігіне кіргенін көрсетеді. Б. з. д. ІІІ ... ... ... ... сахнасында массагеттердің орнын алып, Каспий теңізінің
оңтүстік-шығысынан, Парфия шекарасынан келіп шығады. Осы ... ... ... ... теңізінен бастап, дайлар деп ... ... сына ... сака ... ең ірі ... ... ... болды, олар грек деректемелерінде амюргилік сақтар деп аталды.
Көптеген зерттеушілер ... ... ... ... және ... (Әмудария мен Мургаб өзендерінің бойы) ... ... ... ... ... сақ ... еді. ... былай деп
жазды: «Бұл – амюргилік сақтар деп аталған тайпа (ол шын мәнінде, скифтік
тайпа). Өйткені парсылар ... ... ... деп ... (Геродот, VII,
64) [18, 146 б.].
Бірақ сака хаумаваргалардың қоныстанған аумағы Бактрия мен Маргиананың
аймақтарымен шектеліп қалмайды. ... ... ... ... ... деректемелерінің «Соғдының ар жағындағы» сақтары да кірген деп
топшылауға негіз бар. Олар Сырдарияның арғы ... осы ... ... ... және ... Ферғана алқабында тұрған.
Көне парсы сына жазулары текстерінде сақтардан солтүстікке таман өмір
сүрген тайпалар мен ... ... ... ... Тек Авестада ғана
сайрима деген атау айтылады, бірақ бұл халықтың қай ... ... ... ... жоқ. Ежелгі грек деректемелеріидегі мәліметтер
кебірек, оларда ... ... ... ... ... ... айтылады. Сауроматтар туралы алғашқы деректер Геродотта
кездеседі: «Танаис өзенінің арғы жағы енді скиф ... ... ... ... жер ... ... ... Сауроматтан Меотида көлі
ойпатынан бастап солтүстікке қарай он бес ... ... ... ... ... ... IV, 21). ... өзі Дон өзенінің Азов теңізіне
құйлысынан Еділдің сағасына дейінгі аумаққа сәйкес келеді.
Алайда, ... ... ... «түріктер» терминдері
секілді, «сауроматтар» атауын да авторлар көбіне екі ... ... ... ... және тілі мен ... ... ... тайпалардың
үлкен тобын біріктіретін термин ретінде қолданған. Грек-латын деректемелері
көбінесе бұл этнонимді жиынтық мағынада, сауромат бірлестігінің әр ... ... ... ... ... (Үлкен Плиниус, Эфор, Псевдо-
Скилак, Эвдокс) қолданады.
Сауромат бірлестігінің осындай тайпаларының бірі аорстар болды, ... ... б. з. б. II ... ... ... ... болған.
Олар Оңтүстік Жайық өңірінен және Қазақстан жерінің ... ... ... ... ... ... өзендері аралығы
мен Еділ-Дон арасындағы ескерткіштер ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Геродоттың жазуы бойынша, сауроматтардың сыртында жерін «ағаштың түр-
түрі бар қалың орман басқан» будиндер (Геродот, IV, 21), ал ... ... ... ... ... ... мен ... мекендейді
(IV, 22). Одан әрі «биік таулардың етегінде» мекендеген аргиппей тайпасы
аталады (IV, 23), бұл ... ... ... ... мен Орал ... ... ... керек.
Геродотқа аты мен таралу аймағы «анық мәлім» ... ... ... ... орналасқан (IV, 25). Исседондардың айтуы
бойынша, дейді одан әрі ... ... ... аттары аңызға айналған
аримаспейлер мен «алтын күзетуші грифтердің» тайпасы тұрады [19, 47 ... ... ... ... ... жеткен аримаспейлер мен
грифтер тайпалары ірі-ірі ... кен ... ... ... солтүстік-
шығысымен байланыстырылады. Исседондар туралы Геродоттың тағы бір айғағы
бар. Кирдің массагеттерге жорыққа даярлануы туралы әңгімелейтін ... ... ... ... арғы бетінде күншығысқа қарай, исседондарға
қарсы шығыс жақта» ... ... ... I, 201). Геродоттың
болжауына қарағанда, исседондар Орталық Қазақстан далаларында немесе
Оңтүстік ... ... мен ... ... тіршілік еткен деп топшылауға
болады.
Сөйтіп, жазбаша деректемелер б. з. б. VII – IV ... ... ... тайпалар мен тайпалық топтарды орналастыруға мүмкіндік
береді: оңтүстікте бұлар сака тиграхаудалар, грек ... ... және ... ... батыста – савроматтар (ежелгі
аорстар), орталық аудандарда – ... ... ... Бұлардың бәрі рулық-тайпалық тайпалар ретінде тілі ... және ... ... ... сақ және сармат тайпаларының этникалық-
мәдени бірлігіне кірген.
Б. з. б. VII – IV ғасырлардағы Еуразияның этникалық және саяси ... ... ... ... Сонымен бірге жақын және алыс тайпалар,
халықтар, мемлекеттер арасында біршама тұрақты экономикалық, саяси және іс
мәдени байланыстар ... ... ... да аз ... жоқ. ... ... ... Орта Азияның, Алтайдың, Хакасияның, Тува мен
Солтүстік Монғолияның ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік-шығыста және солтүстікте Қазақстанның орманды
аймағында мал өсірумен айналысқан ежелгі ... ... ... ... ... тармағында сөйлейтін манси жә
Батыстың сауромат тайпалары Қара теңіз өңірінің скифтерімен көршілес
болды, олармен сауда-саттық ... ... одақ ... ... кейде қарулы
қақтығыстарға түсіп жүрді. Оңтүстікте сауроматтар өз ... өте ... ... ... ... және ... ... секілді
мемлекеттік күрылымдармен байланыстырды.
Жазбаша деректемелер мен археологиялық деректер б. з. б. VIII – VII
ғасырларда-ақ Қазақстан мен Орта ... ... ... ежелгі дүние
өркениеттерімен – Ассириямен және Мидиямен, ал б. з. б. VI ... ... ... ... уақыттан бастап – Персиямен
байланысты болып көрсетеді. Сақтар сол кездегі көптеген тарихи оқиғаларға
қатысты. ... Кир ... одақ ... ... ... Крезбен соғыс
кезінде олардан көмек алды. Одақ ... ... Кир ... ... ... ... Парсылар жорық барысында жергілікті
тайпалардың өте күшті қарсылығына тап болды, Кирдың ... ... ... оның ... талқандалып, өзі қаза тапты.
Кирдің Орта Азияға басқыншылық жорықтарын Дарий (521-426) жалғастырды.
Ол аз уақыт ... да ... сақ ... оның ... ... немесе амюргилік сақтарды ... Бұл ... XV ... ... ... ... ... және алым
төлеуге тиіс болды, бірақ алым ... ... ... және ... ... ... Сақтар Ахеменидтердің әскерінде қызмет атқарды.
Тіпті ... ... ... патшасының «өлмейтін он мың» деп ... ... ... ... кірді.
Шамамен б. з. д. 518 жылы I ... ... ... Кир ... ... жорық бастады, бірақ ол да жеңіліске ұшырады. Грек тарих-
шысы Полиэн сақтардың парсыларға қарсы күресінің ... ... ... ... ... ... атты бір сақ өзінің денесін пышақпен
жаралап, парсыларға қашып өтеді, ... өзін сақ ... ... көрген
адам ретінде көрсетеді. Өз руластарынан: кек алғысы келетінін мәлімдеп,
Сирак жауларды ... ... ... ... осында парсылардың көбі
қырылып калады.
Б. з. д. VI ғасырдың аяғында – V ғасырдың басында ежелгі Шығыста грек-
парсы ... ... ... ... ... ... пісіп-
жетілді. Кейбір сақ тайпалары бұл соғыстарға одақтастар мен жалдамалылар
ретінде парсылар ... ... ... ... ... ... екі мың ... атты әскері қатысқан [18, 559-560 б.].
Грек-парсы соғыстары (б.з.д. 500 – 449 ... ... ... Ал бұл ... ... ... және саяси дағдарыс күрт
өршіді, құл иеленушілер ... ... жолы ... ... жорық
ұйымдастыру деп білді. Б. з. д. IV ғасырдың 30 жылдарында ... ... ... мен ... ... ... III
Дарий Кодоманның үлкен әскерін талқандап, Ахеменидтер басқарған Парсы
империясын ... соң, Орта ... ... ... ... ... олар Сырдарияға бет алды. Македондықтар мен ... ... Орта Азия ... мен ... табан тіресе
қарсыласты. Македондық Александрдың ... ... ... сол ... ... аудандарын мекендеуші сақтар, массагеттер мен ... ат ... ... ... әскерлерімен Сырдариядан өтпек
болған кезінде сақ ... ... ... Македондықтар мен гректер
Сырдария бойындағы қалаларды ... ... ... ... ... оны ... ... Спитамен массагеттердің қолдауын пайдалана
отырып, сол кезде жеңілмейтін деп саналған македондықтардың әскерін ... ... ... арасына жік салу үшін Александр олардың
кейбір көсемдерін азғырып сатып алды. Үш жыл бойы ... ... ... ... ғана ... Орта Азияның кейбір отырықшы иран тілдес
тайпалары мен халықтарын уақытша ... ... ... ... бетіндегі сақ тайпалары өздерінің тәуелсіздігін сақтап қалды.
Александр өлгеннен кейін-ақ оның ұлан-байтақ ... ... ... ... ... және ... байланыстары жоқ тайпалар мен халықтардың
әлдеқалай біріктірілген, бірімен-бірінің байланысы аз құрамасы болған еді.
1.2 ... сақ ... мен ... халықтарының
этнолингвистикалық идентификациясы
Біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықта Қазақстан, Орта Азия,
Шығыс Түркістан, Моңғолия, Солтүстік ... және Қара ... ... алып ... өте ... далалық аймақтарда көшпелі және жартылай
көшпелі мал ... ... ... тайпалар мекендеді. Б. з. д
ІХ – VІІІ ғғ. ... ... ... ... осы ... ... аудару кезеңі және олардың ежелгі Таяу ... ... ... қарым-қатынасқа түсуі басталады. Осы көшпелі тайпалар
мен халықтар ежелгі шығыс ... ... ... ... ... ... белгілі бола бастады. Бұл аталмыш халықтар б. з. д
VІІІ – VІІ ғғ. аралығында Таяу Шығыс ... ... ... ... ондағы Урарту, Ассирия, Лидия секілді ірі мемлекеттердің ... ... ... ... айналды. Ассирия орталығы Ниневиядан
табылған б. з. д 722 – 715 жж. ... қыш ... ... ... ІІ (б. з. д 722 – 705 жж.) ... ... ... елінің Урартуға салық төлейтіні, бірақ ... осы ... ... ... ... ... қырғынға ұшырағаны
айтылады. Осы соғыста урартулықтардың үш ұлығының ... ... ... ... өз еліне қашып келгені баяндалады [20, 216-219 ... осы ... ... ... ... ... ... Урмия көлінің
маңындағы Уаси еліне шабуыл жасайды. Осыдан кейін олардың аты ассириялық
деректерде 35 жыл бойы ... ... Мұны ... Кіші ... ... ... ... және гректердің Иония, Эолия
сияқты аймақтарына жасаған жорықтарымен түсіндіруге ... ... ... ... ... киммерлер екендігін И. М. Дьяконовтан бастап
кейінгі зерттеушілердің барлығы бір ауыздан мақұлдайды. Киммерлердің ... ... рет ... ұлы ... Гомердың (шамамен б. з. д VІІІ ғ. ... ... ... ... кездеседі. Гомер киммерлерді
ойкуменаның қиыр батысында, өлілер еліне апаратын қақпаның ... ... ... ... ... ... ... Киммерлердің жеріне күн
тәңірі Гелиостың шуағы түспейді, онда мәңгі суық тұман мен қараңғылық ... [13, 5 б.]. ... ... Геракл бағаналарының (қазіргі
Гибралтар бұғазы) батысында ... алып ... ... ... ... ... Гомер суреттейтін осы киммерлер елінің ... ... ... ... мен ... ... суық та салқын табиғатына
тән екендігін байқауға болады. Киммерлердің Қара ... ... ... ... та ... Оның ... олар
Киммерлік Боспор (қазіргі Керч бұғазы) маңында мекендеген, кейін бұл жерден
шығыстан келген скифтердің ығыстыруымен Кіші ... ... ... (гимиррулар) Кіші Азияның тубал (тибарен), хилакку (Киликия),
мушка (Фригия) ... ... ... ... ... ... Б. з. ... ж. Ассирия патшасы Асархаддон (б. з. д 681 – 668 жж.) ... ... ... атты қала және ... ... ... әскерімен қосып жеңгендігін баяндайды [20, 204 б.]. Дәл сол
жылы Ассирияның ... ... ... ... ... ... бұл ... киммерлер үшін ықпалы аз болған сыңайлы,
өйткені осыдан кейін де Асархаддонның күн ... ... ... жазылған қыш тақтада мидиялықтар, маннейлер сияқты Ассирияның
ең қауіпті ... ... ... аты екі ... ... [20, 202-
203 б.]. И. М. Дьяконов олардың урартулықтармен бірге Фригия патшалығының
күйреуіне (Фригияның соңғы патшасы Мидас ІІ ... б. з. д 676 – 674 ... ... және ... мен Урарту одағынан Ассирияның
қауіптенгенін баяндайды. Шамамен б. з. д 660 ж. ... Кіші ... ... және ... мемлекеттері киммерлерге қарсы Ассириядан әскери
көмек алады [21, 236-237 б.]. ... да ... ... ... (б. з.
д 668 – 626 жж. бил.) өзінің қышқа жазылған жылнамаларында ... ... (гр. дер. Гиг) елін ... салған киммерлерге қарсы көмек сұрап
елші жібергенін ... Ол ... ... ... құшқан кезден
бастап» Гуггу киммерлерді «Ашшур мен ... ... ... ... [20, 200-201 б.]. ... ... ... Лидияға көмекке өз
әскерін жіберген сыңайлы. ... ... ... ... көсемдердің
арасынан екеуін кісендеп, ... ... ... ... ... осыдан кейін Гуггудың Египетпен одақтасқаны үшін оның
денесі ... ... ... ... ... ... және
киммерлердің қайта көтеріліп, оның ... ... ... ұлы (Геродотта оның есімі Ардис деп аталады) ... ... ... ... мәжбүр болған. Осыдан байқағанымыздай
киммерлер б.з.д 654 ж. Лидия ... ... ... ... басып
алады және шамемен сол жылы Лидия патшасы Гуггу (Гиг) киммерлердің қолынан
қаза ... Ал ... ... ... ... ... алуы ... ұлы
Ардистың тұсында болды деп баяндайды [13, 34 б.]. ... ... ... ... ... ... өлімінен кейін, бірақ бір жыл ішінде (б. з.
д 654 ж.) ... ... ... грек ... ... ... ... патшасының есімін Лигдамис (Λυγδαμις, Λυγδαμιδ) деп келтіреді.
Грек географы Страбон «...Лигдамис, өз әскерін басқарып, Лидия мен ... және ... ... басып алды...» (І, 3, 21) дейді. Ол ... ... ... ... алған киммер патшасының Лигдамис екендігін
анық айтады. Грек филологы және поэты ... та ... б. з. ... – 240/235 жж.) Артемидаға ... ... Эфес ... ... «бие ... киммерлердің» патшасы Лигдамистың бұзамын деп
сес көрсеткендігін жырлайды [13, 136 б.]. ... ... ... ... ... аймағындағы кейбір грек қалаларын, соның ішінде
Меандр өзеніндегі Магнесия және Эфес ... ... ... да осы ... [21, 234 б.]. Б. з. д 654 – 652 жж. ... ... қайта жанданған кезінде есімі аталатын Тугдамме патшаның грек
поэттары мен тарихшыларындағы ... ... ... жоқ. ... ... ... арнаған гимнінде «умман-манда патшасы» деп
аталады. Страбон Лигдамистың Каппадокияда қаза ... ... ... оның ... қаза ... жайлы ештеңе айтпайды. Соған қарамастан Дьяконов
Лигдамис скифтер патшасы Мадиймен (гр.дер. Μαδυες) болған соғыста өлді деп
пайымдайды [21, 285 б.]. ... ... ... ... ... ... ... ассириялық деректер де, антикалық авторлар да нақты
ештеңе айтпайды. Бірақ ол қаза ... ... ... ... ... ... Қара ... оңтүстік жағалауына шегінеді.
Ашурбанипал патшаның аталмыш текстінде ... ... ... жауы ... ... ... қазасынан кейін киммерлер
өз күштерін ... ... ... сыңайлы. Олардың атауы ассириялық
деректерде бұдан былай кездеспейді. Геродоттың айтуынша Ардистың ... ... ... (гректер Азия деп қазіргі Кіші ... ... ... ... ... қуып ... [13, 34 б.]. ... (Ишкузай)
мен Ассирияның біріккен күштерінен күйрей ... ... Кіші ... мен ... ... сіңіп жеке халық ретінде өмір ... ... Б. з. д 645 ж. ... Кіші ... ... ... Лидия
патшалығының қолына өтеді.
Гимиррулардың (киммерлердің) тілі туралы деректердің өте аз ... ... ... және ... тегі жайлы тұжырымдар тек
болжам күйінде ғана қалуда. Олардың тілінен бірнеше адам есімдері ... грек ... бұл есім ... деп ... және ... ... өз атауы (Гамир, гамирру, гимирру, киммер) ғана сақталған. И.
В. Абаев Теушпа есімін ежелгі ... ... ... ... жылқылы»,
яғни қуатты жылқысы бар ер деген ... ... ... И. М.
Дьяконов болса Теушпа есімін өзіне дейінгі зерттеушілердің ахеменидтердің
арғы ... бірі ... ... ... ... ... ... күмәнмен қарайды, бірақ өз этимологиясын да
келтірмейді. Ол Тугдамме ... де ... ... ... ... Кіші Азиялық тілдерден туындауы мүмкін екендігін айтады [21, ... б.]. ... ... Тугдамме есімін көне ирандық tuğd-maeşi «майлы
семіз қойлары бар» деп түсіндіреді. И. М. Дьяконов ... ... ... есімнің Сандакурру деп те оқылуы мүмкін екендігін ... Кіші ... ... ... және ... ... hsathra яғни ... патшалық,
үлес, аймақ» сөздерімен туындағанын көрсетіп, Sanda-hsathra есімінің
«Сандон тәңірдің билігі» деген мағына ... ... Және осы ... ... ... б. з. д VІІІ ғ. өмір сүрген киммерлерді иран тілдес
халық деп тұжырымдайды [21, 239-241 б.]. ... осы ... ... ... ... ... Сандакурру атының Сандакшатру, не
Сандакшатра деп көне ирандық ... ... ... ... оқу
көптеген иранистерге тән тәсіл болып табылады. Сандакурру есімін Sanda-
hsathra – ... ... ... деп ... ... ... тудырады.
Өйткені Мардук тәңірге арналған мадақтау гимнның текстіндегі жазулар жақсы
сақталмаған. Ондағы көптеген ... ... өшіп ... байланысты
зерттеушілер ондағы топонимдар, антропонимдарды әрқалай, өз ... ... ... ... ... ... ... Сантакуру есімі көне
түркі тілдеріндегі santaq немесе santçaq ... яғни ... ... ... ... сөзі мен ur, uru, urğu, uruğ (urmaq) ... ... ұрушы» сөздерінен туындауы мүмкін. Осылайша Santaq-uru, Santçaq-urğu
(Сантақ-ұру, Сантчақ-ұрғу) есімі ... ... ... мағынасын бермек.
Sanç- «1.шаншу, түйреу, сұғу. 2.жеңу», Sançqaq «найза» [22, 483-484 ... ... көп ... sançdim ... яғни ... ... сөзі, және түрлі көшпелі халықтардағы Санчар ... «ч» ... жоқ ... ... ... деп ... ... Сандлих, Сангибан, Санесан, Санатрук деген ерлер есімдері осы ежелгі
түркілік sanç (бұйр.рай ... ... ... ... ... провинция билеушілерінің sancak-bey деген лауазымдары да
көне түркі ... бірі оғыз ... ... яғни ... ... ұзын ... атауынан шыққан.
Ал Тугдамме есіміне келер болсақ бұл ат біздің пікіріміз бойынша көне
түркі тілдеріндегі toğ, tuğ «ту, ... ... ... және tamğa, ... (damğa, damma) яғни ... тамға, герб» сөздерінен туындаған. Тuğ-
damma, «ту – таңба», яғни «әскери ту мен ... ... ... ... ... ... есімінің этимологиясы да ежелгі түркі тілдеріндегі teue-eşpәk,
яғни «түйе (және) жылқы» мағынасынан ... ... ... қос ... ... ... таңырқата қоймауы керек, түркі тілдерінде ар-бөрү, құрт-
құмырсқа, ит-құс, ит-күчүк сияқты күрделі сөздер мен есімдер жиі ... Тeme, temegen, tebe, tevә, teue, tüye ... ... және ... ... ... ... Ал бұл есімдегі eşpәk сөзі көне
түркілік eşgәk сөзінің диалектикалық өзгерген түрі ... ... (eşgәk ... > ... aşvas, aspah, әsb ... ... түркі тілінде «г, к»
дыбыстары сөздің ... ... «п, б» ... ... ... ... eşgәk ... eşpәk сөзіне айналуы түркі тіліндегі заңды
құбылыстардың бірі. Eşgәk, eşpәk, ejigen (eşgek, eşіәk, eşek, esek) ... ... және ... ... ... ... ... мағынасында
қолданылғанымен, ертеде бастапқы кезінде тапал, аласа бойлы ... ... ... ... Күні ... ... ... арасында
жуас, әрі тапал жылқыны esek деп ... ... ... ... Таяу Шығыстағы басқыншылық жорықтарымен ондағы
халықтардың есінде орта ... ... ... ... ... ... ... gmiri деп аталуы дәлел бола алады
[21, 239 б.]. Расында да грузин тілінде гмири, осетин ... ... және орыс ... ... ... «алып, батыр» мағынасын
бергендігі белгілі [23, 257 б.]. ... бұл ... ... бастапқы
мағынасы емес, бұндай мағынаға киммер атауы кейінірек ие ... ... ... ... атау ... айтып, тек шапқыншылық жасайтын
атты әскер жасағын білдіретін көне ирандық атау деп санайды. Кейбір ... ... ... ... khem-or, яғни «жер ... ... ... сөзбен түсіндіреді. Латынша humus – «жер, топырақ» ... яғни ... ... ... ... ... Латынша humus,
санскритте bhum, bhumya, Авеста тілінде bhumya, ежелгі парсы тілінде ... ... ... ... ... сөздері ежелгі үнді-еуропалық ортақ
түбірден туындаған []. ... ... ... ... ... ... khum ... өзі алтай тілдеріндегі қом, немесе құм, яғни «құм,
топырақ, жер» сөзінен бастау алады. Алтай тілдеріне ... ... ... ... ... қом, ... құм ... қобы (моңғ.) сөздері
жоғарыда айтылғандай «құм, ... жер» ... ... ... ... Гоби ... атауы да ежелгі моңғол тіліндегі қобы –
«құм, құмды дала» сөзінен туындайды. Сонымен қатар ... ... ... сөзі ... топырақ кесегін білдіреді. Түркі тілінде де, үнді-
еуропалық тілдерде де «қ, к, г, ғ, х» ... ... ... «ч, ш, с, з», ... кейде «б, п» дыбыстарына ... ... ... ... үнді-еуропалық тілдердегі «жер, ... humus, bhumya, ... zәm ... ... ... ... ... түркі тілінің бірінен келген «кірме» сөз секілді. Сондықтан
да мұндай этимология да сын көтере ... ... ... ... киммер» этнонимын ежелгі түркі тіліндегі құм-
ері, немесе қым-ері, яғни «құба ер, ақ-құба адам» ... ... ... атауына ұқсас этнонимдердің түркі және моңғол ... ... ... ... ... қымчақ немесе қыбчақ («құба ер,
ақ-құба адам») этнонимдарынан көреміз. ... атау ... ... ... еуропеоидтық нәсілдің нордикалық, яғни
солтүстіктік ... ... тууы ... ... сары шашты ақ-
құба халық болғандығын археологиялық деректерде растайды. ... ... ... ... олар ... ... ... тілдер тобындағы ежелгі түркі тілдерінің бірінде сөйлеген ... ... ... ... б. з. д VІІІ ғ. Таяу Шығыс елдеріне
Кавказдың орталық асулары арқылы Қара теңіздің солтүстік аймақтарынан басып
кірген ... ... ... ... бірінде сөйлеген
алтай халықтарының бірі екендігін байқаймыз.
Киммерлердің ең алғаш басып кіруінен ... елу ... ... ... ... ... (ашгуза) немесе скиф шапқыншылығына ұшырайды.
Скифтердің есімі ең ... ... ... ... ... б. ... 670-ші ... бастап кездесе бастайды. Осы кезде ашгуза патшасы
Ишпакай Ассирияға қарсы көтерілген Мада (гр. ... ... және ... ... ... хабарлауынша скиф Ишпакайдың
есімінен аталған жерден басқа, скифтер Асархаддонның күн ... ... ... ... ... тағы ... рет аталады. Ассирия
патшасы күн тәңірінен «Маннейлер елінің аймақтарында тұрған скифтердің» не
ойлағаны бар ... ... ... бірнеше жерде скифтердің аттары
мидиялықтардың үлкен көтерлісіне байланысты кездеседі [21, 246 б.]. ... аты ... ... ... скиф ... Бартатуаға
байланысты сәуегейлік тақтасында аталады. Бұнда Асархаддон Бартатуаға өз
қызын ... скиф ... ... ... ... келе ме, ... ... ма деп Шамаштан сұрайды [20, 204 б.]. Бұндағы Ассирия ханшайымының
скиф елінің (Ишкуза) патшасына ұзатылуының мақсаты ... ... ... ... бөлу ... ... ... үшін бұл дипломатиялық неке өте
маңызды болған, себебі осы ... ... ... оның ... ... мидиялықтар мен маннейлердің көтерілісі өршіп тұрған. Киммерлер мен
скифтер де көтерілісшілер жағында соғысқан. Асархаддон өз қызын ... беру ... ... ... ... сенімді одақтасы
болған скифтерді өз ... ... ... ... ... Ассирия
деректеріндегі іşguzai, aşguzai (ассир.), işkuzai, işkuza (вавил.) атауы
кейін Кіші Азия халықтары арқылы Иониялық ... де ... бола ... işkuza, aşkuza ... ... скузай (Σκυθεσ, көпше түрі Σκυθαι)
деп өз тілдеріне ыңғайлап дыбыстаған. Қазіргі орысша ... ... ... ... деп ... ... қате екендігін З. ... ... ... деректерде «бие сауушы скифтердің» атын ең ... ... ... (б. з. д VІІІ ғ.) ... Страбон хабарлайды [13, 159
б.]. Сонымен қатар скифтердің аты көне еврей деректерінде, ... ... ... Онда ... (к. евр. Noah) үш ... ... ... «Ашкеназ» (< ассир.-вавил. Ашкуз, ашгуз), яғни скифтердің эпонимы
аталады [24, 25 б.]. Көне ... ... ... ... ... ... үлкен ұлы болып табылады. Геродот скифтер ең алғаш
Таяу Шығысқа киммерлердің соңынан қуып келіп кірген ... Оның ... ... ... ... ... түсіп, Кавказдың Каспий теңізі
жағалауы жағымен жүріп отырып ... ... ... Геродот осы жерде
скифтер мен мидиялықтар арасында соғыс ... онда ... ... ... ... ... өз ... бүкіл Азияға жайған.
Скифтер Азияда 28 жыл бойы билік ... ... ... ... алып қана ... ... ... бәрін тонап алған. Кейін
Киаксар бастаған мидиялықтар көптеген скифтерді қонаққа ... ... мас ... ... бәрін қырып салады. ... ... ... ... ... Киаксар негізінен скифтердің билеушілері мен
тайпа басында тұрған рубасыларын өлтірген сияқты. Себебі ... ... Қара ... ... ... өз ... қайтып
оралғандығын, кейбірінің Таяу Шығыс елдерінің құрамында жалдамалы әскер
ретінде қалып ... ... ... деп ... гректер Қара теңіз жағалауы мен Азия
далаларындағы түрлі көшпелі халықтарды жалпылай атағанын айтады. ... ... ... ... ... өзі ... бір көшпелі, дәлірек айтсақ Таяу
Шығысқа басып кірген бір ғана ... ... өз ... (şkuda ... ... ... ... есімі бүкіл көшпелілерге таңылған [21, ... ... ... ... алғашқыда «şkuδa-» деген формада болғанын
айтады. Семит тілдерінің фонетикасы бойынша ол іşguzai, aşguzai ... İşkuza елі ... aşkuz ... ... оқылған. Солтүстік
семит тілдері тіс арасынан шығатын ашық δ дыбысын z арқылы жазады. Ал ... б. з. д VII – VI ғғ. тіс ... ... ашық δ мен dh дыбыстары
жоқ болғандықтан, олар бұл дыбыстарды тұйық θ (тэта) ... ... ... ... Вс. ... skuthes атауын «сак» терминіне ирандық көпше түр
жалғауы болып табылатын -t ... ... ... ... ... жоққа
шығарады. Н. Я. Марр мен В. И. Абаевтың «скиф» ... ... ... сөзінің көпше түрі sku(l)-ta деп түсіндіруін де қате ... Ол осы ... ... ... ... дыбыстың көпше түрді
білдіретін -t жалғауы емес, тіс арасынан ... δ ... ... -th ... ... ... ... екендігін айтады. Сонымен
қатар бұл атауды «sаkа-» терминімен ... ... ... ... Оның ... осы екі ... ... лингвистикалық
жағынан ешқандай ортақтығы жоқ [21, 243-244 б.]. Осылайша ... ... ... ... ... бәрін сынайды, және бұл
атаудың басқа да көптеген ... ... ... жағынан
түсіндірілмеген күйінде қалып отырғанын баяндайды. О. ... ... ... іşguza ... ... ... ... «іч-оғуз», «іш-оғуз»
тайпалық одағымен байланыстырады. З. Гассанов та σκυθες, ... ... ... ... бір ... ... ... [8, 287 б.]. Бірақ бұл
этимологиялардың шындықтан тым алшақ жатқаны бірден байқалады. Ежелгі түркі
тілінде ... ру» ... ... oğuz сөзі ерте орта ... ... дер. ογοροι, ογυροι) деп ... ... ... Соған
қарағанда оғуз, іч-оғуз ... ... ... іşguza ... ... ... Жоғарыда баяндағанымыздай Дьяконов ... ... ... ... лингвистикалық байланысы жоқ екендігін
айтады. Біздің ойымызша аşguza (ассир.) немесе Σκυθαι (гр.) этнонимы ежелгі
түркі және моңғол тіліндегі «жылқы, ат, ... ... ... беретін «еш,
ешгек, ешеген, еcек, ешиәк, ишек, ешпәк» (eş, eşgek, eşegen, esek, ... eşpәk) ... ... «ешкү, ескү» (eşkü, еskü), яғни «жылқы
өсіруші, жылқышы» сөзінің көпше түрі болып табылатын «ешгүз, ... ... ... ... ... сыңайлы. Skuth (гр.), іşguzai, aşguzai
(ассир.), işkuzai, işkuza (вавил.), aşkuz ... ... ... «-uz» ... ... алтай тілдеріндегі «-uz, -üs, -iz, -az,
-as» түрінде кездесетін көптік жалғауының бір нұсқасы болып ... ... ... орта ғасырларға дейін түрлі этностардың түркі және ... ... ... ... ... saqiz, saquz – сақтар,
түркі тілдес керейттердің бір тайпасы, nöküz, nöküs – ... ...... ... çinos, çonos – «қасқырлар, бөрілер»,
моңғолдардың тайпасы, ikires – моңғолдардың ... zürçes – ... qabqanas – ... ... ... ... ... – қаңғалылар
(«арбалылар»), түркі тілдес халық, noqas – ноқайлар («иттер»), tubas –
тубалар, ... ... ... ... тува ... арғы ... ... barulas – моңғолдардың тайпасы, solonqas – солоңқалар, kenkeres –
кеңгерлер, түркі тілдес халық, tas, qorlas, qorulas, qorlos – ... keniges, geniges – ... ... Осы ... ... біз ассириялық және грек деректеріндегі ... ... ... ежелгі түркі-моңғол тіліндегі ... яғни ... ... ... беретін көшпелі халықтың, яғни скифтердің өз атауы
деп тұжырымдаймыз. Осы ежелгі ... ... ... ... мағынадағы esküz (гр. σκυθαι, лат. scythai) атауының грек ... ... бие ... ... мағына беретін гиппемолгтар (гр.
‘Іππημολγοι, лат. Hіppemolgoi) атауымен ұқсастығын ... ... ... ... ... ... ... (шам. б. з. д.
VІІІ ғ.) «Илиада» (XІІІ кітап) поэмасында кездеседі [13, 3 б.]. ... ... б. з. д. 730 ж. – VІІ ғ.) ... сауушы скифтер» жайлы жырлайды [13,
10 б.]. Осының бәрі «скиф, гиппемолг» (σκυθες) ... ... ... ... ... өсірушілер» деген мағынадағы esküz ... ... Және ... ... ... ... Скил,
Скилур, Сколопит, Сколопетиус секілді этноним мен антропонимдар (адам
аттары) да жоғарыдағы ашкуз, ишкуз ... скуз ... бір ... ... ... Бұл тақырыпқа біз төменде оралатын боламыз.
Ал сақ тайпаларының этимологияна тоқталар болсақ сақ ... ... ... ... тілдерінде çaq, şaqu, çaqağan, şaq, çoğ, şoq ... ... от, ... ақшыл түс, жарқыраған ақ түс, күннің жарық шашуы» деген
мағына береді. Ежелгі ... ... çaha – «от ... [22, 136 б.],
çaq – «от тұтату», çaqmaq – «от ... çaqmaq çaqdi – ... ... çaqir – ... сары ... түсі ... [22, 140 б.], çоγ – «күн
жарығы, шуағы; от, жалын, ыстықтық», çoğ jalin – ... ... ot ... «от ... ... төге ... çoğluğ – «шуақты», çoğsiramaqsiz –
«шуағы сөнбейтін», çoğsiz – «шуақсыз» [22, 151-152 б.] ... ... ... ... ... ... сөздер болған. Қазіргі түркі тілдерінде
«шақырайған ... ... ... ... күн шағылысты, жарық
шағылысты», «шағыр, шегір», «шақпақ», «шаңқиған күн», «ақ шаңқан», ... ... ақ ... ... ... ... өзб.), «цагаан»
(< чаған, чақаған, «ақ, ... түс» ... ... күннің, оттың,
найзағайдың жарығымен және ақ түсті заттармен байланысты көп ... ... ... ... ... ... ... бастау алады.
Осы келтірілген мәліметтер арқылы біз ... ... үнді және ... ... шака, сэ атауларын ежелгі түркі-моңғол тіліндегі «шақ,
шаға», яғни «шуақты, шұғылалы, шағылысқан күн шуағы, от-жалынды адамдар,
шоқ ... ... сары ... ... деген мағынадағы скифтердің
өзіндік атауы деп тұжырымдаймыз. Бұндай атау ... ... ... ... келмейді, бұл жерде олардың осы ... ... күн ... және ... байланысты себептермен туындағаны
байқалады. Осы атаумен ұқсас ... ... және ... ... татар («ақ татар, ақшыл татар», моңғол тілдес татарлардың ... сары ... ... ... сары түргеш, карми-хион
(«қызыл хунндар», түркілерді парсылар осылай атаған), сияқты ... ... ... ... иран тілдес болған деп есептейді.
Массагет (гр. ... лат. ... ... өзін көне ... maza, mazishua ... ... және ... жалғауды білдіретін
«tua» сөздерімен байланыстырады. Мazsakаtua, яғни «үлкен сақтар, ... ... ... беретіндігін айтады. Келесі бір иранистер массагет
этнонимын ... ... masyo - ... ... байланыстырып, masyoka-
tua - «балықшылар» деп ... ... ... ... ... этимологиясы ежелгі түркі тіліндегі маш-шағут (maş-şağut, baş-
şağut), яғни «басқарушы сақтар, басты сақтар, ... ... ... ... ... ... этимологияны «Авестада» кездесетін «Хшатра-
саока қақпалары», немесе «Хшатра-сука қақпалары» ... ... ... ... да қуаттай түседі. С. П. Толстов осы авесталық
«Хшатра-саока қақпалары атауын «Патшалық етуші Скифтердің ... [9, ... деп ... ... ойымызша «Авестада» аталатын осы «Хшатра-саока»
этнотопонимы ... ... ... ... көне ... тікелей
аудармасы болып табылады. Екеуінің де мағынасы «басқарушы, билік ... ... ... ... ... тура ... ... қарағанда көне
ирандықтар массагеттерді «Хшатра-саока» деп атаған ... Бұл атау ... ... ... ... атауының көне ирандық калькасы
болып табылады.
Апасиак (гр. ... ... ... ... көне ... «су» ... ... және «сақ» сөздерінің қосындысынан
шығарады. Яғни, «араsaka» - «су сақтары, су бойындағы ... ... ... «апа» сөзі үнді-иран тілдерінде ғана кездеседі. Басқа
үнді-еуропалық тілдерде су өзгеше басқа атаулармен аталады. Соған қарағанда
үнді-ирандықтарға ... ... сөзі ... тілдерден кірген секілді. Ежелгі
түркі тіліндегі «су, ылғал, дымқыл» мағынасындағы «йаба» [22, 221 б.] сөзі
осы ... ... аба» ... ... ... ... мүмкін. Демек,
апасиак этнонимын түркі тілдерінің көмегімен де түсіндіруге болады. Апасиак
этнонимы ежелгі түркі тілдеріндегі «йаба-шуақ, йапа-шақ», яғни «су ... ... ... ... ... Оларды қазіргі кейбір қазақ
зерттеушілері қазақтың Кіші жүз ... ... ... руымен
байланыстырады. Бұндай тұжырымның дұрыс-бұрыстығын біз ... ... ... ... бас ... ... апасиак
этнонимының ежелгі түркі тілдеріндегі «йапа-шақa, йаба-шақ» (yapa-şaqa yaba-
şaq), яғни «су сақтары, өзен-су бойындағы сақтар» ... ... ... ... ... күн тәңірі Аполлонмен сәйкестендірілген
Гойтосир немесе Гонгосир (Геродотта Γοιτοσυρος, Γονγοσυρος деп ... ... және ... ұқсас массагеттердің күн тәңіріне табынғандығын
Геродоттан білеміз. Бұл Гойтосир немесе ... ... ... ежелгі
түркі тіліндегі Көнкөчүр, яғни Күн көшер, көшіп жүруші Күн деген ... ... ... біз ... сақ, скиф ... ... тілдік
ерекшеліктері бойынша көне түркі халықтарына өте жақын екендігін ... ... Сақ ... ... ... дүниетанымының
ықпалы
Ежелгі сақ мәдениетінің айқын белгілері түркі және моңғол халықтарының
салт-дәстүрінен жиі көрініс береді. Оларды ... бір ... ... ... қарастырып шығу мүмкін емес. Сондықтан идентификациялаудың тарихи-
салыстырмалы ... ... ... біз осы ... халықтардың жалпы
мәдениетіндегі, дәстүріндегі, діни ... және ... және ... ... сәйкестігі мен ұқсастығы анық
байқалатын мысалдарына ғана тоқталамыз. Қарастырылатын ... ... ... және ... барысында біздің басты
дереккөзіміз ... ... грек және ... ... ... ... ... қатар ежелгі және орта ғасырлық парсы,
қытай, араб, түркі, моңғол және тағы ... ... ... ... ... араб және византиялық дереккөздерге сүйене отырып,
аталмыш сәйкестіктер мен параллельдердің алғашқы ... ... ... ... ... ... атты еңбегінің IV кітабында
парсы патшасы ... Қара ... ... ... ... жорығын баяндайды. Бұл жорық шамамен б. з. д 515 – 512 ... ... ... Осы парсы-скиф соғысында ... ... ... өте ... пайдалана отырып, саны жағынан өздерінен бірнеше
есе көп қарсыластарын әлсіретіп, соғыста жеңу ... ... ... ... ... ... ... маневрлі атты әскерінің
соңынан бірнеше күн ізіне түсіп, қуу кезінде ... ... мен ... ... байланысты қиыншылықтарға ұшырай бастайды. Бұны
байқаған скифтер Дарийге елші арқылы құс, ... бақа және ... тал ... беріп жібереді. Дарий скифтердің бұл ... ... ... деп түсінеді. Алайда парсы ақсүйектерінің бірі
Гобрий бұған қарсы ой айтады. Ол ... егер ... құс ... ұшып ... ... ... жерге кірмесе немесе бақа сияқты
батпаққа ... ... оққа ... ... хабарламаның баламасы
ретінде ... [19, 78-79 б.]. Бұл ... ... ... ... ... Лериялық Ферекид (б. з. д V ғ.) ... ... ... ... ... және
басқа да шығармалардың авторы болған осы грек ... ... ... ... ... ... «Строматалар»
атты шығармасында үзінділер түрінде ғана ... ... скиф ... ... Дарийге хаттың орнына символдарды яғни,
тышқан, бақа, құс, жебе және соқа беріп жібереді. ... ... ... ... ... ... ... пікірлер
айтылады. Сондай пікірдің бірін парсы ... ... ... ... ... үй-тұрақтары, бақаны сулары, құсты көк ... ... ... жерлері деп ұйғарады. Керісінше, ... ... ... мүлде басқаша түсіндіреді, ... ... ... ... ұшып ... тышқандар сияқты жерге
кірмесе немесе бақалар ... суға ... ... ... ... ... деп ... [19, 21 б.]. Тура осындай
хабарламаны аталмыш оқиғадан шамамен мың сегіз жүз ... ... ... ... Орда ханы ... өзінің қарсыласына жібереді. Бұл жайлы
ортағасырлық араб ... ... ... ... ... ибн
‘Абд-аль-Ваххаб ан-Нувайри өзінің «Нихайат аль-араб фи фунун аль-адаб»
немесе ... ... фи илм ... атты ... ... ... хижраның 697 жылы (1297-8 жылдың 19 қазанынан 1298 жылдың 19
қазаны аралығы) Тоқта хан мен ... ... ... ... ... бұл ... бірнеше себептеріне тоқтала отырып, ... ... елші ... ... бір орам жебе және бір уыс ... ... жібергенін айтады. Ноғай өз тайпасының ақсақалдарын
жиып, бұл жұмбақ ... ... ... салып кеңеседі. Әр кім ... ... ... ... ... ... жауабын өзі тауып шешеді. ... ... ... ... ... егер сендер, жердің ең ... ... мына ... ... ... ... ... көкке
көтеріліп ұшып кетсеңдер де мына ... атып ... ... ... топырағымен айтқысы келгені, соғысатын жерлеріңді таңдаңдар
дегені деп ... [25, 128-129 б]. ... ... осы ... ... мазмұнымен скиф патшасы Иданфирстің ... ... ... ... еске ... ... бұл ұқсастықты
фольклорлық сюжеттің бір этностан екіншісіне ... ... ... және оған М.В. ... ... тек ... аңыз» [26, 85
б.] ретінде ғана қарауға болар еді. ... ... грек және ... ... мұндай образды бейнелеп ойлау ұғымы түркі
халықтарының ... ... ... ... Түрк ... ... ... қағанның аварлар жайлы айтқан сөзінен ... ... ... деректерінде Силзивул немесе Дизавул деп
аталады) түркілерден қашқан ... ... ұшып ... ... теңіз түбіне сүңгіп жоқ болып кететін балықтар да ... ... ... ... ... ... айтқандығын
византиялық автор Менандр Протектор өзінің «Агафий тарихының ... ... ... [27, 188-189 б.]. ... отырғанымыздай
Естеми қағанның шамамен 558 жылы айтқан осы сөзі және ... хан ... ... ... ... ... мағынасы арасынан көп айырмашылықты ... ... ... ... ... екі мың ... жуық ... өмір сүрген осы этностардың образдық ... ... ... ... ... ... б. з. д VI ғ, ... з VI ғ, Алтын Орданың түркі тілдес халықтары б. з XIII ғ).
Скифтер мен ... ... ... ұғымдарының ұқсастығының
келесі бір ... ... ... ... ... ... қарусыз, тек қамшының көмегімен ғана жеңгені туралы логосынан
байқаймыз. ... ... ... ... елдерге жасаған
жорығы б. з. д VII-VI ғғ. ... ... ... ... Таяу ... территориясындағы әскери билігі 28 жылға созылған.
Ұзақ жыл күйеулері соғыста болғандықтан скиф әйелдері өз ... ... ... ... мен скиф әйелдерінен туған жаңа ұрпақ ... ... ... ... ... осы ... жасөспірім ұлдары
қарсы көтеріліп, оларды өз жеріне ... ... Таур ... ... түбегінің оңтүстігіндегі тау тізбегі) мен Меотида көлінің
(қазіргі Азов теңізі) арасында ұзын және терең ор ... ... Осы ... ... ... ... құлдардың қаруланған ұлдары ... ... ... рет ... өз ... жеңе ... дал
болғанда, олардың арасындағы біреуі сүңгі мен ... ... ... ... ... ... керектігін айтады. ... ... ... ... ... ... яғни ... сезінеді. Егер қару орнына қамшыны көрсе, олар өздерінің ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді. Скифтер
осы сөзді мақұлдап, құлдарға қарсы тек ... ғана ... ... ... ... құлдар қорқып, қаша жөнеледі [19, 40-
41 б.]. Осылай тек қана ... ... ... ... скифтер
өздерінің құлдарын жеңіп, ... ... Бір ... ... Геродоттың бұл логосының негізінде ... ... ... ... ... ... ... оқиға жатуы ықтимал.
Геродот скиф ... ... ... ... ... ... Қалай болғанда да олар скифтерге этникалық жағынан туыс
ұқсас халықтан екені байқалады. Өйткені ... мен ... скиф ... ... ... шешелері жағынан өздерін еркін азамат ретінде
сезінген. Және Скифияда бұндай некеден ... саны ... ... ... ... ... ... отбасынан туылған азаматтар
толыққанды ру мүшесі ретінде мойындамаған секілді. Олар сол ... ... ... ... ... саналды. Жорықтан скиф билеушілері мен
жауынгерлері қайта оралғанда жағдай одан ары ... ... ... ... ... ... соққан және одан байқағанымыздай ол
құл ұрпақтары бастаған «партияның» толық жеңілісмен аяқталған. ... ... ... ... ... олардың көркем образдық ойлау
түсінігінің туындысы деп ... жөн ... ... бұл ... аңыз деп қарауға болмайды. Өйткені Геродотта суреттелген сондай
бейнелеп ойлау ... ... ... ... ... ұлы ... ... сөзінен де байқауға болады. ... ... ... Менандр Протектордың баяндауы бойынша
Турксанф, түркілердің әскери ... ... ... ... ... ... өзінің құлдары ретінде есептеген. 575 – 576 ... елші ... ... ... қашқын «құл халық»
уархониттерді қылышпен емес, тек өздерінің қамшысының ... ... ... ... қуып ... айтады [28, 172 б.]. Турксанфтың
бұл сөзін ғылымда ... ... ... Оның ешқандай қару
қолданбай «құлдар халқын» бір ғана ... ... ... мен жоғарыда баяндалған скифтердің өз ... қару ... ... ... арасында көп айырмашылық көрінбейді. Екі мысалдан
да ... ... ... ... бірдей екендігі байқалады.
Скифтер мен түркі-моңғол халықтарының образдық ойлау ... табу және ... ... одан ары қарай ізденісімізді
жалғастырамыз. Грек философы, педагогы және ... ... ... ... жж. ... өзінің «Патшалар мен қолбасылардың сөздері» атты еңбегінде
б. з. д II-I ғғ. өмір ... скиф ... ... ... ... ұлына
көрсеткен өнегесі жайлы баяндайды. Скилур өлер алдында өзінің ұлдарының
әрқайсысына ... деп ... ... ... ... бәрі бас
тартқандықтан, өзі орамдағы ... ... ... ... оларды
оңай сындыра отырып, өзінің ұлдарына, егер олар бәрі ... ... ... ... ... ал егер бөлініп бір-бірімен жауласса,
олардың әлсіз болатындығын осылай түсіндіріпті [19, 291 б.]. ... ... ... ... ... Шыңғыс-ханның арғы
апаларының бірі Алан-Қоғай да өлер алдында ... ... ... Ол бес ұлын ... ... ... оқ беріп, оны сындыру
керектігін айтады. Ұлдары ... оңай ... ... соң, ол өзге ... біріктіріліп байланған орамды ұсынады. Бірақ бес ұлының ... ... ... ... ... ... Сонда Алан-Қоғай ұлдарына
егер олар бастапқы бес ... ... ... ... болса да оңай
жеңілетінін, ал егер буылған бес ... ... ... ... ... сөзін айтып көз жұмады [29, 62-64 б.]. Кейін Алан-
Қоғайдың осы бес ұлынан моңғол ... ... ... ... ... ... ... келуі кездейсоқтық емес екендігі анық
байқалады. Екі мысалда да жебе, сүңгі (кішірек найза) тәрізді қару ... ... ... ... ... ... пайдаланылады. Садақтың оғын
өз ұлдарына өсиет айтуда оғыздардың арғы ... Оғыз ... ... ... байқаймыз. Онда Оғыз қаған әлемді жаулап
алғаннан кейін оның алты ұлы аң аулауға ... Олар ... ... ... пен үш алтын жебені тауып алады. Оғыз қаған ... ... ... ... үш ... береді, кіші ұлдарына үш алтын жебені үлестіріп
береді. «Оғыз-наменің» ... ... «Ай, ... Оқты ататын –
садақ, сендер де оқтай зуландар», – ... [30, 58-59, 60-61 б.]. ... пен оқ ... ... ... оғыз тайпаларының бейнесі ретінде
қолданылған. З. Гассанов Воронеж ... скиф ... ... ... ... ... қарт скифтың садақты жас скифке ұсынып
тұрған суретін, өз ұлдарына садақ пен оқтарды берген Оғыз ... ... ... ... [8, 79 б.]. ... да ... пен оқ
түркі халықтарында ру-тайпа билігін мұралық ... ... ... ... беру ... ... ... Садақ биліктің атадан
балаға заңды ... ... ал оқ ... бір ... ... ... халықтарында оқ сөзінің «жебе, оқ» мағынасымен қатар «ру,
тайпа, бөліс, үлес, ... ... да ... ... Махмұт Қашқаридың
«Түркі сөздігінен» байқауға болады [31, 64 б.]. ... ... ... өз
атауы «Он-оқ елі» (он оқты, яғни он тайпалы ел) болған. Қытайдың «Тан-шу»
дерегі бойынша «он-оқ» ... ... ... ретінде алтын оқ
пайдаланылған [32, 229-290, 286 б.]. ... ... ... мен сақтардың
ұғымында генеалогиялық циклдарға енетіні жайлы А. К. Акишев та ... 108-109 б.]. Бұл ... ... ... Скилур патшаның, Алан-
Қоғайдың және Оғыз ... оқты ... ... ... ... ... ... тәрбиелік мазмұнымен қатар, скифтер мен түркі халықтарындағы ру-
тайпалық жүйе билігін мұрагерлер арасында бөлісу салт-дәстүрінен көрініс
береді. Аталмыш ... ... ... сақ ... мен ... ... ... терең де күрделі сабақтастықтың болғаны айқын
көрінеді.
Скифтер мен түркі ... ... ... мен ... ... және ... Полиэн (б. з. II ғ.) жазып қалдырған сақ
бақташысы ... ... мен орыс ... ... аты ... ... ерінің ерлігінен де байқалады. Полиэн өзінің 8 кітаптан ... ... ... ... атты ... 162 ж. ... Марк ... пен оның ... ... ... арнаған. Осы
шығарманың VII кітабында парсы патшасы Дарийдың сақтарға жасаған жорығы
баяндалады. ... ... ... үш ... ... ... және
Сакесфар деген үш патшасы бас қосып кеңеседі. Сақ патшаларының кеңесіне
Сирак атты бір бақташы келіп, егер сақ ... оның ... ... көрсетпей асырайтынына ант етсе, өзі жалғыз барып ... ... ... Патшалардың антын алған соң Сирак өзінің бүкіл
денесін жаралап, парсыларға ... ... ... ... еніп Дарийге
келеді. Ол өзін қинап, ... сақ ... ... айтады. Оның мүшкіл
халін көрген Дарий оның сөзіне сенеді. Сирак оған парсылардың көмегімен ... кек ... ... ... от пен сумен ант етеді. Келесі
түні сақтардың басқа жерге көшетінін, ол ... ... ... ... ... ... ... сақтарға тұтқиылдан шабуыл жасауға болатынын айтып,
ол парсыларға ... ... ... бастап жүреді. Сусыз тақыр далада жеті
күн тоқтамай жорықта жүрген парсы әскерінің ... ... ... көре ... ... ғана ... ... кеш түсінген парсы
қолбасшылары Сирактың басын ... ... ... пен ... ... төне бастағанда Дарий жаңбыр жібере көр деп Аполлонға ... ... ... ... шөл далаға жауын-шашын жіберіпті-міс.
Торсықтар мен ыдыстарға су толтырып алған парсылар ... ... ... ... ... ... әзер жетіпті [15, 13-14 б.]. Дарийдің бұл
жорығы ... ... ... ... бейхабар болғанымен, В.В. Григорьев
Полиэн баяндаған осы ... ... ... аңыз ... ... ... бір ... сүйене отырып жазылғандығын айтады [15, 14 б.].
Бұнда бізге бақташы Сирактың бейнесі шын ... адам ... ... оның ... б. з. д. IV ғ. ... ... авторлардың деректерінде
аттары атала бастаған көшпелі малшы халық ... ... ... ... ... ... ... Иранның солтүстік-
шығысындағы Серахс қаласы) үндес келеді. Біздің ойымызша ... ... ... ... этноним мен топоним және оның есімінің өзі түркі
тілдеріндегі қасқырдың есейген бөлтірігін білдіретін ... ... ... ... ... көптеген скиф тектес тайпалар мен
түркі, моңғол халықтарының тотемі болғаны белгілі. Бұл ... ... ... тоқталамыз. Аталмыш оқиғадағы Сирактың парсылардың ішіне
кіріп, оларға дезинформациялы мәлімет беру ... ... ... XVIII ... ... баяндалған есімі белгісіз бір қазақ ерінің жоңғарларға
қарсы ... ... ... Жоңғарлардың Орта жүз
қазақтарымен соғысы туралы, Ямышев комендатурасының 1741 ж. 1 ... ... ... ... хабарламасында былайша баяндалады:
«...Бірнеше қазақ рулары бас сауғалап Тобыл бойына ... ... ... жету үшін ... ... түскен қазақтардың бірі бастап жүрді.
Бірақ ол қасақана адастырып, оппа қарға ұрындырып, сақылдаған сары ... Бір ... ... үсіп, әрең жол тапқан ... ... ... ... ... ... ондағылардың саны көп болғандықтан
ба, оған жеткізбей жол бастап айдалаға адастырған тұтқынды азапқа ... ... ... де, олар аяз азабынан әбден ... ... ... кері ... Қазақтар да қалмақтарға тиіскен
жоқ... Сыптанмен бірге кері ... ... ... 15 ... еді. ... әскерлерінің қазақ руларын өз беттерінше іздеп ... ... ... ... ... [33, 145 б.]. Осы деректегі аталмыш
қазақ ері туралы мәлімет Сирак жайлы логостың ... ... ... ... тұтқын, не сатқын болып кіріп, оларға дезинформациялы мәлімет
беру арқылы жауды адастыру ... ... ... ... өнерінде
кеңінен қолданылған секілді. Сонымен қатар аты беймәлім қазақ ерінің осы
жанкештілігінің ... ... ... ... ... ... ... халқын өзінің салт-санасымен ... сақ ... ... ... сақ ... мен ... ұқсастықтары олардың
рухани құндылықтарынан да анық ... Бұл ... біз ... ... орта ғасырлық араб деректерінен кездестіреміз. Гректер ұлы поэт
Гомердың ... (б. з. д. VIII – VII ғғ.) Қара ... ... ... ... ... ... ең әділетті» (Гомер,
Илиада, XIII, 5-6.) абилер жайында ... ... [13, 165 ... ... скиф ... ... мен исседондарды
«шыншыл, турашыл» деп санайтынын ... ... [13, 45-46 ... бір грек ... Хэрил қой бағушы, скиф ... ... ... ... ... ... жырлайды [13,
177 б.]. Грек географы Хиостық Скимнның (б. з. д. II ғ. I ... тағы бір грек ... Эфор (б. з. д. 405 – 330 жж.) ... ... арғы ... ... ... иесіне жамандық
жасамайтын өте адал» әр түрлі номад тайпалары жайлы ... ... 161 б.]. Грек ... және ... ... Николай да
(б. з. д. 64 ж. – б. з. I ғ. басы) парсы патшасы Дарийді ... ... ... (сүтпен қоректенушілерді) «әділетті» тайпа деп
атайды [13, 165 б.]. Грек ... және ... ... (б. з. ... – б. з. 23/24 жж.) ... ... атты ... VII кітабында
өзіне дейінгі ежелгі грек поэттарының скифтерді «әділетті адамдар» ... ... ... ... ... заманындағы эллиндердің ... «өте тік ... ... жоқ» деп ... ... [13, 176
б.]. Ежелгі грек поэттары мен ... ... ... ... ... бұзылмаған, пәк мораліне жоғары баға береді. Орта
ғасырлық араб ... да ... ... ... ... осындай көзқараста болғанын байқаймыз. Араб жазушысы, тарихшысы ... ... Абу ... Амр ибн Бахр (775-868 жж.) ... барлық
әскерлерінің және түркілердің қасиеттері туралы Фатх ибн Хақанға жолдама»
атты шығармасында ... кек ... ... алдау, екіжүзділік,
достарына жоғарыдан қарау және көршілеріне өркөкіректік көрсетудің жоқ
екендігін тамсана ... ... [27, 290 б.]. ... бір араб ... ибн Араб-шах атымен белгілі Шихаб ад-дин Ахмед ибн ... ... ж. ... – 1450 ж. ... ... өмір сүретін
түркілердің «тіршілікте ең әділетті» екендігін хабарлайды. ... ... ол ... ... ... ... ... айтады [27, 395 б.]. Сақ, скиф ... ... ... ... ... ... тағы да
аталмыш этностардың туыстығын дәлелдей түседі. Әрине, скифтер ... ... ... шыншылдығы» рулық қауымның ерте
сатысында ... ... ... ... ... ... осы
қасиеттердің ежелгі кезеңдік және орта ... ... де ... ... аймақтарын мекендеген көшпелілерде ғана
ерекше байқалуы кездейсоқтық ... ... скиф ... мен түркі, моңғол халықтарынының этникалық және
мәдени сабақтастығы олардың жауынгерлік салт-дәстүрлерінен де ... ... ... бірі ... ... ... ... жауды
көбірек өлтірген ерге жиындарда құрмет көрсету болып ... ... ... жыл ... әр ... өз ... ... ыдыс даярлайды екен. Бұл ыдыстан тек жауды өлтіргендер ғана
ішімдік ішеді. Ал жау ... ... ... ... ... ... ондайлар масқаралары шыққан кісідей шетте отыратын болған. Скифтер
үшін бұл бәрінен де ең ұят ... ... ... ... өлтіргендерге,
екі тостаған шараптан ұсынған [19, 59 б.]. Осы салт жайлы ... ... ... атты ... VII ... ... ... өлтірмегенге, бір мейрам кезінде алқалық айналма тостағаннан ... ... ... [13, 112 б.]. Тура осындай жауынгерлік салттың
түркі халықтарында болғаны қытай және түркі деректерінен белгілі. ... ... ... ... кім соғыс кезінде жаудың
басын шапса, сол бір ... ... ... және оған ... бәрі беріледі [27, 98 б.]. ... ... ... және ... ... салт оғыздарда да болған секілді. Оны ... ... ата ... бір ... ... Оғыз ... Улаш ұлы Газан бек оғыз бектеріне арнап ... той ... Осы ... ... сұлу қызы оғыз ... ... ... (ыдыс-аяққа) құйылған
ал-қызыл шарап ұсынады. Барлық тоғыз алтын ... ... бек дәм ... ол оң ... ... ... Гарагүнеге қарап күледі, сол жағында
отырған ағасы Урузға қарап ... Тек ... ... өз ұлы Орузға
қарап жылайды. ... бек ... ... өзінің бауыры, ағасы және
айналасындағы бектердің бәрі жаудың ... ... қан ... ... ... дөкипдир, Чөнди алубдыр, ад газаныбдыр...») ерлік көрсетуімен, ал
көңілінің босауын өз ұлы Оруздың он ... ... де әлі де ... ... ... бас ... қан төкпегенімен (« Jаj чәкмәдүң, ох атмадың, Баш
кәсмәдиң, ган дөкмәдиң, ... Оғуз ... ... ... ... ... б.]. ... бек пен оғыз бектерінің алтын ыдыстан шарап ішуінен, және
оның өз ұлына айтқан сөздерінен ... да ... ... ... және ... ерлік істемегендердің ұятқа қалатыны байқалады.
Осындай салттың ... мен ... ... біз Ұлы ... негізін қалаушы Бабур шахтың атақты «Бабур-наме» атты
еңбегінен кездестіреміз. Онда ... ... ... үлесі» (яғни,
батыр үлесі) деген ежелгі салттың ... ... ... ... алға ... ... ... соғысқандар, әрбір жиын той мен аста
осы үлесті алатын болған. «Тоғыз жүзінші жылы ... ... ... ... ... ... «Сұлтан Махмұд мырзаның әмірлері» атты
тарауында, Бабур осындай бағатұр үлесін ... ... ... ... ... үшін ... Қасимның алғанын баяндайды [34]. Демек, жаумен
ұрысып, ... ... ... той, ас ... ... ... салты
түркі және моңғол тілдес халықтар арасында XVI – XVII ғғ. дейін сақталған.
Батырлардың жиын, кеңесте қымыз ішіп отырып ... ... ... ... да ... ... ұлы Ахмет» атты қазақ ... ... ... соң ... жиналып отырып, сол сөзді мақұлдады. Сонан ... ... ... ... мас бола ... ... ... Абат қызып сөз
сөйлеп, ерлік салыстырды» [35, 198-199 б.]. Асан Қайғының ұлы Абат ... ... ... Ер Тоған, Қарғабойлы, Қазтуған, Ер Шора сияқты
ерлерінің батырлығын, ерлігін мақтайды. Оның ... ... ... ... осы ... ... соң, өзі жалғыз жауға қарсы аттанып кетеді. Ерлік
салыстыра отырып, ... ... ... ... ерге ... ... салтының түркі, моңғол халықтарында айқын ... ... ... скиф тайпаларымен этникалық және ... ... ... ... мен сақ, скиф тайпаларының арасындағы күрделі де терең
сабақтастың ... ... ... да ... ... салт-дәстүрлердің бірі жеңілген жаудың бас сүйегінен сусын ішетін
тостаған жасау салты. Бұл ... салт ... ең ... рет ... Оның ... скифтер өздерінің ең жек ... бас ... ... ... ... ... ... өгіздің
терісімен қаптап ыдыс қылып қолданады. Ал бай ... бас ... өгіз ... ал ішкі ... ... ... [19, 58 ... жаудың бас сүйегін ыдыс ... ... ... ... салт ... ... Бұл салттың тас дәуірінен бері түрлі кезең
мәдениеттерінде болғаны археологиялық ... ... ... түркі және моңғол халықтарының тарихында осы ... ... ... ... ... Мысалы, хюннулардың (хунндардың) шаньюйі
Лаошань (б. з. д. 174 – 161 жж.) б. з. д. 174 – 165 жж. ... ... ... ... ... бас сүйегінен
ішімдік ішетін сырланған ыдыс ... [36, 54 б.]. ... ... 103 ... ... ... ... халықтардың бірі жужаньдардың
Чэуну атты билеушісі 516 ж. Гаогюйлерді (түркі тілдес ... ... ... олардың қолға түскен билеушісі Мивотудың бас сүйегінен сырты
сырланған ыдыс ... ... [27, 105 б.]. ... ... ... орыс ... ... түркі халықтарының бірі печенегтердің князі
Куряның Киев ... ... ... соң, оның бас сүйегінен ішімдік
ішетін ыдыс жасағандығы айтылады [37, 16 б.]. ... ханы ... бас ... де ... ... айналғаны белгілі. Түркі тілдес
халық ... ... ... ... ... ... ... Исмаил
шах I (1501 –1524 жж. арал. билеген) 1510 ж. ... ... Меру ... өзбек әскерін толығымен талқандап, Шейбани ... ... шахы ... ... бас ... алтынмен қаптататып, өзіне
тойларда шарап ішетін ыдыс жасатады [38, 150 б.]. ... ... ерте ... бастап бергі түрлі кезең мәдениеттерінде ... ... ... ... ... осы ... ... алтай халықтарында ғана
сақталуы және басқа халықтардың ... ... ... сақ
мәдениетінің тікелей мұрагерлері түркі және моңғол халықтарын екенін
байқатады.
Келесі мысалымыз ... сақ ... мен ... ... ... беру ... байланысты. Геродоттың хабарлауынша скифтердің ант
беріп, достық келісім жасауы келесідей ... ... ... бәрі
өз қандарын қыш ыдысқа құйылған шараппен араластырады. Сонымен ... ... ... ... оқ, ... және ... ... Осыдан кейін ұзақ
дұғаларды айтып, келісім жасап жатқандар, және араларындағы ең ... осы ... ... [19, 60 б.]. Осы скиф ... ... грек риторы,
софисті және сатиригі Самосаттық Лукиан да (120/125 жж. – шамамен 190 ... ... ... ... атты ... ... Осы
шығармадағы скифтік данагөй Токсаристың әңгімесінде Арсаком, Макент және
Лонхат атты үш дос скифтың ыдысқа өз ... ... ... ... ... ... ... сол ыдыстан дәм татқандығы айтылады. Токсаристың
айтуынша осыдан кейін оларды «ештеңе де ажырата алмайды» [13, 322 ... ... ... қандарын араластырып, мәңгі достықпен ант ... ... ... XIX ғ. ... сақталғандығы көптеген деректерден
белгілі. Аталмыш салттың орта ғасырлық түркі халықтарының бірі керейттерде
болғанын ... ... ... ... ... Оң ханы мен
Шыңғыс ханның арасында келіспеушіліктер туындағанда, ... ханы ... келу ... «саусағының басын пышақпен тіліп қанын ағызып
кішкентай қапқа салып ''Ұлыма бер'' ... ... ... Шыңғыс ханға
беріп жібереді [29, 212 б.]. Француз ғалымы К. д' ... ... ... нығайту ойымен Шыңғыс ханның сусынға араластырып ішуі үшін Оң
хан өз қанын бұқаның мүйізіне құйып беріп ... [39, 58 б.]. ... ... көпесі Раби Петахьенің жазбаларынан бұндай салттың
қыпшақтарда да болғаны ... ... Оның ... ... ... ... еврей дәстүріндегі түркі халықтарының ортақ аталуы) өз саусағына
ине тығып, өзімен жолдас болатынға ұсынады, ал ол оның ... ... ... ... ... ... ... олардың адам беті бейнеленген мыс
немесе темір ыдыста араласқан қаннан дәм татып бауырластық орнататыны жайлы
айтады [40, 275 б.]. Ш. ... ... ... ... ... бауырлас болғысы келсе денелерінен шыққан ... ... ... ... ... ... ... кейін олар қандас туысқан
бауырлар болып есептелген. Ш. Құдайберді-ұлының ... ... ... деп ... [41, 31 б.]. Осы ... ... XIX ғ.
дейін құдаласу кезінде жасалғаны жайлы көптеген этнографиялық ... А. Т. ... ... қазақтарда күйеу мен қалыңдықтың ата-
аналары бас бармақтарының ішкі жағын тіліп, саусақтарының тілінген жерлерін
бір-біріне тигізіп, қандарын араластырған соң құда ... ... [42, ... ... ... болғаннан кейінгі екі жақтың ант беруін Х. А.
Арғынбаев та ... Оның ... ... ... нығайту
мақсатында болашақ құдалар ақ қойдың қаны құйылған ыдысқа найзаның ұштарын
немесе саусақтарын батырып, ... сол ... ... [43, 159 б.]. ... өз ... сусынға араластырып ішіп бауыр, не туысқан болып
есептелуі, біздің ойымызша ... адам ... ... орналасады деген
ежелгі скифтік және түркілік діни нанымнан туындайды. Бұл наным бойынша бір-
бірінің қанын араластырып ... ... ... жаны («көңүл, көңіл») бір
болып ... ... ... ... ... халықтарында «рухы ортақ
кісілер» немесе ... ... ... ... ... ... ... көңілдеш» сөзімен аталған.
Осылайша, б. з. д. VII– II ғғ. ... ... Орта ... Ресей және Украина территориясында өмір сүрген сақтардың бай
мұрасы ... және ... ... ... ... көрініс табады.
Жоғарыда түрлі деректерден келтірілген мысалдардан байқағанымыздай сақ,
скиф ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп жатқан алтай халықтарының, ... ... ұлт ... ... зор үлес ... көрсетеді.
Скифтердің басым бөлігінің еуропеоидтық типке ... ... де ... ... ... ... ... типке
жатқанына қарап олардың сөйлеген тілін анықтау мүмкін еместігі ... ... ... ... әсіресе археологтар мен
антропологтар скифтердің және оларға ұқсас басқа халықтардың ... ... ... ... барлығын үнді-арилік тілдерде сөйлеген
деген тым батыл тұжырымдар ... ... ... тілде (немесе
тілдерде) сөйлегенін анықтау біріншіден лингвистиканың ... ... ғана ... ... ... да ... пайымдаулардың бір
жақты сыңаржақ қате екендігі байқалады.
2 ҮЙСІН ЭТНОГЕНЕЗІНІҢ ТАРИХЫ
2.1 Ежелгі усунь бірлестігінің этносаяси тарихы
Усуньдер – ... Азия ... ... ... ... бірі. Усуньдер иеліктерінің шекарасы батысында Шу ... ... ... ... ... шығыс беткейлеріне дейін
созылып жатса керек. ... ... ... – Іле ... дегенмен
олардың ордасы – Чи-гу-чэн, яғни «Қызыл алқап қаласы» Ыстықкөл мен Іле
өзенінің ... ... ... ... Чжан ... (б. з. б. ... ... қарағанда, усуньдердің «бұрын» мекендеген жері ... мен ... ... ... ... [44, 17-18 ... ... мағынасы осы кезге дейін анықталмай ... ... ... жазбаларынан ғана мәлім, осы этнонимды көптеген
зерттеушілер қазақ этнонимдерінің бірі – Ұлы жүз ... ... ... ... табылатын «үйсін» тайпасымен байланыстырылады.
Бірқатар зерттеушілер бұл транскрипцияны Орта Азия тарихынан мәлім асиан
этнонимі деп ... ... [15, 95 б.]. ... ... ... ... ятии этнонимінің диалектілік нұсқаларының бірі болуы мүмкін деген
басқаша түсініктеме айтылады, ал оның ... ... ... түрі ... ... ... айтылатын (юечжи) иероглифтері болған
[45, 240 ... ... ... ... тағы бір ... ... ... деп айтылатын екі иероглиф ертедегі қытай тілінде аһ-smәn

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Деректер базасы және оның объектілері"4 бет
"Кітапхана" деректер базасы (Delphi тілінде)14 бет
"Кинопарк 7 Ақтөбе" деректер қорына навигациялық тәсілдерді қолдану20 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері11 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
1991-2002 жж аралығындағы Қазақстандағы саяси партиялар50 бет
Access - деректер базасы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь