Конфуцияшылдық, даосизм, моизм және легизм

І. Кіріспе.
ІІ. Негізгі бөлім:
1. Конфуцияшылдық.
2. Даосизм.
3. Моизм.
4. Легизм.
ІІІ. Қорытынды.
IV. Пайдаланылған әдебиет.
Чжань-го немесе Соғысушы патшалықтар кезеңі б.д.д. V – III ғасырларды қамтитын Қытай тарихының күрделі әрі аз зерттелген беттерінің біріне жатады. Ол кезде Қытай территориясы көптеген жеке патшалықтарға бөлінді. Олардың ішіндегі ең ірілері – Цинь, Чу, Ци, Хань, Чжао, Вэй және Янь патшалықтары болды.
Ел территориясың өзара бақталасушы патшалықтарға бөлінуі елдің экономикалық дамуына кері әсерін тигізді. Патшалықтар арасындағы үздіксіз соғыстар әсерінен, сол кезде кең таралған қала қолөнері мен сауда, жер игеру дамуы тежелді. Сондай-ақ елдің әр түрлі аймақтары арасындағы су және құрлық байланыстары, ирригациялық жүйелер бүлінді. Бұның бәрі де қала қолөнершілері мен саудагерлердің тұрмысын нашарлатты. Әсіресе, өзара қырқыстың әсерінен ең ауыр зардап шеккен жер игерушілер болды. Себебі, соғстар жүргізудің барлық қиыншылығы солардың мойнына түсті. Үздіксіз салықтар, соғыс және көп жылға созылған әскери борыш жер игеру шаруашылықтарының күйреуіне әкеп соқты. Халық арасында өзара қырғын соғыстарға қарсынаразылық өрши түсті.
Буырқанған Чжань-го дәуірі әскери-саяси оқиғалар мен түбірлі қоғамдық өзгерістерге қоғамдық өзгерістерге толы болды. Бұрын соңды Қытай қоғамы бұндай ақыл-ойдың жылдам дамыған кезенің бастан кешірмеген еді. Моральдық-этикалық, идеялық-саяси және философиялық ілімдер қарқынмен дамыған кез болды. Қала көшелері мен алаңдарында, билік иелерінің сарайлары мен үйлерінде пікірталастар, талқылаулар көпшіліктің кеңінен қатысуымен өтті. Осы дәуірде ежелгі Қытайдың әдеби- философиялық бағыты қалыптасты, оның негізінде қытай өркениетінің мәдени мұрасы ретінде сақталып келген керемет әдеби шығармалар дүниеге келді. Дәл осы кезеңде қоғамдық сананың архаикалық түрін жоғалта отырып, ежелгі Қытай қоғамында жаңа әлеуметтік-психологиялық жеке тұлғаның бейнесі қалыптасады. Сонымен бірге сыни философия мен теориялық ғылыми ой-сана да дүниеге келді.
1. Сидихменов «Китай. Страницы прошлого.»
2. Древнекитайская философия. Энциклопедический словарь.
3. «Религиоведение», научный редактор А.В.Солдатов.
4. Го Мо-жо «Философы Древнего Китая».
5. Л.С.Переломов «Конфуцианство и легизм в политической истории Китая».
6. Васильев «Религии Древнего Востока».
        
        Жоспар
І. Кіріспе.
ІІ. Негізгі бөлім:
1. Конфуцияшылдық.
2. Даосизм.
3. Моизм.
4. Легизм.
ІІІ. ... ... ... ... ... ... кезеңі б.д.д. V – III ғасырларды
қамтитын ... ... ... әрі аз зерттелген беттерінің біріне
жатады. Ол ... ... ... көптеген жеке патшалықтарға бөлінді.
Олардың ішіндегі ең ірілері – Цинь, Чу, Ци, Хань, ... Вэй және ... ... ... ... бақталасушы патшалықтарға бөлінуі елдің
экономикалық дамуына кері әсерін тигізді. Патшалықтар арасындағы ... ... сол ... кең ... қала ... мен ... ... дамуы тежелді. Сондай-ақ елдің әр түрлі аймақтары арасындағы су және
құрлық байланыстары, ирригациялық жүйелер ... ... бәрі де ... мен ... ... ... ... өзара
қырқыстың әсерінен ең ауыр зардап ... жер ... ... ... ... барлық қиыншылығы солардың мойнына түсті. Үздіксіз
салықтар, соғыс және көп ... ... ... ... жер игеру
шаруашылықтарының күйреуіне әкеп ... ... ... ... ... ... өрши ... Чжань-го дәуірі әскери-саяси оқиғалар мен түбірлі қоғамдық
өзгерістерге қоғамдық өзгерістерге толы ... ... ... ... ... ... ... дамыған кезенің бастан кешірмеген еді. Моральдық-
этикалық, ... және ... ... ... дамыған кез
болды. Қала көшелері мен алаңдарында, билік иелерінің сарайлары ... ... ... ... кеңінен қатысуымен өтті.
Осы дәуірде ежелгі Қытайдың әдеби- ... ... ... ... ... ... ... мұрасы ретінде сақталып келген керемет
әдеби шығармалар дүниеге келді. Дәл осы кезеңде қоғамдық сананың архаикалық
түрін жоғалта отырып, ежелгі ... ... жаңа ... ... ... ... Сонымен бірге сыни философия мен
теориялық ғылыми ой-сана да ... ... ... ... және ... ... ... бірі – идеологиялық мектептердің кескілескен күресі болды.
Чжань-го дәуірі Қытай ... « ... ... » ... ... ... Қытайда алғаш рет нағыз философиялық ілімдер пайда болады.
Осы курстық жұмыста олардың ең маңыздылары – конфуцияшылдық, даосизм,
моизм және легизмнің аталған ... ... ... ... мәдени және ... ... бірі – осы ... ... ... күресі
болды. Берілген жұмыстың мақсаты – оқырманды осы идеологиялық мектептердің
әрқайсысымен таныстыру.
Жұмысты жазу барысында көптеген ... ... ... ... осы ... жазылды.
Бұл жұмыстың негігі бөлімі тақырыптардың көлемділігіне байланысты
төрт бөлімнен тұрады.
Конфуцийлік
Қазаргі Шандунь Оңтүстік Швғысында, Қытайдың ... ... ... қорғандар мен шетсіз күріш алқаптарының арасында ежелгі қалашық
Цюйфу ораналасты. Біздің заманымызға дейін 551 жыл, яғни 2500 жыл ... ... Лу ... ... ... ... атымен белгілі
ежелгі Қыытайдың көрнекті ойшылы дүниеге келіп, өмір сүрді. Қытайша оның
фамилиясы Кун, ал аты Цю, ... оны ... (Кун ... деп ... ... Конфуцийдің өмірбаяны толықтай жеткен, бірақ оның ... ... ... ұсақ шенеуніктің отбасында дүниеге келген. Әкесінен ... ол, ... ... ... Жеті ... баланы мектепке
береді. Ол онда үлкен ықыласпен он жыл ... ... ... үлкен
орын алған әдет-ғұрыптар мен салттардан ... ... ... шалу ... ... шың ... ... Оның
өмірбаяншыларының мәлімдеуінше, Конфуций 19 ... ... ... ... ... тағайындалды.
Әр түрлі князьдықтар билеушілерінің қол астында әр түрлі қызметтерде
біршама ұзақ уақыт қызмет еткеннен ... ... ... ... өзінің этикалық – саяси көзқарасытарын уағыздаумен айналысты. Ол
удеулдық ... ... ... билеушілеріне қол астындағы
адамдарын қалай оқылды басқару ... ... ... ... ... Конфуций өнегелі ұл, ескі әдет-ғұраптардың
қызу жақтаушысы, жалықпайтын зерделі қызметшісі, ... ... ... ... ... ... өзі де өзін ... кезеңдердің бар
ақылын меңгерген адам деп санаған. Ол өз замандастарының алдында ежелгі
дәстүрлердің түсіндірушісі әрі ... ... ... тырысты.
Данышпан өзінің мағынасын жоғалтқан немесе ұмытылған ескіліктің
қасиеттерін жаңартушысы және жақтаушысы ... ... ... ... елде, әсіресе қызмет етуші шенеуліктер арасында әйгілі
болды. Білімдерін толықтырғысы келгендер оның ... ... ... түрлі князьдықтардан шыққан, әр түрлі ... әр ... ... ... шың ғибратты, әңгімелерін тыңдауға келетін ... ... ... 72 ... ... аса ... болған, олардың он
екісі әрқашан оның қасында болған.
Конфуций 66 жасына дейін өз ілімін ... ... ... ... ... ... Лу ... аралап, өмірінің аяғына дейін
ешқайда шықпаған.
Конфуцийлік 72 ... ... ... ... 479 жылы ... ... өтті. Оның үйінің орнына хром салынып, кейін ол ... ... ... ... ... ол жерде үлкен хромдық
ансамбль салынып, ал данышпан мен оның ... ... орын ... ... қиын әрі ... кезде, Қытайды ішкі сағыстар мен
жанжалдар дүрліктірген ... өмір ... ... ... ... пайда
болған Чжоу әулеті өзара тартыс кезеңін ... ... ... ... ... ... билігін номиналды түрде ғана біріктірген,
көптеген ... ... ... ... Өз ... ... ... тырысқан князьдар бір-бірімен толасыз соғыстар
жүргізді. ... ... ... ... азап ... ... сияқты, мықты князьдар ежелгі билеушілер ұстанған
жоғарғы ... ... деп ... ... сол қағидаларды жаңғыртуды
өз мақсатына айналдырды. Осылайша ол ... ... ... ... ықпалын қайтаруға әдет-ғұрыптарды жақсартып, халықты бақытты қылуға
тырысты.
Конфуций өзін ежелгі мифтік билеушілер Ле, Шунь және ... ... және ... ... Ол өзі ... «мен түсіндірушімін,
бірақ жаратушы емеспін, - деді. Сондай-ақ: «менің ілімім ертедегі адамдар
үйретіп, қалдырып кеткен ілім ғана; бұл ... мен еш ... ... одан
еш нәрсе алмаймын да, оны алғашқы күйінде табыс етемін. ол ілім өзгеріссіз
– оның жаратушысы Аспан өзі мен тек ... дін ... оны ... ... ... ... ... сол егілген дәнге бұршақ шығартып, оған
белгілі – бір ... ... ... алмаймын».
Конфуций ілімі бойынша атақты адамдар дана және Аспанның өзі оларға
билік берген; қарапайым халық ақылсыз, сондықтан оның ...... ... өзінің асыл қожайындарын асырау – Конфуцийдің этикалық – саяси
ілімін алғы шарттары осындай. Ал қарапайым ... ... ауыр ... ... ... оны ... рухында тәрбиелеу керек.
Көнгіштік идеясы Конфуцийдің бүкіл ілімін ... ұлы ... ... ... ... ... жоғарыда тұрған шенеунікке, ал олардың
барлығы билеушіге бағынады. Бұл идея «берілгендік» ұғымыныда бейнеленеді.
Конфуций қоғамдағы әлеуметік теңсіздікті, адамдардың ... ... ... мен ... ... ... Бұл әділетсіздікті
қалай тоқтатуға болады?
Оның ілімі бойынша бұған адамдарды, олардың әдеуметтік жағдайына
қарамастан, моральдық – ... ... ... жеке ... ... ... қол ... болады: егер езуші мен езәлушілер, қанаушы
мен қаналушылар, ... мен оның қол ... ... ... ... ... онда жер бетінде әділеттілік орнайды.
Осыған сәйкес, Конфуций мен оның ізбасарлары әлеуметтік мәселелерді
экономикалық тәсілдермен ... ... ... мен ... ... сақтау арқылы шешеуге тырысты. Конфуцийшілдер арасында
«Аштан өлу – кішкентай оқиға, ал адамгершілігін ... - ... ... ... кең ... этикалық –саяси ілімі бойынша қоғамы жоғары ... ... ие ... топ ... ... (Цзюньзы) мен осы элита
басқарған «бишара адамдарға» ... ... ... ... барлық
қасиеттерінің рухани негізі «аспандық тегі» бар «ұлы мораль» (да дэ) туралы
ілімнен тұрады. Аспан адамға құнды ... ... ... бұл қасиеттер «ізгі
адамның» бойында нақты көрсетілген – ол ... ... ... ... қасиеттерге ие бола алмаған басқа адамдардың бұзушылыған қорғайды.
Конфуций ұсынған абстаркты –утопиялық идеалды бейне – ... ... және ... әділ әрі ... ... түсінетін және көретін, сөзіне сақ
және ісіне ұқыпты адамның қасиеттеріне иеленді. ... ... ... материалдық пайда мен өмірлік ыңғайлыққа толғаусыз болып, өзін
жоғары идеяларға, адамдарға қызмет ... ... ... арнау керек.
Моральдың және этикалық мүлтіксіздіктің эталоны бола отырып, ол ... үшін үлгі болу ... ... «бес рақымшылдыққа» ие болды: адамзаттың сүю (жэнь), парыз
(и), әдет-ғұрып нормалары (ли), білім (чжи), адалдық (синь), сонымен ... ... ... ... мәні ... ... сүю (жэнь). Жэнь иероглифі екі мағыналық элементтен тұрады:
«адам» және «екі» (сан). ... ... ... ... сүю» ... ... ... ол басқалармен араласқанда ғана жанданып пайда болады.
Жэнь сөзі кең мағынасында ... ... ... ... және ... жиынтығын білдіреді. Мейірімділік,
ұстамдылық, сыпайлық, мейірбандық, аяушылық, адамдарға деген сүйіспеншілік,
қамқорлық және басқа жоғары өнегелі қасиеттер.
Жэнь ... ... ең ... ... топ арасындағы қарым-
қатынастарды реттеу үшін ... ... ... өз ... пен ... ... ... Қарапайым адам адамзатты
сүюшілікке қол жеткізе алмайды. «Адамзатты сүюге ие ... ізгі ... жоқ »,– ... ... мифтік билеушілері Ло, Шунь, Юй ие болған қасиеттер Жэнь
бойында синтезделген. Конфуций өз ... ... үлгі ... ... ... яғни ... ... ұмтылуға шақырды. Ол адамның
барлық жақсы қасиеттері ... ... ... ... –Жэньнен бастау
алады деп санады.
Парыз (и) Жэньнің жоғарғы заңы ... (и) ... ... ... ... өзі көп мағыналы. Ол рақымшыл адам өз еркімен қабылдайтын белгілі
моральдық міндеттемелерді жинақтайды.
Әдет-ғұрып нормалары (Ли) конфуций ілімі ... ... ... өз бойына «рәсім», «сыпайылық», «этикет ... ... ... Бірақ, бұл ұғымдардың барлығы Ли мәнін шамалып қана
береді.
Адамдар арасындағы кез-келген қарым-қатынастарға ... ... ... ... өзінің Лидің мәнісі ілімінде
көрсетілген ...... ... ауыстырды.
«Қытайлықтың сынасына әр түрлі рәсімдері ... оны әр ... ... ... құтқарды,–дейді орыс
қытайтанушысы В.П Васильев, – сондықтан мыңдаған ... бойы өмір ... ... және ... ... ... бойына әбден сінген салтанаттың
арқасында, оны ашуландыру оңай ... ... өз ... салтаннатты рәсімдердің,
сәлемдесулердің, тәжэім етудің, үлкендік тәртіптері мен ... ... егер ... ... әдетте байланысатын шарттардан тыс
қарайтын болсақ, шын мәңінде ешқандай құндылығы жоқ, ... ... ... қытайтанушысы Г.Д Джайлс,– сонымен қатар олар ... ... ... ... ... ... ... түсінігінше, адам өз әрекеттерінде опасыз
ниеттерге, табиғи ... ... ... ... ... ... ... өшпеніділігін көрсету керек. Ол қанша қиналса ... – ала ... ... ... сүйену керек.
Ли қағидасы адамдар арасындағы қарым-қатынастарды, адамның қоғамдағы
жүріс-тұрысын реттеді. Қытай этикеті бағзы ... ... ... ... мен оның қол ... ... ... мен кіші, әкесі мен
баласы қарым-қатынастарына ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынастар топтық мазмұннан бос
балғанмен, конфукцийшілдіктің бұл догмалары ... әрі ... ... ... патриохалдық отбасылық және әлеуметтік жүйені
ғасырлар бойы сақтауға шақырды.
Білім (гжи) Конфуцийдің ...... ... ... да ... ... ... Конфукций білім мен оның
қайнар көзі мәселесін көне кітаптарды оқып ... мен ... ... ... Оның ... білім алудың негізгі әдісі–
оқу, ал білімнің қайнар көзі – көне аңыздар мен шежірелер. Мәне ... ... ... ескі және жаңа ... ... ... болды, ал жаратылыстану ғылымадарын олар тіпті ... Олар тек ... ... ұлы ... ... ... мен ... данышпан билеушілерге ұқсау арқылы ғана ... ... жаңа ... ескі ... ... бағаланың ескілікке
тықпаланды. Сөйтіп, конфуцийлік ілім ... ... ... жеке ... азат ... мен ... ... жолында маңызды
кедергі болды.
Адалдық (синь). Билеушілге қатысты көнгіштік пен ... сол ... қол ... ... ... – конфукцийдің
этикалық – саяси ілімінің ажырамас бөлігі.
Конфуций ... ... ... бірі – балалық қадірлеушілік
(сяо), яғни баланың ата-анасына, ең ... ... ... ... ... еркін орындап қана қоймай, оларға адал ... ... ... шын ... ... ... берілген болу керек.
Егер адам ата-анасын сүймесе, ... ... ... онда ол ... ол - өз ... ... ... қысқартып, қиғанмен
тең.
Конфуцийдің балалық қадірлеушілік туралы идеясын ... ... ... ... әр ... ... бұл тақырыпқа кітаптар басылып
шығарылды. «Егер балалық таңдаулық әлсіресе, онда ... ... ... ... өз ... артық сүйетін адам ұл деп ... «өз ... ... ... құтқару - әрбір ұл үшін ол ең бақытты
өлім», «Әркімнің билеушісіне деген сүйіспеншілігі оның ... ... ... ... ... ... ұл ... бастайды» деген сияқты
нақыл сөздер кең тарады.
Балалық қадірлеушілік қағидсаы әке мен бала арасындағы қарым-қатынасқа
емес, ... ... ... мен ... ... ... адамдардың
«әкесім мен анасы» атанған жергілікті шенеунік пен ... ... ... да кең ... ... ... нормалардың қалдықтары мен ... ... ... ... бейнеледі, сондықтан ол отбасылық қарым-
қатынастарға да кең тарады.
Бойына жоғары ... ... ... ... ... қасиеттерден жұрдай «бишара адамдар» қарама-қарсы қойылады.
Ол – «Аспан манадатын» ... ... ... надан тап.
Конфукцийлік түсініктер бойынша «бишара адамдар» өзінің опасыз, дөрекі
құмарлықтары мен ... ... ... жоғары идеалдар
оны қызықтырмайды: ол «ізгі адам» кемелділікке ұмтылады.
Алғаш қарағанда, ... ... мен ... ... ... жағдайына емес, моральдық-этикалық құндылықтарға
негізделеді. Адамға «ізгі адам» атану құқығын оның ... ... ... тегі ... ұзақ тәрбме мен оқу нәтижесінде бойына сіңірген
білімі мен жоғары моральдың ... ... ... ... «асылдар» мен «арамдар» болып бөлінуінде шаттық тәсіл көрінеді,
өйткені «асылдыққа» тек ... ғана қол ... ... ... тумысынан» мейірімділікке жақын болады»;
«Тумысынан ... бәрі ... және бәрі де ... ... ... ... әдеттері бойынша ажыратылады – адамды үйретпесе, онда оның мейірімді
табиғаты бұзылады», - деп ... Неге адам ... оның ... ... ... болады? Конфуций мен оның ізбасарлары мұны әлеуметтік
ортамен емес, қажетті моральдық-этикалық тәрбиенің жоқтығымен түсіндіреді.
Конфуций армандаған иерархиялық ... ... ... ... «Патша – патша, шенеунік – шенеунік, «әке - әке, бала – бала болу
керек». ... ... ... ... тұрғанға бағыну қағидасы
бойынша құрылған қоғамның мұндай көп ... көп ... ... ... таптық мәнін бүркемелеп, конфуцийлік әдістің
қоғамдық құбылыстарға қатысты әділдігі жайында қиял ... ... мен ... адам» арасындағы қарама-қайшылық оны қаншама
моральдық-этикалық тұрғыдан қарастырса, шындығында әлеуметтік жағдаймен
тудырылды. ... ... ... ... ... ... ал ... қанаушы таптың өкілі болып шықты; «халық ... ол ... не ... ... тек ... ... ғана қажеттіліктерін түсініп, оларды
қанағаттандыра алады». Конфуций «ізгі ... ... ... ... ... не үшін ... білгізуге болмайды», - деп үйретті. Бұдан
шығатыны: халық - өздігінен әрекеттене алмайтын қараңғы ... ... ... өмір ... ... оның ... ... алдымен, оның өзі шыққан таптың – мұралық ақсүйектердің мүддесін
білдірді. Ол ... бұл ... ... жаңа билеуші тап жериеленушілер,
құмиеленушілер, қала байлары келіп жатты. Мұралық ақсүйектердің ... ... ... ... ... ... ... (ли) сақтау арқылы мүмкін болды. Осыған орай ол жаңа идея ... ... ... мин) ... ... ... ... мағынасын ашатын болсақ, оны мәні: «әрбір
адам қоғамда өзіне тиесілі орынды иемденіп, өз қылықтарын соған ... ... яғни ... ... ... болу керек – патшағ немесе
князь, немесе төре, ... ... ... қарапайым адам болу керек.
«Есімдерді түзету» Конфуций заманында беделі түскен ... ... ... ... ... мен нығайтуға үндеді.
«Ізгі адам өзіне белгісіз нәрсеге қатысты мұқияттылық танытады. Егер
есімдер дұрыс емес болса, онда ... ... ... Егер ... ... онда ... жүзеге аспайды. Егер істер жүзеге аспаса, онда салты мен
мызыка гүлденбейді. Егер салт пен ... ... онда жаза ... ... Егер жаза ... ... ... онда халық өзін қалай
ұстауды білмейді».
Конфуцийдің «есімдерді түзету» саяси қағидасы қоғамдағы ... ... ... ақсүйектердің ерекше пұрсатты жағдайының
заңдылығын негіздеуді мақсат етті.
Конфуций ілімінде Аспанға табыну ... орын ... ... табыну
Аспанасты мемлекетінің қарапайым адамнан ... ... ... ... ... ... мақсатты күш ретінде қарастырылды.
Аспанның ... ... ... ... ... де ... бірақ
оның ілімінде ол жалпы қорытындысы мен ... ... ... ... Аспан – құдіретті күш, парасат пен ... ... ... жер ... ... ... кім ... кім
Аспан атынан адамдар арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге лайықты? Жер
бетіндегі Аспанның ондай «өкілі» болып «ізгі ... ... ... ... билеуші саналады. Бұл жайында конфуциандық «Шуцзин»
кітабында былай айтылады: «Аспан ... өмір бере ... ... ... Егер адамдар билеушісіз қалса, онда бүлік болар еді – сондықтан
Аспан қажетті уақытта билеуші бола ... ... ... ... ... ... мен оның ... патша билігін құдайдай көрді.
Патша жер бетіндегі Аспанның уәкілі ғана ... адам ... ... мен ... ... ... делдал саналды. Тек ... ... ... ... ... ... құқылы болды.
Конфуций билеуші мен халық арасындағы қарым-қатынастарға үлкен көңіл
бөлді. Оның бұл жайындағы ... ... ... ... – ойлайтын
тұлға, ал оның қоластындағылар оған бағынуға қажетті кескінсіз сұр топ.
Конфуций қарапайым халық оның ... ... ... ... Бишара адам, - деді, – Аспан мандатын тануға қабілетсіз және ... ол ұлы ... ... және ... ... ... ... кітабында билеуші мен халық арасындағы қарым-
қатынастар «салт атты адам мен ат ... ... ... ... - ол ұлы ... император, ол «ат» - ол
өздігінен іс істей алмайтын халық. Император ... ... ... ... ... - ... мен ... арқылы басқарады. Кітапта былай
делінеді: «Ежелгі билік мынандай ...... Ұлы ... ... ... қолдары, рақымшылық пен заңды-ж.ген, шенеуніктерді – бажы, қылмыстық
жазаларды ынта, халықты ат санаған. Атты ... ... үшін оны ... ... ... түзу ... ынтаға иек артып, аттың күшін мөлшерлеу
керек және шабысын бақылау керек; бұл ... ... ... ... ... соқпай және ынтамен құтыртпай-ақ қоюға ...... ... мен оның ... ... ... этикалық-саяси көзқарастары Көне Қытайдың ... ... ... Бұл ... қай ... ... та – адамдар арасындағы
қарым-қатынастар, тәрбие мен оқу, тұрмыс пен ... ... ... ... ... ... ықпалы байқалады.
Әрбір Қытай конфуциандық моральды басшылыққа алу керек болды, мейлі ол
көне конфуцийлік кітаптардағы қиын нақыл сөздерді оқи алмасын, ... ... жоқ. ... әрбір адамда конфуцийлік қағидаларды тәрбиелеу болды.
Конфуций ілімі Қытайдың бүкіл ... ... ... бойы ... ... ... - деп жазды академик В.М. ... ... ... айырмашылығы – ол нақты адам болды.
Сонымен ... ... ... діншілерге ана өмірдегі игіліктерді уәде етсе,
ол конфуцийлік, ең алдымен, адамдардың бұл ... ... ... ... ... ... ... уағыздаған адамгершілікке,
қайырымдылық, әділеттілікке ... ... ... ... ... конфуцийлік наразылықты қолдады.
Қанаушы тап конфуцийтен сол кездегі қоғамдық бастауларды, таптық
қоғамда орнатылған тәртіптерді ... ... ... ... тапқа
бағынуын ақтайтын кепілдікті көрді. Қытай еңбекшілерін ... ... ... ... пен халыққа деген сүйіспеншілік уағызымен
тасаланды.
Конфуций ... оның ... ... ... әрі ... Конфуцийдің
көрнекті ізбасарларының бірі Мэн-цзы болды (372-289). Ол қазіргі Шаньдун
провинциясының орнында, Цзоу облысында дүниеге ... Тап осы ... ... ... 200 жыл ... оның ұлы жол ... Конфуций өмір
сүрген болатын. Мэн-цзы өз ілімінің мәнін баяндаған әңгімелер жүргізіп,
елді көп аралайды. Оның ... ... ... ... ... онша
сәтті болмайды. Сөйтіп, ол Лу князьдығына оралып, өмірінің соңғы ... ... ... арнайды. Оның ілімі ... атты ... Бұл ... ... ... ... ... ережелерін
дамытып, жаңа мәселелерді шешуге тырысады.
Мэн-цзы адамдардың «ізгі ... мен ... ... ... ... Оның ... ... делінеді: «Біреулер ой
еңбегімен, ал ... дене ... ... Ой ... ... ... ал дене еңбегімен айналысатындар
адамдармен басқарылады. Билеушілер ... ... ал ... ... Конфуцийлік Аспан Ұлы жайындағы ілімді дамытты. Аспан елді
билеушіге «мандатын» ... ... ... үшін конфуциандық
оқымыстылар Аспан құбылыстарын күні бұрын болжап, ... ... ... ... Конфуцийлік этикалық-саяси нормаларды бұзған билеушіні тақтан
түсірудің заңдылығы осылайша орнықтырылды.
Конфуцийдің этикалық-саяси ілімі көрнекті ... ... ... ... ... Оның ... ... ежелгі ҚЫтайдың философиялық
және қоғамдық-саяси ойының синтезін ұсынады.
Конфуций ... ... да ... ... ... ... ... да пайда болуының жалғыз көзі есептеді. Алайда, егер Конфуций
Аспанға дам тағдырын анықтауда ... ... ... ... ал ... ... оның ... күшін қабылдамай, мемлекеттік істердің жағдайын
анықтаудағы Аспан қабілеті мен халқына қатысты адамгершілігі мол ... яғни ... өз ... ... ... билеуді лайықты адамға
береді. Билікке ие болған адам ол билікті Аспан рұқсатысыз, өз ... ... бере ... ... ... әлеуметтік-таптық
қайшылықтарды жұмсартып, билеушінің ... ... ... ... ... құрылымды мақұлдады, ал Конфуцийдің: «Аспанда
қалай екі күн бола алмаса, жер бетінде де солай екі ... бола ... ,
- ... ... жиі қайталады. Алайда, ол Конфуций сияқты, патша ... ... мен ... еркі ... ... ... ... күш – Аспан – ол сөйлемейді, өз еркі мен ... ... ... ... Егер Аспан Ұлы дұрыс билік етпесе, Аспан қаһарын шақыруы
мүмкін. Бұлай болмау үшін конфуциандық оқымыстылар ... ... ... ... билеушіге ықпалын тигізіп отыруы керек. Конфуцийлік этикалық-
саяси нормаларды бұзған билеушіні тақтан ... ... ... ... ... ... ойшыл Сюнь-цзының еңбегінде
кейінгі дамуын тапты. Оның «Сюнь-цзы» еңбегі ежелгі Қытайдың философиялық
және қоғамдық-саяси ойының синтезін ұсынады.
Конфуций сияқты ... да ... ... ... ... ішінде
адамның да пайда болуының жалғыз көзі ... ... егер ... адам тағдырын анықтауда фатальды қабілетті алмай берсе, ал Сюнь-цзы
Аспан еркін, оның құдіретті күшін қабылдамай, мемлекеттік істердің жағдайын
анықтаудағы Аспан ... ... Ол ... ... дәріптеп, ол
туралы ойлағанша, заттарды өзіміз көбейтіп, Аспанды өзімізге ... емес пе? ... ... ... оны ... ... тағдырын жеңіп,
оны өз мүддемізге пайдаланған жөн емес пе?
Сюнь-цзы аңғырт-материалдық тұрғыдан адамдардың ... бас ию ... ... ... ... ... түсіну қабілетсіздігімен
түсіндіруге тырысты. «Адам , - ... ол, - ... ... ғана ... ол сол ... ... ... асатынын білмейді, сондықтан ол оны
«жер ... жоқ» деп ... ... ... ... ... ... шындығында, Конфуций мен Мэн-цзының Аспанды ... ... ... күш ... ... зиян ... ... өмірінің жаңа әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ілімін философиялық
тұрғыдан қайта ойластырып, Сюнь-цзы Қытай философиясының кейінгі ... ... ... мен ... б.д.д. V-ІІІ ғасырларда өндіріп шығарған ерте
конфуцийлік ілім Қытай қоғамындағы күшті таптық және идеялық күрес ... ... және ... өз заманының ұлы болды, сондықтан оның іліміне жақындау да
тарихи болу ... Бұл ... ... ... ... тұрғыдан бағалау
немесе одан бетер, оның ілімін қандай да бір үлгіге жасанды сығылыстыру
заңсыз әрі ... ... ... - деп жазды белгілі Қытай тарихшысы Фан
Вэнь-лань, - шынында да ... ... ірі ... ... ежелгі
әдебиетінің ұлы өкілі болды».
Конфуцийлік ілімнің ... ... жағы бар, ол ... ... сүю жайындағы ілім, бірақ бұл ілімге консервативтік,
реакциялық догмалар даескіні идеалдандыру. ... Ұлы – ... ... қытайлық нәрсені мадақтап, барлық Қытай еместік нәрсені
қаралау кіреді.
Қытай феодалдарының билеуші табы конфуцийлік ... ... ... ... алып, бұл ілімді өз мүдделеріне бейімдеді.
Феодалдық таптың идеологиясына айналып, конфуцийлік ілім ғасырлар
бойына жабайы деспоттықтың ... ... ... ... Маньчжурлер,
Қытайды жаулап алғанна кейін, конфуцийлік ілімнен бас ... ... олар оны өз ... ... ... ... ... алушылардың саясаты көптеген конфуцийлік уағыздарға
қайшы келсе де, олар бұдан қысылған жоқ. Оларға маңызды ... ... ... ... ... оның ... үлкен ықпалын өз мақсаттарына
қолдану. Маньчжурлік императорлар Конфуцийді құрметтеу ... ... ... сақтады, тіпті оны бұрыннан да салтанатты етті.
Даосизм
Даосизм – ... ... ... ... ... бір уақытта
пайда болған философиялық ілім. Дәстүр ... оның ... ... VII ... аяғы - ... VI ғасырдың басында өмір сүрген Лао-цзы
есептеледі. Оның өмірі мен қызметі жайында нақты ... ... ... ... ... (б.д.д. II ғасыр) Лао- цзының
қысқа ғана өмірбаянында, ол Чу мемлекетінің тұрғыны делінеді. Аты Ли ... Дань деп те ... Ол Чжоу ... ... ... ... ... дейді-міс. Алайда ол жайындағы деректердің ... ... ... тарихшы ғалымдар ол адамның реалдығына күмән
келтіреді.
Маңыздылығы мен даңқтылығы бойынша ол Конфуцийден кейінгі Қытайдың
екінші философы ... Оның ... ... ... трактатында
баяндалған, «Даодэцзин» «Қайырымдылық пен жол кітабы» деген ... ... ... аңыз ... «Даодэцзинді» Лао- цзы батысқа
бағытталған саяхатының алдында жазып, ... ... ... ... бұл аңыз ... табынудың ажырамас бөлігі болып, оның бұқа
үстіндегі қария-данышпен түріндегі иконографиясының ... ... - екі ... ... ... ... – Лао-цзы
ілімінің негізгі философиялық мәнін түсіндіреді.
Философиялық даосизмнің негізгі категориясы – дао (жол) ... ... ... ... ... ... себебі, материалдық
және рухани өмірдің барлық ... ... көзі ... Дао әлем дамуының заңдылықтары жайындағы ... ... ... ... ... заттар даодан таралды, олар айналым
жасап, оған қайтып оралады, делінеді «Даодэцзинде». Дао алғашқы себеп ... ... ... ... ... пен ... аяқталуы.
Даоны сезінуге болмайды: естуге, көруге, сезуге, түсінуге
болатынның барлығы – ол дао емес. Даоны ... ... жоқ, ... ... ... болып, оған қайтып оралады. Алайда, дао жаратқанның барлығы дэ
(қайырымдылық) арқылы байқалады, сондықтан егер дао – ... ... ... онда дэ – оның ... көрінісі.
Адамның міндеті – даоны тану, «табиғилық» ... ... ... бұл ... ... үндестігі» – адамның ... ... ... ... әлеуметтік әділетсіздік үндестікті бұзудың бірі
ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... ... болып сопылық пен ... ... ... ...
«табиғылыққа» оралу. Тақуа-даостар қай заманда да табиғат ... және ... ... ... үшін онымен қосылуға ұмтылды.
«Даодэцзин» еңбегінде «әрекетсіздік» ... ... ... ... ол ... ... ... бас тартып, өмірге белсенді
араласпауды бұйырады – өмір өзімен-өзі, табиғи даму ... ... ... күштілігіне, дұрыс тәрбиеленген жағдайда оның әрқашан дұрыс
жолда болатынына ... ... ... адам ... оны өз ... ... таза күйінде сақталады ден санады. Оның осы ... ... ... ... ... «ол ... болғанда, оны басқару жеңіл» деп
сеніп, білімге ... ... ... Ерте ... ... ... ... ете білгендер халықты ағартқан жоқ, оны надан
қылды. Халықтың білімі көп болса, оны ... ... ... ... ... басқару – мемлекеттің жауы, білімсіз басқару – ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру» қамы олардың рухани дамуына зиян келтіреді, ... ... ... мен ... ... ... әрі ... Данышпан
үшін сезімталдық тәжірибені жалпылаудың қажеті жоқ, фактілерді зерттемей-
ақ ол ақиқатты, табиғат пен қоғам ... ... ... пайымдаумен
тани алады. «Үйден шықпай-ақ,– дейді ... ... ... ... ... ол ... ... көреді. Ол көп жүрген сайын аз
біледі. ... дана адам ... ... ... Заттарды көрмей-ақ, ол
оларды атайды».
Әлемнің (дао) универсалды абстракты заңын шектен тыс жоғары ... оны ... ... ... ажырату, қоршаған болмысқа
сырттай көңіл бөлу, рационалдық элементтің мәнін шамадан тыс ... ... ... ... ... – Лао- цзы ... бұл идеалистік
ерекшеліктер даостық философияның дін ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер даосизм пастулаттарынан (әсіресе,
оның табиғатты ... ... ... ... ... мен ... ... әділ көреді. «Даодэцзинде» қарама-
қарсылықтардың бірлігі идеясы мына ... ... ... ... ... ... ... кейіпсіздік те пайда
болады. Барлығы қайырымдылықтың қайырымдылық екенін білгенде, зұлымдық та
пайда болады. Сондықтан болмыс пен ... ... ... ... мен жеңіл бір-бірін жаратады, жоғары мен төмен өзара анықталады, ұзақ
пен қысқа өзара ара қатыста болады, ... ... ... ... мен ... ... артынан ереді».
Айтылғандай-ақ, конфуцийлік, ресми мемлекеттік идеология бола отырып,
ең алдымен әлеуметтік және отбасылық ... ... ... ... әр ... анайы табынулары мен көне наным-сенімдері
Конфуцийлік ілім шегінен тыс ... Осы көне ... ... мен ... ... ... ... өзіне сіңірді, ал ежелгі философ Лао-цзы діншілдердің санасында
бейнесі әдетте храмдарда қойылған құдайға айналды.
Даостық діннің елеулі ...... ... ілім. Қытайлар
ежелден ұзақ өмір сүруді адам бақытының символы ... ... ... ... олар әр ... ұзақ өмір сүру ... сыйлады.
Шоу (ұзақ өмір) цероглифіне мистикалық мән берілді. Қытайлар ол белгіні
қабырғаға жабыстырып, мойнына ... ... жету ... Қытай билеушілері мен даостардың басты
назарына айналды.
Канондық даосизмде өлмейтіндік мәселесі ... ... көп ... (36 мың ) аруақтар әсер етеді, олар организмнің ... ... ... әрқайсысының белгілі-бір міндеттері бар топтарға
бөлінген. Адам бұл ... ... ... ... олардың бар екенін
білмейді. Бұл мезгілсіз өлімге алып келеді. ... адам ... ... байланысын танып қана, өлмейтіндікке қол жеткізуге
болады. Аруақтарды тәннан ... ... ... ... ... адам ... билеуге толық қолы жеткенде, тән «дематериалданады»
да, адам өлмейтін болып аспанға көтеріледі.
Қытай алхимиктері өлмейтіндік эликсирін табуда көп ... ... ... алғышарттары шамамен б.д.д.VIII-VII ғасырларда
пайда ... ... ... ... үшін ... ... ... тазартылмаған селитра, мышьяк, слюда және тағы басқа,
сонымен ... тас ... мен ... ... тұт ... ... әр түрлі
шөптер мен олардың тамырлары пайдаланылды. Оған қоса алтын мен ... ... ... ... ... эссенциясы, нефрит
эссенциясы пайдаланылды.
Өлмейтіндік пен ... ... қол ... ... ... ... ... дуалардың бірсыпырасын жаттау
керек болды. «Киеліліктің алғашқы сатысын» жүз күнге созылған ... ... ал ... ... ... төрт жүз күн дуа ... ... ... әр ... ... ... шығарылды: адамнан ұзақ өмір
сүретін бақа, тасбақа, құтан сияқты дем алу. Даостардың пікірінше, ... адам ... ... ... шоғырлануға мүмкіндік
берген, адам жердегі нәрселерден қол үзіп, ғажайып күштермен жанаса ... ... ... ... ... ... ... материя және
рух болып екі бөлікке бөлінуі,– деп жазды ... орыс ... ең ... бұл жағдайларда не трансқа ұшырап, не есалаң
кейпіне ... ... ... әсер ... ... ... әрбір азық тез қартаюға мүмкіндік
туғызады, сондықтан, ұзақ өмір сүру үшін ... ... ... бас ... ... дақылдардан дайындалған тағамды жеуге болмайды: дененің
ішіндегі аруақтар бұндай ... ... ... ... ... олар ... тастап кетуі мүмкін. Дұрысы, өзінің сілекейімен
қоректену. Сілекй, даостардың сенімі бойынша, ... күш ... ... ... даостық діннің жаны болды, ол әсіресе, әр ... ... ... ... сары ... ... ... қағаздардың сол жағына кабалистикалық белгілердің (түсініксіз
жазылған ... мен әр ... ... ... ... Діншіл
кабалистикалық белгілердің мағынасын түсіне алмады, бұл құпиялықты туғызды.
Қағаздың оң жағында тұмардың міндеті мен оны ... ... ... ... ... өртелініп, одан қалған күлін ... да ... ... оны ... аурулар мен бәлелерден қорғайтын
микстура ретінде ... ... ... ерте ... ... ... дерлік кірді. Даостық дінде әулиелердің көптігі соншама, оларды
бірнеше топқа ... тура ... ... ... жер ... аспанда өмір сүріп, мықтылығы мен күшімен барлығынан ... ... тән ... бас ... да, әлі ... ... ... теңізіндегі сиқырлы аралдарда тұратын киелілер;
елес сияқты тәнсіз аруақтар – перілер.
Даостар ... ... ... ... ... өту ... ... болды: адам жақындарын тастап, тауларда оңашаланып, тақуалық
өмір кешу керек.
Даостық дінде, былайша айтқанда, ... ... ... жэнь )
үлкен көңіл бөлінді. Қытайдың сянь(киелі) иероглифі екі ... ... және ... оны ... ... ... деп түсіндіруге болады.
Киелілікке жету үшін үш талапты орындау керек болды: жанын ... ... ... ... ... және де, ... ... сусынын дайындау.
Жанын тазарту үшін оңашаланып, әдетте тауда қарапайым өмір ... ... ... ... бас ... ... пайымдауға берілу
керек. Жартылай аш өмір сүрген, ауамен «қоректеніп», тән ... ... адам ... ... қасиеттерін иеленіп, аруақтар дүниесіне
жақындайды деп ... ... ... ... мынадай нақыл сөз тарады: «кім көкөністен
қоректенсе сол күшті болады; етпен ...... ... ... – дана болады; ауамен қоректенген – әулиеге айналады».
Алайда, даостық діннің фанатты жолын ... да ... ... ... ... о ... ... былай түсінді. Адам өмірі
аяқталғанда, жерде оның тәні қалады да, ал жаны ... ... ... ... ... Кейде бұндай аруақтар жер ... ... ... ... Онда олар ... адам ... еніп, өздеріне
қажеттінің бәрін жердегі заттардан алады.
Басқа сенім де болды: аруақтар өлген даостың ... ... ... алып ... Бұл ... ... өзгерістер болады: ғажайып
ішкіліктің, өсімдік дәрілердің немесе қағазға жазып ... ... ... ... денесі мәңгі солмайтын болып қалады.
Өлмейтіндік эликсирін ... ... даос ... ... ... ... ... ғұмыр кешіп, киелі таулардағы ... ... ... берген аралдарда өмір сүреді. Бірақ ол ... адам ... ... ... ... ... қандай қасиеттер тән болды екен? Олар ... ... ... сиқырлы күшке ие болып, ғажайып істер жасай алды.
Олар нұр ... ... ... мінді; құдайы берген аспан
шабдалысын жеді; ұшатын айдаһарлар мен аспан ... ... ... ... жасалған сарайларда, тамаша шатырларда өмір сүрді. Олардың
жаңа түрге ену қабілеті болды. Аруақтар ... әр ... ... ... жаққыш немесе әр түрлі өлмейтіндік формулалар жазылған түрінде жиі
бейнеленді.
Өлген ерлер мен әйелдердің ... ... ... ... сыртқы тұрпаты мыңжылдықтар бойы өзгеріссіз қалды. Аруақтар
бұлттан жоғары көтеріліп, қалаған жағына бара алды, ... олар ... ... ... жер ... Адамдар арасында олар қарапайым киімде пайда
болса да, бет бейнесінен оларды бірден адамдардан ажыратуға болатын болды.
Даостар ... ... ... ... ... мен
қаһармандарын есептеуге талпынбады. Даостар олардың ішінен кейбір ... ғана ... ... ... ішінде қытайлардың ертедегі
атақты ата-бабасы – император Хуанди, ... ... ... алғашқы
адам Паньгу, Тайчу (Ұлы Бастама) ... ... (Ұлы ... ... ... Оларды даостар мен барлық қытайлар аса қадірледі.
Құдайлар мен ұлы қаһармандардың (әскербасылар, өз ... ... тағы ... ... ... ... храмдар салды, онда тиісті
пұттар қойылып, сыйлықтар жиналды. Бұндай ... ... ... ... мен аруақтарға, қолдаушылар мен қорғаушыларға арналған
храмдарда да, ауылдарда ... ... ... мен ... ... ... даостық монахтар қызмет етті.
Даостық құдайлардың арнайы тобы өлмейтіндер болды. Олардың
қатарына ... Чжан ... ... Вэй Бо-ян және тағы басқалар кірді.
Бірақ солардың ішіндегі ең ...... ... – ба ... ... ... ... арасында кең тарап, әрбір қытайлыққа ... ... ... ... ... ... ... таныс.
Сегізінің әрқайсысымен де қызық әңгемелер мен ... ... ...... ... ең ... Хань дәуірінің жолы
болғыш қолбасшысы. Оған ерекше тағдыр дайындаған аспан күштерінің
араласуымен ол ... ... ... ... ... ол
тауға кетіп, тақуалық өмір ... ... ... үйреніп алады, кедейлерге алтын таратады, кейін өлмейтінге
айналады.
2. Чжан Го-лаодың ғажайып қашыры болады. Бір күн ... ол он мың ... ... ... ... бүктеліп, арнайы құбыршыққа салынады.
Керек кезінде оны шығарып, қыртасын жазып, су ... ...... ... ... дайын тұрады. Чжан Го-лао өте ұзақ өмір
сүрді, бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... Люй Дун-бинь балалық шағының өзінде-ақ ақылымен ерекшеленіп, «күніне
он мың иероглиф жаттады». Есейгеннен кейін үлкен дәрежеге ие ... ... ... ықпалымен даосизмен айналысып, өлмейтінге
айналды. Оның сиқырлы ... ... ... ... ... Ли ... , ... ол Лао-цзымен кездесуге барғанда, тәнін жерге
тастап, шәкіртіне күзетсін деп бұйырып ... Сол ... ... ... ... ол ұстазының денесін өртеп, кетіп қалады. ... ...... жоқ. Ол бір ... ... денесіне енуге
мәжбүр болады да, сөйтіп ақсаққа айналады (Ли – «темір аяқ»)
5. Хань ... ... ... ... Хань ... ... болашақты
болжау қабілетімен атақты болды. Оның әрқашан болашақты дәл болжау
қабілеті әрқашан оның ... ... ... ... Цао ... – бір ... әйелдің ағасы, тақуа болды, жұртты даосизм
құпияларын терең ... ... ... ұғу ... таңқалдырды.
7. Лань Цай-хэ – қытайлық дуана. Өлең айтып, қайыр-садақа, игі ... ... ақша ... Хэ ... кішкентайынан ағаштығымен ерекшеленеді, тұрмысқа шығудан
бас тартады. Ұзақ уақыт қоректенбей, тауға ... ... ... ба сянның барлығын адамдық әрі сиқырлы қасиеттерімен
иелендіріп, оларды бір ... әрі ... әрі ... ... ... адамдардың ісіне араласып, әділеттілік пен игі иісті жақтайды.
Даостардың жұмақ пен тозақ жайындағы ... ... ... ... ... ... аз ... жұмақ шоу шань – Ұзақ өмір таулары деген атпен ... ... елі ... жартасты жағалары, көпірлері, күркелері, қарағай және
шабдалы тоғайлары бар таулы аймақ ретінде ... ... ... ... олардың үстінде тырналар ұшып, жүйрік тұлпарлар ... ... ( ... Сары ... жері деп ... аңыз бойынша,
Сычуань провинциясының қараңғы жартастарында ... он ... ... Оның ... ... ... төрешісі бар қытай соты сияқты
ерекше бөлімдерден тұрды. Тозақта, жолбарыс терісіне киінген (бұл олардың
қаталдығын көрсетті) ... ... мен ... ... ... ... ... он бөлігінен өту керек болды , әрқайсысында оны
қатал ... ... ... ... ... екі негізгі топқа бөлінді. Біріншісіне
даостық иерерхияда жоғары орын алған ... ... Олар ... өмір ... ... ... алды, көне трактаттарды зерттеумен
айналысты. Олар ... ... ... мен ... шашы ... ... ... даостық абыздықтың қосымша құрамын
құрайтын және храмдарда ... ... ... жас ... ... ... ... топтағы даостардың культ қызметшілерінің негізгі қызметі
перілерді дуалау болды. Көптеген абыздар адамдарға түрлі ауру, ... ... ... ... ... ... күресетін даостық
ырымдарды орындады. Өлген адамнан жаман әсер тарайды ... ... ... ... ... ... қайтыс болған үйлерде бұл
құбылысты тоқтатуға міндетті болды. Шылым шырақтарын жағып арнайы дұғаларды
оқығаннан ... ... ... ... ... оның қанын жаман әсер тараған
үйдің ішіне шашты.
Даостық ... ... ... ету ... ... көңіл бөлінген.
Даостық храмдардағы құдайға құлшылық ету шамамен былай өтті.
Храмның қасбетіне құрбандық шалушының аты мен ол ... ... ... ... ... Әдетте сиыну рәсімі таңертең ерте басталады.
Храмға барар жолда ... ... ... жазылған құрбандық шалушылардың
үйіне кіріп, оларға қағаздан жасалған ... ... да, ... ... дайындалып қойған құдайдан сұраған тілектері ... алып ... Бұл ... олар ... ... ... ... мен тұратын мекенін жазу ... ... өз ... ... ... білу ... ... абыздар ең алдымен құдайды құрбандық
шалушылардың сыйын ... ... Бас абыз ... ... оқиды. Осы кезде оның екі көмекшесі шар ... ағаш ... ... ... ... ... ... етпетінен құлайды.
Содан соң бас абыз қағаздан ... ... атын ... ... мейірімді болуын сұрайды. Салтанатты ... ... ... шалу ... ... Бас абыз құрбандыққа арналған ыдыстарды
жоғары көтеріп, ... ... ... ... ... ... ... мен
құрбандық қағаздары өртелінді.
Даостық діннің қытай халқының рухани өміріне ... әр ... ... ... да, ұзақ әрі тұрақты болды. Даосизм адамдарға дөрекі
ырымшылдықты, білімсіздікті, әр түрлі дұғалар мен тұмарларға, қараңғы күшке
деген соқыр ... ... ұзақ ... ... ... санасы
мен сезімдерін биледі.
Моизм
Мо-цзы жайында мәлімет көп емес. Егер «Тарихи жазбаларда» Конфуцийдің
өмірі толық баяндалса, ал Мо-цзы жайында бұл шығармада не бары ... ... ... ... Сун ... ... болған. Ол қорғаныс
стратегиясымен айналысқан және шығындардың үнемділігін ... ол ... ... болды, ал кейбіреулер болған ... ... ... ... оның ... ... ... (Мо-цзының өмір сүру кезеңі шамамен б.д.д. 479-381 жылдар). ... ... ... ... ... білімін Конфуций мектептерінде
алды делінеді. Шамасы, Конфуций ... ол да ... ... сол кездегі
патшаларды агрессиялық саясаттан бас тартып, «жалпы ... ... ... ... трактатта оның Чу билеушісінің ... ... ... ... ... он күндік қалжырататын жолдан кейін
Чуға келіп, оның ... бұл ... бас ... ... ... ... бойынша, Мо-цзы, басты мәселесі шабуылға ұшыраған
мемлекеттерге көмек көрсету ... ... ... тәртіппен біріктірілген
өзінің сыбайластарын басқарған. Бұл істі жақсы орындау үшін ... ... ... меңгеріп, әскері істі үйренген.
Мо-цзыны Конфуцийден бөліп тұрған ... ... ... ... ... ие ... Қытай тарихындағы ең бір толқынды
және оқиғаларға толы дәуірлердің бірі болды. Қытай бұл уақытта экономикада,
саяси ... және ... ... ... ... ... ... Ирригациялық дамудағы сәттілік, егішілікте, қолөнерде, тау ... ... ... – осының барлығы экономикалық гүлденуге ... ... ... ... ... ... көрмеген үлкен қалалар мәдени
өмірдің орталықтарына айналды, ішінде әлі де ... ... ... және жеке ... ... роль ... ... қала-
мемлекеттің орнына өзінділігі жоқ шенеунік ... ... ... ... болды. Бұның барлығы дәстүр беделінің
жоғалуына мүмкіндік туғызды. Мо-цзының өзінің ... ... оған анық ... ... ... мен ... ... «Лунь-юйдан»
ерекшеленеді. Егер «Лунь-юй» диалогтық кітап болса, ... ( ... ...... ... ... ... жинағы болып
табылады . Әрбір тарау «Ұстаз Мо-цзы айтты» деген сөздермен басталып, одан
кейін белгілі-бір тақырыпта ... ... ... ... ... ... мадақтау», «Жалпы сүйіспеншілік»,
«Шығындарды үнемдеу», ... ... ... ... ... ... қарсы».
«Лунь-юйдің» афористік тіліне қарағанда «Мо-Цзының» тілі мағынасыз,
зеріктіретін әрі тавтологиялық. «Мо-цзы» әр ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, музыканың зияны былай
дәлелденеді: «Қазір патшалар, ... мен ... ... мен ... ілулі тұрған қоңырауларды көреді. Бірақ ол қоңырауларды
соқпаса, одан қандай рахат алуға болады? ... ... ... ... Олар бұны ... мен ... ... алмайды, өйткені олар
жақсы естімейді әрі көрмейді, қолдары да әлсіз. Олар оны ... ... ... ... соғып, жақсы дыбыс шығаруы үшін қолдары жеткілікті мықты
ересек адамдарға тапсыру керек. Егер олар бұны ер ... ... жер ... ... ... жас әйелдерге тапсырса, оларды
мата тоқудан үзеді. Бірақ сонда да қазіргі ... ... ... ... ... азық пен киім ... қажетті уақытын алатынына
қарамастан, музыка тындағысы келеді. Сондықтан Мо-цзы ұстаз: ... ... ... жиі ... ... ... сілтеулер оның негізгі
тарауларын шәкірттері жазғанын көрсетеді. Кейбір логика мен ... ... ... ... ... ... Ғалымдардың
пікірінше, олар ойшының саяси, этикалық және діни ... ... ... жазылған.
Бір қарағанда, Мо-Цзының позициялары Конфуцийдің уағыздарынан онша
ерекшеленбейді. ... да, ... ... дәл ... ... болады:
Конфуций де, Мо-Цзы да саяси әрекеттердің белгілі-бір мәні бар екендігіне,
билеуші халық жағдайын жақсартуға тырысу ... ... ... ... ... ... олардың көзқарастары әр түрлі. Мо-
Цзының барлық ... ... көп ... ... ... ... ... шығады. Бұл, біріншіден,
Конфуцийға және, әсіресе, конфуцийліктерге тән құштарлықты мадақтаудан бас
тарту. Егер барлығы белгілі-бір ... ... ... ... ... ... ол ... кім екендігі екінші орынға ығысады. Екіншіден,
бұнымен Мо-Цзы сапаға емес, ... ... ... және үндесті дамыған
идеалымен байланысты барлығынан бас тартты. ... ... ... ... ... ... орынға ұйымдастыру мәселесін шығарды.
Мо-Цзының мемлекттік ... ... ... мен ... ... ... ұсынған жалпы сүйіспеншілік идеясын конфуцийліктердің отбасын
негізгі әлеуметтік бірлік ретінде ерекшелеуіне қарсылық ретінде ... ... ... ... ішінде дәл осы идея ең әйгілі ... ... ... соңғы онжылдықтарға дейін Мо-цзы туралы сөз ... ... осы идея ... ... ... ... өзі ( ... жылдар) Мо-цзы ілімінің кең ... ... ... ... ... ... бас тартады», – деп айтты. ХХ ғ.
басында ... ... ... ... ... сүйіспеншілігін»
Конфуцийдің «жеке ( яғни, отбасылық ) сүйіспеншілігіне» қарсы қойып, Мо-цзы
Конфуцийге қарағанда батыл әрі соны ... ... ... жиі ... Мо-
цзының бұл идеясы оның трактатында қалай ашылатынын қарастырайық.
Бастапқы пункт Аспанасты мемлекетіндегі жөнге ... ... ... ... кішілеріне шабуыл жасайды, үлкен отбасылар
кішілерін билейді, күштілер әлсіздерді қанайды, ... ... ... ... ... тектілігі мен жағдайына дандайсиды. Бұл
сорлылықтардың себебін ... ... ... ... ... ... пен
оларға пайда әкелу ұмтылысынан шықты ма? Әрине, жоқ. Әрине, олар адамға
деген ... пен ... зиян ... ұмтылысынан шықты. Аспанастындағы
бұндай адамдарды жек көріп, оларға зиян келтіретін адамдарды айтсақ, ... ... тән деп ... ба, әлде біз оларға жекеленушілік тән
дейміз бе? Әрине, біз оларға ... тән ... ... ... дәл осы ... ... ұлы бәлелерге алып
келеді. Сондықтан жекеленушілік жойылу керек... Оны ... ... ... ... ... ... ... оның жүзеге
асырылуында анығырақ ашылады. Бұл жерде оның екі ... ... ... – барлық адамдарды жан ... ... ... ... Бұл ... ... оны өзі ... өзі одан бас тартуды талап
еткен жекеленушілік қағидасына сырғып түседі. ... ... ... толы ұл ... ... ... ойласа, – дейді Мо-цзы, – ол
адамдар оның ата-анасын ... ... ... зат ... ... ма,
әлде, адамдар оларды жек көріп, оларға зиян келтіргенін қалайды ма? Әрине,
ол адамдар оның ата-анасын сүйіп, оларға ... ... ... қалайды.
Мен, сүюші ұл болып, мұны қалай жүзеге асырамын? Мүмкін, мен алдымен басқа
адамдарды сүйіп, оларға пайдалыны ... ал олар ... ... ... ... ата-аналарымды сүйіп, оларға пайдалыны істейді?.. Егер ... ... ... ... істесек, алдымен басқа адамдарды сүйіп, оларға
пайдалыны істегеніміз ... емес пе»? ... ... бұл ... ... ... ... постулаттың сипатын жоғалтады. Бірақ
өзімшілдік тәсілі ретінде «жалпы сүйіспеншілік» ... ... ... ... ... ... ... және тез қару табатынына күмән
келтіруге болмайтын шығар.
Мо-цзының екінші ... оның ... іске ... тәсілі одан да
қызық. Оның мәні билеушілерді жалпы сүйіспеншіліктің пайдасына сендіруге
негізделген. «Егер ... ... ... ... бір ... ... ... көмегімен, екінші жағынан жаза қаупімен басқалардың
бұған сезімін ... ... ... ... от ... көтеріліп, су төмен
түскен сияқты, адамдар да жалпы сүйіспеншілік пен өзара пайдаға ... ... ... ... ... ... «Жалпы сүйіспеншілікті»
жүзеге асыру, осылайша, билеушілердің қолына ... Ол ... мен ... ... ... ... ... алмаған
адамдарға оларға ең пайдалысы – бір-бірін сүю екендігін түсіндіре алады.
Жалпы сүйіспеншілікті ... ... екі ... бір ... олар адам тек ... ... ғана істейді деген алғышарттан
шығады. Егер Конфуций тіл алғыш ұл және адал бағынушымен қатар құлықтылық
құндылықтарын ... ... ... ... ... адам идеалын
жаратса, ал Мо-цзы адам тек ләззат алу мен ... ... ... ... ... ... ... Мо-цзы мойындамайды. Л. Вандермерш
бұл концепцияны «торыққан» деп атайды. Мо-цзының сергек ... деп ... келе ... ... ... ... адамның
үздік қасиеттеріне сенбеуіне қатысты, тура. Ол адамдардан максималды жан
қиярлықты талап етсе де, ... ... ... ... ... ... ... әсер етудің көмегімен ғана қол ... ... ... мен ... жүйесі мемлекеттен шығады, осылайша, ... ұйым ... ... ... болып отыр. Егер Конфуций үшін
орталықта адам тұрып, саясат адамның адамға қарым-қатынасы жайында ... ... ... ... ал ... , ... ... көшіріп, қытайдың қоғамдық ойын саясаттандыру бағытында ... ... ... тұлға идеалынан бас тартып және өзінің бар үмітін
идеалды мемлекетке көшіріп, Қытайдағы алғашқы утопияны шығарды.
Утопиялық мемлекет «Унификацияны ... ( ... ) деп ... ... Бүл ... өткен кезең жайында айтылады, ал утопия
болашақты білдіретіні белгілі. Қытайдың ... ... ... олар ... алтын ғасыры түрінде алға шығады. Енді, ... ... ... ... ... Ол қоғамның билік әлі
болмаған кездегі күйінен бастайды. «Бұл ... бір ... бір ... екі
адамда екі – екі, он адамда – он, ал көпшілік адамдарда көп ... ... өз ... ... ... мойындамаған. Отбасы
ішінде әкесі мен балалары, ағалар мен інілер бір-бірін жек ... ... және ... ... ... келісушілікте өмір сүре алмады.
Ал Аспанастында барлығы бір-біріне зиян ... үшін ... ... ... Күші ... ... ... бас тартты, мүлкі барлар,
оны басқалармен бөліспеу үшін, оның шіріп кеткенін қалады, ... ... оны ... ... басқаларына үйретпеді. Аспанастында, оған аңдар
мен құстар толып кеткендей, былық ... Бұл ... ... пайда болғанын
түсінуге тырыссақ, Аспанастында билеушінің болмағаны анық болады».
Бұл жағдайдан шығу амалы, мо-цзы ... ... ... ... табылды. «Сондықтан Аспанастындағы ең шебер әрі қабілетті адамды
таңдап, оны Аспан Ұлы етіп қойды. Оның күші жетпегендіктен ол ... ... ... ... үш гун ... ... көмекшілерін таңдады...
Алайда Аспанастының үлкендігі соншама, алыс мемлекеттер мен ... ... ... немесе зияны туралы мінеу мүмкін емес;
сондықтан ол Аспанастын ... ... ... ... ... мен билеушілерді қоюға ұйғарды. Патшалар мен билеушілерді қойғанда
олардың күші жетпей, оларда өз мемлекеттеріндегі шебер мен ... ... өз ... ... ... ... кейін Аспан Ұлы өзінің билігі жайында
халқына жариялады: «Әркім ... ... ... жайындаестігенде, бұл туралы
жоғары тұрғанға хабарлау керек, жоғарыда тұрған дұрыс деп ... ... ... деп тану ... ал жоғарыда тұрған бұрыс деп
танығанды, барлығы бұрыс деп тану ... Егер ... ... қате жіберсе,
оны түзетіп және оған жөн сілтеу керек. Егер бағыныштылар жақсы болса, онда
жоғарыда тұрған оларға сүйеніп, және оларды ... ... Өзін ... ... бірақ ең төменгіге теңеспеу – ... ... ... төменнен мақұлданады. Егер де біреу жақсы ... ... ... оны ... ... хабарламаса, онда жоғарыда
дұрыс деп танылғанның, дұрыс деп танылмайды, ал ... ... деп ... егер ... деп ... жоғарыда тұрған қате жібергенде, оны
дұрыстамаса және оған жөн ... егер ... ... ... ... ... және оларды ұсынбаса, егер ең ... ... ... ... ... – бұның барлығы жазаланады және
халықпен ... ... мен ... негізі осындай
болды, және де әрбір ... аса ... ... ... ... тудырды». Бұл пікірде, Мо-цзының теориясы Конфуций ілімі
мен легизмнің арасында орын алып тұрғандығын ... ... ... ... ... саяси теориясындағы тағы бір мүлдем жаңа
ерекшкелігі – сөз тасу арқылы ақпарат жүйесініңалғаш рет басқару ... ... ... ... ... ... ... құрылған организм ретінде көзқарасына Мо-цзы ілімінде
басқа көзқарас бойынша мемлекет ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Бұнда басқарудың
универсалды тәсілі болып ... мен ... ... ... ... ... шын ... бұл механизмнің бұрандаларымен
қалай әрекеттенудің нұсқауы болып табылады; пайда болған бейне әскердегі
ережелерді еске салады. ... ... ... ... ... у бастауларының өзара қарсы тұруында ... ... ... ... әрі ... жауы ... ғана емес, оның
түсінігінде бүкіл қоғамның милитарландырылуынан. Үндеу ... ... ... ... ... адамның жеке дара болып ойлануына
байланысты ... оған ... ... құрамында өзі талап етілген
айналуларды орындауға тиісті топтан басқа ешқандай басқа топқа ... ... ... одан ... бұл ... біз ( қайтадан, қытайдың
саяси ойы тарихында алғаш рет ) ... ... ... және сендіру
әдістерінен толық бас тартуға тап боламыз. Мо-цзының мемлекет ... ... ол ... ... ... алғаш тапқандай қуанып және
сол машинадан табылған ғажайып мүмкіндіктерге қызығып отырған адамдай әсер
қалдырады. Мо-цзы ... ... оның ... сол ... ... ... Бұндай көзқарастың Конфуцийдің басқару үшін
тек моральдық қасиеттер қажет деген ... ... ... ... ... ... мысалы, қасапшының кәсібі сияқты кәсіп
болып табылады. Мо-цзы айтады: «Егер әділетті болып, бірақ шебер болмаса,
онда бұл ... ... ... ... Ол ... ... ... ұстаның
ағашты жонуы сияқты. Егер қазіргі кезде цзюнь-цзыны қасапшы етіп қойсақ, ол
оны істеп білмегендіктен, қабылдамайды, ал егер оны ... ... ... ол қолынан келмесе де, келіседі».
Шынында да, тиісті адамдарды қайдан табуға болады? Мо-цзы қарапайым
тәсіл ұсынады: материалдық және ... ... ең ... ... ... ... – оның ... тіпті моральдық өзгеріске де ... күш. ... ... марапаттаулар тек әділеттілерге беріледі деп
жариялағанда, – дейді Мо-цзы,– байлар, ақсүйектер, патшаның туыстары ... ... болу ... деп ... Бұл ... ... ... ашылады: жоғарыдағылар төмендегілерді ... ... ... ... ғана ... алады, ал ... тек өз ... ғана ... алады. Концепцияның ең маңызды
пункті – осы.
Әйтсе де, материалдық ынталандырумен қатар Мо-цзы ескерген тағы бір
мүмкіндік бар. Ол ... ... дана ... ... мен ... ... қызметтен түсірген, кедейлік пен төменгі жағдайға
апарып, ... ... ... ... ... үмітпен
қызықтырылған және жазадан қорыққан адамдар бір-бірін білімді және шебер
болуға жетеледі, сондықтан шеберлер ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді: «Шебер
мемлекетті басқаруға кіріскенде, ол жұмысын ерте бастап, кеш ... ... ... ... ... басқарады, сондықтан мемлекет реттелген, заңдар
мен жазалар дұрыс. Шебер ірі шенеунік болған кезде, ол ... ... ... ... ... мен таулы ормандарды пайдаланғаны үшін
шекаралар мен базарлардан салық жинағандықтан ерте тұрады және кеш ... ... ... толып, қорлар сақталады... Мемлекетте тәртіп болса,
заңдар мен жазалар дұрыс, қазына толы, ... бай ... ... ... мен ... ... шалатын шарабы мен бидайы,
басқа мемлекеттердің ... ... ... терісі мен алтындары,
ашыққандарды тамақтандырып, ... ... ... ... ... ... азық ... қаражаты болады».
Айтылғандай, Мо-цзы үшін универсалды белгі болып неғұрлым көп адамның
күнделікті қажеттіліктерін қанағаттандыру ... ... ... ол
өзіндік тікелілігімен барлық әшекейлерді жоюды талап ... ... киім тек ... ... жазда салқындату үшін қажет; үйлер –
ұрылардан, және қыста жел мен суықтан, ... ... мен ... ... ...... мен қарақшылардан қорғану үшін; қайықтар мен
арбалар – ... ... ... үшін ... Бұл ... ... ... оның әрқашан қайталанатын: «Сәнді және ... ... ... ... жойылу керек»,– деген сөзімен қатар
жүреді. Егер қажетті заттарға ... ... ... ... ал ... ... қанағаттандырмайтын заттардың
барлығын қысқарту керек дейді. Оның дәлелдері ... жою» ... ... деп ... «юэ» ... ... ... кең
мағынаға ие болған. Көбінесе ол музыкамен сүйемелденетін биді білдірді.
Бірақ Мо-цзы оны ... ... ... ... сынауы, оның үлкен
қоныраулар мен барабандардың, цитралар мен сырнайлардың дыбысын жағымсыз
деп тануынан емес; әшекей мен әдемі оюды сұлу емес деп ... ... ... ... иісі ұнамағандықтан емес; оның биік мұнараларда, кең
сарайлар мен бөлек бөлмелерде тұруды ... ... деп ... ... «юэ» түсінігіне сурет өнері де, ою өнері де, аспаздық өнері ... да ... ... ... ... ... ... керек, өйткені олар қарапайым халықтың өмірін жеңілдетуге еш септігін
тигізбейді. Ол айтады: « Халықты қинайтын үш зат бар: ... азық ... киім ... ... ... ... Бұл ... ұш
маңызды қайғы-қасіреті. Егер қоныраулар мен ... ... ... ... ... би ... бұл ... азық пен киім бере ме?»
Би және музыкамен айналысу пайдасыз ғана емес, зиянды, ... ... олар ... ... пен ... ... тікелей қызметтері –
өндіріс пен басқарудан алаңдатады. Нақ осы еңбекпен айналысу адамдарды
жануарлардан ажыратады. Жуарлардың, ... мен ... ... ... ол олардың терісі. Олардың тырнақтары аяқ-киім, шөп пе су ... ... ... ... ... ... ... емес. Ал адам өмір
сүру үшін еңбектену керек.
Ол, пайдасыз заттар ретінде, ... пен ... ғана ... ... де жоюды ұсынады, өйткені, Фэнь Ю-ланьның ... ... ... ... көптеген эмоцияларының ешқандай
практикалық құндылығы түгел, ешқандай мәні де жоқ. ... ... ... жою ... Адам – ... бұранда,– Мо-цзы бойынша,– бекер
тұрмау керек: ол үздіксіз қызметте болу керек. Сөйтіп, ... ... ... жеке ... ... келгенде, салқын немқұрайдылыққа
айналады.
Б.д.д. IV-III ғғ. ... ... ... өте ... ... кейін б.д.д.
Шғ. аяғында кенеттен жоғалып кетті. XIX ғ. ... ... ... ... ... ... ілім емес, философ тарихшыларының зерттеу
объектісіне айналды.
Бұл факторлардың ... ... ... біз бұнда шешуші
рольді, бұл ілімді қайшы және өмірге қабілетсіз ... ... ... ... ... деп ... Моизмді мемлекеттік
құрал тұғырына көтеру, оның нәтижелілігіне ұмтылу – ... ... ... ... ... ... ... Шенеуніктердің еңбекақысын
көбейтіп, олардың билігін нығайту ... ... ол, ... жүйесіндегі
адамдардың киім және тамақ қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ... ... ... келді. Адамды бұранда роліне ... ... ... ... ұмтылулармен байланысқан жоқ. Біраз уақыт
жауынгерлік секткның бола отырып, Моизм ілімі, оның ... ... ... ... материалистті де, оның ... ... ... шын ... да ... шығармаларда зерттеу нәтижесінде шындығында, легизм негізін
салушы Шан Ян болды деп есептелінеді. Шэнь Дао мен Шэнь ... ... ... ... ғана ... ... ... Х.Г. Крил шенеуліктердің қабілетін тексеру мен ... ... ... ... Шэнь ... ... дамуына қосқан
үлесі Шан Яннан кем емес екенін дәлелдейді, бірақ тезис жеткілікті ... Хань ... ... ол ... ... ... Шан ... жеңілдетілген саяси философиялық ережелеріне келтіріп, оны Шэнь Дао
мен Шэнь Бу-хайдың ... ... ... ... Хань ... ... Шан Яннан алынған, тіпті, «Шан-цзюнь-шудың» кейбір
бөлімдері ... ... мен ... түсіп «Хань Фей цзы»
трактатында қайта жазылды.
Шан Ян б.д.д. IV ғасырда ... ... ... өмір ... ... ... бір-бірімен үздіксіз соғыстар жүргізген кезең болды.
Әлсіз күштілердің құрбанына ... ... ... пен ... ... ... төндірді. Мысалы, кезінде көрші елдерге гегеман
болған Цзинь патшалығы, бірнеше атақты ... ... ... ... ... 376 жылы оның территориясын Вэй, Чжао, Хань
мемлекеттері ... ... ... ... ... ... мұны
қауіпті ескертулер деп түсінген сол кездегі Қытай ... ... ... ... ... ... қиян-кескі ұрыста дәстүрлі мәдениет пен
моральдық нормаларды құрметтеу күресушінің позициясын әлсіретті. Сол сияқты
мұралық құқықтар мен ... ... ... ... ... ... нақ осы ... Цзинь патшалығының ыдырауына септігін
тигізген болатын. Күшті әрі соғысқа жарамды әскерге мүдделі ... ... ... ... ... мен ... ресурстарды өз
қолына шоғырлау болды. Бұл барлығын бір мақсатқа ...... ... жету үшін, экономикадан бастап мәдениетке дейін
қоғамның барлық құрылымдарын қайта бағыттау дегенді білдіреді.
Шан Ян реформалары осы ... ... ... Бұл ... жағдайларда қажет уақытша шаралар емес. Орындалу барысында қоғамды
қайта тұрғызатын оның ... ... ... ... Бұл Шан ... ... ... кітабы») кітабындағы легизм идеяларынан
келіп шығады.
Шан Янның өмірбаяны Сымя ... ... ... ... ... ... ... ол Вей патшалығында
мансапқа жеткісі келді, ... бұл оның ... ... ... бас
министрі өлер алдында билеушісіне Шан Янды не өлтір, не қызметке ал ... ... ... бұл ... біріншісін де, екіншісін де
орындамады. Б.д.д. 361 жылы Цинь ... ... ... ... ... Қытайдың барлық қабілетті адамдарын, Цинь ... ... ... ... ... ... үшін, өзіне
қызметке шақырды. Шан Ян Цинь мемлекетіне келіп, патшаға кіруге рұқсат
алады. ... дана ... ... ... ... ... әңімелерден патшаның ұйқысы келіп отырғанын көріп, ол оған
реформалардың ... ... ... ... ... ... айтып
береді. Сарай маңындағылардың бірінің билік ... ... ... ... ... болмайды деген
қарсылығына, Шан Ян, Сыма ... ... ... ... ... ... ... адамның көзқарасы. Қарапайым адамдар ескі әдеттерді
ұстанады, оқымыстылар ескілікті үйренуден босамайды, ... да ... ... бар ... ... ... ... бұл заңдардың шегіне
шығатын мәселелерді талқылауға жарамсыз ... Ақылды адам жаңа ... ... ... ... ... ... ... мен адамгершіліксіздігін бағалаған Сяо-
гун Шан Янға ерік беріп, көп ұзамай Циньде жаңа ... ... ... ... ... сыбайластықпен байланып, бес және он отбасылардан
тұратын топтарға ... ... ... ... ... бөлінуі
керек болды, сөз тасушы соғыста жауының басын шапқан ... ... ... адам ... ... ... Отбасында екі
ер адам болса, бөлініс жүргізбегендер салықты екі есе төлеу керек ... ... ... ... ... алды, ал жеке ұрыстармен және
қырғындармен айналысқандар қылмысының ... ... ... мен ... де нақты іспен – тоқымашылық және ... ... ал ... мен жібекті көп шығарғандар міндеттіліктерден
босатылды». Бірнеше ... ... ... реформалардың қатарына жаңалары
қосылды. Әкесі мен ержеткен балаларының бір үйде тұруына тыйым ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік
жүйе үйлестірілді, салмақ пен өлшем стандартизацияланды.
Бұл шаралардың жалпы тенденциясы анық – ... ... ... ... ... ... ... мен оларды
үкімен қолына шоғырландыру. Шан Ян әрекеттерінің маңызды ерекшеліктерін
ескеру керек: заңдарды ... ... ... ал ... ... ... салды. «Тарихи жазбалада» адамдарды бұл тақырыптағы
әңгімеден арылту мақсатында, тіпті заңдарды мақтағандарды да алыс шекаралық
аудандарға жер аудартқаны айтылады.
Жалпы ... ... ... ... аңғаруға болады.
Оның ертеконфуциандық және даостық ойдың ерекшеліктерінен ... ... ... ... ... ... кейін) әрекеттері көрінеді.
Екі ілімде де ... ... ... ... ұйымдастыру ойы өзінен
өзі материалды тақырыптық бөлім формасында ұйымдастыруға мәжбүрлейтіндей.
Моистік уағыздаушы мен ... ... ... ... ... да күмәнсіз. Екеуіне тән белсенділік пен ... ... ... бұл ...... деп болжалынады) сендіру
ынтасы тавтологияда, яғни негізгі тезисті қайта-қайта қайталай беруінде,
стилистикалық ... Бұл ... ... ... ... үшін осы ... «Тың ... игеруге бұйрық» деп
аталатын ІІ бөлімнен үзінді келтіреміз. Егер ... мен ... киім ... ... онда халық жұмыс жасаған кезде киімге ... ... ... ... ... Егер халық демалғанда музыка тыңдамаса,
онда олар ұяттан безбейді және олар ... ... ... ... ... олар ... ... қарапайым болады, егер олар қарапайым жіне ұяттан
безбеген болса, тың ... ... ... ... Егер ... бос
сандалып жүре алмаса, ал малайлар тамағын таба ... олар жер ... ... ... мен отбасы ақсақалдарының сүйенетін ешкімі
болмаса, жер өңдеу зиян шекпейді; егер ерке ... мен ... ... жүре ... онда қараусыз қалған егістіктер болмайды, егер жер
өңдеу зиян шекпесе және ... өз ... ... ... тың жерлер
міндетті түрде игеріледі.
Мо-цзы, мемлекет – ... ... ... тиіс ... деп
айтты. Басқарушы бұл құралды өз иелігіне пайдалануы мүмкін деген ой ... әрі ... ... ... пайда болады. Шан Ян теорисының
ерекшелігі сол, мемлекеттік аппараттың ... ... ... күлкілі
аңғарттық деген ойдан бас тарта отырып, ол мемлекет халыққа емес, билеушіге
керек деп ашық ... Ал оған ең ... ... ... оны ... ... ... әлем – Аспанасты елінде ... ... алу ... ... да, - дейді Шан Ян, - өз міндетін өз халқында тәртіп ... ... адам ғана ... тәртіп орната алады және алдымен өз
халқын жеңуі керек деп есептеген адам ғана ... ... ... пен ... ... қарым-қатынасты келіспес қайшылық деп
түсіну – легистік теорияны Шығыс пен Батыстың басқа саяси ой ... ... ... Легизмнің макиавеллизмен ұқсастығы күмәнсіз:
легизмнің негізін салушы ... ... ... саяси қайраткерді
адамгершілік нормаларын сақтау қажеттігінен босатып билік үшін күресте кез-
келген тәсілдер рұқсат етіледі деп ... ... ... ... өз алдына игілік деп емес, азғын мемлекеттерге қажет мықты саяси
құрал ретінде қарастырды. Мокивелли бойынша халық күшті, әрі ... ... ... ал Шан Ян ... халық – күшті мемлекетті білдіреді, күшті
мемлекет - әлсіз халықты білдіреді. Демек, ... ...... ... ... басты тапсырмасы» - деп айтты.
Шан Ян бойынша халықтың басқарушының қолындағы құрал ретінде құндылығы
бар: «Халық көп ... ... оны ...... ... болмауымен
тең». Осылайша, билеуші мен халық арасындағы қарым-қатынастардың мүлдем
жаңа үлгісі пайда болады. ... ... ... ... ... ... өз қоластындағыларына қатысты қамқор әке болу керек
деп санаса, ал Шан Ян ... ... ... ... ретінде қарауды
ұсынады. «Халықты, оны жөнге салуға сүйеніп, жеңіл металды ... ... ... ... ... ... ондай кезде қатаң белгілерді
қолдану қажеттілігіне ерекше көңіл ... ... ... ... ... ... ... дұрыс, өлшемдері дәл
болды. Ол өлшемдер осы ... ... үлгі ... ... өйткені олардың
биліктері анық болды. Егер үлгілер мен ... бас ... тек ... ... ... онда ... ... ... Сондықтан,
ертедегі патшалар, өз пікірлеріне сүйеніп, біржақты талқылаудың ... ... ... ... ... анық ... Орнатылған
шамаға сәйкес болғандар марапатталып, жалпыға міндетті қаулыларды бұзғандар
жазаланды. ... мен ... ... заң ... ... халық оған дауласпады». «Хань Фей-цзыда»: атақты ұста Си-гнун
циркуль мен ... ... тек көру ... ... ... ... сол сияқты ертедегі ақылды билеуші Яо да ... ... ... билей алмайтын еді, - деп жазады.
Ертедегі конфуийліктер саясатына бәрі айналып келгенде, ... ... ... келіп тіреледі деп негіздесе, ал легисттерде ... ... ... Оның ... бір ... ... деген
құштарлығынан басқа адамгершілік қасиеттерінен жұрдай белсенді қайраткер,
екінші ... оның ... ... ... ... ... масса пайда болады.
Конфуций ұсынған адам тұлғасының автономиялы консепциясына қарсы жүйелі
күрес легистердің барлық ... ... ... адамға оны
қамшылау, яғни ... мен ... ... ... ... жануар ретінде және мемлекеттік аппараттың бұрандасы ретінде қарау
көзқарасын мұраланған Шан Ян: ... арын ... ... пен ... мұны ... жек көреді; атақ, жеңіл өмір мен ...... ... ... ... ... ... ... - дейді. Тап осы ой
«Хань Фэй-цзыда» сансыз көп рет қайталанылады. Хань Фэй ... ... ... ... да ... түсінігі үстемдік ететінін дәлелдейді. Ол
былай жазады: «Ұл ата-анасы бір-бірін ... ал ... ... ... ... болашақтағы қолайлығын ойлап, ұзақ мерзімді
пайдаларды есептейді». Демек, үкімет өзі ... ... ... ал
жазатайым нәрселерден тартынуға қол жеткізе алады», - деп тап сол ойды Шан
Ян жалғастырады. ... ... ... мен ... оның ... ... ... адамдар қылмысқа баратын жағдайлар жасай
алады.
Бұл ойды ... ... ... Шэнь Дао да ... Ол ... ... емес, оның алатын орнына ... деп ... ... адам ... ... үш ... да басқара алмады, ал Цзе, Аспан ... ... ... ... ... ... ... шығаратыны, білім мен
шеберлікті сыйлаудың қажеті жоқ, ... пен ... сену ... ... ... бұйрықтары орындалса, бұл оның қалың топқа
сүйенетінінен. Яо өзіне ... ... ... халық оған көңіл
аударған жоқ, алайда ол таққа отырып, Аспанастын басқара бастағанда, ... ... ... ... ... көретініміз қалың топты
бағындыру үшін ақыл мен шеберлік жеткіліксіз, ... ... ... ие
бола отырып, ақылды әрі қабілетті адамдарды бағындыруға болады.
Сайып келгенде, барлығы адам тұлғасының қасиеттеріне емес, оған ойлаған
мақсатына жеке ... қол ... ... ... оның ... байланысты. Бұндайда бұл мақсатқа қол ... үшін ... ... ... ... ... ... халықтың әлсіздігіне
текелей байланысты болғандықтан, бұл тәсілдер халықты ... ... ... ... ең ... ... заң фа болу ... Ян мен оның ізбасарларының бұл ұғымға берген мағынасы логистердің ... ... ... мен ... ... ұғып ... ... заңдарды жариялауға қарсы болды. Ал, Конгфуцийдің моральдік
көзқарасынан аулақ болған Мо-цзы, басқару ... ... ... ... ... ... ... Марапаттаулармен бірге олар
адамдарды, оларға тән құмарлықтарын: бір жағынан, ... ... ... қорқынышын пайдаланып, манипуляциялауға мүмкіндік береді. Өз
бағдарламасының басқа да ... ... ... да ... болып шықты. Марапаттаулар мен жазалар әдісі басқарудың
үстемдік етуші тәсілі ретінде негізге ... фа ... ... IV ... ... ... ... деген басқа мағынасында алға шықты.
Легистердің марапаттаулар мен жазалар жүйесін ... үшін дәл ... ... ... емес: бұдан олардың осыдан бастап жүріс-тұрыстың
жалғыз нормасы марапаттау мен ... ... ... заң болсын
деген талабы көрінеді. Заң мәдениет пен ... ... ... ... ... ... ... керек болды.
Мо Цзының мемлекеттің құрал ретіндегі ойын дамыта отырып, ... ... ... ... қолданады. Марапаттаулар мен жазалар
оларға екі тұтқа ретінде көрінеді, олардың көмегімен ... ... қуат пен ... қол ... Бірақ бұл екі тұтқаның маңызы
бірдей емес. Легистер жазалар басты тұтқа, ал марапаттаулар қосымша ... ... ... аударылады. «Шан-цзюнь-шуда» былай айтылады:
«Гегемондыққа қол ... ... 9 ... 1 марапаттау келеді,
ыдырауға ұшыраған мемлекетте 9 марапаттау 1 жазаға келеді». Басқа жерде бұл
ой біраз нақтылау және ... ... ... қол ... 1 ... 9 жаза ... мықты мемлекетте 3 марапаттауға 7
жаза келеді, ал ыдырауға ұшыраған мемлекетте 5 марапаттауға 5 жаза ... Фэй Шан Янды ... ... ... ... болса, халық тыныш,
алайда егер марапаттаулар мол болса, онда оңбағандық туады».
Сөйтіп, жазалар ... ... көп болу ... ... ... Шан ... ... айтқанда, жеңіл ал, жазалар ... ... ... ауыр ... ... одан бетер құрметті етеді,
марпаттаулардың жеңіл болуы одан жазалардан қорқытады». Жазалардың ... ... ... ... мәтіндерінде келесідей тұжырымдалады:
«Ертедегіге еліктеу ... ... ... ... ... бірінші орында жазасы бар заңдарды енгізуден ... ... бір ... ... ... «Ақылды билеушіге өлім
жазасына кесілгендерді кешіруге немесе жазаны жұмсартуға болмайды». Бұл
абыройдың ... ... және жер мен ... ... ... ... қорқыту басқарудың негізгі тәсілі болғанымен,
сонымен қатар, марапаттаулар арқылы ... да ... Бұл ... болды және биліктің легистік жүйесінде қандай орын алды? Бұл сұраққа
«Шан-цзюнь-шудағы» сөз тасуды қолдау жайындағы ... ... ... «Егер
жазалар орындалған қылмыстарға қатысты қолданса, онда зұлымдықты тоқтату
мүмкін болмайды». Сондықтан, гегемандыққа қол ... ... адам ... ... жатырған тәртіпсіздіктерге қатысты жазалар қолдануы керек
... Жауыздықтар ... ... ... ... ... сонда
тіпті кішігірім тәртіпсіздіктер де байқаусыз қалмайды. «Бұл, - дейді Шан
Ян, - менің өлім ... ... ... қол ... және
әділеттілікті озбырлықпен үйлестіретін жолым».
Басқару сөз тасушылардан алынған ақпаратқа негізделуі деген ой алғаш
рет Мо ... ... ... ... Шан Ян бұл ... ... тазалау мен сөз тасушыларды марапаттау арқылы,
жүзеге асырды. Сөз тасушыларға сүйену ... Хань ... ... ... Бұл ... Конфуциймен және Шэ билеушісімен, кімді тура адам ... ... ... ... тіке қақпайласуға түседі. Хань Фэй, заң
адамгершілікпен және ... ... ... ... ... жазады:
«Чу мемлекетінде әкесі қой ұрлағанда, соны айтып қойған тура адам болады.
Бас министр оны ... ... ... ... ... ол патшаға қатысты
тура әрекет етсе де әкесіне қатысты ол ... ... етті және сол ... деп ... Бұл ... ... ... адал қызметшісі –
жаман ұл ... ол тіл алған ұл – бағынбайтын азамат».
Сөз тасушылардан басқа, әскери ... ... ... «Марапаттаулар мен жазалар» атты XVII тарауында істің бұл
жағына ... ... ... «байлық пен құрметке апарар жол тек қана
соғыста ... ... деп ... Бұл ... ... сау, ... ... ал кәрілер мен әлсіздер қорғанумен айналысады,
өлгендерді жоқтамайды, ал тірідер толығымен ... ... ... ... пен ... ... тек ... ... сонда егер байлық пен атақ
қақпасына тек әскери қызмет жолымен ғана ... ... ... ... ... ... ести салысымен бір-бірін құттықтап және жұмыста не
демалыста болсын, ішіп не жеп жатырса да, олар ... ... ... соғыс басталған ғой». Шан Ян бағдарламасының бұл бөлімі жайындағы
қосымша мағлұматтар «Хан Фэй-цзыде» ... ... Шан ... заңы ... ... ... бірге қызмет сатысымен бір басқыш жоғары жылжу болып
отырды делінеді.
Негізінде, Хань Фэй, Шан Янның ... ... ... бұл
шарасын сынға алады. «Қызметте көтерілу, - деп жазады ол, - ... ... ... сәйкеседі». Енді, «Бас шапқан адам – дәрігер немес
ұста болады» деген заң ... деп ... ... Онда ... ... ... еді. Ұста өз ... шебері болуы керек, ол дәрігер ... білу ... Егер бұл істі бас ... ... олар ... ... Басқару үшін білім мен шеберлік, бас шабу үшін батылдық пен
күш қажет. Күштілер мен батылдарға білі мен шеберлікті ... ... ... бұл бас шабатындарды дәрігерлер мен ұсталарға айналдырғанмен тең.
Сөйтіп, біркелкі легист, іскер түсініктерден шығып, шекті легисті түзетеді.
Кейбір ... ... ... ... кәзіргі заманғы
ұғымымен ұқсастықтары болғандығын, ол билейші үшін де, қол астындағылар
үшін бірдей ... ... ... және бұл ... ... ... ... бөгет болғанын дәлелдейді. Соның ішінде бұл пікірді,
заңның жалпыға міндеттілігін оның жалпы таныстыру үшін жарияланатындығымен
байланыстыратын Я. ... ... ... ... және ... патшалар мен императорлардың ... ... ... ... ... ... Легистік заң деспотты шектеуге емес,
деспотқа қызмет етуге арналған.
Легистердің ... заң ... ... қаруы ретінде
абсолюттік билікке қол жеткізуге және Аспанастындағы гегемандық үшін күрес
пен агрессияға ... ... бар ... және ... мемлекет құруға
бағытталған. Бұл мақсатқа заңның екі «тұтқасы» қызмет етеді. Мейлі ол төре,
шенеунік ... ... адам ... ... бұйрықтарын бұзғандардың
барлығын сұлатқан заңдар әсіресе, бір қолдан басқарушылық үшін күрескен
патшаның басты жауы – ... ... ... жарамды болды.
Екінші жағынан, олар билеушіге халық арасында даңтылық ... ... ... ... қатысты жазаны демогогиялық пайдалануға мүмкіндік
береді. Марапаттаулар ... ... ... қалыптасқан ескі
аппараттық орнына өзінің көтерілгені үшін патшаға ... ... ... ... құру ... болды. Бірақ Шан Ян, марапаттаулар мен
жазалар тұтқаларын пайдалану қажеттілігіне жалпы нұсқаулармен шектеліп қана
қойса және ... ... ... ... ... ... саясатта реалист болмас еді.
Ол «Халықты Унификациялауға» және екі ... ... жер ... бірігіп нығаюына үлкен көңіл бөлді. Айтылғандай, ... өзін оны u ... ... ... ... ... Мо Цзы ... Шан Ян, мегистрдің ойынша, бір-бірін
өзара толықтыратын жер өңдеу мен соғысқа шоғырланған халық марапттаулар ... ... ... ... Және оны сыртқары қолдануға болады» ... Ол ... ... мен бір ... үлкен мән береді.
Бір жыл ішінде унификация жүргізілген мемлекет – он жыл күшті болады, ал он
жыл ішінде унификация ... ... жүз жыл ... ... жүз ... ... жүргізілген мемлекет мың жыл мықты болады, яғни, бұл – ел
гегемандыққа қол ... ... ... Ян, ... және ... халық – ұлы күш өйткені адамдар надан болса,
олар өз ауылдарынан тыс ... не ... ... ... олардың
егіншіліктен басқа жолы болмайды, деп сендіреді. ... ... ... көрмесе, мемлекет тыныш және оған қауіп төнбейді», - дейді ол.
Легистер ... ... ... бұл ... халыққа қарсы күреспен
жұмылдырылады. «Шан-цзюнь-шуда»: «Шешендік пен ақыл – бүліктің ... мен ... ... – бұзықтық пен мерекеліктің куәсі;
рақымшылдардың тағайындалуы мен ... ...... пен
ұрлықтың амалы. Егер оған тәртіпсіздік қосылса, онда бұның барлығы ... егер ... пен ... ... ... олар ... ... сөз; егер тәртіп бұзушылықтың дем берушілері болса, олар пайда
болды деген сөз; егер ... пен ... ... ... онда
оларды тоқтату мүмкін емес. Бұл сегіз кесел, жиналып, халықтың өз үкіметін
жеңуіне әкеледі. Халық өз үкіметін ... ... ... ... өз
халқын жеңгенде, әскер күшейеді».
Шан Ян тоталитарлық ойлауға тән темір дәйектілігімен, ... ... ... ... ... Оқымыстыларды «еңбектенбейтін және біреудің
арқасында күн көретін», бір рет қана пайда болып, ... ұзақ ... ... ... салыстырып, ол: «Егер мың адам соғыспен және
жер өңдеумен ... ... ғана ... ... ... ... ... онда мыңы да соғыс пен жер өңдеу де салық
болады», - дейді. Бұл зұлымдықпен күресу үшін ол ... ... ... ... ... ... құртуға және бүкіл «білімді және
азған халықты» егіншілерге ... ... ... ... ... доктринадағы мәнін жеткілікті бейнелейді.
Б.д.д. І мыңжылдығының басында пайда болған вэнь және у бастамаларын ... өзі ... пен ... махаббат – шындығында, бір-біріне
қарама-қарсы заттар» ... ойға ... Бұл ... ... ақырғы шегіне жетеді және вэнь бастауына қатысты жағымсыз қарау ... ... ... ... ... ... «Бит» ұғымында Шан
Ян ежелгі поэзияны, тарихты, музыка мен сыпайылық ережелерін, сонымен қатар
адамгершілік. Мейірімділік, өзін-өзі жетілдіру, ... ... ... ... түсінеді. «Шан-цзюнь-шуда»: егер мелекетте бұл «биттер» ... ... пен егін ... ... ... ... бұл ақырында
мемлекеттің ыдырауы мен күйреуіне әкеледі деп ... рет ... ... ... ... ... ... орнап,
бейбітшілікте өмір сүретін ... ... ... Бұл ... ... жағдайында гүлденетін жалпы мәдениетті бейнелейді. Шан
Ян мәдениет пен бейбітшілік арасындағы тығыз ... ... ... өз
қорытындысын шығарады: құлықтылық пен қатар мәдениет те ең ... ... ... пен ... қол ... үшін ғана ... ... мәдениеттің дамуын тоқтату үшін де жүргізілуі ... ... ... ... ... ... ... онда у оның ішінде тарайды;
сйпайылық ережелері, ... ... ... ... ... ... ... Егер мемлекет соғыс жүргізсе, онда у оның ... ... ... ... мен ... жапа ... ... түрде нығаяды». Соғыстың, мәдениеттің дамуына бөгет
болып, мемлекеттің нығаюына қызмет ... ... бір ... ... онда ... айтылады: «Егер кедей мемлекет соғыспен айналысса,
у оның дұшпандарына тарайды, ода алты ... ... ол ... ... Егер бай ... ... жүргізбесе, онда у оның ішіне тарап, ода
алты ... ... ... ол ... ... ... жерде легизм классикалық соғыс идеологиясы ретінде көрінеді.
Билікке сөзсіз бағынуға құрылған ұйымның көне түрі ... нақ осы ... ... ... жалғыз тәсілі болып жарияланған, марапаттаулар
мен жазалар көмегімен басқару қағидалары шығарылды. Легистердің Мо-цзы
идеяларын ... мен ... ... ... ... ... еске
түсіретінмен жеңілденді. Легизмнің соғыспен, яғни у ... ... Цянь да ... Сыма Цянь У-ванға, ал ата-бабасының даңқын ... мен ... ... ғана ... ... деп ... береді.
Шан Янның ізашарларының бірі – ... ... ... ... мен ... ... ... қол жеткізген У Ци
болды.
Легизм сот процесінің ерекшеліктерінде де із ...... ... ... жоққа шығарылады, сот айыптының кінәсі
презумпциясынан шықты. Басқаша айтқанда, сот ... ... ... ... ... өз кінәсіздігін дәлелдегенше кінәлі саналады. Легистік
ой, кінәні мойындату үшін азаптауды қолданудың ... ... ... ... мен «бүліншілердің» барлық туыстарын құртуға
заңмен толық сәйкестікте мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... кездегі зерттеулер, қазіргі уақытқа дейін күмән
тудырмаған Қытайдағы конфуцийлік мемлекет ... ... ... ... ... ... Қытай мемлекеті (әрине, конфуцийлік идеялардың әсерін
де басынан кешіргеннен кейін) ... ... ... ... ... ... ... іліммен теңестуруге
әдеттенген тарихшылар, шындығында, нағыз ресми ... ... ... ... «заңгерлер») екенін жиі ұмытады. Конфуций мен Мо-цзы ... ... ... ... таппады. Ал легизмнің негізін салушы
Шань Янның тұлғасынан біз тек қана ойшыны ғана емес, ... IV ... ... Цинь ... содан жүз жыл кейін де осы патшалықтың
билеушісі Цинь ... ... ... ... берген,
құрылымның орнауына септігін тигізген мемлекет қайраткерін, реформаторды
көреміз. ... ... ... ... ... ... ... бірақ
легистік ой классиктерінің аудармалары сияқты, соңғы ... де ... IV ... ... бұл ілім ... ... ... көрсетті. Сонымен қатар легизмнің ықпалы
конфуцийліктің ықпалынан кем ... жоқ, оған қоса ... ... ... мен ... ой ерекшеліктерін айтарлықтай
анықтады. ... ... ... ... ... ... ... елеулі
мемлекеттік шараның болмауы,– деп жазды Вандермерш,– әбден әділетті.
Легизмнің Конфуций мен Мо-цзы ілімдерінен айырмашылығы – оның
нақты негіздеушісінің ... ... Хань ... ... ... ... библиографиясында бұл ілімді, нақты ... мен ... ... ... ... ... таратты делінеді. Әдетте
легизмнің негізін салушылардың қатарына Шан ... ... ... IV ... қайраткері Шэнь Бу-хай мен б.д.д. IV-III ғасырлардың философы Шэнь
Даоды жатқызады. Легизм доктринасының аяқтаушысы әрі ... ... ... ... ... Хань Фэй ( ... б.д.д. 280-230 ж.ж.)
саналады.
Пайдаланылған әдебиет
1. Сидихменов «Китай. ... ... ... ... ... ... «Религиоведение», научный редактор А.В.Солдатов.
4. Го Мо-жо «Философы Древнего Китая».
5. Л.С.Переломов «Конфуцианство и легизм в политической ... ... ... ... ... Востока».

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Даосизм ілімі7 бет
Даосизм – Қытай философиясы6 бет
Ежелгі Шығыстағы саяси ойлар (буддизм, конфуцийшылдық, даосизм, лигизм)6 бет
Ежелгі Қытай легизмінің саяси құқықтық ілімі12 бет
Ежелгі Қытай философиясы туралы35 бет
Чжань-го немесе соғысушы патшалықтар кезеңі20 бет
Диндер11 бет
Ежелгі қытай философиясы9 бет
Сингапур мемлекетінің құрамы мен құрылымы6 бет
Түрік қағанаттарындағы мемлекеттілікті нығайту үшін күрес24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь