Қазақстан Республикасының еңбек кодексінде еңбек шарттарын жасасу және бұзу негіздері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І ТАРАУ. Еңбек шарты субъектісінің түсінігі және олардың жалпы сипаттамасы
1.1.Жұмыс беруші мен қызметкер еңбек құқығы субъектісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2.Еңбек құқығының субъектісінің құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21

ІІ ТАРАУ Еңбек шартының еңбек қатынасындағы ролі
2.1.Жеке еңбек шартының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
2.2.Еңбек шартын тоқтату және бұзу негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
Жеке еңбек шарты еңбек құқығының негізгі институттарының қатарына жатады. Оның әлеуметтік рөлі, бәрінен бұрын, еңбек бостандығын, түрі мен мамандық таңдау бостандығын, еңбекті ұйымдастыру және қолдану өрісіндегі негізге алынатын құқықтар мен бостандықтарды жариялаған Қазақстан Республикасының Конституциясының 24-бабымен анықталады. Әлемдік практикада еңбек шарты еңбек бостандығын жүзеге асырудың жалпы мойындалған және ең жақсы заңдық формасы болып табылады, оның шеңберінде, бір жағынан - әркімге өзінің деген ынтасымен қабілетін жүзеге асыруына, екінші жағынан – жұмыс берушінің өз өндірісінің сипаты мен ерекшеліктеріне сәйкес өзінің жұмысшы күніне деген сұранышын қамтамасыз етуге мүмкіндік туады.
Құқықтық мемлекет жағдайында еңбек қатынастарындағы заңдылықты, құқықтық тәртіптілікті және еңбек құқықтары мен азаматтардың міндеттерін құқық қағидаларына сүйене отырып, дамыту керек. Себебі, құқықтық мемлекет деген түсініктің өзі еңбек қатынастарында азаматтарға мейлінше құқықтар мен бостандықтар беруге итермелейді. Бұл аталған құқықтар мен бостандықтар Қазақстан Республикасының Конституциясында нақты көрсетілген. Осы Конституцияның 24-бабына сәйкес әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар. Аталмыш еңбек құқықтарын азаматтар Қазақстан Республикасындағы Еңбек кодексіне сәйкес жеке еңбек шарты мен ұжымдық шарттар негіздерінде жүзеге асырады. Сондай-ақ, осы кодексіне бабына сәйкес еңбек қатынастары – тараптардың әдетте жеке еңбек және ұжымдық шарттар негізінде белгілі бір еңбек қызметін жүзеге асыруы жөнінде туындайтын жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қатынастар.
Жеке еңбек шарты – қызметкер мен жұмыс берушінің арасында жазбаша нысанда жасалатын екіжақты келісім, ол бойынша қызметкер жұмыс берушінің актісін атқара отырып, белгілі бір мамандық , біліктілік немесе лауазым бойынша жұмысты орындауға міндеттенеді, ал жұмыс беруші қызметкерге жалақысын және заңдар мен тараптардың келісімінде көзделген өзге де ақшалай төлемдерді уақытында және толық көлемінде төлеуге, еңбек туралы заңдар мен ұжымдық шартта көзделген еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге міндеттенеді.
1. Н.Ә.Назарбаевтің 2008 жылғы Қазақстан халқына арналған жолдауы. 7 ақпан, 2008 ж., «Егемен Қазақстан» .
2. Абжанов К.А. Трудовой договор по советскому праву.-М.,1964.
3. Абайдельдинов Е.М. Соотношение международного и национального права Республики Казахстан (проблемы становления приоритетности).- Алмлты: Казак университет, 2002.
4. Абайдельдинов Т.М. Содержание специальной трудовой правоспособности. - //Вестник КазГУ, серия юридическая, 1993, № 1.
5. Абайдельдинов Т.М. О реализации некоторых принципов трудового права : вопросы теории. - // Человек и право, 2001,№4.
6. Алдашев С.М. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің жалпы сипаттамасы. ҚазҰУ хабаршысы, заң сериясы. Алматы., №4(44)-2007. 4-7 б.
7. Абайдельдинов Т.М. О международных договорных и иных обязательствах Республики Казахстан. - //Вестник КазГУ, серия юридическая, 2000, №4 (17).
8. Арынбаев Н.О работающих собственниках. - // Қаржы-Қаражат. Финансы Казахстана, 1999, №8-9.
9. Берешев С., Яковлев Р. Тарифное регулирование оплаты труда. - // Труд в Казахстане. Проблемы. Факты. Комментарии, 1999, № 9.
10. Берешев С.Принципы государственного регулирования заработной платы в условиях переходной экономики. - // Труд в Казахстане, 2000, № 9.
11. Берешев С. Регулирование заработной платы в Республике Казахстан: ТОО «Баспа», 2001.
12. Гилева Н.В. Право на продвижение по службе государственных служащих. - // Сборник статей слушателей третьего Международного Летнего Юридического университета Фонда «Сорос-Казахстан».- Алматы: ТОО «Аян Эдет»,1999.
13. Димитрова С.А Прововые проблемы труда и занятости населения. – Алматы. Жеты Жаргы,1997.
14. Довгерт С.А. Правовые аспекты регулирования труда иностранных граждан.- //Государство и право, 1995,№5.
15. Жумагулов Б.Т. Правовое регулирование трудовых отношений государственных служащих в Республике Казахстан. Автореф. Дисс. Канд.уч.степ. – Алматы, 2002.
16. Иванов С. А. Трудовое право переходного периода: проблемы использования зорубежного опыта. - // Государство и право, 1995, № 3.
        
        ДИПЛОМ
ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: Қазақстан Республикасының Еңбек Кодексінде еңбек
шарттарын жасасу және бұзу негіздері
Жоспар
Кіріспе ………………………………………………………………........................... 3
І ... ... ... ... ... және ... жалпы сипаттамасы
1.1.Жұмыс беруші мен ... ... ... ... ... ... құқықтық
жағдайы....................................... ... ... ... ... ... қатынасындағы ролі
2.1.Жеке еңбек ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... негізгі институттарының қатарына
жатады. Оның әлеуметтік рөлі, бәрінен бұрын, еңбек бостандығын, түрі ... ... ... ... ... және ... ... алынатын құқықтар мен ... ... ... Конституциясының 24-бабымен анықталады. Әлемдік практикада
еңбек шарты еңбек бостандығын жүзеге ... ... ... және ... ... ... болып табылады, оның шеңберінде, бір жағынан - әркімге
өзінің деген ынтасымен қабілетін жүзеге асыруына, екінші жағынан – жұмыс
берушінің өз ... ... мен ... сәйкес өзінің жұмысшы
күніне деген сұранышын қамтамасыз ... ... ... ... жағдайында еңбек қатынастарындағы заңдылықты,
құқықтық тәртіптілікті және еңбек құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... Себебі, құқықтық
мемлекет деген түсініктің өзі ... ... ... мейлінше
құқықтар мен бостандықтар беруге итермелейді. Бұл ... ... ... ... ... Конституциясында нақты көрсетілген.
Осы Конституцияның 24-бабына сәйкес әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет
пен кәсіп түрін ... ... ... бар. ... ... ... ... Республикасындағы Еңбек кодексіне сәйкес жеке еңбек
шарты мен ... ... ... ... ... ... осы
кодексіне бабына сәйкес еңбек қатынастары – тараптардың әдетте жеке еңбек
және ұжымдық шарттар негізінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... мен қызметкер арасындағы қатынастар.
Жеке еңбек шарты – қызметкер мен жұмыс ... ... ... ... ... ... ол бойынша қызметкер жұмыс берушінің
актісін атқара отырып, белгілі бір мамандық , ... ... ... ... ... міндеттенеді, ал жұмыс беруші қызметкерге
жалақысын және заңдар мен тараптардың келісімінде ... өзге де ... ... және ... ... ... ... туралы заңдар мен
ұжымдық шартта ... ... ... қамтамасыз етуге
міндеттенеді.[2]
I Тарау. Еңбек шарты субъектісінің түсінігі және олардың жалпы сипаттамасы.
1.1.Жұмыс беруші мен қызметкер ... ... ... құқығы, құқықтың дербес саласы ретінде өз ... ... ... қатынастарына қатысушылардың сипаттамасы еңбек
құқығының пәнімен, әдісімен және қағидаттарымен бірлесе отырып бұл саланы
Қазақстан Республикасының ұлттық ... ... ... ... ашады. Қазіргі күшіндегі заңдарға сәйкес қоғамдық еңбекті
ұйымдастыруға, оның құқықтық регламентациясына, еңбекті қорғауға және ... ... ... және ... ... қатысушы жеке және
заңдық тұлға еңбек құқығының субъектісі болып табылады.
Еңбек құқығының субъектілеріне заң ерекше қасиет – құқықтық ... ол оның ... ... ... ... мүмкіндік тудырады.
Құқықтық мәртебенің мазмұны мен сипаттамасы, бұл жағдайда тараптардың
еңбектегі құқықтық субъектілігі, олардың ... ... мен ... ... ... ... сондай-ақ міндеттемені орындау
жауаптылығын ... Бұл ... ... ... ... субъектісі
ұғымы туралы бүтіндей түсінік береді.
Еңбектегі құқықтық субъектілік дегеніміз еңбек ... ... ... ... болу және ... ... ... яғни
еңбекті ұйымдастыру саласында нақты құқықтық қатынастарға қатысушы болу
мүмкіндігін (қабілетін) иемдену (еңбек ... ... ... қатар
еңбектегі құқықтық субъектілік дегеніміз еңбек құқығы субъектілерінің өз
әрекеттерімен субъективтік құқық иемдену және ... ... ... ... ... Ал ... ... субъектілері үшін оларда
еңбектік құқық қабілеттілігі мен әрекеттілігінің екеуінің де бірдей ... ... ... ... құқық әрекеттілігі ерекше қасиет, ол тек
еңбек құқығының субъектілерінде ғана ... ... ... ... ... мен ... көлемі мен сипатына байланысты жалпы және арнайы құқықтық
мәртебелер болады. Жалпы құқықтық ... ... ... және еңбек туралы заң актілерінен тікелей туындайтын және
еңбек құқығы субъектілерінің әрбір түрі үшін ... ... ... ... мен ... ... туындайтын субъективтік құқықтар мен міндеттерді мәртебелік деп
атау қабылданған (нақты еңбектік құқық қатынастарының мазмұнынан туындайтын
субъективтік құқықтар мен міндеттерден өзгеше), себебі олар ... ... ... ... ... құрайды. [3]
Арнайы құқықтық статус еңбек құқығы субъектілерінің ... ... ... ... ... ... субъективтік құқықтар
мен міндеттер азаматтардың, кәсіпорындардың, мемлекеттік органдардың
қоғамдық ... және ... ... ... ... ... көрініс тауып нақтылайды. Еңбек ... ... ... субъективтік құқықтар мен міндеттер еңбек құқығы
субъектілерінің еңбекті қоғамдық ұйымдастыру ... ... ... ... ... үшін алғы шарт болып табылады. Жалпы және
арнайы құқықтық ... ... мен ... ... ... және бөлшектік принциптерінің көрініс тапқаны.
Еңбек құқықтары субъектілерінің құқықтық мәртебесі оны жүзеге асыру
тетігімен толықтырылады. Еңбектің құқық субъектілігі статустық және ... мен ... ... ... ... ... осы ... міндеттердің жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін заңдық кепілдемелер мен
міндеттемелерді орындауға ... ... ... Республикасының
Конституциясына сәйкес (13 бап) әркімнің өзін құқық субъектісі деп тануға
құқығы бар және өз ... мен ... ... ... ... барлық
тәсілдермен қорғауға құқылы.
Заңдық кепілдіктер өздерінің мақсаты, мазмұны және ... мен ... ... ету ... ... ... ... сипаттамасының маңызды жақтарының бірі – жұмыскер
өкілдерінің ... ... ... ... ... ... заңды құқықтары мен мүдделерін қорғауға тікелей қатысуы.
Мысалы, азаматтар құқықтарын ... ... ... ... ... ... таңдаудағы бостандығын, олардың еңбек ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңының 5
бабы); еңбек құқығын ... ... тек ... ешкімнің еңбек
құқығының шектелмейтіндігін немесе оларды жүзеге асыруда жынысына, жасына,
нәсіліне, ұлтына, ... ... және ... ... ... ... ... азаматтығына, қай қоғамға кіретіндігіне, сондай-ақ
жұмыскердің іскерлік сапасымен және оның еңбегінің нәтижесімен байланысты
емес басқа да мән-жайлар арқылы ... да бір ... ... ... Бұл ... теңдей еңбек үшін қандай да бір кемсітушілік болмай
бірдей ақы алу ... да ... ... қазақстандық жұмыскер мен шет
елдік жұмыскерлерге бірдей еңбек ақы ... ... ... ... еңбек құқығының сот арқылы қорғалатыны заңда көрсетілген (Еңбек
кодексінің 4 бабы).
Субъективтік құқықтар мен міндеттерді жүзеге ... ... ... ... ... ... ... субъектілерінің құқықтық
мәртебесіне, егер еңбекті қолдану саласында нақты қатынастары орнап, ... ... ... да бір ... ... ... еңбек туралы
заңнамада көзделген кепілдеменің, бір ...... ... өз ... және өздеріне жүктелген міндеттемелерін
орындауға итермелейтіндігі, екінші жағынан – өз міндеттерін орындамағандығы
немесе ... ... үшін ... ... ... ... өз ... жұмыстан заңсыз босату, соттың жұмысқа
қайта қабылдау туралы шешімін орындамау, сол сияқты азаматтардың құқықтары
мен заңды мүдделеріне елеулі зиян ... әкеп ... ... ... ... да бұзған лауазымды адамға сот арқылы салуға немесе бес
жылға дейінгі мерзімге басқа бір лауазымдарды атқару ... ... ... ... құқығынан айыруға дейін жазалауды көзделген (Қазақстан
Республикасының Қылмыстық Кодексінің 148 бабы).
Аталып өткендей, ... ... ... ... ... әр түрлі субъектілер қатысуы мүмкін. Құқықтық мәртебесінің
ерекшеліктерін ескере отырып, оларды ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлер одағы;
4. мемлекеттік органдар.
Бұл топтардың әрқайсысы, өз кезегінде, түрлерге ... ... ... ... ... ... ... (жалданба еңбек
адамы) және кәсіпкер бола ... Шет ел ... мен ... ... ... ... ... жағдайда тұрады.
Жұмыс берушілер – заңдық тұлғалар меншік түріне қарай ... ... ... ... ... ...... ұйымдар
(мемлекеттік кәсіпорындар, шаруашылық серіктестіктері, акционерлік
қоғамдар, ... ... және ... емес ... қоғамдық бірлестіктер, акционерлік қоғамдар, діни ұйымдар және
заң актілерінде көзделген ... ... ... ... ... ... ... құқық субъектілігі олардың жарғылық құжаттарымен
анықталады.
Өз мүшелерінің ... ... ... ... мен ... ... үшін ... өз еріктерімен құрған
кәсіпкерлер одағын, қай меншікке жататындығына және қай ... ... ... ... ... қорғау, жұмыспен қамтылу
туралы заңдардың сақталуына мемлекеттік бақылау жүргізетін ... ... және ... ... ... министрлігі, Төтенше
жағдайлар жөніндегі Агенттік, т.б.) ерекше бөліп алуға болады. [4]
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... субъектісі болып табылады. Күшіндегі заңдарға сәйкес мемлекеттік
басқару және бақылау функцияларын орындауға ... ... ... ... мекемелер мемлекеттік органдар болып табылады.
Өз деңгейлеріне қарай мемлекеттік органдар республикалық, аймақтық
және жергілікті болып ... ... ... ... қызметін
жүзеге асыратын және өкілеттілі ... ... ... ... Екі және одан көп ... ... ... асыратын және өкілеттілігі жүретін мемлекеттік органдар аймаққа
жатады. Тиісті бір ... ... ... ... қала ... ... т.б.) ... жүзеге асыратын және сол
аумаққа өкілеттігі ... ... ... ... ... ... құрылтай құжаттарына сол органды құру туралы акт және
ол жайындағы Ереже ... ... ... ... ... оны ... ... органның тиісті лауазымды адамы қызметке тағайындайды және
жұмыстан ... ... ... ... мақсаттың орындалуына
және өз міндетін жүзеге асыруына бірінші басшы өзі тікелей ... ... ... орынбасарының (орынбасарларының) және органның құрылымдық бөлімшелерінің
міндеттері мен өкілеттілігін анықтайды, заңнамаға сәйкес кейбір жағдайларда
жоғары тұрған мемлекеттік орган бекітетін қызметтер номенклатурасына сәйкес
мемлекеттік ... ... ... тағайындайды және қызметтен
босатады; мемлекеттік органның қызметкерлеріне белгіленген тәртіпте жаза
қолданады және ... да ... ... ... ... құқықтық жағдайлары ерекше. 1999 жылғы
23 шілдедегі “Мемлекеттік қызмет туралы”,- ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджеттен, не
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің қаражатынан төленетін, қызмет
атқаратын, мемлекеттің ... мен ... іске ... ... орган атынан өз лауазымдық өкілеттігін жүзеге ... ... ... ... ... ... табылады.
Мемлекеттік қызметкерлерді топтастырудың негізгі критерийлері, ... ... ... ... ұйымдық-құқықтық деңгейіне, нақты
қызметтегі өкілеттігінің көлемі мен ... ... ... ... қызметтер құрамы саяси және әкімшілік қызметтер болып бөлінеді.
Жұмысында саяси анықтауыш ... бар және ... ... мен ... асырылуына жауап беретін мемлекеттік қызметкерлерлер саясиға жатады.
Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайтын ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Парламентінің палаталарындағы ... ... ... ... ... ... ... сәйкес Президенттің және Үкіметтің өкілдері болып табылатын
адамдардың қызметтері, ... ... ... ... ... басшылары мен олардың атқаратын қызметтері тиісінше, саяси
қызметке жатады.
Саяси мемлекеттік қызметкерлер үшін қызметтер ... ... ... көрсететін және мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... ... мемлекеттік қызметкерлер
қатарына жатпайды. Мұндай адамдардың тізбесін ... ... ... ... болуға байланысты заңда бірқатар шектеулер
көзделген. Мысалы, мемлекеттік қызметкердің өкілетті ... ... ... ... ... органдарға мүше болуға; педагогикалық, ғылыми
және өзгеде шығармашылық ... ... ... ... атқаруға;
кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, оның ішінде, егер күшіндегі заңнамаға
сәйкес өзінің лауазымдық міндеттеріне тікелей жатпайтын ... ... ... ... ісіне қатысуға; өзі қызмет атқаратын
мемлекеттік органда, не өзіне тікелей бағынатын немесе оның ... ... ... ісі ... ... ... атқаруға; қызметін
материалдық-техникалық қаржылық және ақпараттық қамтамсыз етуге арналған
қаражатты, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың қалыпты жұмыс істеуіне және қызметтік
міндеттерін орындауына кедергі келтіретін әрекеттерге, оның ішінде ереуілге
қатысуға; өз қызметтік міндетін ... ... ... мен заңды
тұлғалардың қызметін жеке мақсатта пайдалануға ... жоқ ... ... Қазақстан Республикасының Заңының 10 бабы).
Еңбек құқығының субъектілері болып ... ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік қорғау
министрлігін ерекше бөліп қараған жөн. [5]
Ол заңнамада еңбек жөніндегі өкілетті мемлекеттік орган – ... ... өз ... ... заңдарға сәйкес жүзеге
асыратын орталық атқарушы орган ретінде қарастырылады. ... ... ... жатады: еңбек, халықтың жұмыстылығы, еңбек
ресурстарын ұтымды пайдалану, халыққа атап ... ... ... ... іске ... ... ... жүзеге асыру,
әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттарын белгілеп, оларды жүзеге ... ... ... – әдістемелік негіз құру; кедейліктен арылу, халықтың
табысын көтеріп, жағдайын түзеу, еңбекақы төлеу жүйесін ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, еңбекті қорғау және
халықты жұмысқа тарту, т.б. жөніндегі заңдардың сақталуына ... ... және ... қорғау министрлігі рыногтық сұранысына сәйкес
және нарықтық қатынастардың даму жағдайында кадрлар дайындауға мемлекеттік
тапсырысты анықтауға; ... ... ... ... ... ... Инвестициялық бағдарламалар бойынша
ұсыныстарға қарағанда еңбек рыногының ахуалын ескере отырып қосымша ... құру ... ... ... ... бюджет есебінен
қаржыландыратын мемлекеттік органдар мен басқа ұйымдардың қызметкерлеріне
(мемлекеттік қызметкерлерден басқаларына) еңбекақы төлеу жүйесін жетілдіру;
еңбекақы төлеуді ... және ... ... ... ... ... ... органдарға жатпайтын мемлекеттік мекемелердің
және басқа ұйымдардың қызметкерлері үшін тарифтік мамандық ... ... ... ... және ... мен
қызметкерлер кәсіптерінің топтастырғышы, т.б. негізінде еңбекті ... ... ... талаптарды анықтау министрлік қызметінде
маңызды орын алады.
Негізгі мақсаттарын және ... ... ... жүзеге асыру
үшін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі белгіленген тәртіпте
мемлекеттік органдардан, ... ... ... өз ... және ... ... алуға; еңбек, халықтың еңбекпен қамтылу және ... ... ... ... ... ... түсініктеме
беруге; бюджеттік мекемелердің қызметкерлеріне (мемлекеттік қызметкерлерден
басқасына) ... ... ... мен ... мүдделі министрлікпен және
ведомстволарме келісуге, әйелдер мен жасы 18-ге толмаған адамдардың еңбегі
шектелген, ... ... ауыр және ... ... ... ... ... бекітуге құқылы.
Еңбек құқығының субъектілері қатарына басқа да мемлекеттік органдар
жатады. Мысалы, республиканың Ауыл ... ... ... өртке
қарсы қауіпсіздікті, машина-трактор паркінің техникалық жағдайын қорғауға
мемлекеттік бақылау жүргізеді;
Төтенше жағдайлар жөніндегі агенттік өнеркәсіпте жұмыстың ... ... және ... ... ... ...... мүшелерінің саны тіркелген қоғамдық
бірлестіктер, оларды азаматтар өздерінің кәсіби ... ... ... ... ... негізгі мақсаты – өз мүшелерінің
еңбек, сондай-ақ басқа да әлеуметтік-экономикалық ... мен ... және ... ... ... ... ... одақтардың
құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасы Конституциясында (5, 23 баптар),
1993 жылғы 9 сәуірдегі “Кәсіптік одақтары ... ... ... ... да заң ... анықталған.
Кәсіподақтар еңбек құқығының ерекше субьектісі болап табылады. Бір
жағынан, кәсіподақтарды құрудың және олардың қызметінің ... ... ... ... ... ... мен міндеттері, сондай-ақ
оларды жүзеге асыру кепілдігі Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... туындайды, екінші жағынан
– кәсіподақтар органдары жүйесінің кейбір буындарының құрылымы, ... ... ... атап айтқанда бастауыш кәсіподақ ұйымдарының,
кәсіподақ комитеттерінің, ... ... және ... да кәсіподақ
органдарының өкілеттігі анықталады. Кәсіподақтардың жұмысы мен мақсатының
еңбекті қоғамдық ұйымдастыру мәселелерімен тікелей байланысты екені көрініп
тұр. ... ... ... ... ... мен ... мен сипатына байланысты жалпы және ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Конституциясынан және
еңбек туралы актілерінен ... ... және ... құқығы
субектілерінің әрбір түрі үшін бірдей болып табылатын субъектілі құқықтар
мен міндеттерді ... ... ... ... еңбек құқығы
субъектілерінің кейбір түрлерінің ерекшеліктерін сипаттайды. Жалпы және
арнайы құқықтық ... ... мен ... ... ... және ... принципінің көрініс тапқаны.
Еңбек құқықтары субъектілерінің құқықтық мәртебесі оны жүзеге асыру
тетігімен толықтырылды. Еңбектің құқық ... ... және ... мен ... басқа құқық мәртебесінің мазмұнына сот құқықтары
мен міндеттерінің жүзеге асырылуын ... ... ... ... ... орындауға жауаптылық кіреді. Қазақстан Республикасының
Конституциясына сәйкес (13 бап) ... өзін ... ... деп ... бар және өз ... мен ... ... қайшы келмейтін барлық
тәсілдермен қорғауға құқылы.
Экономикалық реформа мен ... ... ... ... ... құқығының субъектісі ретінде рөлі артуда, себебі
құқықтың осы саласы ғана ... ... және оның ... ... жұмыскерлердің еңбек құқықтарымен заңды мүдделерін
қорғаумен тікелей байланысты.
Кәсіподақтардың құқықтық мәртебесіне тән бір ...... ... ... және ... ... ... кәсіподақтарға
бірігуі құқылы. Бір немесе бірнеше кәсіп ... ... ... шек ... ... ... одақтарына (тән) бірдей құқықтық
мүмкіндік беріледі. Кәсіподақтар ... ... ... ... заң тұлғасы ретіндегі құқықтық қабілеті, оның
жарғысы тіркелген кезден ... ... ... ... ... ... және басқа да принциптер бойынша ерікті өз бірлестіктерін
құруға, бірімен-бірі уақытша немесе тұрақты ... ... ... мен ... ... құқылы.
Кәсіподақтар туралы заңнама Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... азаматтығы жоқ адамдарға тарайды,
Қазақстан Республикасының республикадан тыс жердегі жұмысқа ... ... ... ... одағын құруға тиым салатын жағдайлар
заңнамада бар. Мысалы, Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес ... ... ... кәсіпшілік одақтарының жұмыс істеуіне, оларды шетелдік
заңды тұлғалардың және ... шет ... мен ... ... жол ... ... ... ішкі шекара,
теміржол әскерлеріндегі, басқа әскери құрамалардағы, ішкі істер, ... ... ... ... ... қолданудың
ерекшеліктері осы құрамалар туралы Заңнамада анықталған.[6]
Кәсіптік одақтарының құқықтық мәртебесінің мәні, оның заң актілерінде
белгіленген ... мен ... ... ... ... ... және ... органдарымен, қоғамдық бірлестіктермен,
кәсіпкерлермен және ... ... ... ... ... өз ... ... мен мүдделерін
білдіру және қорғау, сол құқықтары мен мүдделерін ... және ... ... мен ... ... үшін ... талап қою, онда сол мүдделерді
жақтап сөйлеу, ... ... да ... көмек көрсететін қызметтер ашу,
заңнамаға сәйкес ұжымдық еңбек дауларын ... ... ... ... ... ... өз ... және сырттан тартылған қаражаттардың ішінен жарғылық
мақсаттарды қаржыландыруға жұмсалатын ақшадан әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... кәсіподақ мүшелерінің құқықтары
мен заңды мүдделеріне қысым жасайтын актілеріне сотқа шағым келтіру;
– кәсіподақ ... ... мен ... ... ... жасайтын
құқықтық актілерін толық немесе ішінара бұзу не өзгерту жөнінде мемлекеттік
органдарға жүгіну;
... ... ... мен ... ... қысым
жасайтын, прокурорлық қадағалау шеңберіндегі құқықтық актілерге наразылық
келтіру туралы, кәсіподақтар, еңбекті және ... ... ... ... адамдарға қатысты іс қозғау туралы прокурор алдында өтініш
білдіру;
– еңбек, үй-пәтер және зейнеткерлік туралы заңдардың, еңбекті қорғау
және кәсіподақтар туралы заңнаманың өз ... ... ... ... ... ... ... бақылау жүргізу, жіберілген
кемшіліктердің жойылуын талап ету;
– ең аз тұтыну бюджетінің табиғи-заттық құрылымы мен ... ... ... ... қарай еңбекақы, зейнетақы және жәрдемақы төлеуді
қайта қарауға қатысу;
– өз ... ... ... ... өз ... ... ... еңбек ұжымдарының тапсыруы бойынша олардың әлеметтік-экономикалық
құқықтары мен мүдделерін білдіру және қорғау, ... ... ... ... ... ... ... жиналыстар, митингілер, көше шерулерін,
қыр көрсету, ереуілдер ұйымдастыру және өткізу;
– баспасөз ... ... өз ... баспасөз және басқа
бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жариялап отыру;
– меншікті иемдену. Бұл ... ... ... ... ... үй қорларына, баспаға, полиграфия базасына, емдеу
мекемелеріне, демалу, білім беру, ... ... ... ... ... ғимараттар мен құрал-жабдықтарға, сондай-ақ кәсіподақтардың өз
көзқарастарына алынған ... ... ... ... ... және ... қызметін жүзеге асыру. Заңдарға сәйкес
кәсіподақтар мен олардың органдары заңды тұлға болып ... Бұл ... ... ... жүзеге асыруға, кәсіпорындар, мәдениет, білім
беру, емдеу, спорт, спорттық сауықтыру және ... ... ... және акционерлік қоғамдар құруға, бірлескен кәсіпорындар құруға
және олардың ... ... ... ... ... ... ынтымақ қорларын, мәдени-ағарту және әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... өз ... мен ... ... ... заңда тиым салынбаған өзге де шарттық және
өндірістік қызметпен айналысуға құқылы.
Қазақстан ... ... ... берушімен арадағы
келісімдер мен шарттар арқылы кәсіпшілік одақтардың өзге де ... ... осы ... өкілеттіктерінің кәсіпорындардың
негізгі міндеттерін өз мүшелерінің ... және ... мен ... ... және ... ... ... қатар кәсіподақтар еңбек заңнамасының сақталуына
қоғамдық бақылау жүргізу, еңбектің қорғалуын қадағалау, өз өкілеттігіне
қатысты мәселелер бойынша заң ... және заң ... ... ... де ... ... Жоғарыда көрсетілген өкілеттіліктерінен
басқа кәсіподақтар, өз мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау ... ... ... ... басқа да тәсілдерді пайдалана ... ... іске ... ... Жарғысында және тиісті
заңдарда анықталған.
Бастауыш ... ... ... табады. Кәсіподақ комиеттінің
өкілеттіктерін белгілеу тәртібін ерекше атап ... жөн. ... ... ... ... ... ... Заңнамада, кәсіпшілер одақтарының жарғыларында, еңбек ... ... мен ... ... кәсіпорын
әкімшілігімен не мемлекеттік емес кәсіпорын иесімен арада ... ... ... еңбек ұжымы өз мүддесін білдіруді кәсіподақ комиетіне
тапсырған болса), келісімдерде анықталады.
Кәсіподақтардың еңбек және ... ... ... ... ... ... ... жеке еңбек шартын жасағанда заңдық
кеңес береді;
өз мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін арыз ... ... ... ... сотқа қатысу;
өз мүшелерінің атынан жұмыс берушімен кәсіподақ ұйымдарының –
кәсіпорындардың кәсіподақ комитеттеріне ... ... ... ... ... ... және ... қызметін басқаруда
жетекші рөл атқарады.
Кәсіподақтардың ... ... ... ... кәсіподақтар
еңбекті қорғау, еңбек заңдарын сақтау саласында қоғамдық ... ... ... саласындағы ұлттық саясаттың негізгі қағидаларының
қатарына жұмыскерлердің, ... ... ... ... ... ... ... және жеке адамдардың ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Кәсіподақ жұмыскерлердің меншік иесі, мемлекеттік және шаруашылық
органдары алдындағы еңбек жөніндегі құқығын қорғайды, оның ... ... ... ... ... ... бағдарламалардың, заң және басқа
нормативтік актілердің дайындалуына ... ... ... ... ... ... қатысады, еңбекті қорғаудың
жағдайын және оны ... ... ... ... ... көзделген
шаралардың орындалуын тексереді, оның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... мен өміріне тікелей қауіп төнген жағдайда
кәсіподақтар ондай қатерді толық жойғанда ... ... тұру ... ... ... ... жұмыскер өзінің еңбек міндетін орындау кезінде алған
жарақатының немесе денсаулығына келген басқадай нұқсаннан ... ... ... үшін ... ... ... бере ... .Егер еңбек
ұжымының жалпы жиналысының (конференциясының) ... оның ... ... ... жүктелсе, онда кәсіподақтар өз мүшелерінің,
сондай-ақ еңбек ұжымы мүшелерінің ... мен ... ... ... ... ... Тексеру жүргізу ... ... өз ... ... ... баруға және әкімшіліктен
қажетті ақпарат алуға құқылы. [7]
Заң шығармашылық және құқық қолдану қызметіне қатысу. ... ... ... жөніндегі мәселелер бойынша ... ... ... ... ... ... немесе өкілетті
органдардың қарауына өз бастамасымен ондай актілердің жобасын беруге
құқылы. ... ... ... өздері жасайтын жобаларға негіз ... ... ары ... ... қабылдау мүмкін емес деп тануы тиіс
(“Нормативтік актілер туралы”.- Қазақстан ... ... ... комиеттерінің заң шығарушылық және тиісінше, ... ... ... ... формасы – жергілікті құқық шығарушылық.
Барлық ұжымның немесе жұмыс істеуші кейбір топтардың мүдделерін қамтитын,
еңбек ... ... ... мәселелер бойынша ұжымдық шарттардың
ережелері құқықтық нормалар кейпін алады, олар еңбек ... ... ... олқылықтардың орнын толтыра алады.
Кәсіподақтардың құқықтық мәртебесінің маңызды элменеттерінің бірі, ол
– заңнамада олардың тек өз мүшелерінің ғана ... ... ... ... ... құқығын бекіту. Мысалы, еңбек ... ... ... өз ... ... сол ... ... жұмыс берушімен
арадағы келісімін жасағанда оның мүддесін білдіреді, ... ... ... ... және оның ... мүшелерінің құқықтары мен
заңды мүдделерін қорғау мақсатында сотқа талап ... ... ... ... ... және ... ... байланысты басқа да
әрекеттер жасайды. Егер кәсіпорындарда бірнеше кәсіподақ ұйымы болса, еңбек
ұжымы ... ... ... шартқа қол қоятыны немесе жалпы өкілеттік
алатындығы ұжымның жалпы жиналысында (конференцияда) шешіледі.
Күшіндегі ... ... ... ... және ... ... асырылуына кепілдіктер берілген. Олар
Конституцияда және басқа заң ... ... ... құруға
кедергі келтіру, сондай-ақ оның қызметіне қарсы тұру заңмен қудаланады.
Мемлекет кәсіподақтарға берілген құқықтардың ... ... ... өз ... ... ... орындауына жағдай тудыруды
кепілдікке алады. Кәсіподақтарды қандай да бір органдарға және ұйымдарға
тікелей ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған қызметіне кедергі келтіруге бағытталған кез келген
әрекетке тыйым салынады. Мемлекеттік ... ... ... өз ... ... ... ... мәселелер жөнінде
ақпарат беруге міндетті (“Кәсіподақтар туралы”,- Қазақстан Республикасының
Заңының 18-бабы).
Сонымен қатар, азаматтарды кәсіподақтарға қатысушылық ... ... ... салу ... ... ... қатыстылығы үшіни
азаматтардың заңда кепілдік берілген еңбек, әлеуметтік-экономикалық, саяси,
жеке ... мен ... ... ... ... ... қатысымдылығы, оған кіруі немесе одан шығуы ... ... ... ... ... және ... ... болуға тиіс емес.
Сайланбалы кәсіподақ мүшелерін қоғамдық міндеттерді орындау кезінде,
кәсіподақтардың оқуы, кәсіподақтар шақырған құрылтайшыларға (делегацияға),
конференцияларға делегет ... ... ... ... ... ... қатысқан кездерде оларды жұмыстан босатудың жағдайы
мен оларға еңбекақы ... ... ... шарттар мен келісімдерде
қарастырылуы мүмкін.
Лауазымды адамдардың, кәсіподақтардың құқықтары мен ... ... үшін ... ... ... ... лауазымды адамның өз
қызмет бабын пайдаланып ... ... ... ... ... ... адамның өз қызмет бабын пайдаланып кәсіподақтардың
заңды қызметіне араласуы, егер бұдан құқықтар мен ... ... ... ... ... мөлшерде айыппұл, не түзеу жұмыстары, не
тұтқындау, не ... ... ... ... ... ... соғады. Еңбек, қауіпсіздік ... ... ... ... ... және ... қорғаудың басқа ережелерін бұзғаны
үшін; ереуілге қатысуға немесе заңды ереуілге қатысудан бас ... ... ... митинг, қыр көрсету, шеру өткізуге немесе
оларға ... ... ... ... үшін ... ... тиісті
жазаға тартылады.
Кәсіподақ мемлекеттің, жұмыс берушілердің және басқа шаруашылық
жүргізуші субъектілердің ... ... ... ... Өз
кезегінде, мемлекет, жұмыс берушілер және басқа шаруашылық жүргізуші
субъектілер кәсіподақтардың міндеттемелері бойынша ... ... ... сонымен қатар, өздерінің заңсыз әрекеттері ... ... ... көтереді. Мысалы, егер заңсыз ереуіл
кәсіподақтың ынтасымен жүргізілсе, ... ... оның ... есебінен
өндірілді. Жұмыс берушіге, басқа ұйымдар мен азаматтарға келген ... ... өзі ... ... өтеу мөлшері сот арқылы шешіледі .
Еңбек даулары ретінде қызметкер мен жұмыс берушінің арасындағы тікелей
келіссөздермен ... ... ... қолдану, жаңа еңбек
жағдайларын белгілеу және еңбек жағдайларын өзгерту ... ... ... ... дауларының туындауына әсер ететін себептер алуан түрлі болуы
мүмкін. Бұл ... және ... ... ... ... ... дауларын
келесі түрлерге бөлуге болады.
Субъективтік құрам бойынша, яғни еңбек дауына қатысушылардың құрамы
бойынша еңбек даулары жеке және ... ... ... ... ... ... даулары бұзылған еңбек құқықтарын ... ... ... тануға
байланысты, еңбек туралы заңдарға, ұжымдық шартқа және еңбек туралы өзге де
келісімдерге ... ... ... ... ... ... ... бойынша туындайды. Жеке еңбек дауларына бір
жағынан қызметкер, екінші жағынан – басшылық қатысады.
Жеке ... ... пәні ... ... қатынастары да, олармен тығыз
байланысты өзге де ... ... ... ... ... босату, біліктілікті немесе дәрежені көтеру және т.б. туралы
даулар – бұлардың барлығы жеке ... ... Жеке ... дауларында нақты
бір қызметкерлердің субъективтік құқықтары мен заңды мүдделері дауланады
және қозғалады.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... “ұжымдық еңбек даулары – бұл жұмыс берушінің
(жұмыс берушілердің бірлестігінің) және ... ... ... ... ... төлеу мәселесіне, ұжымдық
шарттар мен келісімдерді бекітуге және орындауға, ... ... ... ... ... және ... ... мәселесіне қатысты туындайтын келіспеушіліктер”.
Ұжымдық еңбек дауларында бүкіл ұжымның құқықтары, ... ... ... және ... ... дауларға бір жағынан – еңбек
ұжымы немесе бірнеше ұйымдардың басшылығы қатысады. Ұжымдық ... ... ... қатынастардан туындайды:
а) еңбек ұжымының басшылықпен, соның ішінде, ең жоғарғы басқару
органымен ... ... ... кәсіптік одақтың басшылықпен арасындағы құқықтық қатынастардан;
Ұжымдық еңбек даулары – бұл тараптардың арасындағы келесі мәселелерге
қатысты туындайтын келіспеушіліктер:
а) ... ... ... және өндірістік
тұрмысты өзгерту немесе еңбектің жаңа жағдайларын ... ... ... ... ... ... немесе өзгертуге қатысты;
б) еңбек туралы заңдардың талаптарының орындалмауына ... ... ... ... (пәні) бойынша талап-арыздық және талап-
арыз еместік болып бөлінеді.
Талап-арыздың еңбек даулары – бұл сотта бұзылған құқықтар мен ... ... ... ... тиісті өтініштің (талап-арыздың)
негізінде қаралатын даулар. Көп жағдайда, бұлар жеке ... ... ... емес ... ... – бұл ... немесе еңбек туралы
өзге де нормативтік құқықтық актілермен реттелмеген еңбек жағдайын өзгерту
немесе ... жаңа ... ... ... даулар. Оларды жұмыс
беруші және қызметкерлердің тиісті уәкілетті органы шешеді, яғни бұл ... тыс ... ... ... емес даулар жеке де, ұжымдық та
сипатта болуы мүмкін.
Көп жағдайда ... ... ... ... емес ... ... және ... тәртіпте арнайы комиссиялармен қарастырылады.
Еңбек дауларының себептері:
Еңбек дауларының себептері болып ... ... ... мен міндеттерін бағалаудағы қарама-қайшылықтар табылады. Бұлар:
а) жеке сананы[9]ң қоғамдық санадан қалып қоюы. Басшылардың бойынан
бұл жалданбалы қызметкерлердің ... мен ... ... және т.б. көрініс табады. Мұндай сипаттағы себептерге
басшылықтың өндірістік көрсеткіштерге жету үшін ... ... ... ... да ... бұл ... тәртібін бұзудан, жұмысқа себепсіз
келмеуден, еңбекке немқұрайлылықпен ... ... ... ... ... ... тарапынан бұл заңсыз артықшылықтар талап етуден, өз
қызметіне сай емес жоғары жалақы талап етуден көрініс ... ... ... ... ... ... ... да,
жалданбалы қызметкерлердің де еңбек туралы заңдарды білмеуі немесе ... ... ... ... ... заңдарды білмесе немесе нашар білсе,
ол өзінің білімсіздігінің нәтижесінде еңбек туралы заңдардың бұзылуына жол
береді, яғни, қызметкерді жұмыстан заңсыз ... ... ... ... ... тыс ... ұйымдастыруды және т.б. еңбек туралы
заңдарды бұза отырып жүзеге асырады. [10]
Еңбек дауларын қарастыратын органдар. Олардың құзыреті және
ведомстволығы.
Еңбек дауларын қарастыратын ... ... ... ... және ... органы (еңбектің жеке жағдайларын белгілеу
немесе өзгерту туралы);
– келісім комиссиялары (тараптың келісімі бойынша);
– бітімгершілік комиссиялары және еңбек ... ... ... ... өзгертуге және жаңа жағдайларды белгілеуге, ... және өзге де ... ... және ... ... ... тұрған ұйым;
– сот.
Органның құзыреті – бұл органның құқықтары мен міндеттерінің, ... ... ... ... өкілеттіліктердің жиынтығы;
Органның құзіретіне оның еңбек дауын өз қарауына алу құқығы да, ... ... ... де және ... ... құқығы да жатады.
Ведомстволық – бұл нақты бір еңбек дауының қандай уәкілетті ... ... Ол ... ... ... тобы ... (жеке
немесе ұжымдық) және мазмұны бойынша (еңбек жағдайын белгілеу және қолдану)
анықталады. Әрбір орган тек ... ... ... ... ... Сол себепті, еңбек дауын қарастыру ... ... қай ... ... ... ... ... анықтап алған жөн.
Жеке еңбек дауларын қарастырудың тәртібі
Жеке еңбек даулары – бұл жұмыс беруші мен ... ... ... келіспеушіліктердің ең жиі кездесетін түрі.
Жеке еңбек даулары келесі түрлерге бөлінеді:
– жалақы мәселесіне қатысты даулар;
– кепілдіктер мен өтемақы ... ... ... ... жұмысқа ауысуымен байланысты даулар;
– жұмыс уақытына байланысты даулар;
– демалыс мәселесіне қатысты даулар;
... ... ... қатысты даулар;
– жұмыстан босату мәселесіне қатысты даулар;
– еңбек тәртібі және тәртіптік жазаларға қатысты даулар;
–қызметкерлердің өздері келтірген ... үшін ... ... ... ... ... не ... келісімі бойынша, не сот тәртібімен
қарастырылады және шешіледі.
Еңбек дауын қарастыратын органның түріне ... ... ... ... ... ... ... түрлерін атауға болады:
а) жалпы тәртіп, бұл кезде еңбек дауы келісім комиссиясында немесе
сотта қарастырылуы мүмкін.
ә) ерекше ... бұл ... ... ... бір ... ... белгіленген ережелерге сәйкес қарастырылады.Жеке еңбек
дауының пәні болып қызметкерлердің құқықтары мен ... ... ... ... ... ... кем ... 15
қызметкерінен құрылған жалпы жиналысымен сайланады. Келісім комиссиясының
мүшелері өз өкілеттілігі мерзіміне сайланады. Бұл ... ... ... Көп дауыс жинаған өкілдер келісім комиссиясының құрамына
сайланған деп саналады.
Жұмыс берушінің өкілдері ұйым басшысының бұйрығымен ... ... ... мен ... бұзылды деп санаған қызметкер өз
құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылғаны туралы білген күнен бастап үш ... ... ... ... ... ... ... қабылданған
өтініштер міндетті түрде тіркеуден өтуі тиіс. Келісім комиссиясы өтінішті
берілген күннен бастап үш күн ... ... ... Еңбек дауы
міндетті түрде өтініш беруші мен басшылық өкілінің қатысуымен ... ... ... ... ... қатысуынсыз қарастыруға тек ... ... ... жол ... ... ... жеке еңбек
дауларының басым көпшілігі қызметкердің пайдасына шешіледі.
Соттарда мынандай еңбек даулары қарастырылады:
а) қызметкердің өтініші бойынша:
– жұмысқа қайта алу ... ... ... ... және ... өзгерту туралы;
– амалсыздан жұмыссыз жүрген немесе жалақысы төмен жұмысты орындаған
уақыты үшін ақы ... ... ... ... ... қызметкердің ұйымға келтірген материалдық зиянын өтету туралы;
б) келесі тұлғаларды жұмысқа алудан бас ... ... ... басқа ұйымнан ауысу тәртібі бойынша шақырылған тұлғаларды;
– жүкті әйелдерді және жас ... ... ... және ... ... ... қарастырудың тәртібі
Ұжымдық еңбек дауларының пәні болып қызметкерлер ұжымы мен жұмыс[11]
Берушінің арасындағы келіспеушіліктердің негізі ретінде ... ... мен ... ... Жалпы алғанда, мынандай
келіспеушіліктер орын алуы мүмкін:
а) ұйымда еңбектің әлеуметтік-экономикалық жағдайларын өзгерту немесе
жаңа жағдайларды ... ... ... ... және ... еңбек дауының талаптары өз өкілеттіліктерін өкілдері арқылы
жүзеге асырады.
Қызметкерлердің өкілдері ретінде кәсіптік одақтардың органдары және
олардың ... ұйым ... ... ... ... ... ... танылады.
Жұмыс берушінің өкілдері ретінде ұйым ... ... ... ... өзге де уәкілетті тұлғалар, жұмыс ... ... ... ... өзге де ... ... ... еңбек дауларын шешу келесі кезеңдерден тұрады:
– бірінші кезең – талаптар қою;
– екінші ...... ... ... ... ... – дауды келісім комиссиясының қарауы;
– төртінші кезең – ұжымдық еңбек дауын делдалдықң ... ... ... ...... ... дауларын еңбек арбитражында қарау.
Талаптар қою. Бұл кезеңде еңбек ұжымы ұйымдағы еңбекақысын төлеу
тәртібін ... және ... ... ... ... және ... ... берушінің арасындағы өзге де келісімдерді орындау мен ... ... ... ... талаптардың қарауы
Бұл кезеңде жұмыс беруші еңбек ұжымының талаптарын оларды
қабылдаған ... ... үш ... ... ... және ... мәні бойынша
келісімге келуге тырысуға, ал келісімге келе ... ... ... ... ... одан әрі қарастыру үшін өз өкілдерінің құрамын көрсете
отырып шешім мен ұсыныстарын еңбек ... ... ... ... міндетті.
Дауды келісім комиссиясының қарауы
Егер жұмыс берушінің шешімі еңбек ұжымын қанағаттандырмаса, ұжымдық
еңбек дауы үшінші ... ... ... ... ... ... ... беруші өз шешімін жариялаған немесе
жарияламаған күннен бастап күнтізбелік үш күн ішінде тараптардың өкілдері
арасынан тең ... ... ... ... ... ... үшін қажетті жағдайлар
жасау міндеті жүктеледі, яғни, жұмыс беруші келісім комиссиясын ... ... ... ... қажетті құжаттармен, есеп
қорытындыларымен және т.б. қамтамасыз етуге міндетті.
Келісім комиссиясы құрылған күннен бастап ... жеті күн ... ... ... ... еңбек дауларын еңбек арбитражында қарау. [12]
Еңбек арбитражы нақты бір ... ... шешу үшін ... Оны ұжымдық еңбек дауының тараптары күнтізбелік бес күн ішінде
әлеуметтік-еңбек қатынастарын реттеу ... ... ... ... комиссияның қатысуымен құрайды.
Еңбек арбитражының құрамына кәсіптік одақтардың, еңбек жөніндегі
органдардың өкілдері, маман-сарапшылар және өзге де ... ... ... ... ... келісімімен тағайындалады.
Еңбек арбитражын тараптардың талаптары мен ұсыныстарын ... ... ... ... мен мәліметтерді талап етуге құқылы, қажет
болған жағдайда мемлекеттік билік органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару
органдарының орын алуы ... ... ... ... ... ... ... еңбек дауын шешудің оңтайлы жолын қарастырады.
Ұжымдық еңбек дауын делдалдың көмегімен шешу.
Ұжымдық ... ... ... ... ... ... дау
тараптардың келісіміне негізделе отырып делдалдың өзі анықтайды.
Құзыретті мемлекеттік органдар және лауазымды тұлғалар, ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлер және
тараптар үшін беделді өзге де органдар өз бастамасымен делдалдықты ұсына
алады.
Тараптардың ұжымдық еңбек дауы бойынша келісімге келуі
Ұжымдық ... ... ... кез ... кезеңде келісімге келген
жағдайда, аяқталмаған бітімгершілік процедуралары да ... ал ... ... ... ... арасындағы келісімнің жағдайлары
саналады.
Егер алдын ала ... ... ... ... ... ... ... келуі ереуілдің тоқтатылуына әкеледі.
Қызметкерлердің ұжымдық еңбек дауын шешуге қатысты кепілдіктері
Заңдарда ұжымдық еңбек дауын ... және шешу ... ... ... ... бір ... ... Республикасы, келісім комиссиясының мүшелері, делдал, еңбек
арбитрлары, ұжымдық еңбек дауын шешуге қатысу ... ... ... бір жыл бойында үш ай мерзімнен аспайтын ... ... ... ... ... ... ұжымдық еңбек дауын ... ... ... ... келтіре алмаса немесе жұмыс беруші бітімгершілік процедураларынан
бас тартса не келісімді орындамаса, қызметкерлер жиналыстар, митингілер,
демонстрациялар өткізуге ... ... ... ... өндірістің құлдырауы, жалақы
деңгейінің төмендеуі, ... ... ... ... ... бұзу ... табылады.
Ереуілді жүргізу туралы шешім еңбек ұжымының жиналасында қабылданады
және бұл осы еңбек ұжымы мүшелерінің кем ... ... ... ... берсе
шешім қабылданады деп саналады. [13]
Егер ереуіл жарияланған кәсіпорындарда жұмыс істейтін қызметкерлердің
тиісті ... ... ... ... ... қызметкерлер санының жартысынан
көбін құраса, ереуіл салалық немесе аумақтық деп саналады.
Ереуіл ... ... ... ... ... ... ... он
бес күннен кешіктірмей ереуілдің басталуы және ... ... ... ... ... Еңбек құқығының субъектісінің құқықтық жағдайы.
Еңбек құқығы, құқықтың ... ... ... өз ... ... ... қатынастарына қатысушылардың сипаттамасы еңбек
құқығының пәнімен, әдісімен және қағидаттарымен бірлесе отырып бұл саланы
Қазақстан Республикасының ұлттық ... ... ... ... ... ... күшіндегі заңдарға сәйкес қоғамдық еңбекті
ұйымдастыруға, оның құқықтық ... ... ... және ... сақталуына қадағалау және бақылау жүргізуге қатысушы жеке және
заңдық тұлға еңбек құқығының субъектісі ... ... ... ... заң ... қасиет – құқықтық мәртебе
береді, ол оның ... ... ... ... ... ... мәртебенің мазмұны мен сипаттамасы, бұл ... ... ... ... ... ... ... мен заңдық
міндеттерін жүзеге асыру кепілдігін, сондай-ақ міндеттемені орындау
жауаптылығын ... Бұл ... ... ... құқығының субъектісі
ұғымы туралы бүтіндей түсінік береді.
Еңбектегі құқықтық субъектілік дегеніміз еңбек құқығы ... ... ... болу және ... көтеру қабілеттілігі, яғни
еңбекті ұйымдастыру саласында нақты құқықтық қатынастарға қатысушы болу
мүмкіндігін (қабілетін) иемдену ... ... ... ... қатар
еңбектегі құқықтық субъектілік дегеніміз еңбек құқығы субъектілерінің өз
әрекеттерімен ... ... ... және ... ... ... ... әрекеттілігі). Ал еңбек құқығының субъектілері үшін оларда
еңбектік құқық қабілеттілігі мен әрекеттілігінің екеуінің де ... ... ... айтқанда, еңбектік құқық әрекеттілігі ерекше қасиет, ол ... ... ... ғана ... құқығы субъектілерінің субъективтік құқықтары мен заңдық
міндеттерінің көлемі мен сипатына байланысты жалпы және ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясынан және еңбек туралы заң актілерінен ... ... ... ... субъектілерінің әрбір түрі үшін бірдей болып ... ... мен ... ... туындайтын субъективтік құқықтар мен міндеттерді мәртебелік деп
атау қабылданған (нақты еңбектік құқық қатынастарының мазмұнынан туындайтын
субъективтік құқықтар мен ... ... ... олар ... құқығы
субъектісінің құқықтық статусының негізін құрайды. [14]
Арнайы құқықтық статус еңбек құқығы субъектілерінің кейбір түрлерінің
ерекшеліктерін сипаттайды. ... ... ... ... ... міндеттер азаматтардың, кәсіпорындардың, мемлекеттік органдардың
қоғамдық бірлестіктердің және ... ... ... арнайы
құқықтық мәртебесінде көрініс тауып нақтылайды. Еңбек туралы ... ... ... ... мен ... еңбек құқығы
субъектілерінің еңбекті қоғамдық ұйымдастыру саласында туындаған ... ... ... үшін алғы шарт ... ... ... ... құқықтық мәртебенің тұтастығы мен ара-қатынасы еңбек құқығының
тұтастық және бөлшектік ... ... ... ... ... ... мәртебесі оны жүзеге асыру
тетігімен толықтырылады. Еңбектің құқық субъектілігі статустық және ... мен ... ... ... ... мазмұнына осы құқықтар
мен міндеттердің жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін заңдық кепілдемелер мен
міндеттемелерді орындауға жауаптылық ... ... ... сәйкес (13 бап) әркімнің өзін құқық субъектісі деп ... бар және өз ... мен ... ... ... ... барлық
тәсілдермен қорғауға құқылы.
Заңдық кепілдіктер өздерінің мақсаты, мазмұны және ... мен ... ... ету ... бойынша бөлектенеді.
Заңдық кепілдік сипаттамасының маңызды жақтарының бірі – ... ... ... ... еңбек жағдайларын белгілеуге,
жұмыскерлердің заңды құқықтары мен ... ... ... қатысуы.
Мысалы, азаматтар құқықтарын жүзеге асыру кепілдіктерінің қатарына ... ... ... бостандығын, олардың еңбек құқығын қорғауды
(“Халықтың жұмыспен ... ... ... ... Заңының 5
бабы); еңбек құқығын жүзеге ... тек ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруда жынысына, жасына,
нәсіліне, ұлтына, тіліне, ... және ... ... ... ... ... азаматтығына, қай қоғамға кіретіндігіне, сондай-ақ
жұмыскердің іскерлік сапасымен және оның ... ... ... ... да ... арқылы қандай да бір артықшылық алмауын жатқызуға
болады. Бұл жұмыскердің теңдей еңбек үшін ... да бір ... ... ақы алу ... да ... ... ... жұмыскер мен шет
елдік жұмыскерлерге бірдей еңбек ақы ... ... ... ... еңбек құқығының сот арқылы қорғалатыны заңда көрсетілген (Еңбек
кодексінің 4 бабы).
Субъективтік құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру кепілдемелері мен
міндеттемелерді ... ... ... ... ... ... егер еңбекті қолдану саласында нақты қатынастары орнап, ары
қарай сақталса, қандай да бір тұрақтылық ... ... ... ... ... кепілдеменің, бір жағынан – ... ... өз ... және ... жүктелген міндеттемелерін
орындауға итермелейтіндігі, екінші жағынан – өз міндеттерін орындамағандығы
немесе ... ... үшін ... ... ... қызметкерлерді өз тұрғысынан жұмыстан заңсыз босату, соттың жұмысқа
қайта қабылдау туралы шешімін орындамау, сол сияқты азаматтардың ... ... ... ... зиян ... әкеп соқтырған еңбек туралы
заңдарды басқаша да бұзған лауазымды адамға сот арқылы салуға немесе ... ... ... басқа бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір
қызметпен ... ... ... ... ... көзделген (Қазақстан
Республикасының Қылмыстық Кодексінің 148 бабы).
Аталып өткендей, ... ... ... ... ... әр ... ... қатысуы мүмкін. Құқықтық мәртебесінің
ерекшеліктерін ескере отырып, оларды мынандай ... ... ... ... жұмыс берушілер;
3. кәсіпкерлер одағы;
4. мемлекеттік органдар.
Бұл топтардың әрқайсысы, өз кезегінде, түрлерге бөлінеді. Мысалы,
азаматтар, еңбек ... ... ... ... ... ... және ... бола алады. Шет ел азаматтары мен азаматтығы жоқ
адамдар еңбек ... ... ... ... ...... тұлғалар меншік түріне қарай мемлекеттік және
жеке, қызметінің ұйымдық-құқықтық формасы бойынша – коммерциялық ұйымдар
(мемлекеттік ... ... ... акционерлік
қоғамдар, өндірістік кооперативтер) және коммерциялық емес ... ... ... ... ... діни ... және
заң актілерінде көзделген басқа формалар түріндегі) болуы мүмкін. Бұл
ұйымдардың еңбектік құқық ... ... ... ... ... ... ... басқа әлеуметтік-экономикалық
құқықтары мен мүдделерін білдіру үшін азаматтардың өз еріктерімен құрған
кәсіпкерлер ... қай ... ... және қай ... ... ұйымдарда еңбек, еңбекті қорғау, жұмыспен қамтылу
туралы заңдардың сақталуына ... ... ... ... ... және ... ... қорғау министрлігі, Төтенше
жағдайлар жөніндегі Агенттік, т.б.) ерекше бөліп алуға болады. [15]
Мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Күшіндегі заңдарға сәйкес
мемлекеттік басқару және бақылау функцияларын орындауға құқылы, белгіленген
тәртіпте құрылған ... ... ... органдар болып
табылады.
Мемлекеттік органды бірінші басшы басқарады, оны ... ... ... ... ... ... қызметке тағайындайды және
жұмыстан босатады. ... ... ... мақсаттың орындалуына
және өз міндетін жүзеге асыруына бірінші басшы өзі ... ... ... Ол
өз орынбасарының (орынбасарларының) және органның құрылымдық бөлімшелерінің
міндеттері мен ... ... ... ... ... жағдайларда
жоғары тұрған мемлекеттік орган бекітетін қызметтер номенклатурасына сәйкес
мемлекеттік ... ... ... ... және ... ... органның қызметкерлеріне белгіленген тәртіпте жаза
қолданады және басқа да құқықтарын жүзеге асырады.
Мемлекеттік қызметкерлерінің ... ... ... 1999 жылғы
23 шілдедегі “Мемлекеттік қызмет туралы”,- Қазақстан Республикасының Заңына
сәйкес, Мемлекеттік органда ... ... ... ... ... ... Ұлттық банкінің қаражатынан төленетін, қызмет
атқаратын, мемлекеттің мақсаттары мен қызметтерін іске ... ... ... ... өз ... ... жүзеге асыратын
Қазақстан Республикасының азаматы мемлекеттік қызметкер болып табылады.
Мемлекеттік қызметкерлерді ... ... ... олар
мемлекеттік қызмет атқаратын органның ұйымдық-құқықтық деңгейіне, нақты
қызметтегі өкілеттігінің көлемі мен ... ... ... ... қызметтер құрамы саяси және әкімшілік қызметтер болып ... ... ... сипат бар және саяси мақсатар мен міндеттердің
жүзеге асырылуына жауап беретін мемлекеттік қызметкерлерлер ... ... ... Президенті тағайындайтын саяси мемлекеттік
қызметкерлер, олардың ... ... ... ... ... ... ... және
тағайындалатын қызметтер парламент палаталарының Төрағаларының ... ... ... және ... ... ... табылатын
адамдардың қызметтері, сондай-ақ орталық ... ... ... ... мен ... атқаратын қызметтері тиісінше, саяси
қызметке жатады.
Әкімшілік мемлекеттік қызметкерлерге ... ... ... ... және ... кәсіби негізде мемлекеттік органда
лауазымдық өкілеттікті жүзеге асыратын ... ... ... ... үшін ... ... Әкімшілік қызметтерді
санаттарға жатқызу тәртібін өкілетті мемлекеттік органның ұсынысы бойынша
Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді.
Соттың заңды ... ... ... ... әрекеттік қабілеті жоқ
немесе ондай қабілеті шектелген деп танылған; соттың заңды ... ... ... ... бір ... ... ... айналысу
құқығынан айырылған азаматтар және заңнамада көзделген басқа жағдайларды
мемлекеттік қызметке жіберілмейді.
Күшіндегі заңдарға ... ... ... ... ... ... ... капиталындағы өз үлесін (акциялар пакетін)
және пайдаланғаннан табыс түсетін өзге ... ... ... сондай-ақ
мүліктік жалға берілгеннен басқа мүлікті сенімдік ... ... ... ... субъектілері болып табылатын мемлекеттік органдар
арасында Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты ... ... ... ... ... жөн. [16]
Ол заңнамада еңбек жөніндегі өкілетті мемлекеттік орган – еңбек
қатынастары саласындағы өз өкілеттіктерін ... ... ... жүзеге
асыратын орталық атқарушы орган ретінде қарастырылады. Министрліктің
негізгі міндеттеріне мыналар жатады: еңбек, ... ... ... ... пайдалану, халыққа атап қолдау көрсету саласындағы
мемлекеттік стратегияны іске асыру, ... ... ... ... ... ... бағыттарын белгілеп, оларды жүзеге асыру, ол
үшін үйлестіру – әдістемелік ... ... ... арылу, халықтың
табысын көтеріп, жағдайын түзеу, еңбекақы төлеу жүйесін ... ... ... ... зейнетақымен қамтамасыз ету, еңбекті қорғау және
халықты ... ... т.б. ... ... ... ... жүргізу.
Өзіне жүктелген міндеттерге сәйкес министрлік әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстар дайындайды және оны жүзеге асыруды, еңбек
дауларын шешуге қатысады; еңбек рыногы және бас жұмыс ... ... ... банкін құру арқылы жұмысшы күшіне сұранысты және
ұсынысты талдау, болжау және ... ... ... ... ... ... рыногының жайы туралы хабардар ... ... ... ... ... онда ... ... құру, қоғамдық
жұмыстарды, жұмыссыздарды кәсіби дайындауды және ... ... ... жұмысқа тұруына көмектесу, жұмыс ... ... ... құру мәселелері қарастырылады.
Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі рыногтық сұранысына сәйкес
және ... ... даму ... кадрлар дайындауға мемлекеттік
тапсырысты анықтауға; әлеуметтік-еңбек ... ... ... ... қатысады. Инвестициялық бағдарламалар бойынша
ұсыныстарға қарағанда еңбек рыногының ахуалын ... ... ... ... құру ... ... жасайды. Мемлекеттік бюджет есебінен
қаржыландыратын мемлекеттік ... мен ... ... ... ... басқаларына) еңбекақы төлеу жүйесін жетілдіру;
еңбекақы төлеуді тарифтік және аймақтық реттеу; мемлекеттік бюджет есебінен
қаржыландыратын, мемлекеттік органдарға жатпайтын ... ... ... ... ... үшін тарифтік мамандық анықтамалар,
қызметкерлер ... ... ... және жұмысшылар мен
қызметкерлер кәсіптерінің топтастырғышы, т.б. негізінде еңбекті нормалауды
ұйымдастыру, мамандық бойынша ... ... ... ... орын ... ... және ... жүктелген міндеттерді жүзеге асыру
үшін Еңбек және халықты ... ... ... ... ... органдардан, сондай-ақ басқа ұйымдардан өз тамалық және ... ... ... еңбек, халықтың еңбекпен қамтылу және ... ... ... заңдарды қолдану жөніндегі түсініктеме
беруге; бюджеттік мекемелердің қызметкерлеріне (мемлекеттік қызметкерлерден
басқасына) еңбекақы ... ... мен ... ... ... және
ведомстволарме келісуге, әйелдер мен жасы 18-ге толмаған адамдардың еңбегі
шектелген, еңбектену жағдайы ауыр және зиянды ... ... ... ... ... құқылы.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігі еңбекті қорғау
жөніндегі нормативтік құқықтық актілер, ... ... ... ... қойылатын ұйымдық-әдістемелік және жалпытехникалық талаптар
қабылдайды, еңбек жөніндегі нормаларды, ... мен ... ... ... анықтамасын, жұмысшылар кәсіптері
мен қызметкерлер лауазымдарының Топтағышын, еңбекті ұйымдастыру, нормалау
және оған ақы төлеу жөніндегі нұсқауларды, ... ... ... ... және еңбек мәселелері бойынша облыстық
және салалық ... ... ... және ... орындалуын
бақылайды; еңбек, еңбекті қорғау, жұмыспен қамтылу және зейнетақы қамтамсыз
ету туралы заңдардың сақталуына мемлекеттік бақылау ... шет ... ... тартумен, сондай-ақ Қазақстан Республикасынан шет елдерге
жұмысшы күшін шығарумен байланысты қызметтерге лицензия береді; ... ... ... ... шет ... ... күшін тартуға рұқсат
береді т.б.
Сонымен, Еңбек және халықты ... ... ... ... мен өкілеттігі жағынан еңбек және халықты әлеуметтік қорғау
мәселесі бойынша салааралық басқаруды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... басқа да мемлекеттік органдар
жатады. Мысалы, ... Ауыл ... ... ... өртке
қарсы қауіпсіздікті, машина-трактор паркінің техникалық жағдайын қорғауға
мемлекеттік бақылау жүргізеді;
Төтенше жағдайлар жөніндегі агенттік ... ... ... ... және қадағалау жасайды, т.б.
Қазақстан Республикасы Президентінің 1999 жылғы 7 ... ... және ... ... ... келтіру туралы”,-
№205 Жарлығымен мемлекеттік бақылау және қадағалау қызметтерін, оның ... ... ... тек ... органдардың жүзеге асыратындығы
белгіленген.
Кәсіптік одақтар – ... ... саны ... ... ... ... өздерінің кәсіби мүдделерінің ортақтығына
байланысты ... ... ... ... ... – өз ... ... басқа да әлеуметтік-экономикалық құқықтары мен мүдделерін
білдіру және қорғау, ... ... ... ... ... мәртебесі Қазақстан Республикасы Конституциясында (5, 23 баптар),
1993 жылғы 9 сәуірдегі “Кәсіптік одақтары туралы” Қазақстан Республикасының
Заңында, басқа да заң ... ... ... құқығының ерекше субьектісі болап табылады. Бір
жағынан, кәсіподақтарды құрудың және олардың ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттері, сондай-ақ
оларды жүзеге асыру кепілдігі Қазақстан ... ... ... ... жалпы ережелерінен туындайды, екінші жағынан
– кәсіподақтар органдары жүйесінің кейбір буындарының құрылымы, мәртебесі
және өкілеттігі анықталады, атап айтқанда бастауыш ... ... ... ... ... және ... да ... өкілеттігі анықталады. Кәсіподақтардың жұмысы мен мақсатының
еңбекті қоғамдық ұйымдастыру мәселелерімен тікелей байланысты екені ... ... ... ... ... ... мен міндеттерінің
көлемі мен сипатына байланысты жалпы және ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Конституциясынан және
еңбек туралы заң актілерінен ... ... және ... ... ... түрі үшін ... болып табылатын субъектілі құқықтар
мен міндеттерді қамтиды. Арнайы ... ... ... құқығы
субъектілерінің кейбір түрлерінің ерекшеліктерін сипаттайды. ... ... ... ... тұтастығы мен арақатынасы еңбек ... және ... ... ... ... құқықтық мәртебесіне тән бір сипат – оның
демократиялық ... ... және ... ... ... кәсіподақтарға
бірігуі құқылы. Бір немесе бірнеше кәсіп шеңберінде құрылатын кәсіподақтар
санына шек ... ... ... одақтарына (тән) бірдей құқықтық
мүмкіндік беріледі. Кәсіподақтар өндірістік-салалық ... ... ... заң тұлғасы ретіндегі құқықтық қабілеті, оның
жарғысы тіркелген кезден ... ... ... ... өндірістік,
салалық, аумақтық және басқа да принциптер бойынша ерікті өз бірлестіктерін
құруға, бірімен-бірі уақытша немесе тұрақты келісімшарт жасасуға, бірлесіп
акциялар мен ... ... ... ... заңнама Қазақстан Республикасында тұратын және
жұмыс істейтін шетел азаматтармен азаматтығы жоқ ... ... ... ... тыс жердегі жұмысқа жіберілген
азаматтарына қолданады.
Сонымен қатар, ... ... ... тиым салатын жағдайлар
заңнамада бар. Мысалы, Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес (5
бап) басқа елдердің кәсіпшілік ... ... ... ... ... тұлғалардың және азаматтардың, шет мемлекеттер мен ... ... жол ... ... ... ішкі ... әскерлеріндегі, басқа әскери құрамалардағы, ішкі істер, ұлттық
қауіпсіздік органдарындағы ... ... ... ... осы ... ... Заңнамада анықталған.[17]
Кәсіптік одақтарының құқықтық мәртебесінің мәні, оның заң актілерінде
белгіленген ... мен ... ... мынандай құқықтар
берілген:
– мемлекеттік және шаруашылық органдарымен, қоғамдық бірлестіктермен,
кәсіпкерлермен және ... ... ... ... ... өз мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін
білдіру және қорғау, сол құқықтары мен ... ... және ... сол
құқықтар мен мүдделерді қорғау үшін сотқа талап қою, онда сол ... ... ... ... да ... ... көрсететін қызметтер ашу,
заңнамаға сәйкес ұжымдық ... ... ... қатысу, келісімдер мен
ұжымдық шарттар ... өз ... және ... тартылған қаражаттардың ішінен жарғылық
мақсаттарды қаржыландыруға жұмсалатын ақшадан әлеуметтік-экономикалық қор
құру;
– мемлекеттік басқару органдарының кәсіподақ ... ... ... ... қысым жасайтын актілеріне сотқа шағым келтіру;
– кәсіподақ мүшелерінің құқықтары мен заңды мүддлеріне қысым жасайтын
құқықтық актілерін ... ... ... бұзу не өзгерту жөнінде мемлекеттік
органдарға жүгіну;
– кәсіподақ мүшелерінің құқықтары мен заңды ... ... ... ... ... ... актілерге наразылық
келтіру туралы, кәсіподақтар, еңбекті және қауіпсіздікті қорғау ... ... ... ... іс ... туралы прокурор алдында өтініш
білдіру;
– еңбек, үй-пәтер және зейнеткерлік туралы заңдардың, еңбекті қорғау
және кәсіподақтар ... ... өз ... қатысты сақталуына заңда
берілген өкілеттік шегінде қоғамдық бақылау ... ... ... ... ... ең аз ... бюджетінің табиғи-заттық құрылымы мен құрамын қайта
қарауға, бағаның өсуіне қарай еңбекақы, зейнетақы және жәрдемақы ... ... ... өз ... ... кәсіпорындарға бару, өз мүшелерінің ... ... ... ... ... бойынша олардың әлеметтік-экономикалық
құқықтары мен мүдделерін білдіру және қорғау, олардың атына ұжымдық шарттар
жасасу;
– заңда белгіленген тәртіпте жиналыстар, митингілер, көше ... ... ... ... және ... ... ... айналысу, өз жұмысына баспасөз және басқа
бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жариялап отыру;
– меншікті ... Бұл ... ... ... ... ... үй ... баспаға, полиграфия базасына, емдеу
мекемелеріне, демалу, білім беру, мәдениет, ... ... ... басқа ғимараттар мен құрал-жабдықтарға, сондай-ақ кәсіподақтардың өз
көзқарастарына алынған басқа ... ... ... ... және ... қызметін жүзеге асыру. Заңдарға сәйкес
кәсіподақтар мен олардың органдары заңды тұлға болып ... Бұл ... ... ... жүзеге асыруға, кәсіпорындар, мәдениет, білім
беру, емдеу, спорт, спорттық сауықтыру және басқа мекемелер, банктер,
сақтандыру және ... ... ... ... ... ... олардың жұмысына қатысуға, лотореялар, қайырылымдық шараларын
ұйымдастырып өткізуге, ... ... ... және ... ... құруға, сондай-ақ өз мақсаттары мен ... ... ... ... тиым ... өзге де ... ... қызметпен айналысуға құқылы.
Қазақстан Республикасының Заңнамасына, жұмыс ... ... мен ... арқылы кәсіпшілік одақтардың өзге де құқықтары
белгілуі мүмкін.
Кәсіподақтардың осы келтірілген ... ... ... өз ... ... және ... мен мүдделерін білдіретіндігін және қорғайтындығын көреміз.
Қорғау функциясымен қатар кәсіподақтар еңбек заңнамасының ... ... ... ... ... ... өз өкілеттігіне
қатысты мәселелер бойынша заң шығару және заң ... ... ... де ... асырады. Жоғарыда көрсетілген өкілеттіліктерінен
басқа кәсіподақтар, өз мүшелерінің ... мен ... ... ... заңдарға қайшы келмейтін басқа да тәсілдерді пайдалана алады.
Кәсіподақтардың өкілеттігін іске асыру тәртібі ... және ... ... ... ... ... табады. Кәсіподақ комиеттінің
өкілеттіктерін белгілеу тәртібін ... атап ... жөн. ... кәсіподақ комитеттерінің өкілеттіктері “Кәсіптік одақтары
туралы” ... ... ... жарғыларында, еңбек ұжымдарының
шешімдерінде, кәсіподақтар мен ... ... ... не ... емес кәсіпорын иесімен арада жасалған ұжымдық
шарттарда (егер, ... ... өз ... ... ... ... болса), келісімдерде анықталады.
Кәсіподақтардың еңбек және әлеуметтік-экономикалық құқықтар мен
мүдделерін қорғау:
кәсіподақ мүшесі жұмыс берушімен жеке ... ... ... ... ... мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін арыз беріп, сотқа
жүгіну, істерді қаралағанда сотқа қатысу;
өз мүшелерінің атынан ... ... ... ... ... кәсіподақ комитеттеріне берілген. Басқаша айтқанда,
әкімшілік жалпы өндірісті ұйымдастыруды және кәсіпорын ... ... рөл ... ... ... ... ... кәсіподақтар
еңбекті қорғау, еңбек заңдарын сақтау саласында қоғамдық бақылау жүргізеді.
Еңбекті қорғау саласындағы ... ... ... ... жұмыскерлердің, жұмыс берушілердің, қоғамдық ұйымдардың ... ... ... және жеке ... ... ... қорғауға бағытталған қызметін жан-жақты қолдау жатады.
Кәсіподақ жұмыскерлердің меншік иесі, мемлекеттік және ... ... ... ... ... қорғайды, оның жүзеге асуына
бақылау жасайды, еңбекті қорғауға қатысты бағдарламалардың, заң және басқа
нормативтік ... ... ... Кәсіподақтар өкілдері
өндірістегі жазатайым оқығаларды тергеуге ... ... ... және оны ... бағытталған, ұжымдық еңбек шартында көзделген
шаралардың орындалуын тексереді, оның ... ... ... ... ... жасайды.
Жұмыскерлердің денсаулығы мен өміріне тікелей қауіп төнген жағдайда
кәсіподақтар ондай қатерді толық ... ... ... тұру ... ... құқылы.
Сонымен қатар, жұмыскер өзінің еңбек міндетін орындау кезінде алған
жарақатының немесе денсаулығына келген басқадай нұқсаннан ... ... ... үшін ... ... ... бере ... .Егер еңбек
ұжымының жалпы жиналысының (конференциясының) шешімімен оның ... ... ... ... онда ... өз ... ... ұжымы мүшелерінің құқықтары мен заңды ... ... ... ... ... ... барысында
кәсіподақтар өкілдері өз мүшелерінің жұмыс орнына баруға және әкімшіліктен
қажетті ақпарат алуға құқылы. [18]
Заң шығармашылық және ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі мәселелер бойынша нормативтік
құқықтық актілерді ... ... ... ... немесе өкілетті
органдардың қарауына өз бастамасымен ... ... ... ... ... ... оларды өздері жасайтын жобаларға негіз ретінде
алуға немесе ары ... ... ... ... емес деп ... ... актілер туралы”.- Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабы).
Кәсіподақтар комиеттерінің заң шығарушылық және ... ... ... ... ... формасы – жергілікті құқық шығарушылық.
Барлық ұжымның немесе жұмыс істеуші кейбір ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша ұжымдық шарттардың
ережелері құқықтық нормалар кейпін ... олар ... ... ... ... ... ... толтыра алады.
Еңбек жағдайын кәсіподақтардың қатысуымен реттеудің басқа бір
құқықтық формасы – ... ... ... ... ... ... ... қарағанда келісімдердің ауқымы кең және оларды
қолдануда ерекшелік бар. ... ... ... және ... ... ... Республикасы Президентінің 1994 жылғы 19
желтоқсандағы “Әлеуметтік-экономикалық және еңбек қатынастары саласындағы
әлеуметтік серіктестік ... ... ... республика деңгейінде жыл
сайын Қазақстан Республикасының Үкіметі, кәсіподақтардың республикалық
бірлестігі мен ... ... ... ... арасында еңбек
және әлеуметтік-экономикалық мәселелер бойынша Бас келісім жасау практикасы
қалыптасты. Салалық келісімдерді, тиісінше, мемлекеттік салалық ... ... мен ... ... салалық бірлестіктері
дайындайды және өзара жасайды.
Кәсіподақтардың құқықтық мәртебесінің маңызды элменеттерінің ... ... ... ... тек өз мүшелерінің ғана емес, еңбек ұжымының ... ... ... ... Мысалы, еңбек ұжымының тапсырмасы
бойынша кәсіподақ, өз органы арқылы, сол ... ... ... берушімен
арадағы келісімін жасағанда оның мүддесін білдіреді, келісімнің ... ... ... және оның ... ... ... ... мүдделерін қорғау мақсатында сотқа талап қояды, ... ... ... ... және оларды қорғаумен байланысты басқа ... ... Егер ... ... кәсіподақ ұйымы болса, еңбек
ұжымы атынан олардың қайсысы шартқа қол қоятыны немесе жалпы ... ... ... ... ... ... ... азаматтарды кәсіподақтарға қатысушылық нышаны бойынша
кемсітуге тыйым салу ... ... ... ... ... ... ... берілген еңбек, әлеуметтік-экономикалық, саяси,
жеке құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... оған ... ... одан шығуы жұмыскердің
қызметке алынуына, қызмет бойынша көтерілуіне және ... ... ... тиіс ... ... мүшелерін қоғамдық міндеттерді орындау кезінде,
кәсіподақтардың оқуы, кәсіподақтар шақырған құрылтайшыларға (делегацияға),
конференцияларға делегет ретінде, ... ... ... ... ... ... ... оларды жұмыстан босатудың жағдайы
мен оларға еңбекақы ... ... ... ... мен ... ... адамдардың, кәсіподақтардың құқықтары мен заңды мүдделерін
бұзғаны үшін заңда жауаптылық көзделген. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қызметіне кедергі келтіруі,
сондай-ақ лауазымды адамның өз қызмет ... ... ... ... ... егер ... құқықтар мен заңды мүдделер елеулі
бұзылатын болса, белгіленген ... ... не ... ... ... не белгіленген тәртіпте бостандығынан айыру түріндегі жазалауға
әкеп соғады. Еңбек, қауіпсіздік ... ... ... ... ... және ... ... басқа ережелерін бұзғаны
үшін; ереуілге ... ... ... ... ... бас ... ... жиналыс, митинг, қыр көрсету, шеру өткізуге немесе
оларға қатысуға заңсыз кедергі келтіргені үшін ... ... ... ... мемлекеттің, жұмыс берушілердің және басқа ... ... ... ... ... ... ... мемлекет, жұмыс берушілер және басқа шаруашылық жүргізуші
субъектілер кәсіподақтардың міндеттемелері бойынша ... ... ... сонымен қатар, өздерінің заңсыз әрекеттері үшін
белгіленген ... ... ... Мысалы, егер заңсыз ... ... ... ... ... оның ... ... Жұмыс берушіге, басқа ұйымдар мен азаматтарға келген залалды,
сондай-ақ ұйымның өзі шеккен шығынды өтеу ... сот ... ... .
Еңбек даулары ретінде қызметкер мен жұмыс берушінің арасындағы тікелей
келіссөздермен реттелмеген, ... ... ... жаңа ... ... және еңбек жағдайларын өзгерту жөніндегі мәселелерге
қатысты келіспеушіліктер танылады.
Еңбек дауларының туындауына әсер ... ... ... ... ... Бұл себептерге және еңбек дауының пәніне қарай ... ... ... бөлуге болады.
Субъективтік құрам бойынша, яғни еңбек дауына ... ... ... даулары жеке және ұжымдық еңбек даулары болып бөлінеді. Жеке
еңбек даулары бұзылған еңбек ... ... ... ... ... еңбек туралы заңдарға, ұжымдық шартқа және еңбек туралы өзге де
келісімдерге байланысты талаптарын жұмыс берушіге ... ... ... бойынша туындайды. Жеке еңбек дауларына бір
жағынан ... ... ...... қатысады.
Жеке еңбек дауларының пәні болып еңбек қатынастары да, олармен тығыз
байланысты өзге де ... ... ... ... ... ... ... немесе дәрежені көтеру және т.б. ...... ... жеке еңбек даулары. Жеке еңбек дауларында нақты
бір қызметкерлердің субъективтік құқықтары мен ... ... ... қозғалады.
Қазақстан Республикасы еңбек кодексінде ұжымдық еңбек дауларына
келесідей анықтама берілген: “ұжымдық еңбек ... – бұл ... ... ... ... және ... ұжымының
(қызметкерлердің өкілдерінің) арасында жалақы төлеу мәселесіне, ұжымдық
шарттар мен ... ... және ... сонымен қатар,
қолданыстағы заңдардың, ұжымдық шарттардың және келісімдердің ... ... ... ... ... еңбек дауларында бүкіл ұжымның құқықтары, өкілеттіктері мен
мүдделері ... және ... ... ... бір ...... ... бірнеше ұйымдардың басшылығы қатысады. Ұжымдық еңбек даулары
келесі құқықтық қатынастардан туындайды:
а) еңбек ... ... ... ... ең ... ... арасындағы құқықтық қатынастардан;
ә) кәсіптік одақтың басшылықпен арасындағы құқықтық қатынастардан;
Ұжымдық ... ... – бұл ... арасындағы келесі мәселелерге
қатысты туындайтын келіспеушіліктер:
а) еңбектің әлеуметтік-экономикалық ... және ... ... немесе еңбектің жаңа жағдайларын белгілеуге қатысты;
ә) ұжымдық шартты, кесімді бекітуге немесе өзгертуге қатысты;
б) еңбек туралы ... ... ... ... даулары өзінің сипаты (пәні) бойынша талап-арыздық және талап-
арыз еместік болып бөлінеді.
Талап-арыздың еңбек даулары – бұл сотта ... ... мен ... ... ... ... ... өтініштің (талап-арыздың)
негізінде қаралатын даулар. Көп ... ... жеке ... даулары болып
табылады.
Талап-арыздық емес еңбек даулары – бұл заңдармен немесе еңбек туралы
өзге де ... ... ... реттелмеген еңбек жағдайын өзгерту
немесе еңбектің жаңа жағдайларын белгілеу туралы ... ... ... және ... ... ... органы шешеді, яғни бұл даулар
соттан тыс тәртіпте шешіледі. Талап-арыздық емес даулар жеке де, ұжымдық та
сипатта ... ... ... ұжымдық еңбек даулары талап-арыздық емес сипатқа ие
болады және ерекше тәртіпте арнайы комиссиялармен ... ... ... ... себептері болып дауласушы ... ... мен ... ... ... ... ... жеке сананы[20]ң қоғамдық санадан қалып қоюы. Басшылардың бойынан
бұл ... ... ... мен ... елемеуінен,
бюрократизмнен және т.б. көрініс табады. ... ... ... ... көрсеткіштерге жету үшін қызметкерлердің құқықтары
мен мүдделерін ... да ... бұл ... тәртібін бұзудан, жұмысқа себепсіз
келмеуден, еңбекке немқұрайлылықпен қараудан, өндірістік ақаулар ... ... ... ... бұл ... артықшылықтар талап етуден, өз
қызметіне сай емес жоғары жалақы талап етуден көрініс табады;
ә) құқықтық ... ... ... ... ... да,
жалданбалы қызметкерлердің де еңбек туралы заңдарды ... ... ... ... ... ... ... заңдарды білмесе немесе нашар білсе,
ол өзінің білімсіздігінің нәтижесінде еңбек туралы заңдардың бұзылуына жол
береді, яғни, ... ... ... ... ... ... ... мерзімнен тыс жұмыстар ұйымдастыруды және т.б. еңбек туралы
заңдарды бұза отырып жүзеге асырады. ... ... ... – бұл ... ... мен қызметкер арасындағы еңбек
саласындағы келіспеушіліктердің ең жиі кездесетін түрі.
Жеке еңбек даулары келесі түрлерге ... ... ... ... даулар;
– кепілдіктер мен өтемақы мәселесіне қатысты даулар;
– басқа жұмысқа ауысуымен ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне қатысты даулар;
– еңбекті қорғау мәселесіне қатысты даулар;
– жұмыстан босату мәселесіне қатысты даулар;
– еңбек ... және ... ... қатысты даулар;
–қызметкерлердің өздері келтірген зияны үшін материалдық жауаптылығына
қатысты даулар.
Жеке еңбек даулары не ... ... ... не сот ... және шешіледі.
Еңбек дауын қарастыратын органның түріне қарай талап-арыздық сипаттағы
жеке ... ... ... келесі түрлерін атауға болады:
а) жалпы тәртіп, бұл кезде еңбек дауы келісім ... ... ... ... ерекше тәртіп, бұл кезде қызметкерлердің белгілі бір санаттарының
еңбек даулары белгіленген ережелерге сәйкес ... ... пәні ... қызметкерлердің құқықтары мен мүдделері табылады.
Қызметкерлер өкілдері келісім комиссиясына ұйымның кем дегенде 15
қызметкерінен құрылған жалпы жиналысымен сайланады. ... ... өз ... ... ... Бұл ... ... болмайды. Көп дауыс жинаған өкілдер келісім комиссиясының құрамына
сайланған деп саналады.
Жұмыс берушінің өкілдері ұйым басшысының бұйрығымен тағайындалады.
Өзінің ... ... мен ... ... деп ... қызметкер өз
құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылғаны туралы білген күнен бастап үш ай
мерзімнің ... ... ... шағымдана алады. Қарауға қабылданған
өтініштер міндетті түрде тіркеуден өтуі тиіс. Келісім комиссиясы өтінішті
берілген күннен ... үш күн ... ... ... ... ... түрде өтініш беруші мен басшылық өкілінің қатысуымен қарастырылуы
тиіс. Дауды өтініш берген қызметкердің қатысуынсыз ... тек ... ... негізінде жол беріледі. Сотқа берілген жеке ... ... ... ... пайдасына шешіледі.
Соттарда мынандай еңбек даулары қарастырылады:
а) қызметкердің өтініші бойынша:
– жұмысқа ... алу ... ... ... ... және ... өзгерту туралы;
– амалсыздан жұмыссыз жүрген немесе жалақысы ... ... ... үшін ақы ... ... ... өтініші бойынша:
– қызметкердің ұйымға келтірген материалдық зиянын өтету туралы;
б) келесі тұлғаларды жұмысқа алудан бас тарту туралы ... ... ... ... тәртібі бойынша шақырылған тұлғаларды;
– жүкті әйелдерді және жас балалы аналарды;
– мүгедектерді және т.б.
Ұжымдық еңбек дауларының пәні болып қызметкерлер ұжымы мен ... ... ... ... ретінде еңбек
ұжымының құқықтары мен ... ... ... ... мынандай
келіспеушіліктер орын алуы мүмкін:
а) ұйымда еңбектің әлеуметтік-экономикалық жағдайларын өзгерту немесе
жаңа ... ... ... ... ... және орындау.
Ұжымдық еңбек дауының талаптары өз өкілеттіліктерін өкілдері арқылы
жүзеге асырады.
Қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... ... ұйым қызметкерлерінің жиналысында құрылған қоғамдық
органдар, филалдар, өкілдіктер танылады.
Жұмыс берушінің өкілдері ... ұйым ... ... ұйымның
жарғысына сәйкес өзге де уәкілетті тұлғалар, ... ... ... ... ... өзге де уәкілетті органдары болуы
мүмкін.
Ұжымдық еңбек ... шешу ... ... ... ... кезең – талаптар қою;
– екінші кезең – дауды тараптардың қарауы;
– үшінші кезең – дауды келісім комиссиясының қарауы;
– төртінші ...... ... дауын делдалдықң қатысуымен шешу;
– бесінші кезең – ұжымдық еңбек дауларын еңбек арбитражында қарау.
Талаптар қою. Бұл кезеңде еңбек ұжымы ... ... ... ... және ... ... еңбек шарттарын және қызметкерлер мен
жұмыс берушінің арасындағы өзге де ... ... мен ... ... ... қояды.
Дауды талаптардың қарауы
Бұл кезеңде жұмыс беруші еңбек ұжымының ... ... ... ... үш жұмыс күнінде қарауға және даудың мәні бойынша
келісімге келуге тырысуға, ал келісімге келе ... ... ... ... дауды одан әрі қарастыру үшін өз өкілдерінің құрамын көрсете
отырып шешім мен ұсыныстарын еңбек ... ... ... ... ... ... комиссиясының қарауы
Егер жұмыс берушінің шешімі еңбек ұжымын қанағаттандырмаса, ұжымдық
еңбек дауы үшінші кезеңге келісім комиссиясының қарауына өтеді.
Келісім ... ... ... өз шешімін жариялаған ... ... ... ... үш күн ... ... ... тең негізде құрылады.
Жұмыс берушіге келісім комиссиясының жұмысы үшін ... ... ... ... ... ... беруші келісім комиссиясын жұмыс
істейтін орнымен, кеңсе тауарларымен, ... ... ... және т.б. ... етуге міндетті.
Келісім комиссиясы құрылған күннен бастап күнтізбелік жеті күн ішінде
еңбек ұжымының талабын қарайды.
Ұжымдық еңбек дауларын ... ... ... ... арбитражы нақты бір ұжымдықеңбек дауын шешу үшін уақытша
құрылады. Оны ұжымдық ... ... ... күнтізбелік бес күн ішінде
әлеуметтік-еңбек қатынастарын реттеу жөніндегі республикалық немесе
жергілікті ... ... ... ... ... құрамына кәсіптік одақтардың, еңбек жөніндегі
органдардың өкілдері, маман-сарапшылар және өзге де ... ... ... ... тараптардың келісімімен тағайындалады.
Еңбек арбитражын тараптардың талаптары мен ұсыныстарын ... ... ... құжаттар мен мәліметтерді талап етуге құқылы, қажет
болған жағдайда мемлекеттік билік органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару
органдарының орын алуы мүмкін ... ... ... ... ... ұжымдық еңбек дауын шешудің оңтайлы жолын қарастырады.
Ұжымдық еңбек дауын делдалдың көмегімен ... ... ... ... қатысуымен қараудың тәртібін ... ... ... ... ... өзі анықтайды.
Құзыретті мемлекеттік органдар және лауазымды тұлғалар, министрліктер
және органдары, сонымен қатар, лауазымды тұлғалар, ғылыми қызметкерлер және
тараптар үшін беделді өзге де ... өз ... ... ... еңбек дауының тараптары кез келген кезеңде келісімге келген
жағдайда, аяқталмаған ... ... да ... ал ... ... ретінде тараптардың арасындағы келісімнің ... ... ала ... жарияланған болса, тараптардың дауды шешу
туралы келісімге келуі ереуілдің тоқтатылуына әкеледі.
Қызметкерлердің ұжымдық еңбек дауын шешуге ... ... ... ... ... ... және шешу процедураларына қатысушы
қызметкерлерге қатысты белгілі бір кепілдіктер көзделген.
Қазақстан ... ... ... ... ... еңбек
арбитрлары, ұжымдық еңбек дауын шешуге қатысу кезінде жұмыс ... бір жыл ... үш ай ... ... ... ... отырып, негізгі жұмысынан босатылады.
Егер ұжымдық еңбек дауын қараушы келісім органдары тараптарды
келісімге келтіре алмаса ... ... ... ... ... ... не ... орындамаса, қызметкерлер жиналыстар, митингілер,
демонстрациялар өткізуге құқылы.
ІI – тарау. ... ... ... ... ролі.
2.1Жеке еңбек шартының жалпы сипаттамасы.
Жеке еңбек шарты дегеніміз жұмыскер мен ... ... ... ... ... екі жақты келісім, онда жұмыскер белгілі бір мамандық,
кәсіп немесе лауазым бойынша, ішкі еңбек тәртіп ережелеріне бағына отырып
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... беруші жұмыскерге еңбек жағдайы және ... ... ... ... ... және ... материалдық төлемдерді нақтылы,
уақытылы және толық көлемде төлеп тұруға, ... ... ... ... ... Жеке ... шарты жұмыскердің жеке басының
ерекшеліктері мен кәсіби тәжірибесін, мамандығын ескере отырып, оның өзінше
ынта ... ... ... ... өзара жауапкершілігін
арттыруға, жұмыскердің құқықтық және әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етуге
бағытталған келісімді айтамыз.[24] (Еңбек ... ... ... тек өзіне тән нысандары мен ерекшеліктері бар.
Мұндай нышандардың бірі – шарт ... ... - жеке ... ... ... қызметтің белгілі бір түрін, яғни кәсіпті, мамандықты,
біліктілікті немесе лауазымды ... ... ... ... талабына, күрделілігі сапасы мен санына қарай атқарып шығуға
міндеттенеді. Кәсіп дегеніміз еңбек ... ... ... ... өз ... өз ... тәжірибесіне және қабілетіне сәйкес
қолдана алатын кең ауқымды еңбек өрісі. Мамандық дегеніміз – белгілі бір
кәсіп шеңберіндегі ... тар ... бұл ... ... өз білім –
тәжірибесін терең, әрі жан-жақты қолданып, ... ... ... ... ... ... ... – жұмыскердің қаншалықты
күрделі жұмыс жасай алу қабілеті. Жұмыскердің біліктілік деңгейі разряд,
санатпен, т.б. анықталады.
Жеке еңбек шартына ... ... ... ... оның өзара
келісілген еңбек міндеттін ішкі еңбек ... ... ... ... тек ... жағдайларда ғана жұмыс беруші жұмыскерден келісімде
көрсетілмеген жұмысты орындалуын, ... ... ете ... ... функциясы туралы келісім жеке еңбек шартын жасасқан
кезде жұмыскердің жұмыс ... ... ... бір ... ... және лауазым бойынша жұмыс берілуін талап етуіне құқық береді.
Жеке еңбек шартының басқа бір нышаны – жұмыскердің меншік түріне ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның
өндірістік қызметіне жеке қатысуы. Бұл жағдайда жұмыскер ... ... ... келеді, оның жұмысына қамтылады. Жұмыскердің еңбекке
деген дара ... жеке ... ... ... ... ... жұмыскерді жұмыс берушінің келісімінсіз басқа жұмысқа жіберуге,
ауыстыруға жол ... ішкі ... ... ... ... жеке еңбек
шартының келесі нышаны болып табылады. Ішкі ... ... ... ... ішкі ... ... ... нормалар кіреді, бұл
тәртіп ұжымның үйлесімді жұмыс істеуін, жұмыскердің бірлескен ... ... ... ... береді. Ішкі еңбек тәртібінің
ережелерін сақтау, орындау жұмыскердің міндеті ... ... ... ... ... ережелер кәсіпорынның барлық жұмыскерлеріне тарайды деп
ұғынуға болмайды.[25]
Жұмыстарының сипатына және ерекшеліктеріне байланысты бұл ... ... ... ... ... ... ... Мұндай
жағдайлар жеке еңбек шартында жазбаша міндетті түрде көрсетілуі тиіс.
Жеке еңбек шартының ерекшелігі – жұмыс берушінің жұмыскерге еңбек ақы
төлеуге ... ... ... және ... ... ... ... табылады.
Еңбекақыда, жалақыда мынадай ерекшеліктер бар:
а) жұмыстың көлемі мен саласына қарай және бір ... ... ... ... ... ... ала ... нормалар бойынша жүргізіледі;
б) төлеудің негізгі бөлігі кәсіпорынның табыстылығына байланысты емес, ал
қосымша бөлігі ... және ... ... ... ... да бір тәуелділікте болады;
в) әдетте, ақшалай формада төленеді;
ғ) мөлшеріне шек қойылмайды;
д) ... ... ең аз ... ... ... тиіс емес.
Жеке еңбек шарты мазмұнының элементі ретінде еңбек ақы, жалақы жұмыс
берушінің күшіндегі ... жеке ... ... ... ... ... ақы төлеуі тиіс екендігін көрсетеді.
Жеке еңбек шарттарының жағдайларында кәсіпорынның құпиялық ... ... ... ... мүмкін. Себебі, шарттық жағдайларын
шарттасушы ... ... ... оған қандай да бір
жеңілдіктер, кепілдіктер, т.б. еңбек жағдайлары көрсетілуі көзделуі мүмкін.
Бұл ретте, ... ... ... ... үшін ... белгіленеді.
Мысалы, қызметтік және коммерциялық құпияны заңсыз әдістер арқылы ... ... ... жеке ... ... бұзып, ондай құпияларды жария
еткен жұмыскер келтірілген залалдың орнын толтыруға ... (ҚР ... ... ... ... ... формасы экономиканың осы
саласының және кәсіпорынның өндірістік қызметінің ерекшелігін ... Жеке ... ... соған байланыстырылып жасалады, онда жұмыскерлердің
кейбір санаттарының сипаты, ерекшелігі және оларға қойылатын ... ... ... ... мен жалданушының өзара мүдделерінің
неғұрлым үйлесуі қамтамасыз етіледі.
Сонымен, жеке еңбек шартында, оған тән ... ... оны ... және ... ... ... ерекше сипат болады.
Еңбек қатынастарын реттеудің жеке-шарттық формасының қызметтік ... ... ... ... болады:
1. Жұмыскер мен жұмыс берушінің өзара мүдделері мен мұқтаждықтарын оңтайлы
үйлестіру арқылы азаматтардың еркін ... және ... ... ... құқықтарын жүзеге асырудың жаңа тетігін құру;
2. Азаматтардың еңбекке деген өз қабілетін көрсету еңбек ету ... ... және ... ... мен ... сай келетін
басқа да еңбек жағдайына құқығын жүзеге асырудың тәсілі ретінде ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік
кепілдіктерге құқыққа ие болу.
3. Шартта көрсетілген жағдайларға ... ... ... және ... ... арқылы оның кәсіпорынның еңбек
ұжымындағы жеке құқықтық мәртебесін белгілеу; жұмыскердің өзіне тапсырылған
жұмыс ... ... ... ... оның жеке ... ... ... яғни субьективтік құқықтары мен міндеттерін белгілеу және
анықтау болып табылады.
Тараптардың келісімі бойынша жеке еңбек шартына өзге ... ... ... ... ... еңбек шарты кемінде екі данадан жасалынады, оған тараптар қол
қояды. Жеке еңбек шартының қол қойылған бір ... ... ... ... ... ... шарты жасасу кезінде жалданған жұмыскердің ... және оны ... ... жағдайларын тараптар өзара
келіседі және жеке еңбек шартында көрсетеді. Ал, ... ... ... ... ...... және ... нәтижелеріне, табыстарға, қосқан жеке үлестерге байланысты
белгіленеді. ... ... ... ... ережелер бойынша шек
қойылмайды. Осыған байланысты әр кәсіпорында ... жеке ... ... ... сыйақының мөлшерін белгілейтін немесе өзгертетін
нақты көрсеткіштердің, сондай-ақ қандай жиілікте төленетіндігін өзінше
белгілеген дұрыс. Сонымен қатар жеке ... ... ... ... ... өтемақыларды қарастырған жөн. Атап айтқанда,
жеке еңбек шарттында белгіленген жағдайлар жұмыскердің еңбек ... ... ... заңнамамен салыстырғанда, ондағы белгіленген
жалақының ең аз ... ... ... да әлеуметтік төлемдерге қарағанда
нашарлатып жіберуге жол берілмейді.
Жеке еңбек шартында жақтар ... ... ... қосымша төлемдерді және өтемдерді, оның ішінде ақшалай және
заттай төлемдерді белгілеп алады. Сонымен ... ... ... жұмыскерді және оның отбасы мүшелерін тұрғын үймен қамтамасыз ету,
олардың тұрғын-үйді пайдалануы ... ... орын ... ... жеке ... шартын жасағанда кәсіпорынның алдына қойған
нақты мақсатына, сондай-ақ оның ...... ... отырып, кәсіпорын жұмысының ерекшелігі, өндірістің ... ... ... ... ... жасау кәсіпорынның кадрлар мәселесімен
айналысатын қызметкеріне тапсырылады. Жеке еңбек шартында көрсетілген
жұмыстың басталу күні ... ... ... ... ... есептеледі. Жеке еңбек шарты белгілі жасқа толмаған және шарт жұмыс
берушінің тарапынан ... ... ... жағдайларда жеке еңбек
шартының күші жұмысқа нақты жіберілген ... ... ... шартында жақтар күшіндегі заңнамада көзделмеген
жеңілдіктерді, қосымша төлемдерді және ... оның ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, тараптардың келісімімен
шартта жұмыскерді және оның отбасы мүшелерін тұрғын ... ... ... ... ... ... ... орын жалдауы белгіленуі
мүмкін.
Жұмыскермен жеке еңбек шартын жасағанда кәсіпорынның алдына қойған
нақты ... ... оның ...... ... ... кәсіпорын жұмысының ерекшелігі, өндірістің салалық
өзгешелігі ескеріледі.
Жұмыскермен жеке еңбек шарты жасалғаннан кейін оны ... ... ... ... беруші оның тиісті жұмысқа қабылданғаны жайында
бұйрық береді. Бұйрық жұмыскердің назарына бес ... ... ... ол өзіне хабарланғанын, танысқанын растап қол қояды.
Жұмыскерден жұмыс берушінің талап етуіне құқығы бар құжаттар тізбесі
заңнамада көрсетілген. Мысалы, жеке ... ... ... үшін ... ... еңбек қызметін ... ... жеке ... ... 16 жасқа дейінгі адамдардан тууы туралы ... ... ... ... ... ... және заңнамда көзделген басқа
да құжаттарды талап етуге құқылы.
Жұмысқа тұру кезінде қандай да бір ... болу ... Өз ... ... ... асыруда барлық адамға бірдей
мүмкіндік беріледі. Жасына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, ... ... ... жағдайына, тұратын жеріне, діни сеніміне, қай азаматтыққа,
қоғамдық бірлестікке жататындығына, жұмыскердің кәсіби шеберлігі мен ... ... ... емес ... да ... ... ешкімнің
еңбек құқығы шектелмейді және ешкімге қандай да бір артықшылық берілмейді.
Еңбек өрісінде өзіне қатысты кемсітушілік фактісі орын алды деп ... ... ... ... ... ... тек ... тән нышандар бар. Мұндай нышандардын
бірі шарт пәнінің өзгешелігі. Еңбек шартына ... ... ... бір ... яғни кәсіпті,- мамандықты немесе лауазымды, көрсетілген
уақыт аралығында, өндірістің талабына сай атқарып ... ... ... - жұмыскердің өз мамандығын өз біліміне, тәжрибесіне және
қабілетіне сәйкес қолдана ... кең ... ... ... Мамандық
дегеніміз - белгілі бір кәсіп шеңберіндегі еңбектің тар ... ... ... өз ... терең әрі жан-жақты қолданып,
неғұрлым ұтымды еңбек ете алады. Біліктілік ... - ... ... жұмыс жасай алу қабілеті. Жұмыскердің біліктілік деңгейі
разрядпен, санатпен, т.б. анықталады.
Жеке еңбек шартына сәйкес жұмыс беруші ... оның ... ... ... талап етеді, тек ерекше жағдайларда ғана ол
жұмыскердің атқаруы келісімде көрсетілмеген жұмысты оның ... ... ... еңбек шартының баска бір нышаны жұмыскердің меншік түріне және
шарушылық жеткізудің ұйымдық-құқықтық формасына ... ... ... жеке ... Бұл ... ... ... жеке
құрамына кіреді, оның жұмысына қамтылады. Жұмыскердің еңбекке деген дара
қабілеті жеке еңбек шарты формасында жүзеге асыратындықтан, бұл ... ... ... ... алмастыруға жол берілмейді.
Әр құқық саласы өз субьектілерінің ... ... ... ... ... сипаттамасы еңбек құқығының
пәнімен, әдістерімен және ... ... ... бұл ... ... ... ... жалпы жүйесіндегі өзіндік
ерекшіліктерін ашады. Заң ғылымы ... ... деп ... ... субьективтік құқықтар мен сәйкес міндеттерді иеленуші қоғамдық
қатынастар қатысушыларын (азаматтар, ұйымдар, т.б.) ... ... ... өту ... Қазақстанның еңбек
құқығына еңбек процесінің ұйымдастырылуы, еңбек нарығының қызмет етуіне
тікелей қатысты субьектілер ... ... тән ... ... қабілетті
азаматтар (жұмысшылар), ұйымдар (жұмыс ... ... ... және жұмысшылардың құқықтары мен мүдделерін қорғайтын басқа да
органдар жатады. Аталған барлық еңбек құқығының субьектілері заңмен ... ... ... ие ... Ол ... субьектілерге қоғамдық-
еңбектік қызметпен байланысты нақты құқықтық қатынастарға қатысуға
мүмкіндік береді.
Еңбек құқығының субьектілерінің ... ... заң ... еңбектік заңнамамен реттелетін қоғамдық қатынастарда кімнің қандай
орын алатынын анықтайды. Мәртебе мазмұны төмендегі негізгі ... а) ... ... ... және ... ... б) ... оларға тиесілі құқықтар мен ... в) осы ... мен ... ... г) ... ... ... орындамағаны үшін заңда ... ... ... ... ... ... ... қасиет, қажеттілік ретінде білдіруінше, белгілі бір
жағдайлар орнағанда (азаматтың белгілі жасқа толуы; ұйымдар үшін ... ... ... т.б.) сол ... ... ... нақты
қатынастардың қатысушылары болып, құқықтар мен ... ... ... ... ... ... ... әрдайым
субьектінің өз әрекеттерімен субьективтік құқықтар мен міндеттерді иеленуге
қабілеттілігін білдіреді.
Субьективтік құқықтар мен міндеттер заңнан тікелей туындап, ... ... ... ... ... білдіреді. Олар,
әдетте, Қазақстанның негізгі еңбектік заңнамаларында бекітіледі. Құқық
субьектілерінің мәртебелік құқықтар мен міндеттерінің ... ... ... ... ... мен ... аясында олар атқаратын
қызметтердің сипаттамаларымен анықталады.
Субьектілердің құқықтық мәртебелерінің ... ... және ... ... мен ... қатар құқықтың
жүзеге асырылуының кепілдіктері және міндеттерді дұрыс орындамағандық үшін
жауапкершілігі толықтырады. ... және ... ... ... ... және ... білдіреді. Оларсыз еңбек
құқығының белгілі субьектілерінің нақтылы құқықтық статусы туралы ... ... ... ... мен жауаптылық құқықтық
категориялар бола тұра, әрдайым құқықтық нормалар ретінде көрініс табады.
Ол нормалар ... өз ... ... ... әрекеттерінің
оптималды еркіндігіне көмек береді, оған жағдай жасайды немесе субьектілер
өздерінің міндеттерін орындамаса немесе ... ... ... ... ... қолдану арқылы әсер етеді.
Еңбек субьектісінің құқықтық мәртебелерінің категориялары түрлі көлем
мен мазмұнының спецификасымен сипатталады. Яғни ... ... ... ... ... ... ... Оған қоса, әрбір жекелеген
топтардың ішінен де ерекше базалық заңды жағдайға ие және ерекше ... ие ... ... қажет. Мысалы, азаматтар еңбек құқығының
субьектілері ретінде келесі ... ... ... ... ... өз ... ... жіктеледі: жұмысшылар, қызметкерлер, жас
мамандар, жұмыс істейтін ... т.б. ... ... ... мемлекеттік және жеке, коммерциялық, ... емес ... ... ... ... мен міндеттердің жалпылығы және
сипаттамасына қарай 2 түрге бөлінеді: жалпы және ... ... ... ... әр ... ... мен ... қарастырады.
Арнайы құқықтық мәртебе субьектілердің түрілілік ерекшеліктеріне
қолданылады.
Еңбек ... ... ... мәртебесі, сонымен,
түрілілік ерекшеліктерді иелене ... Бұл ... ... мәртебенің
ең маңызды құрамдас бөлігімен анықталады-еңбек құқығының субьектілерінің
берілген тобына заңмен берілген ... мен ... ... ... ... ... құқығының субьектісі ретінде, ең алдымен азаматтар
(Қазақстан Республикасының), шетел азаматтары және ... ... ... құқығының ең көп таралған субьектілеріне жатады. Ол
дұрыс та, себебі ... ... олар ... кәсіпкерлікке
қабілеттігін, жеке түрде жүзеге асырып, өздерін еңбек субьектісі ... ... ... ... заңнама еңбек құқығының субьектілері ретінде азаматтардың үш
негізгі санаттарын ажыратады: а) жалдамалы еңбек тұлғалары ... ... ... ... в) шет ел ... ... сәйкес еңбек
аясында азаматтардың құқықтық мәртебелерінің үш түрін де қарастыру керек.
Субьективтік құқықтар мен міндеттердің көлеміне және сипатына ... ... ... ... кейбір санаттағы азаматтардың құқықтық
мәртебесі жалпы және арнайы болып бөлінеді.
Жалпы құқықтық мәртебе Қазақстан Республикасының ... ... ... заң ... ... ... және ол ... үшін бірдей болып табылатын құқықтар мен міндеттерді қамтиды.
Қазақстан Республикасының Конституциясы (24 бап) ... ... түрі мен ... еркін таңдауға құқын ... ... ... ... пен ... ... ... беретін еңбек
жағдайларына, ешқандай кемсітусіз ақы ... ... ... ... жеке және ... ... тіптен ереуілге шығып,
заңда белгіленген тәсілмен шешуге құқықтары бар. Ал, мәжбүрлеп ... тек сот ... ... не ... ... ... ... ғана
рұқсат беріледі.
Қазіргі күшіндегі еңбек заңнамасы азаматтардың еркін еңбекке құқығын
нақтылайды, оған ... ... ... ... ... ... ... біліміне қарай және ... сай ... ... ... ... ... ... сәйкес жұмыскерлер демалуға, жыл
сайын төленетін демалыс алуға құқылы, қолайлы және қауіпсіз ... ... т.б. ... ... ... ... ... міндеттерін де көздейді.
Оларға жататындар: адал еңбек, еңбек ... ... ... ... ... нормаларын орындау, еңбек өнімділігін ... ... ... ... және ... ... сапасын жақсарту.
Арнайы еңбектік құқыққабілеттіктің мағынасын құқықтық қатынастардың
кейбір түрлеріне кірудің заңдық мүмкіндіктердің жиынтығын құрайды. Мұндай
құқықтық қатынастар ... тек ... ғана ... ол ... да ... ... мамандық иесі үшін заңда белгіленген ... ... ... ... Еңбек құқығының субьектілері ретінде
жұмыскерлерге еңбектік құқық субьектілерінің ... ... ... және әлеуметтік критерийлер таралады. Бұл жағдайда адамның нақты
еңбек ету қабілеті, яғни заңнамада және жақтардың ... ... ... жолға қойылған жұмысқа қабілеті.
Жалпы құқықтық мәртебе Қазақстан Республикасының Конституциясынан
және ... ... заң ... ... ... және ол ... үшін бірдей болып табылатын құқықтар мен міндеттерді қамтиды.
Қазақстан Республикасының Конституциясы (24 бап) ... ... түрі мен ... ... ... ... көздейді. Сонымен қатар,
азаматтардың қауіпсіздік пен гигиена талаптарына жауап ... ... ... ... ақы ... сондай-ақ жұмыссыздықтан
әлеуметтік қорғалуға; жеке және ... ... ... ... ... ... тәсілмен шешуге құқықтары бар. Ал, мәжбүрлеп жұмыс
жасатуға тек сот ... ... не ... ... ... жағдайларда ғана
рұқсат беріледі.
Құқықтықсубьектілік әрекет етуші заңмен, әдетте, азаматтар 16 жасқа
толғанда орнатылады. Бұл-еңбек жалдамалы болғанда тұлғаларға ең кіші ... ... және орта ... оқу орындарында оқитын оқушыларға
ерекше жұмысқа ... ... ... 14 жасқа толған оқушы,
сабақтан бос уақытында, ата-аналарының ... ... ... зиян ... ... тартыла алады.
Келісім жазбаша нысанда (арыз) беріледі. Жеке еңбек шартына кәмелетке
толмағанмен бірге ата-анасы (қамқоршы) да қол ... ... ... ... ... ... ... басқадай көрсетілмеген болса (1999 жылғы 23 шілдедегі “Мемлекеттік
қызмет туралы” Қазақстан Республикасының ... 13 ... ... ... ... адам 18 ... кіші ... тиіс, Қазақстан
Республикасының азаматтығы, жоғары білімі 1998 жылғы 7 қазандағы “Қазақстан
Республикасының Конституциясына өзгертулер мен ... ... ... ... Заңы мемлекеттік қызметте болудың ең ... алып ... ... ... ... ... заңдық
табиғаты сондай-ақ осы жаспен заң бойынша олардың еңбектік кәмелетке
жеткендігі байланыстырылады: еңбектік ... ... олар ... ... ... 18 ... толған тұлғаларға),ал еңбекті
қорғау, жұмыс уақыты және еңбектің басқа кей жағдайлары аясында кей ... мен ... ие ... ... ... үшін ... ... критерийін орнатушы құқық нормалары әрдайым императивті нормалық
сипатта болады. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... қарсы болғандықтан, оларды бұзу үшін кінәлі тұлғалар
(кәсіпкерлер және әкімшілік ... ... ... ... еңбектік құқықтық қатынастар жойылады.
Азаматтардың еңбектік құқықсубьектілігін жастық ... ... ... ... Ерік критерийі азаматтардың еңбекке еріктік
қабілеттігін көрсететді. ... ... ... деп танылған
азаматтар еңбек құқығының субьектісі бола алмайды. Психикасы ... ... ... ... және ... қызметін бақылай алмайды,
өздеріне жүктелген құқықтық еңбектік міндеттерін орындай алмайды.
Атап өту керек, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері мен қабілеттіктерінен, ... ... ... ... тәуіелді. Сондықтан, мысалы,
мүгедектің өз денсаулығының жағдайы көтере алатын ... мен ... ... оның ... ... ... Бұл
қабілеттіктерді еңбек нарығында мүгедек-азамат өзі ... ... ... ... еңбек шартын жасау кезінде бағалайды.
Әлеуметтік критерий барлық азаматтар үшін ... ... ... ... ... ... туралы қазіргі күшіндегі
заңда барлық еңбек ... бар ... ... ... және ... таңдауға бірдей мүмкіндік берілген. Жұмысқа қабылдаған кезде
жынысына, нәсіліне, ... және діни ... ... қандай да бір
тікелей немесе жанама шек ... ... не ... ... ... ... ... қатар еңбек заңнамасында азаматтардың кейбір санаттарына,
олардың денсаулығына, өндірістік ... ... ... өте ... және т.б. ... қосымша кепілдіктер беру
қарастырылған. Атап айтқанда, мүгедектердің еңбекке жарамдылық мөлшері мен
шамасы дәрігерлік-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері мен қабілеті есеріле
отырып белгіленуі мүмкін.
Еңбек жағдайына қатысты кейбір жеңілдіктер жүктілі әйелдер мен ... ... ... баласы бар әйелдер үшін де заңда қарастырылған.
Қазақстанда нарықтық экономиканың қалыптасу ... ... ... ... ... заңмен реттеу қажеттілігін
тудырды. Кәсіпкерлік дегеніміз азаматтардың және олардың бірлестіктерінің
тауарларға ... ... ... үшін ... ... ... жаза ... табуға бағытталған, жеке меншікке негізделген, күшіндегі
заңдар шеңберіндегі ынталы шаруашылық және ... ... ... және ... заң ... ... ... басқа реттерде
азаматтар заңды тұлға құрмай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысуға құқылы.
Жалдамалы ... ... ... ... талаптар артық болу керек. Күшіндегі заңнама жұмыс
беруші-азаматтардың ең кіші жас мөлшерін анықтамаса да, 18 ... ... ... ... кәмелетке толған соң ғана олардың құқықсубьектілігін
тану ... ... еді. ... ... ... құқықтары мен
міндеттерінің шеңбері кең және ол ... ... үшін ... ... ... құқықғының субьектісі шет ел азаматтары да бола алады. Шет ел
азаматтарын келісім-шарт бойынша ... ... ... ... ... ... ... шет ел капиталын,
инвестициясын тартуға т.б. байланысты кең өріс алуда. ... ... ... аумағында уақытша тұратын, емшілік пен миссияларды қамтамасыз
етумен байланысты емес жұмыс атқаратын ... ... ... 2004 жылғы 14
қаңтардағы “Инвестициялары туралы” Қазақстан Республикасы заңының 25 бабына
сәйкес шет ел қатысқан кәсіпорын қызметкерінің, оның әкімшілігінің, бақылау
кеңесі мүшелерінің құрамына шет ел ... да ... ... Шет ... ... шетелдік жұмыскеріне еңбек ақы төлеу, демалыс беру,
зейнетақымен қамтамасыз ету мәселелері олардың әрқайсысымен жасалған жеке
еңбек шартында шешімін ... Бұл ... шет ел ... алған өз
еңбек ақыларын, тиісті салықтар мен басқа міндетті төлемдерді ... шет елге ... ... ... ... ... тұрмайтын
шет ел жұмыскерімен еңбек қатынастарына Қазақстан Республикасының заңдары
таралады, егер еңбек шартын ... оны ... ... ары ... ... ... қатынастарының кейбір элементтерін реттейтін заңдар
таңдаған болмаса. Бұл ... ... ... ... Республикасы
еңбек заңнамасының императивтік нормаларының күші ... ... ... ... ... ... мәртебесін олардың
құқықтырының кепілдіктері толықтырады. ... ... ... ... ... асырылуын қамтамасыз ететін, әрекет етуші
заңмен бекітілген ұйымдық-құқықтық құралдар. Құқықтық нормаларда көрініс
тауып, заңдық ... ... өз ... ... ... оптималды бостандығына жағдай жасайды, немесе ... ... ... ... әсер ... ... ... кепілдіктерінің жүзеге асырылуының
әдістері мен ... ... ... және іс-жүргізу
(процессуалдық) деп; мақсаты бойынша еңбек құқығының жүзеге асырылуының
кепілдіктері деп ... Бір ... ... ... ... ... бұзушылықтарынан қорғаса, екінші жағдайларда-
міндетті тұлғалардың әрекеттерінің шектерін ... ... ... ... ... мүмкіндікті қамтамасыз етсе,
төртіншілерде – кінәлі тұлғалар есебінен құқықтарды бұзумен ... ... ... толтыруға жағдай жасайды. Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... жүзеге асырудың
кепілдігіне мыналарды жатқызуға болады: жұмыс түрін таңдауға және ... тұру ... ... ... ... және ... үшін ... азаматтарға бірдей мүмкіндік туғызу, еңбек жөніндегі
мемлекеттік органдардың өкілдері арқылы біліктілікті көтеру, басқа жердегі
жұмысқа жіберуге ... ... ... ... ... т.б.
Заңнамада жұмысқа алудан орынсыз бас тартудан, орынсыз жұмыстан шығудан,
жұмысқа тұрарда ... ... ... қорғайтын нормалар
белгіленген.
Атап өту керек, тек жұмыскерлердің құқықтарына ғана емес, кәсіпкерлер
... ... ... да ... ... төлемдерді
төлегеннен кейін шет елге аудара алады. Қазақстан Республикасында ... шет ел ... ... ... ... ... таралады, егер еңбек шартын жасаушылар оны ... ... ... ... ... ... қатынастарының кейбір элементтерін
реттейтін заңдар ... ... Бұл ... шетелдік заңнама Қазақстан
Республикасы еңбек заңнамасының императивтік нормаларының күші жүретін
мәселелерге қолданылмайды.
Азаматтардың еңбек құқықтық қатынастарда ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз
субьективтік құқықтырдың жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін, әрекет етуші
заңмен бекітілген ... ... ... ... ... заңдық кепілдіктер жұмыскерлердің өз құқықтарын жүзеге асырғанда
әрекеттерінің оптималды бостандығына жағдай ... ... ... ... ... арқылы әсер етеді.
Жұмыскердің еңбек құқықтарының кепілдіктерінің жүзеге асырылуының
әдістері мен ... ... ... және ... деп; ... ... ... құқығының жүзеге асырылуының
кепілдіктері деп бөлінеді. Бір жағдайда ... ... ... ... ... қорғаса, екінші жағдайларда-
міндетті тұлғалардың әрекеттерінің шектерін орнатады, үшіншілерде-аталған
құқықтарды бұзушы әрекеттерге арыздануға ... ... ... – кінәлі тұлғалар есебінен құқықтарды ... ... ... ... толтыруға жағдай жасайды. Қазақстан
Республикасының аумағында тұратын азаматтардың құқықтарын жүзеге асырудың
кепілдігіне ... ... ... ... түрін таңдауға және басқа
жұмысқа тұру саласындағы жеңілдіктерге ... ... және ... үшін ... ... ... ... туғызу, еңбек жөніндегі
мемлекеттік органдардың өкілдері арқылы біліктілікті көтеру, басқа ... ... ... ... ... орнын толтыру, т.б.
Заңнамада жұмысқа алудан орынсыз бас тартудан, ... ... ... ... ... кез-келген формасынан қорғайтын нормалар
белгіленген.
Атап өту керек, ... ... мен ... ... нормативтік құқықтық актілерде бекітілуінің өзі ... ... ... ... Бұл ... тек моральдық
емес, құқықтық та болады.
Ретроспективтік жауаптылық мәні-еңбек құқығының субьектісі-азамат
өзінің ... ... үшін ... ... ... нормалардың
беретін санкцияларымен қарастырылған салдарды көтеруге ... ... ... өзі мұнда субьектінің өз міндеттерін дұрыс
орындауына стимулын құру құралы ... ... Және бұл ... ... болашаққа белгілі бағытты иеленеді, яғни
позитивтік белгілермен де сипатталады.
Еңбек құқығының субьектілерінің құқықтық ... ... ... ... ... ... т.б. – аталған субьектілердің мәртебелік міндеттерінің орындалуы
бір емес, бірнеше санкциялармен қамтамасыз етілуімен ... ... ... ... ... ... үшін, басқа азаматтардың меншік
құқықтарын бұзу, қоршаған ортаны ластау, монополияға қарсы ... ... ... ... ... зиян келтіретін өнімді тұтынушыларға
сату үшін жауапты болады.
Жұмыс беруші дегеніміз –жұмыскер өзімен ... ... ... ... жеке ... Сол ... ... мекеме, ұйым,
кооперативтер, фермерлер және еңбек шарты бойынша жалдау ... ... ... ... ... және жеке ... жұмыс беруші болып
табылады.
Ұйымдар еңбек құқығының субьектісі статусын еңбектік және ... ... ... ... және де ... ... төлеу және қорғау қажеттілігімен байланысты. Бұл қызметтерді
жүзеге асыру үшін олар ... ие болу ... ... ... құрылғандағы мақсаттарға сәйкес
анықталады. Жұмыс берушілердің еңбектік құқық субьектілігі олар мемлекеттік
тіркеуден өткен бойда ... ... ... ... құқығының
субьектісі ретіндегі сипаттамасы осы рәсіммен (тіркеумен) байланысты.
Кәсіпорын (мекеме, ұйым) ...... бір ... ұйымдасқан,
заңды түрде оқшауланған жұмыскерлер ұжымы, ол ... бір ... ... ... айналысады, сол қызметін жүргізгенде
тиісті материалдық-техникалық ... ... ... ... ... ... ... мекемеде) тиісті ішкі құрылым болады,
әрбір бөлімше ... ... ... міндеттері мен функцияларын
орындайды. Жұмыс берушінің ұйымдық-тұтастығы тиісті жарғыда немесе ... ... ... тек ... кәсіпорын, шаруашылық
серіктестігі, акционерлік кәсіпорын, шаруашылық серіктестігі, акционерлік
қоғам, ... ... ... ғана құрылуы мүмкін. Табыс табуды
мақсат тұтпаған және табысын оған ... ... ... ... ... ... ... қоғам, тұтыну кооперативі, қоғамдық
қор, діни ... және ... заң ... ... ... (ҚР АК-нің 34 бабы.)
Мемлекеттік кәсіпорынның құқықтық мәртебесі ҚР-сы ... ... 23 ... ... ... ... заң күші бар ... Мемлекеттік кәсіпорынға еңбектік құқықсубьектілігі беріледі, ол
тіркеуден өткен кезден бастап ... ... бола ... ... ... ... жұмысқа алу және жұмыстан шығарудағы,
жұмыскерлердің жұмысын ұйымдастырудағы өкілеттігі көзделеді, кәсіпорын мен
құрушылар (өкілетті ... ... ... мен оның еңбек ұжымының
арасындағы қатынасты анықтайды.
Мемлекеттік кәсіпорынның еңбектік ... ... ... ... ақы төлеу қабілеттігі. Кәсіпорынның еңбек
ақы қорының мөлшерін өкілетті орган жыл сайын белгілейді. Еңбек ақы төлеу
формасын, штат ... ... ... мөлшерін, сыйақы төлеу және
басқа мадақтау жүйесін еңбекақы төлеу ... ... ... ... ... ... оның орынбасарларының және бас (аға)
бухгалтердің лауазымдық жалақыларының мөлшерін, оларға сыйақы төлеу және
басқадай ... ... ... ... ... басқа да еңбек жағдайын өз бетінше белгілеуге ... ... ... үшін ... ... ... қосымша
демалыс, жеңілдіктер, т.б.) Сонымен қатар кәсіпорынға еңбектің ... ... ... ... ең аз ... ... ... ету,
әлеуметтік қорғау шараларын қолдану, т.б. міндеттер жүктеледі. Өздерінің
еңбек міндеттерін атқарумен байланысты жұмыскерлердің денсаулығына келген
нұқсан үшін ... ... ... меншіктің тиімді пайдалануын қамтамасыз ету мақсатында
кәсіпорындарды мемлкеттік басқаруды ... ... ... (өкілетті
органдар тарапынан). Кәсіпорынның заңды тұлға ретіндегі органы-оның басшысы
саналады, оны өкілетті орган тағайындайды, оған ... есеп ... ... ... ... өзіндік ерекшелікке ие. Бір жағынан
ол жалданбалы жұмыскер. Сондықтан өкілетті орган онымен ... ... жеке ... ... ... ... онда басшының құқығы, міндеті мен
жауапкершілігі, оның еңбек ету, дем алу және ... ... ... ... ... және ... көзделген кепілдіктер ескеріле отырып
оны қызметінен босатудың негіздері көрсетіледі. Кәсіпорындағы ахуал ... ... иесі ... ... өзі ... береді.
Басқа жасынан алғанда, кәіпорын басшысы басқарушылық қызметін жүзеге
асырушы ретінде тиісті бір өкілеттіктер ... Ол жеке ... ... ... ... кәсіпорын жарғысында және күшіндегі заңнамада
белгіленген өз құзырына сәйкес кәсіпорын қызметінің барлық ... ... ... ... ... ... ... барлық органдарда оның
мүддесін білдіреді, кәсіпорын мүлкіне қожалық ... ... ... ... банкте есеп ашады және басқа да мәмле жасайды, ... үшін ... ... ... ... ... нұсқаулар
береді.
Кәсіпорын ұжымына қатысты ұйымдық басқару міндетін әкімшілік жүзеге
асырады, оның құрамына басшыдан ... оның ... өзге де ... ... Басшы өз өкілеттігі шеңберінде жеке еңбек заңнамасына
сәйкес кәсіпорынға ... ... ... және ... ... мадақтау шараларын қолданады, оларға жаза тағайындайды. Штат
кестесін кәсіпорынның өзі ... Ал, ... ... ... ... жұмысқа алатын немесе жұмыстан босататын қызметкерлер номенклатурасы
жоғарыда ... ... ... ... ұсынысымен өкілетті
орган жұмысқа тағайындайды және жұмыстан босатады.
Басшының орынбасарларының және басқа басшы қызметкерлердің өкілдігін
мекеме ... ... ... ... өз құзыреті шегінде
кәсіпорын атынан әрекет жасайды, мемлекеттік ... оның ... олар ... ... жүргізе алады, сенімхатсыз шарт
жасаса алады, сондай-ақ кәсіпорын қызметкерлеріне ... бере ... ... немесе қайта құрылған жағдайда жұмыскерлердің
құқықтары мен мүдделерін қорғаудың кепілдігі бар.
Кәсіпорынның еңбек ұжымы ... ... ... ... табылады.
Әкімшілік пен еңбек ұжымының аралығындағы ... ... ... ... ... ... еңбек шарты негізінде өздерінің
бірлескен еңбегімен кәсіпорынның өндірістік ... ... ... ... ... Ұйымдық жасынан еңбек ұжымы толықтай
кәсіпорынды немесе оның құрылымдық бөлімшесін қарауы мүмкін (цех, ... ... ең ... органы- жалпы жиналыс (конференция). Сондай-
ақ, еңбек ұжымы корпоративтік ұйымдарда да құрылуы мүмкін. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... жалданбалы
жұмыскерлердің еңбек ұжымын құрайды (Қазақстан Республикасы Президентінің
1995 ... 5 ... ... ... туралы” заң күші бар
Жарлығының 23 бабы)
Еңбек ұжымының заң шығармашылық қызметі оның сол ... ... ... ... ... ... Мысалы, ұжымдық шарттың
жобасын, барлық пікірлер мен ұсыныстар ескеріле отырып ... екі ... ... ... ... ол комиссияға жұмыс
беруші және жұмысқа жалданушылар жағынан кіретін адамдар саны тең ... соң ғана ... ... екі ... да өкілетті өкілдері қол қояды.
Өндірістік кооператив еңбек құқығының субьектісі болып табылады. Оның
құқықтық жағдайын Қазақстан ... ... 1995 ... ... ... ... ... заң күші бар Жарлығы анықтайды.
Өндірістік ... ...... ... ... үшін ... құрып, оған тікелей қатысатын және мүліктік жарна
(пай) ... ... ... ... ... ... оның жарғысы тіркелген күннен бастап туындайды.
Өндірістік кооперативке оның мүшелері мен жалданбалы жұмыскердің
еңбек ... яғни ... ... шарты бойынша жұмыс істейтін адамдар кіреді.
Жасы 16-ға толған, кооператив мүшесі болуға тілек ... және ... ... өз ... ... алатын кез-келген адам өндірістік
кооперативке мүше бола ... ... ... ... кооператив
мүшелері кооператив жарғысында көзделген тәртіпте өз мүшелігін сақтай
алады.
Өндірістік кооператив еңбек құқығының субьектісі ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 ... ... ... ... ... заң күші бар ... ... кооператив дегеніміз – азаматтардың ... ... үшін ... ... оған ... ... және мүліктік жарна
(пай) төлейтін ерікті қауымдастығы. ... ... ... оның ... ... күннен бастап туындайды.
Өндірістік кооператив мүшесінің ... мен ... ... ... құқықтық мәртебесіндегі ерекшеліктер анықтайды. Бұл
жерде еңбектік, ұйымдық және мүліктік ... ... ... ... Мысалы, өндірістік кооперативтің мүшесі құрылтай құжаттарында
белгіленген тәртіпте кооператив ... ... ... және оған
сайлануға; кооператив жұмысын жақсарту, оның органдары мен лауазымды
адамдарының ... ... жою ... ... ... ... ... толық ақпарат алуға, оның ... және ... ... ... алыған табысты
бөлісуге тікелей қатысуға; егер құрылтай құжаттарында басқадай тәртіп
қарастырылмаған болса, ... ... ... ... ... сол кооператив
мүшелері арасында бөлінетін табыстан өз үлесін алуға; жалақы ... ... ... ... ... өз еңбегі үшін ақы алуға;
демалыс ... ... және ... ... ... үшін ... ... ақылы демалуға; Әлеуметтік сақтандыруға және
әлеуметтік қамсыздандыруға, т.б. құқылы.
Өндірістік кооператив мүшесінің міндетіне келетін болсақ, ол ... ... ... ... өз ... ... сайланбалы басқару органының жалпы жиналысының шешеімін
орындауға; кооперативті құру құжаттарында ... ... ... ... мүліктік жарна төлеуге; кооператив қызметіне өзінің еңбек
үлесін ... ... және ... ... еңбекті қорғау және
қауіпсіздік техникасы ережелерін; және басқа міндеттерді сақтауға тиіс.
Кооператив мүшелерінің еңбек қатынастары ... ... ... ... ... ... ал еңбек шарты бойынша жұмыс
істейтін адамдардікі еңбек туралы ... ... ... ... жұмыскерлердің еңбек ұжымын құрайды. Жалпы жиналыстың шешімімен
кооператив мүшелеріне және жалданбалы жұмыскерлерге еңбек ақы ... ... ол ... ... ... ... ... әлеуметтік қосымша жеңілдіктер қарастырылады, еңбекке
қатысты басқа да мәселелер шешіледі.
Кәсіпкерлік қызметтің ұйымдық-құқықтық формасына ... ... ... ... кепілдіктері қамтамасыз етілуге тиіс. Атап
айтқанда, кәсіпкер жұмыскерлерге тиісті еңбек ... ... ең ... кем емес ... ақы ... ... ... заңдарға сәйкес
әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік қамсыздандыру мәселелеріне қатысты
кепілдіктер беруге міндетті. Кәсіпкер мен ... ... ... ... ... ... ... арасындағы ұжымдық шарт (келісім), сондай-ақ
кәсіпкер мен жұмыскер арасындағы жеке еңбек шарты туралы заңнамаға ... ... ... ... сол ... ... ... кезде, кәсіпкерлікпен айналысуға тыйым салынған. Сонымен қатар, сот
үкімі бойынша тиісті құқығынан ... ... да ... ... Еңбек шартын тоқтату және бұзу негіздері.
Еңбек кодексінде еңбек шартын ... ... ... ... ... ... ... ал бірқатар заң актілерінде және құқық қорғау
практикасын бұлардың орнына “жұмыста шығару” ұғымы пайдаланылады. Бірақ бұл
ұғымдар өздерінің ... мен ... ... мағыналары бірдей емес. Жеке
еңбек шартының ... мен ... ... ... критерий және
ерекшеліктері бар. Шарттың тоқтауы тараптардың еркіне байланысты емес мән-
жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... ... өлді деп немесе хабар-ошарсыз кетті деп тануы, қызметкердің әскери
қызметке шақырылуы, шарт мерзімнің бітуі, т.б. Еңбек шартын бұзу ... ... ерік ... ... ... яғни жеке ... ... келісуімен немесе тараптардың біреуінің ынтасымен, бастамасымен
бұзылуы мүмкін. Ал, “жұмыстан шығару” ұғымын алатын болсақ, ол кең ... жеке ... ... күшін тоқтатудың барлық ... ... ... жеке ... ... ... және бұзуға негіз
болатын барлық жайлар келтірілген жеке еңбек шартының күші ... ... екі ... бөлінген: 1) жеке еңбек шартының
тоқтатылуы; 2) жеке ... ... ... Одан әрі, ... ... заңда
жеке еңбек шартын жұмыс берушінің бастамасы бойынша жұмыскердің бастамасы
бойынша бұзудың және ... ... ... ... ... Бұл ... ... бойынша жұмыстан шығарудың жеке еңбек шартын жұмыс
берушінің ынтасы ... ... ... ... жөн. Бұлардың
айырмашылығы сонда, жеке еңбек шартын жақтардың келісімі бойынша бұзғанда
олардың ... ... ... ... ... ... ... Бұл ретте шартты бұзуға ынта жұмыскерден де, жұмыс
берушіден де болуы мүмкін. Осыған ... ... ... бұзудың бұл
көрсетілген негіздерін ажырату мәселесін шешу ... ... ... ... жатқызатынын көруге болады.[30] Ал, шартты бұзу бастамасы
жұмыскерден шығады және жұмыскерді ол жайында бір ай бұрын жазбаша ... ... Бұл ... ... ... ... келісімі
бойынша жеке еңбек шартын бұзу емес, жеке ... ... ... бойынша бұзылуы ретінде ресімдеуге толық болады.
Жеке еңбек шартын тараптардың келісімі бойынша бұзу үшін ... ... ... ... ынта, көңіл білдіруі болуға тиіс.
Жұмыскер мен жұмыс берушінің жазбаша ... жеке ... ... ... ... бұзуға негіздеме бола алады.
Тараптардың келісімі бойынша жеке еңбек шарты кез-келген уақытта
бұзылуы ... Бұл ... жеке ... ... мерзімнің еш маңыздылығы жоқ.
Тараптардың келісімі бойынша жеке еңбек шартын бұзу ... ... ... ... ... келіспеушілікке қол жетсе еңбектік құқық қатынастары
тараптар белгіленген мерзімде тоқтайды. Жұмыскер мен жұмыс берушінің өзара
келісімі ғана ... ... ... ... алады.
Жұмыскерлердің жекелеген санаттары үшін заңнамада жеке еңбек шартын
бұзудың ... ... ... ... әкімшілік мемлекеттік
қызметкерлер үшін мемлекеттік қызметті тоқтатудың мынадай негіздемелері
белгіленген:[31]
1) әкімшілік мемлекеттік қызметкердің өз бастамасымен жұмыстан ... ... жеке ... ... ... бітуі не шарттың заңнамада көзделген
негіздемелер бойынша бұзылуы.
3) ... ... ... ... мен ... ... әдейі жасалған
жалған мәлімет беруі.
4) заңнамада белгіленген шектеулер мен міндеттерді ... ... ... бар ... ... басқаруға бермеуі.
6) Қазақстан Республикасының азаматтығынан айырылуы;
7) сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... нәтижелері.
Мемлекеттік қызметкер үшін отставка қарастырылған. Отставка
дегеніміз – ... ... ... қызметкердің тиісті мемлекеттік
лауазымды өз міндетін атқаруын өзінің жазбаша өтініші ... ... ... сол ... ... мемлекеттік орган немесе
лауазымды адам отставканы қабылдайды не дәлелін келтіріп оны қабылдаудан
бас тартады. Отставка беру немесе одан бас ... ... ... жазбаша
өтініш берілген күннен бастап бір ай мерзімде қабылданады. Отставка беруден
бас тартылған жағдайда ... ... өз ... ... жалғастырады, ал жұмыстан ол еңбек заңында көзделген тәртіпте
шығаруға құқылы.
Саяси мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... заңнамада белгіленген негіздемелер мен
тәртіпте шығады. Лауазымдық міндеттерін ... ... ... ... ... негіздеме бола алмайды, ал ... ... бола ... ... ... ... ... негіздемелері мен
тәртібін Қазақстан Республикасының Президенті анықтайды. Даулы ... ... ... туындайды.
Жұмыскер алдын ала, бір-ай бұрын жұмыс берушіні жазбаша түрде ескертіп
жеке еңбек шартын бұзуға құқылы. Осы ... ... соң ... ... ... ал ... беруші онымен толық есептесуге тиіс.
Жұмыскер өзінің демалысы кезінде және де еңбекке жарамсыз ... ... ... арыз бере ... Бұл ... ... ... және
ауырған кезеңі ескерту мерзіміне саналады.
Белгіленген мерзімге жасалған жеке еңбек ... бұзу ... ... ... қойған жұмыскер ескерту мерзімі өткенге дейін өз арызын
қайтып алуға құқылы және ол жұмысын жалғастыра ... егер оның ... ... ... жасаудан бас тартуды заң көтермейтін тұлға шақырылмаса және
заңда көзделген өзге де жағдайлар болмаса, Ескерту мерзімі ... ... ... ал ... өзін ... шығаруды талап етпесе, еңбек
шарты күшінде қала береді.
Ескерту мерзімі аяқталғанға ... ... ... ... тәртібін
бұзғандық болып саналады. Бұл жағдайда жұмыскер жұмысқа дәлелді себептерсіз
келмегені үшін, қыдырымпаз жасаған шығарылуы мүмкін.
Жұмысты жалғастыруға болмайтын не оған ... ... ... ... жеке ... ... ... арызында көрсетілген мерзімде
бұзылады.
Жеке еңбек шартын жұмыс берушінің ынтасы бойынша бұзуға жол беретін
негіздемелер тізбесі еңбек заңнамасында ... ... ... - ... таратылуы, жұмыс берушінің өз қызметін
тоқтатуы нәтижесінде жұмыскердің жұмыстан ... ... ... ... ... шындығында орын алған жағдайда, және еңбек заңнамасының
осындай негіздемеде жұмыстан ... ... ... ... ... жұмыстан шығаруға жол беріледі.
Тарату және қайта ұйымдастыру ұғымдарын ... ... ... ... жөн. ...... ... және оның
қызметінің құқық мұрагерлігінсіз тоқтату. Оны мүліктің иегері ... ... ... ... шешім қабылдаған органның құрған тарату комиссиясы
жүзеге асырады, ол заңды тұлғаны тіркеуге алған әділет органына ол ... ... ... ... ... ... ... тізілім ол жайында
жазылғаннан кейін ұйым таратылды, оның қызметі тоқтатылды деп саналады.
Қайта ұйымдастыру – ... ... және ... ... ... ... ... тоқтатылуы. Бұл бірнеше заңды тұлғаларды біріне
бірін қосқанда, біріктіргенде, бірінен бірін бөлгенде, бөліп ... ... ... ... ... басқарудың ішкі құрылымы және
заңды тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... құрылғанда болады. Қайта ұйымдастыру жүргізу Еңбек туралы Заң бойынша
жұмыстан шығаруға өздігінен ... бола ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуы еңбек қатынастарының күші тоқтата
алмайды. Кәсіпорынның таратылуы және ... ... ... ... өтеу ... ... Азаматтық кодексіне (жалпы бөлім)
реттеледі.[32]
Тараптардың еркіне байланысты емес ... ... жеке ... ... еңбек туралы бойынша реттеледі.
Заңнамада тараптардың еркіне байланысты емес мән-жайлар бойынша жеке
еңбек шартын тоқтатудың негіздемелері өзінше ... ... ... ... жеке ... шарты қызметкерді әскери қызметке
шақырғанда және ол ... ... үш күн ... ... жатады.
Бұл жерде қызметкердің немесе жұмыс берушінің ынтасы ... ... ... ... ... да, бұл ... жеке еңбек шартын
тараптардың еркіне байланысты емес мән-жайлар бойынша тоқтату деп аталады.
Заң қызметкердің әскери қызметке ... ... ... ... үш ... мерзімде берілуін белгілеген. Осы негіздеме ... ... ... ... осы ... ... ... Мемлекеттік
міндеттерді, оның ішінде әскери қызметті атқару кезінде ... ... ... ... ... ... ... өтеп қайтқан
қызметкердің нақ осы әскерге шақырылған кәсіпорынға жұмысқа ... ... ... ... жеке ... шартының қызметкер жазаға
тартылған сот үкімі заңды күшіне енген жағдайда бұрынғы ... ... ... ... ... қарастырады. Бұл заң нормасының
мазмұны бойынша сотталған адамды сол ... ... ... ... сот ... ... енгенше еңбек шартын тоқтатуға болмайды.
Қалыптасқан сот практикасына сәйкес, егер қызметкер ... ... ... ... оның бас ... ... жазасына сотталуына немесе оған
бұрынғы жұмысын жалғастыру мүмкіндігінен айыратын басқадай жазалау шарасын
қолдануға байланысты ... ... ... ... ... жер ... жұмыс орны бойынша түзету жұмысы, белгілі бір лауазымды
иелену ... ... бір ... ... ... ... және ... және олардың тізімі Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексімен
реттеледі.
Егер, қызметкер қылмыс жасағанмен, сот оған ... ... ... ... жаза қолданбаса (айыппұл, жұмыс орны
бойынша түзеу жұмысы), онда жеке еңбек ... ... ... ... ... 2 тармағы бойынша бұзуға жол берілмейді. Бірақ та, бұл қызметкерді
жұмыс берушінің заңнамада ... өзге ... ... ... ... емес мән-жайлар бойынша жеке еңбек шартын
тоқтатудың негіздемелері өзінше топқа бөлінген.
Еңбек кодексіне ... жеке ... ... қызметкерді әскери қызметке
шақырғанда және ол құжатын көрсеткенде үш күн мерзімде тоқтатылуға жатады.
Бұл жерде қызметкердің немесе ... ... ... ... бастама
үшінші тұлғаларда болады. Сондықтан да, бұл негіздемеде жеке еңбек шартын
тараптардың ... ... емес ... ... ... деп ... ... әскери қызметке шақырылғандығын растайтын құжаттың жұмыс
берушіге үш күндік мерзімде берілуін белгілеген. Осы ... ... ... ... датасы осы мерзімнің шегінде белгіленеді. Мемлекеттік
міндеттерді, оның ... ... ... ... кезінде қызметкерге
заңнамада кепілдіктер береді. Мысалы, мерзімді әскери қызметін өтеп қайтқан
қызметкердің нақ осы ... ... ... ... ... құқығы болады. Еңбек кодексі жеке еңбек шартының қызметкер жазаға
тартылған сот үкімі заңды ... ... ... бұрынғы жұмысты жалғастыру
мүмкіндігі болмаған жағдайда тоқтатылуын қарастырады. Бұл заң ... ... ... ... сол ... ... ... жазаға сот үкімі күшіне енгенше еңбек шартын тоқтатуға болмайды.
Қалыптасқан сот практикасына сәйкес, егер ... ... ... ... ... оның бас ... айыру жазасына сотталуына немесе оған
бұрынғы жұмысын жалғастыру мүмкіндігінен айыратын басқадай жазалау шарасын
қолдануға байланысты ... ... ... ... ... жер аудару, жұмыс орны бойынша түзету жұмысы, белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... айыру және басқалар
жатады және олардың тізімі Қазақстан Республикасының қылмыстық ... ... ... ... сот оған ... ... ... айыратын жаза қолданбаса (айыппұл, жұмыс ... ... ... онда жеке ... ... ... жол ... Бірақ
та, бұл қызметкерді жұмыс берушінің заңнамада көзделген өзге ... ... ... ... ... ... Еңбек туралы Заңның 26
бабының 10 тармағы бойынша).
Жеке еңбек шартын кодексі бойынша бұзу ... ... ... ... ... ... күшіне енгенге дейін қызметкер қамауға ... ... ... ... шеттетілсе, онда бұл жағдайда қызметкердің
қамауға алынған күні немесе ... ... күні ... ... кодексі жеке еңбек шартының жұмыскер қайтыс болған ... ... ... ... ... хабар-ошарсыз кетті деп таныған
жағдайда тоқтатылуын қарастырады. Жұмыскердің ... ... ... ... ... әкеп ... ... болып табылады, оның қайтыс
болуының себептері жұмыс беруші мен қайтыс болған азаматтың отбасы мүшелері
үшін белгілі бір ... ... әкеп ... Жалпы тәртіп бойынша, жеке
еңбек шартының екінші жаққа зиян келтірген тарабы (жұмыс беруші) еңбек
жөніндегі ... ... ... және ... да заң ... сот ... не өз еркімен зиянның орнын толтырады. Жеке еңбек
шартында ... ... ... ... ... оның
субьектісі арнайы субьект болып табылады.
Жұмыскер қайтыс болса жұмыс ... оның ... ... ... ... және ұжымдық шарттарда белгіленген тәртіпте және ... ... ... ... және ... қорғау туралы Заңның
30 бабы”). Еңбек ... ... ... ... өмірі мен
денсаулығына келтірілген зиян үшін ... ... ... ... ... ... ... сот қайтыс болған немесе хабар-
ошарсыз кеткен деп мойындаған жағдайда да ... ... ... ... ... тұрған жеріне үш жыл бойы ешқандай дерек келмесе және ол 6
ай бойы хабар-ошарсыз кетсе, онда мүдделі адамдардың арыздары ... ... ... өлді деп ... (ҚР ... 31 ... ... өлді деп
жарялау туралы сот шешімі заңды күшіне енген күн оның өлген күні ... ... ... ... ... сол ... қаза тапты деп болжауға
болатын адам хабар-ошарсыз кеткен болса, сол қаза ... деп ... ... ... күні боп ... ... ... сақтандыру арнайы
заңмен реттеледі.
Еңбек кодексіне сәйкес сот жұмыскерді ... ... ... ... ... ... ... жұмыскердің бұрынғы жұмысын
жалғастыруға мүмкіндігі жоқ деп таныған ... жеке ... ... ... Жұмыскерді әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті
шектеулі деп соттың тануы жұмыскердің кінәсіне жатқызылмайды. Бірақ, ... ... ... ... жүктелген міндетті дұрыс атқара
алмайды, сондықтан жұмыс беруші жеке ... ... бұзу ... ... ... ... немесе ақылының кемдігінен қызметкер өз
әрекетінің мәнін түсіне алмаса немесе оған басшылық ... ... сот ... ... деп ... (ҚР АК 26 б.1т.) Бұл жағдайда оған қамқоршы
тағайындалады. Ол жазылған немесе оның денсаулығы едәуір жақсарған жағдайда
сот оны ... ... деп ... ... сот ... ... ... қабілеттілік қалпына келеді, ол өзінің кәсіби жұмысын
жалғастырады. Спирттік ішімдікке немесе ... ... өз ... ... ауыр ... душар еткен қызметкердің әрекет қабілетін
сот шектеуі ... (ҚР АК ... Бұл ... оған ... ал ... ... бойынша жеке еңбек шарты бұзылады. Жұмыстан
шығарылған өзінің спирттік ... ... ... ... сот оның ... қабілетін шектеуді бұзады, еңбекке құқығын қалпына
келтіреді. Бұл адам ... ... ... ... және ... ... деген өз қабілетін ары қарай жүзеге асыруғақұқылы.
Қызметкерді әрекетке қабілетсіз немесе ... ... деп ... ... ... ... күн. Бойынша жеке еңбек шартының ... ... ... бұл ... ... құқығының субьектілерінің әрқайсысына
жалпы шолу жасалды.
Нарықтық экономикаға көшкелі ол субьектілердің құрамы біраз өзгереді,
онымен қоса әр ... ... мен ... ... ... Мысалы: азамат-кәсіпкер-жұмыс беруші деген жаңа субьект
пайда болды, заңды тұлғалардың құқықтары кеңейтілді, ... сырт ... ... ... ... ... өте ... ауқымды болып көрінгенімен, оқушы үшін өте қиын болмайды. Қайта,
бұл тақырыпты жан-жақты тану арқылы еңбек құқығы оқу пәні ... ... ... ... болады. Бұл тақырыпты таңдап, осы жұмысты жазудың
арасында енді менің еңбек құқығы ... ... да ... ... ... заңның шығарылуы бір бөлек, ал тәжірибеде шын
мәнінде орындалуы бір бөлек мәселе екендігін тағы түсіндім. ... ... жолы мен ... ... ... ... қатынастардың
ішіндегі еңбектік қатынастарды жақсы білуіме жағдай жасалды.
Заңнамада жеке еңбек ... ... ... ... ... ынта ... де, жұмыс беруші жағынан да болуы мүмкін. ... ... ынта ... тарап ол жайында екінші тарапты жеке ... ... ... ... ... етуі тиіс. Жалпы ереже бойынша бір
тараптың (шартты бұзуға ынта білдірген) ... ... ... мерзімі жеке
еңбек шарты бұзылғанға дейін 1 айдан кем болмауы керек.
Заңнамада жұмыс берушінің ынтасы бойынша жеке ... ... ... ... бір шектеулер көзделген: ұйым тартылған, ... ... ... қызметкерлер саны қысқартылған жағдайда жеке
еңбек шартының бұзылуына дейін 1 бұрын жазбаша түрде ескертуге міндетті.
Бұл жұмыскердің ... ... ... тұру ... ... ... ... еңбек міндеттерін бір рет өрескел бұзған; ... ... ... ... ... ... жұмыскер кінәлі іс-әрекет
жасап, оның бұл іс-әрекеті жұмыс берушінің сенімін жоғалтуға негіз болған;
білім беру ... ... ... ... ... ... сыйымсыз моральға жат қылық жасаған; жеке еңбек шартына сәйкес
өзіне сеніп тапсырылған мемлекеттік, қызметтік, коммерциялық және заңмен
қорғалатын өзге де ... ... ... ... ... жағдайларда
жеке еңбек шартын жұмыс берушінің ынтасы бойынша бұзу тәртіптік сипаттағы
шара болып табылады. Сондықтан да, осы ... ... ... теріс әрекет байқалған күннен бастап бір ай ішінде және ... ... ... бастап 6 ай ішінде жол беріледі.
Заңнамада қызметкердің кейбір категорияларымен ... ... ... ... қарастырылған. Мысалы, ... ... ... ... ... тәртіп бойынша сол қызметке
алуға құқылы мемлекеттік органның тиісті лауазымды адамы шығара алады.
Саяси ... ... ... мемлкеттік қызметтегі әкімшілік
мемлекеттік қызметкерлермен ... ... жаңа ... ... ... ... ... негіз бола алмайды. Заңсыз
қызметтен шығарылған әкімшілік мемлекеттік қызметкер өкілетті ... өз ... мен ... сот ... ... ... ... жұмысқа жасалған жеке еңбек ... ... мен ... ... ... жұмыстар атқарушы
тараптар бір апта бұрын екінші тарапты ... ... ... өз еркімен
мерзімнен бұрын бұзуға құқылы. Маусымдық қызметкерлермен жеке ... ... ... ынтасымен, жұмыс берушідегі жұмысты өндірстік ... ... 2 ... ... ... ... және ... бір жұмыс күні ішінде жұмыс орында болмаған және еңбекке
уақытша ... ... 1 ай бойы ... үздіксіз болмаған
жағдайларда да бұзылуы мүмкін.
Жеке еңбек ... бұзу және ... ... ... ... Бұйрықта, қызметкердің еңбек кітапшасында және ... ... ... ... ... ... сай дәл
баяндалып және еңбек туралы заңның тиісті баптарына немесе өзге ... ... ... жазылуға тиіс.
Жұмыскердің еңбек жолы құжаты жұмыстан ... күні ... ... ... жұмыс беруші толық есеп айырысуы керек. Жұмыс
берушінің ... ... ал ... жеке ... ... ... кезде
оған тиесілі басқа да төлемдер белгіленген мерзімдермен салыстырғанда
кеміктірілген ... ... ... ... ... қоса өтемақы
төлейді. Өсімақының мөлшері жалақы төлеу жөніндегі міндеттемелерді орындау
күніне Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің ... ... ... ... ... ... ... тиіс болған күннен кейінгі
күннен бастап әрбір кешіктірілген күнтізбелік күн үшін есептеліп, төленегн
күнмен аяқталады. Жеке еңбек ... ... ... ... ... ... ... соңғы жұмыс күнінен кешіктірілмей жүргізіледі.
Заңсыз жұмыстан шығарылған қызметкерді жұмысқа ... алу ... ... Жеке ... шарты заңсыз негізде бұзылған не басқа
жұмысқа заңсыз ауыстырылған жағдайда еңбек дауын қарайтын орган ... ... ... ... ... ... жеке ... шартының заңсыз бұзылуына байланысты бұрынғы жұмысына
қайта ... ... ... ... ... ... ... бірақ
үш айдан аспайтын уақыт үшін орташа табысы төленеді.
Жұмыскердің өтініші бойынша оның жұмысы туралы және ... ... ... ... жұмыс берушіні заңнама міндеттейді.
Қорытынды
Еңбек қатынастарын құқықтық реттеу ... мәні мен ішкі ... ... және құқықтық санат ретіндегі еңбек құқығының қағидаттары
туралы мәселеде маңызды теориялық және ... мән бар. ... ... ... ... ... ... еңбек қатынастарының
реформалаудың қажетті шарты, олар республикадағы әлеуметтік-экономикалық
қайта құру ... ... ... ... ... ... қағидат орталық ұғым болады, себебі ол барлық
құқықтық жүйенің негізінде алынған. Қорытылып жинақталған түрінде қағидат
өзі туындаған құқықтық ... ... ... ... жинақтайды. Осыған
сәйкес еңбек құқығының қағидаты негізге алынатын, бастаушы ... ол ... және оның ... ... ... мәні ... ... жағдайда ол құқықтық қағидатқа айналады. Заң ғылымында құқық
қағидатары – ... ...... ... ... пікір бар.
Қағидатты нормативтік бекітуден бас тарту оны құқықтық сана ... ... ... ауыстыруға тікелей байланысты. Құқықтық санады адам
ойына баға беру элементі бар, ал ғылыми санат ретінде қағидат ... ... ... іске ... деңгейінде қалады. Бұл екі жағдайда да
қағидат өз міндетін жоғалтады, себебі практика жүзінде іске аса алмайды.
Себебі: жеке еңбек ...... ... жас ... ... бұзу және ... ... ерекшеленеді. Жеке
еңбек шарты – теориялық тұрғыдан күрделі мәселе болып табылады. Осы туралы
Қазақстан Республикасы ... ... 19 ... 2003 ж. ... ... жөніндегі сот практикасы туралы нормативтік қаулысы куә болады.
Азаматтардың еңбектік құқықсубьектілігін жастық критериймен қатар еріктік
критерий сипаттайды. Ерік ... ... ... ... ... Сотпен әрекетқабілеттігі шектеулі деп ... ... ... субьектісі бола алмайды. Психикасы бұзылғандықтан
ол азаматтар қызметтік, кәсіпкерлік және еңбектік қызметін бақылай алмайды,
өздеріне ... ... ... ... ... ... өту керек, азаматтардың еңбектік құқықсубьектілігінің нақтылы
мазмұны олардың еңбекке нақты ... мен ... ... олардың денсаулығының жағдайынан тәуіелді. Сондықтан, ... өз ... ... ... ... мөлшер мен шектерде
еңбектену қабілеттігі оның құқықсубьектілігінің мазмұнымен ескеріледі. Бұл
қабілеттіктерді еңбек нарығында ... өзі ... ... ... ... ... шартын жасау кезінде бағалайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Нормативтік құқықтық актілер:
1. ... ... ... ... мен ... ... Алматы, 2008ж.
2. Қазақстан Республикасының “Еңбек кодексі”,-15.05.2007.ж. Юрист.2008
3. «Кәсіптік одақтар туралы» Қазақстан Республикасының заңы 9 сәуір 1993 ж.
№2107.- /Қазақстан ... ... ... ... ... ... Юрист, 2007ж.
4. «Мемлекеттік қызмет туралы» Қазақстан Республикасының заңы 23 ... // ... ... ... ... негізгі заңдарының
актілері.- Алматы: Юрист, 2003 ж.
5. «Халықты жұмыспен қамту туралы» Қазақстан Республикасының заңы 23 ... ... ... ... ... ... ... Юрист.2007
6. «Әскери қызметшілердің контрактісі» туралы Қазақстан Республикасының
заңы 20 ... 2001ж.- ... ... ... ... №8, ст ... «Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері туралы» заңы ... 1998ж.- // ... ... ... ... 1998ж, ... ... Республикасының заңына өзгертулер мен ... ... ... «Мереке күндері туралы» Қазақстан Республикасының заңы 13 желтоқсан
2001ж. ... ... ... ... ... заңдарының актілері
9. Қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру және қаржыландыру ... ... ... ... ... 19 ... 2001ж. №836. -
//САПП РК, 2001ж, №23, ст.288.
10. Қазақстан Республикасының Жоғарғы ... ... ... ... ... ... тарату кезінде азаматтардың өмірі мен
денсаулығына келтірілген зиянды өтеу ... ... ... (22 қараша 2005ж).
Арнайы әдебиеттер
1. Н.Ә.Назарбаевтің 2008 жылғы Қазақстан халқына арналған жолдауы. 7 ақпан,
2008 ж., «Егемен Қазақстан» .
2. ... К.А. ... ... по советскому праву.-М.,1964.
3. Абайдельдинов Е.М. Соотношение международного и национального права
Республики ... ... ... ... ... ... 2002.
4. Абайдельдинов Т.М. Содержание специальной трудовой правоспособности. -
//Вестник КазГУ, серия юридическая, 1993, № ... ... Т.М. О ... некоторых принципов трудового права :
вопросы теории. - // Человек и право, 2001,№4.
6. ... С.М. ... ... ... кодексінің жалпы
сипаттамасы. ҚазҰУ хабаршысы, заң сериясы. Алматы., №4(44)-2007. 4-7 ... ... Т.М. О ... ... и иных обязательствах
Республики Казахстан. - //Вестник ... ... ... 2000, №4 (17).
8. Арынбаев Н.О работающих собственниках. - // Қаржы-Қаражат. Финансы
Казахстана, 1999, №8-9.
9. ... С., ... Р. ... ... ... ... - // Труд ... Проблемы. Факты. Комментарии, 1999, № 9.
10. Берешев С.Принципы государственного регулирования заработной ... ... ... ... - // Труд в ... 2000, № ... ... С. Регулирование заработной платы в Республике Казахстан: ТОО
«Баспа», ... ... Н.В. ... на ... по службе государственных служащих. -
// Сборник ... ... ... Международного Летнего Юридического
университета Фонда «Сорос-Казахстан».- Алматы: ТОО «Аян Эдет»,1999.
13. Димитрова С.А Прововые проблемы ... и ... ...... ... ... С.А. ... аспекты регулирования труда иностранных граждан.-
//Государство и право, 1995,№5.
15. Жумагулов Б.Т. ... ... ... ... служащих в Республике Казахстан. Автореф. Дисс.
Канд.уч.степ. – ... ... ... С. А. Трудовое право переходного периода: проблемы ... ... - // ... и ... 1995, № ... Д.К. ... Трудовое правоотношении РК и рынок Алматы, 1997 ж, 8 бет
[2] ... ... ... ... ... ... ... С.А.Трудовые право переходного периода: проблемы использования
зарубежного опыта // Хозяйство, труд, право,1995,№4.
1Хохлов Е.Б. Правовое регулирование труда в современных условиях: проблемы
теории ... ... ... ... Санкт-Петербург,1992.
1 Нургалиева Е.Н. Механизм правового регулирования трудовых отношений в
условиях многоукладной экономики( по ... ... и ... См.: Идрисова С.Б.Договор как метод регулирования
социально-трудовых отношений. Астана,Фолиант,2004.
1 Маврин С.П.Современные проблемы общей части российского трудового права
.СПб.,1992,; СМ.: Бритова Т.К.,Павлова С.В.Общая ... ... в ... ... ... 1994.
1 Ермагамбетова Ж.Б.Суд – надежный защитник трудовых прав наемных
работников//Тураби,2004,№3.
1 Орловский Ю.П. Трудовое законодательство в ХХI веке// Право и экономика,
2004,№1.
1 ... Е.Н. ... и ... ... казахстанского трудового
законодательства / Сборник международне стандарты в области социально-
трудовых прав и свобод граждан и возможности трансформации их ... ... ... ... ... 2003.
1 Сыроватская Л.А. О правовом регулировании трудовыхотношений в
современных словиях//Государствоиправо,1994,№1.
1 Нургалиева Е.Н. Механизм правового регулирования труда. Аматы, Жеті
жарғы, ... ... С.Г. ... ... ... конфликтов // Общественные науки и
современность,1997,№2.
1 Иванов С.А.Трудовые право переходного периода: проблемы использования
зарубежного опыта // ... ... ... Е.Б. ... ... ... в современных условиях: проблемы
теории практики. Автореф. докт. дисс. Санкт-Петербург,1992.
1 Нургалиева Е.Н. Механизм правового регулирования трудовых отношений в
условиях ... ... по ... ... и ... См.: Идрисова С.Б.Договор как метод регулирования
социально-трудовых отношений. Астана,Фолиант,2004.
1 Маврин С.П.Современные проблемы общей части ... ... ... СМ.: Бритова Т.К.,Павлова С.В.Общая характеристика трудовых
прав в новых условиях. Санкт-Петербург, 1994.
1 Ермагамбетова Ж.Б.Суд – ... ... ... прав ... ... Ю.П. ... ... в ХХI веке// Право и экономика,
2004,№1.
1 Нургалиева Е.Н. Проблемы и перспективы развития ... ... / ... ... стандарты в области социально-
трудовых прав и свобод граждан и ... ... их ... ... ... ... ... 2003.
1 Сыроватская Л.А. О правовом регулировании ... ... ... ... Е.Н. ... правового регулирования труда. Аматы, Жеті
жарғы, 1996.
[3] Қазақстан Республикасының “Еңбек кодексі” 15.05.2007 ж, Алматы, 2007 ж.
[4] ... В.Л., ... И.К. ... ... Учебник для вузов. М.,
Российская правовая академия. С.81
[5] С.С. Алексеев. Общая ... ... М., 1987. 206 ... ... ... ... ... П/р. Ю.П.Орловского МЦФЭР. 2004 197 б.
[7] Трудовое ... ... ... П/р. ... МЦФЭР. 2004 197 б.
[8] В.И. Уваров. Қазақстан Республикасының еңбек құқығы. Алматы. 2003 ж.
[9] Трудовое ... ... П/р ... М., ... ... ... туралы,” – Қазақстан Республикасы – С.118 жасының
Заңы 23.07.99 ж. Алматы, 2004 ж.
[11] Қазақстан Республикасының Азаматтық ... ... ... 27.12.94.
өзгертулер мен толықтырулар. Алматы. 2002. (33-40 баптары)

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Табиғат пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау саласындағы басқарудың ұйымдық-қүқықтық нысандары12 бет
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары49 бет
Биржаларда сатып алу – сату шарттары10 бет
Жабдықты беріктікке есептеу5 бет
Сатып алу-сату шартының түсінігі және маңыздылығы23 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет
Броконьерлікке, аңшылық және балық аулау ережелерін бұзушылықтарға қарсы күрес бойынша ішкі істер органдарының жұмысын ұйымдастыру29 бет
Бұрғылау сұйығын дұрыс пайдаланбаудан немесе технологиялық қасиеттерді бұзудан пайда болатын қиындықтар35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь