Алаштың алдаспаны

Балдәурен – балалық шақтағы бір бейне әлі есімде. Ол ауылдағы Тасқынбай атаның келбеті еді. Қадірменді қария тарих туралы, өткен бабалар өмірі туралы керемет әңгімелер айтатын. Соның бірі төмендегідей толғаныс-тын.

“Батырлардың ішіндегі хас батыр ғана өлімнен қорықпаған, келер күн, ұрпақтың ертеңі деп найзасын көкке шаншып, шарқ ұрған солардың бірі ғана емес-ау, бірегейі Бердіқожа батыр еді ғой. Ол тек шанышқылының ғана емес, алты Алаштың, тұтас қазақтың қайсар, ер мінезді ұлы болатын. Әттең ... Осы күнге дейін бабамыздың жерленген жерін біле алмай жүргеніміз өкінішті-ақ!” – дейтін қария. Со­дан кейін ол кісі бізге мейірлене көз тастап: “Ал, сендер, балаларым, алда-жалда батыр бабаларың туралы естіген-білгендерің болса – ұрпаққа естелік қалдырыңдар, зиратын тапсаңдар, басына барып дұға оқып, кіндік қаны тамған жердің бір уыс топырағын біздің атымыздан салыңдар. Сонда бабаларыңның аруағы бір аунап түсері хақ!”, деп аталық аманатын айтушы еді. Бұл сөзді кейінірек Қаратай Тұрысов, Мекембай Омаров ағаларымыз да еске алып, қостап-қолдап, қуаттап жүретін.
Одан бері де көп уақыт өтті. Талай су ағып, бірталай дүние өзгерді. Ұрпақтың алмасуы, қоғамның ауысуы болды. Қайда жүрсем де ауыл ақсақалы аманат еткен сол бір сөз құлағымнан кетпей қойды. “Шанышқылы Бердіқожа батыр! Ол кім? Қандай батыр, несімен батыр болған? Неге шанышқылы деп тұтас рудың атын батырға қосарлап айтады? Қазақ еліне қандай еңбегі сіңген? Тарихта бар болса, жерін жаудан қорғаса, ерлік көрсетсе – неге есімі Қарасай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай және тағы сол секілді батырлардың қатарында аталмайды? Зираты қайда? Ұрпақтары неге үнсіз?” деген сауалдар жан-жағымнан үздіксіз қаумалап, үнемі мазалап жүретін. Әсіресе соңғы кездері: “Неден бастау керек? Кімге бару қажет?” – деп жиі ойланатынмын. Мұның жауабы бір күні табылды.

2005 жылдың 22 шілдесі болатын. Қызметтен келіп, әдеттегідей “Егемен Қазақстан” газетін оқи бастадым. Онда филология ғылымдарының докторы, профессор Ақселеу Сейдімбектің “Байғозы батыр” атты көлемді дүниесі жарық көріпті. Оқып отырып төбем көкке бір елі жетпей қалды. Таптым! Табылды!

Мақалада шанышқылы Бердіқожа батыр туралы ғалым – қаламгер ағамыз бір рет емес, үш жерде ерекше атап көрсетіпті. Төмендегі жолдарды жүрегім толқып, сірә, он-жиырма рет оқыған шығармын. “Байғозы батыр өз кезегінде ... керей Жарылғап, әлтеке Жидебай, шанышқылы Бердіқожа, шапырашты Наурызбай, уақ Баян, албан Райымбек сияқты батырлармен жорықтас жолдас, төс тигізген дос-құрдас болады. Осы орайда Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің сөзі еске түседі, – деп жалғастырады ғалым. — “Абылай ханның заманындағы қазақ жұртынан шыққан батырлар қаракерей Қабанбай, қанжығалы Бөгенбай, қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, көкжарлы көкжал Барақ... шанышқылы Бердіқожа, сырым Малайсары... балтакерей Тұрсынбай, тарақты Байғозы, он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай, Малай жәдігерден Жауғаш, Биғаш, бөрі тонды бөрте атты, бөрі бас Орманшы, ақсары Шотана, қозған Биікше мерген, қарауылшысы әлтеке Жидебай, уақ Баян. Бұл айтылған батырлардың бәрі де Ербекейше бұзау жарып батыр атанған емес, жалғыз жүріп қалмақтың қамалын бұзған батырлар...
        
        Алаштың алдаспаны
Бердіқожа батыр туралы біз не білеміз
Балдәурен – ... ... бір ... әлі есімде. Ол ауылдағы
Тасқынбай атаның келбеті еді. Қадірменді қария тарих туралы, ... ... ... керемет әңгімелер айтатын. Соның бірі төмендегідей толғаныс-
тын.
“Батырлардың ішіндегі хас батыр ғана өлімнен қорықпаған, келер ... ... деп ... ... ... шарқ ... ... бірі ғана
емес-ау, бірегейі Бердіқожа батыр еді ғой. Ол тек шанышқылының ғана емес,
алты Алаштың, тұтас қазақтың ... ер ... ұлы ... ... ... Осы
күнге дейін бабамыздың жерленген жерін біле алмай жүргеніміз өкінішті-ақ!”
... ... ... ... ол кісі ... мейірлене көз тастап: “Ал,
сендер, балаларым, алда-жалда батыр бабаларың ... ...... ... қалдырыңдар, зиратын тапсаңдар, басына барып дұға
оқып, кіндік қаны тамған жердің бір уыс ... ... ... ... бабаларыңның аруағы бір аунап түсері ... деп ... ... еді. Бұл ... ... ... Тұрысов, Мекембай Омаров
ағаларымыз да еске алып, қостап-қолдап, қуаттап жүретін.
Одан бері де көп ... ... ... су ... бірталай дүние өзгерді.
Ұрпақтың алмасуы, қоғамның ауысуы болды. Қайда жүрсем де ауыл ... ... сол бір сөз ... ... ... ... Бердіқожа
батыр! Ол кім? Қандай батыр, несімен батыр болған? Неге шанышқылы деп ... атын ... ... айтады? Қазақ еліне қандай еңбегі сіңген?
Тарихта бар болса, ... ... ... ... ... – неге есімі
Қарасай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай және тағы сол ... ... ... ... ... ... неге үнсіз?” деген сауалдар
жан-жағымнан үздіксіз қаумалап, үнемі ... ... ... ... ... ... керек? Кімге бару қажет?” – деп жиі ... ... бір күні ... ... 22 ... ... ... келіп, әдеттегідей “Егемен
Қазақстан” газетін оқи бастадым. Онда филология ғылымдарының ... ... ... ... ... атты ... дүниесі жарық
көріпті. Оқып отырып төбем көкке бір елі жетпей қалды. Таптым! Табылды!
Мақалада шанышқылы Бердіқожа батыр ... ...... ... ... ... үш жерде ерекше атап көрсетіпті. Төмендегі ... ... ... он-жиырма рет оқыған шығармын. “Байғозы батыр өз ... ... ... әлтеке Жидебай, шанышқылы Бердіқожа, шапырашты
Наурызбай, уақ Баян, ... ... ... ... ... ... төс
тигізген дос-құрдас болады. Осы орайда Мәшһүр Жүсіп ... сөзі ... – деп ... ғалым. — “Абылай ханның заманындағы қазақ
жұртынан шыққан батырлар қаракерей ... ... ... ... Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, көкжарлы көкжал Барақ... шанышқылы
Бердіқожа, сырым ... ... ... ... ... он сан
Орта жүзге ұран болған Олжабай, Малай жәдігерден Жауғаш, Биғаш, бөрі тонды
бөрте ... бөрі бас ... ... Шотана, қозған Биікше мерген,
қарауылшысы әлтеке Жидебай, уақ Баян. Бұл ... ... бәрі ... ... ... ... ... емес, жалғыз жүріп қалмақтың қамалын
бұзған батырлар...
Алтын қақпалы қорғанды бұзатұғын жолда сырым ... да бар ... ... да бар еді, – ... ... Жүсіп”.
“Егемендегі” мақаланы оқи отырып, Бердіқожа батыр ру, тайпаның, шағын
елдің емес, ... ... ... алты ... ... ... ... сайлап, кегін алмай қоймаған, артынан ерген бір қауым ... нар ... ер ... ... анық ... ... ... мұрындық
болған мақаладан кейін дереу баба жөнінде ... ... ... ... Алаштың атақты шежіресі атанған Мәшһүр Жүсіптің ... ... ... түскені 1993 жылы Алматыдағы “Жалын” баспасынан шықан
М.Көпейұлының “Қазақ шежіресі” атты ... ... ... 73-ші ... ... Мәшекең “Шанышқылы Бердіқожа” деген арнайы ... ... Онда ... ... бар: ... хан заманында шанышқылы
Бердіқожа батырды жерге таласып, кектесіп ... руы ... ... ... руы – туғаны көптігінен ұстап алып өлтірейін деп жатқан
екен:
Туысқаны аз ... ... ... жоқ ... ... ... кіші ... соң бәлем,
Қаратал Қояндыға қосыңды тая, —
деген екен. Сол айтқаны айтқандай болып, ... ... ... ... ... ат ... мінген соң, әкесін өлтірген екі ағайынды неме ... ... ... ... ... өлтіріп, бірі қашып, “бұл Арқада болсам,
мені тірі қоймас” деп, Бұхар кеткен ... Соны ... қуып ... ... ... ... өлтіріпті. Бердіқожаны жоқтаған жоқтауында айтылған
екен:
Мінгені Бердекемнің қара алаяқ,
Жау, шіркін, кіселепті-ау аямай-ақ.
Бердіқожа батыр балаларын сынағанда былайша ... ... ... ... үш ... болыпты, бір-бірімен тетелес туған. Бірде пышақты сабын
жерге тіреп, ұшын жоғары қаратып, балаларына:
– Ана жақтан ... ... мына ... ... ... – дейді
екен. Үлкен баласы домалап келуін ... дәл ... ... келгенде,
тайқып, жалтарып аунайды екен. Екіден соңғысы ... ... ... ... аунайды екен. Пышақтың өзі жалтарады екен. Өзін жау
өлтірерін ... соң, ... ... ... Жау ... ... ғой, менің сүйегімді алып кете алмассыңдар, бір
бармағымды кесіп алып, маңайлас жерлеріне көміңдер де, ... там ... ... ... Мені есіне алғандар дұға ғылып өтер, — деп.
Дағанделі өзенінің жағасына там салыпты, шошақ мола күні бұл ... тұр ... ... өзені Қарқаралыға қараған елдің шетінде,
Көкшетау, Дуана тауларынан көрініп тұрады, – ... ... ... үстінде, Жетісуға барғандар Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... ... деседі”.
Мәшһүр Жүсіп атамыз қалдырған жазбаларында осылайша ой түйіпті.
Жоғарыдағы сөйлемдерді оқығаннан кейін мен тағат ... ... ... XVІІІ ... ... ... сол ... мен билер жөнінде жазған кітаптарын іздестіре бастадым. Ішінен
Бердіқожа ... ... ... ... ... ... ... жүріп,
Мәшекең жазып кеткен Қарағанды облысындағы Қарқаралы ... ... ... ... Мұндайда уақыт өтіп бола ма? ... ... ... ... ... зерттеулер, мақалалар мен архивтік мәліметтер
бірте-бірте жинақтала бастады. Үстіміздегі жылдың мамыр айында ... ... ... ... ... Мәшекең атамыз жазғандай, Дағанделі
өзенінің биік бір белесінде Бердіқожа батырдың тамы бар болып шықты.
Дереу жолға жиналдық. ... ... ... тілшісі мен
операторы, тағы бірнеше азамат осы жылдың 17 мамырында Қарқаралыға ... ... ... азамат, Қарқаралы ауданының әкімі Ниханбай Омарханов
жылы жүзбен күтіп алып, батыр ... ... өзі ... алып барды.
Қарқаралыдан 250 шақырым қашықтықтағы Темірші ауылына түске таман іліндік.
Ауылдан 45 ... ... ... ... Көкшетау мен Дуана таулары
орналасқан екен. Екі таудың аралығындағы Дағанделі өзенінің биік ... ... ... екі ... ғасыр бұрын тұрғызылған батыр бейітінің қос қабырғасы
құлап, кесектері жан-жақта шашылып ... ... ... ... ... жел мен жауыннан мүжіліп, күн көзі қақтаған батыр
мазары өзінің ... ... ... ... ... метр ... доғал, төрт құлақты, биік етіп соққаны көрініп тұр. ... ... ... ... иіннің бітісі оның шаршылы шикі кірпіштен өрілгенін
аңғартады. Бейіттен сәл төменде ... ... ... бар ... қырық құлаштай. Суы таза әрі суық. Кезінде бұл маңайда, іргедегі
Дағанделі өзені бойында ... ... ... ... ... ... ... осы жерде XVІІІ ғасырда Абылай хан туының астына бір қол болып
бірігіп, Қазақ елін қанымен, ... ... ... ... Қарасай,
Жәнібек, Барақ батырлармен тізе қосып айдаһардай Қытай мен ... ... ... ... ... ... ... батырдың мүрдесі
жатыр дегенге не сенеріңді, не ... ... ... арнайы ат
басын тіреп келген бізді Темірші ауылының ... ... ... ... түсті.
– Бала кезімізде көнекөз қариялар “бұл зиратта жаугершілік заманда қол
бастаған батыр жерленген” деп айтып отыратын. Кейіннен ...... ... ... ... ... жатқанын оқып білдік. Кейбіреулер
“Бармақтың бейіті” деп те атайды. Оның мәнісі ... ... ... ... жау қоршауында қалатынын сезген батыр үзеңгілес
жолдастарына бармағын қы­лышпен шауып беріп, оны ел көп ... ... ... ... Бұл ... ... Аңыз ... айтылады, –
деп Мәшһүр Жүсіп сөзін еске салды.
Ал Темірші ауылының тұрғыны Қабыкеш ... ... ... ауыл ... ... ... Осы Дағанделі өзенінің бойында 1968 – 1970 жылдары жылқы бақтым.
Онда ... суы мол, ... ... еді. Мына ... ... ... мына
жақтан Қарқаралының малшылары осынау көкорай шалғынды, майса алқапқа келіп
бас қосатын. Бірін-бірі қонаққа ... ... ... ... бірінде баршатастық керей Таңсықбайдың Қасені бұл ... ... ... ... ... ... еді. Мен бұл бейітті ... ... ... ... ... ... ... Содан бері
қаншама жылдар өтті. Күтім болмағасын бейіт құлап, топыраққа айналады емес
пе?..
Аудан әкімінің айтуынша, осы ... ... ... ... ... ... аса тарихи-мәдени ескерткіш бар ... ... үш мың ... ... тарихы бары белгілі. Ғалымдар бұл аймақтың
10-15 пайызы ғана ... алға ... Десе де, ... ... ... ... ... аясында бірқатар игілікті іс-шаралар
қолға алыныпты.
Кезінде қазақ өнерінің ордасы атанған ... ... ... ... ... ... ғимараттарға жөндеу (реставрация)
жүргізуде едәуір жұмыстар атқарылыпты. Әкімнің айтуынша, іргесі қаланғанына
156 жыл ... ... ... ... ... келтіріліп, Абай
тоқтаған үй мен дәулескер күйші Тәттімбеттің мазары жөндеуден өтеді екен.
Сонымен қатар дауылпаз ақын ... ... ... ... ... сазгер-әнші Мәди Бапиұлының мұраларын жарыққа шығару үшін де қомақты
қаржы бөлініпті. Бір атап айтарлығы осынау игілікті ... ... ... ... ... ісі де жоспарда бар екен.
Сонымен, өзіміз басына тәу етіп, Құран бағыштаған, кіндік қаны тамған
жерден алыс жатқан Бердіқожа батыр ... ... ... ... ... Енді ... бар деректерге бір сәт назар аударып көрелік. Қазақстан
ұлттық энциклопедиясының 2-ші томының (Алматы, 1999 жыл) ... да орын ... ... ... батыр (шамамен 1690-1770
ж.ж) – жоңғарларға қарсы шайқаста қол бастаған аға батыр. ... ... ... ... батырсыз хан кеңесін өткізбеген,
жорыққа да шықпаған. Оны Ұлы жүзде Төле ... ... ... ... ұлы ... ... құрметтеген. Бердіқожа батыр Аягөз,
Бұланты-Білеуті және ... ... ... Іле ... ... Ебі,
Алакөл, Алтайдағы Ұланасу, Қандысу, Айдынсу, Шар, Шорға ... ... ... ... ... маңындағы, Аңырақайдағы
шайқастарда Ұлы жүз жасақтарына басшылық еткен” деп жазылған. Басқа-басқа,
ғылыми-тарихи жағы жіті ... ... ... ада ... ... ... ... Демек, Бердіқожа батыр Абылай ханның дәуірінде
әрі қолбасшы, әрі ірі саяси қайраткер болғаны ... ... ... ... ... ... ... үш жүздің игі жақсысы бас қосқан хан ... ... ... – оның ... асқан кемеңгер адам екенін
дәйектейді.
Тарихи тақырыпқа тың түрен салған, қазақ ... ... ... Қабдеш Жұмаділовтің “Дарабоз” романында да Бердіқожа батырдың достыққа
берік, адамгершілігі мол, қиындықта әрдайым жолдас-жораның жанынан ... ... адам ... ... ... ... Бердіқожаның 1729
жылы Итішпес – Алакөл бойында қалмақтармен болған ірі шайқаста кертөбелінен
айырылған қаракерей Қабанбайға ... ... атын ... қаптаған қалмақ
қолынан батырды аман алып ... ... ... ... “Дарабоз” атануына себепші болған да сол Бердіқожаның ... ... ... ... ... мен ... екеуі жан аямас дос ... жыл бойы ... тізе ... Орта жүз ... бірге соғысады.
Шежіреші Мәшһүр–Жүсіптің: “Шанышқылы Бердіқожа – Абылай заманындағы ең
атақты, ең сенімді батырлардың бірі”, деген сөзі Бердіқожаның ... да хас ... ... ... керек.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың “Жалаңаш баба” деген шығармасында ... ... ... ... ... ... Бөгенбай, шанышқылы
Бердіқожа, көкжарлы көкжал Барақ батырларды атайды. Зерделі ақынның сөзіне
сенсек, көкжал Барақ пен тама ... ... ... ... 2000
жауынгерлерді бастап, Алатаудағы қырғыз ауылдарын шауып, көп олжамен
қайтыпты. Осы ... ... ... жер мен керуен жолдары үшін даулар
азаттық жолында ... ... екі ел ... ... түсіріпті. Осы кезде
“Қордай, Шу бойы мен Талас аймағын қорғап, тыныштықты орнататын ... ... – деп, оған ... ... ... ... хан дау мен келіссөздерге
араласпаған екен. Бұл тарихи мәліметтерге ... ... ... ... емес, екі ел арасын бітімгершілікке шақырып, жер, ел, ер ... ... ... елші де ... аңғарамыз.
Ғалым, қаламгер Ақселеу Сейдімбек жоғарыдағы айтқан мақаласында
ғасырдан астам ... ... (XVІІ – XVІІІ ғ.ғ.) бұл ... ... хандығы
үшін, бір жағынан шығын мен құрбандық әкелсе, екінші жағынан – мемлекеттің
орнығуына, ... ... ... ... ... нығаюына, туған
жердің халық санасында киелі сипат алуына, ең ... ... ... ... ... ... ... халық жадына орнығуына ... ... ... ... ... сол ... қазақ халқы үшін шын ... пен ... ... ... ... халқының жоңғар (ойрат, қалмақ)
шапқыншылығына қарсы жүргізген “Ұлы Отан соғысында” (А. ... ... ... ... Ұлы жүздің шанышқылы руынан шыққан ... ... ... аталуының қисыны бар. Бұны тарихи жазбалар да, сол
кездегі деректер де толық растайды.
Қаламы ... ... ... ... ... ... ... томдық шығармалар жинағында ... ... ... 2002 жыл)
шанышқылы Бердіқожа туралы қызықты әрі тың деректер молынан бар ... ... ... ... деп сөз ... Хан Абылай аттанды дегенді естіп,
Келіпті шанышқылыдан Бердіқожа ...
Мәнісі мол, жүгі ауыр осы бір өлең ... ... рет ... ... жыраулар мұрасын айғақтап, қадым кітап, көне жазбаларды
қопарыстаған сәтті күндердің бірінде, ... ... ... ... ... ... – Жүсіптің “Мес” жинағынан ұшыратқан екем. Екі жүз
жылдық ойрат – қазақ соғысының ... ... ... ... хан үш ... ... қалмақтың бетін теріске бұрған әуелгі ұлы жорықтарының біріне
дайындалып жатқан шағы болса керек. “Келіпті ... ... ... емес. Соңында аз ба, көп пе, тастүйін жасағы бар ...
Көз алдыма ақбайпақ қара тұлпарға ... ... ... ... ... ... Сол ... бастап Бердіқожа есіміне назар ... ... ... ... ... ... ... атты жыр бар
екен. Арнайы алдырып көрдім. Шақпақ жол оқушы дәптеріне араб ... ... ... бірақ әлдебір ұмытылған эпостың екі бөлек үзігі
сияқты, аяғы және жоқ – жақсылығын көре тұра ... ... ... ... де, ... ... заманындағы атақты ер екені,
қаракерей Қабанбай, қанжығалы Бөгенбай, керей ер ... ... ... ... ... ... батыр болғаны аңдалған”.
Жазушы Мағауин осылай ой өрбітіп, Бердіқожаның көптеген ерлік істерін,
батырлық мінезін алға тартады.
Тағы бір жерінде қаламгер: ... ... ... – ұлт ... ... ... ұстаған байшыкеш – ... ... ...... ... ... – ұлт тұлғасы деп жарияланған, Алаштың туын
көтеріп, елін сақтаған аруақты батырлар ... ... ... ... ... атаусыз қалып жатқан бүгінгі күні, әрине, ... ... ... аталас ағайыны билікке жетпеген басқа да
арыстар ... бір ... ... ... қара ... болған Бердіқожа
батырдың есімі де ұмытылуға жақындаған еді. Әйтеуір мүлде ... деп ... ... ... атты ... ... ... батырларының қатарында атадым”, – деп жазыпты. Аталасы үшін ғана ... ... алты ... ... үшін атқа ... елінің тәуелсіздігі
жолында жан берген қазақтың қайқы қара қылышы – ... ... ... ... ілтипатпен еске алған жазушы ағамызға мың алғыс.
Мұхтар Мағауиннің сөзінен көп ... ойға ... ... ... бір
нәрсе мені мазалап, қояр емес. Неліктен ... ... ... тастап Арқа жеріне келіп, мәңгі тыныс тапты? Не себеп? Бұл
жайында ... не ... ... ... ... әрі ... ... Иван Григорьевич
Андреевтің “Қырғыз – қайсақтың Орта жүзінің сипаттамасы” деген ... ... ... ... ... Оның ... 1781 жылы Абылай
хан қайтыс болғасын Алатаудан асырылған қырғыз ... ... ... ... Міне, осы кезде Аягөз маңына қоныс тепкен Бердіқожа ... ... ... ... 1785 жылы ... тұсында батыр
бастаған қазақ қолы қырғыздарға күйрете соққы береді. Бердіқожа батыр 18
жыл бойы ... ... ... отырған жерін тастап келгенде, қырғызға
қарсы шыққан жорықтарында көмек бермеген аягөздік наймандарға ... ... ... 1783 жылы ... ... ... біржолата
көшіп келеді. “Егемен Қазақстан” газетінде (27.06.07.) басылған ... ақын ... ... ... ... ... ... көкжал Барақ, ер Жәнібек, ... ... ... ... ... ... Райымбек” деп ұлылар қатарына қосады.
И. Андреевтің жазуына қарағанда, Бердіқожа бастаған Шанышқылы ауылы
малға бай, жылқысы көп, ұзын саны үш жүз ... ... ... Бердіқожа
батыр Арқаға наймандарға өкпелеп келді ме, ... ... да ... болды ма,
ол жағын анық біле алмаймыз. Ақиқаты – ... ... ... ... ... батырдың өлімі туралы да әртүрлі дерек бар. Орыс офицері ... ... ... ... ... ... аз ғана қолмен
қырғызға қарсы шайқасқа аттанады. Іле өзеніне келіп, ... ... ... қолы артта қалған жасақты күтіп аттарын отқа жібереді. Осы
кезде қырғыздың жасағы, шамамен 80 адам, олар да аттанысқа ... ... ... ... ... қазақтың үстінен түседі. Бердіқожаның басын шауып,
далаға тастап кетеді. Мұндай ... ... ... ... ... ... қуа жө­неліп, ұрыста жеңіп, Есенгелді манаптың ұлын ... ... ... алып еліне қайтады.
2007 жылы Бішкек қаласында жарық көрген ... ... ... ... кітапта Бердіқожа батырдың Есенқұл бастаған
көп қолмен аямай шайқасып, ... ... ... қаза тапқаны
жазылған. Демек, батырдың қырғыздардың қолынан мерт болғаны ақиқат.
Бердіқожа батыр – 1786 жылы ... ... ... қыс кезінде
қаза тапқан. Ауылға жетіп, қаралы хабарды естірткен соң, ... ... ... Есенгелді манаптың ұлын пышақтап өлтірген.
Батырдың артында інісі Секлоян (Секержан) мен төрт ұлы ... ... ... енді бірі – Шоқ, ... ... ... ...
Арманы жоқ батыр жау қолынан өледі деген сөз бар – Ер ... ... ... ... соңынан ерген шанышқылылардың бір ... ... ... соң ... ... өтіп, абақ-керей арасына барып,
керей ішіндегі шанышқылы атаны құрайды. Сол шанышқылылардың бүгінгі ұрпағы
өздерін керейміз, ... ... ... ... жүр. ... олардың
кейін өз жері Ташкент маңына қайта оралғаны туралы да тарихи дерек бар ...
Бірқатар тарихи жазбаларда Бердіқожаның аруақты, ... өте ... ... ... ... қаншалықты әулие – ... ... ... айту қиын екенін біле тұра, біз куә болған бірнеше жайт Бердіқожаның
тегінің ... емес ... ... ... табылды. Тез жетіңіздер!” деген хабарды ... ... ... ... жоғарыда айттық. Сол жолы аудан
әкімі Ниқанбай Омарханов бізді жылы ... ... ... ... ... бар екенін байқағанбыз. Оған біз онша көңіл аудармадық.
Қабылдауында отырып ... ... ... ой ... бастағанда ұялы
телефоны шыр ете қалды. Сөйлесіп жатып көзіне ... жас ... ... келсек, Ниханбайдың тұрмысқа шыққан қызы бірер апта перзентханада
толғағы қысып, босана алмай, қиналып жүр екен. Құдайдың құдіретінде шек ... ... ... ... ... жатқанда мынадай қуанышты хабарды
естіп, төбеміз көкке жеткендей болды. Өзі де ... ... ... ... ... ... кісі ғой” дей берді ...
Тағы бір көрініс. Батыр бейітінің басына барғанда күмбезге лашын келіп
қонып, адамнан да, киноға түсіріп ... ... да ... міз ... ... Біз мұны ... ... қызғыштай қорғап жүрген киелі құс
деп түсіндік.
Қарқаралыдағы Құнанбай мешітінің имамы ... қажы ... ... ... ... дұға ... сәтте ойламаған жерден төбемізге
дала ... ... ... жүргені де таңқаларлық жайт еді. Не алыстап
кетпей, не ... ... ... ... ... да жүрді. Біз көлікке
отырып Қарқаралыға қарай бет алғанда, төбемізде қалықтай ұшып, едәуір жерге
дейін ... ... ... бұл ... ... ... ... болар...
Мұхтар Мағауин өзінің кітабында ... ... ... ... сыр шерткен екен. Көкшетау мен ... ... ... ... жайлауы болып саналады. Жазушыны батыр бейітіне бастап келген
Кенже Қашымашымовтың айтуынша, 1965 ... 22 ... ... қара ... ... ... ... тоғыз мың қойы үсіп өліпті. Ал ... ... ... Балтабек Жұмабековтың бір тоқтысы да шығынға
ұшырамапты. Тіпті, екі-үш ... ... ... ... бұл ... ... мұны ... аруағының қасиетіне балайды. Маңайдағы
ауылдардан батыр бейітінің басына арнайы ... ... ... бір ... бас ... тілеп жүргендер әлі күнге бар екен.
Батыр жерленген жердің тағы бір ... бұл жай ғана жер ... ... “Тауарих хамсада” жазылғанындай, Абылай хан шүршітке ... ... ... ... дәл осы ... ... бойына ордасын
тігіпті. Бұл – баяғы Құнанбай қажы ... ... үш ... ... айтып,
ұлан-асыр ас берген жер. Ас берілген Көкшетау тауы ежелгі “Қозы Көрпеш –
Баян сұлу” жырындағы ... ... ... Ащы мен ... ... Дағанделі өзенінің бастауы оң қабақ, биік жерде тұр. ... ... кең ... ... алаштың хас батыры, қазақтың қайсар ... да ... ... таңдамаса керек.
Бердіқожа батырдың кіндік қаны ... ата ... Сыр мен ... ... екендігінде ешкімнің шүбәсі болмауы тиіс. Батырдың
атадан балаға жалғасқан шанышқылы ... ... ... ... ... Шымкент, Сарыағаш, Ташкент, Тараз, Алматы, Түркістан,
Кентау және тағы ... ... ... ең ... осы ... ... туралы деректерді іздеуге түрткі
болған, қазақтың шежіресін, аймақтың тарихын жетік білетін, көпті көрген,
көзі ашық Нұрмұхамед ... ... еді. Осы ... ... мұрасын
зерттеп, оны тиянақтап, көпшіліктің назарын аударған баба ұрпағы ... ... де айта ... ... кезінде Ташкентті билеген датқа Молдақошық, Баба ... Әзиз ... ... ... пен ... атақты күйші-сазгер Қазанғап
Тілепбергенұлы, мемлекет және қоғам қайраткері Қаратай Тұрысов, жазушылар
Немат Келімбетов және Тұтқабай Иманбеков, ... әнші ... ... ... бөленген Мейрамбек Жексембиев, Ошақбай Көлбаев пен ... ... ... ... ... Кеңес Одағының батырлары
Ілесбек Жолдасов пен ... ... ... ... ... ... ... Тайыр Тастандиев, Алқар Оңғаров, халық әртісі Алмагүл
Сүгірбаева, ... ... ... ... ... Сүлеев пен Өрісбай
Чоманов, Еуропа, әлем біріншіліктерінің жүлдегері, боксшы Нұржан Сманов,
тағы басқа ... ... ... мен осы жолдардың авторы да Бердіқожа
батырдың ұрпақтары екенін мерей-мәртебе тұтады.
Осы ... ... ... ... ... да ... ... Ақтамберді
жыраудың:
“Білімді туған жақсылар,
Аз да болса көппен тең!
Жақсысы кеткен ауылдың,
Артынан жақсы ... ... ... тең!” – деген аталы сөзінің ақиқаттығына ... көз ... ... Ұрпағы бардың – ұланы бар, ал ұланы бардың –
ұлылығы ұмытылмайды...
Бір әттеген-айы, батырмен ... ... ... ... ... ... ... сынды батырлардың есімдері Қазақ
елінің көп қалаларындағы көшелерге, ... мен ... ... ... ... ... ... аталмауы көңілге қаяу түсіреді. Демек,
шанышқылы Бердіқожаның тарих сахнасына қайта шығып, кейінгі өскелең ұрпаққа
ұран ... кезі ... Тек бұл іске ... ... ... ... еңбек ететін нар тұлғалы азаматтар қажет-ақ.
Осы жерде қисыны келетін бір ой, әлі ... ... ... ... туған жылы мен өлген жылын дәл анықтай алмай келеді.
Ұлттық энциклопедияда 1690 жылы өмірге келіп, 1770 жылы ... өтті ... ... И. ... 1685 жылы ... 1786 жылдың қантарында қайтыс
болды деп жазады. Мұндай әрқилы ... ... ... де ... жүргені жасырын емес. Осыны бір ізге түсіру біздің міндетімізге
жататыны анық.
Батырдың атын асқақтату – ... атын ... үшін ... ... ... күнге жалғастыру, елін сүюдің үлгісін ұрпақтың ... үшін ... ... ... ... ... ... хас батырларды құрметтеу – өткенді жаңғырту, болашаққа бағдар,
келешекке кемел қадам жасау.
Бердіқожа батырды енді ... ... ... ... ... ... ... ұрпақ санасынан ұмытылып, өшіп қалуы да ... ... Алаш ... алға ... ... адалдық танытқан хас батыр
Бердіқожаның есімін қайта жаңғыртып, оның ... ісін ... ... ... арқылы мемлекет тарапынан атқарылатын ... ... ... ... ... ... тарихи деректер мен мағлұматтарды
жинастырып кітаптар ... ... ... ... ... елінде есте
қалдыру шараларын қолға алса – нұр үстіне нұр болар еді.
Автор туралы анықтама
Бақтыбай Қасымбеков 1958 жылы ... ... ... институтын үздік бітіріп, Мәскеудегі ... ... және ... химия институтының аспирантурасын аяқтап, техника
ғылымдарының кандидаты, одан ... ... ... ... 70-тен астам
ғылыми еңбектер мен патенттердің иегері. ... ... ... асыл заттарды кристалды түрде өндіру процесі мектебінің
негізін ... Ол ... ... ... ... ... зерттеп,
зерделеумен де айналысып жүр. Қазір Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің
ақпарат басшысы болып қызмет ... ... ... техника ғылымдарының докторы, профессор.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Бухгалтерлік баланс3 бет
Бухгалтерлік және қаржылық есеп20 бет
Дебиторлық борыштар есебі (алынуға тиісті шоттар)31 бет
Дебиторлық және кредиторлық берешектер есебі44 бет
Дебиторлық және кредиторлық қарыздар есебі36 бет
Дебиторлық және кредиторлық қарыздар есебі туралы5 бет
Совет хан ғаббасов15 бет
Алаш партиясының құрылуы мен мақсаты7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь