Бауыржан Момышұлы шығармаларындағы Абай дәстүрі

″Туады ерлер, ел үшін″
Өлмейді ісі мәңгілік,
Өшпейді абзал есімдер.
Ұрпаққа жетіп мәңгілік
Кетпейді естен асыл ер,-
деп ақ жалын ақын Жұбан Молдағалиев жырлаған.
„Ерлік – елге мұра, ұрпаққа - үлгі” бабаларымыздың әрбір жүріп өткен жолы – біз үшін үлгі, шежіре, тағдыры – тарих деп есептеймін.
„Ел ерімен еңселі”, „Елім” деп еңіреп туған ерлердің есімі еш уақытта елеусіз қалмайтыны ақиқат, халық мұндай қаһарман ұлдарын жыр аңызға айналдырып, өшпес ерлігін ауыздарынан тастамай, жан жүрегінде сақтайды. Бүкіл бір елдің қасиетін өз бойына дарыта алған, туған ұлтын шексіз сүйіп, терең қадір тұтқан халқымыздың қаһарман ұлы – Бауыржан Момышұлы.
Туған жерім Мыңбұлақ, арналы Ақсай,
Ішсем суы татиды шекер, балдай
Қызғалдақ, қалың егіс, көк жоңышқа
Сенен артық жер, шіркін, өтер қандай, –
деп өзі жырлағандай Бауыржан Момышұлы 1910 жылы Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Мыңбұлақ ауылында дүниеге келген.
Кейін „Ұшқан ұя” атты кітабында баяндағандай, Бауыржан атаның әкесі Момыш пен көкесі Момынқұлдың тәрбиесінен көп өнеге алған.
„Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің”,- деп, дана халқымыз айтқандай, оның бойындағы адамгершілік – асыл қасиет, алдымен анасының ақ сүтінен дарыса, екіншіден, өскен ортасының тәрбиесінен дарыды деп ойлаймын.
Қаршадайынан-ақ жігерлігі, қайтпас қайсарлығы, бойында бір жұмбақ күштің жасырынып, жанартаудай өз кезегін күтіп жатқандығы аңғарылады.
Жеті жылдық білім алған Бауыржан ата алғаш еңбек жолын мұғалімдіктен бастайды, кейін қаржы саласында екі жылдай жұмыс істейді.
1932 – 56 жылға дейін үзбей әскери қызметте болған Бауыржан атаның жолы - өзінше бір ерлік дастан. Ол Ұлы Отан Соғысының жан беріп, жан алысқан қиян-кескі майданында-ақ асқан ер жүректілігімен, әділетсіздікке қаны қас, қиындыққа қайыспас қайсарлығымен, соғыс тактикасын жете меңгергені, дарынды қолбасшылығымен аңызға айналып, қаншама өнер туындыларының басты кейіпкеріне айналды.
Бауыржан ата туралы қаншама көркем шығармалар дүниеге келді. Олар Александр Бектің „Арпалыс”, Әзімхан Нұршайықовтың „Ақиқат пен аңыз”, келіні Зейнеп Ахметованың „Шуақты күндер”, ұлы БауыржанМомышұлының „Жанымның жарық жұлдызы” және тағы басқа шығармалар еді.
Тумасынан асқан дарынды Баукең 1956 жылы ең алғаш қаруын қаламға айырбастап, бірыңғай жазушылықпен айналысады. Оның қарымды қаламынан туған „Ұшқан ұя”, „Артымызда Москва” , „Майдандағы кездесулер”, „Куба әскері”, „Жон арқа”, „Өмір өшкен жоқ” атты түрлі шығармалар әдебиетімізге қосылған ерлік рухқа толы, елеулі де мол мұра болды.
Ер елімен еңселі. Б. Момышұлының үлкен әдебиетке келуінен де оның отаншылдығын, өз қаруластарына деген сүйіспеншілігін көреміз.
„... Менің көп достарым, майдандастарым опат болды. Егер солар белгісіз күйде қала берсе, онда оның өзі тірі қалғандардың арына, бәрінен бұрын өз басымның ар-намысына шек келтірген болар еді”,- дейтін Баукең.
[1] Б. Момышұлы ″Ұщқан ұя″. Алматы. ″Жазушы″. 1975 ж. № 1603. 384 бет.
[2] А. Бек ″Арпалыс″. Алматы. ″Жалын″. 1977 ж. № 979. 232 бет.
[3] Қ. Жұмалиев ″Стиль - өнер ерекшелігі″. Алматы. ″Жазушы″. 1966 ж. № 231. 228 бет.
[4]А. Құнанбаев ″Өлеңдер″. Алматы. ″Мектеп″. 1987 ж. № 1204. 158 бет.
[5] Т. Нұртазин ″Шеберлік туралы ойлар″. Алматы. ″Жазушы″. 1968 ж. №5. 288 бет.
[6] З. Қабдоллов ″Сөз өнері″. Алматы. ″Мектеп″. 1982 ж. № 1937. 364 бет.
[7] А. Ормантай ″Мәңгі тірі Момышұлы″. Алматы. ″Қазақпарат″. 2000 ж. № 84. 176 бет.
[8] Т. Қожакеев ″Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселері″ . Алматы. ″Қазақ университеті″. 1993 ж. 142 бет.
[10] С. Тойшыбаева, Е. Дайрабаев, Т. Қожакеев ″Мектепте қазақ әдебиетін оқыту″. Алматы . ″Мептеп″. 1968 ж. 198 бет.
[11] А. Құнанбаев ″Қалың елім қазағым″. Алматы. ″Жалын″ 1995 ж. 384 бет.
[12] ″Болашақ″газеті. №10. 7 мамыр.
[13] З. Ахметова ″Шуақты күндер″.
[14] Б. Момышұлы ″Қанмен жазылған кітап″.
[15] Ә. Нұршайықов ″Ақиқат пен аңыз″.
        
        ӘОЖ: 82:929
БАУЫРЖАН МОМЫШҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АБАЙ ДӘСТҮРІ
Даурбекова Ширинкуль Седазымқызы
Б. Момышұлы атындағы №44 орта мектеп. Шымкент ... ... ел ... ісі ... ... есімдер.
Ұрпаққа жетіп мәңгілік
Кетпейді естен асыл ер,-
деп ақ жалын ақын Жұбан Молдағалиев жырлаған.
„Ерлік – елге мұра, ұрпаққа - ... ... ... ... өткен
жолы – біз үшін үлгі, шежіре, тағдыры – ... деп ... ... ... ... деп еңіреп туған ерлердің есімі еш
уақытта елеусіз қалмайтыны ақиқат, халық мұндай қаһарман ұлдарын жыр аңызға
айналдырып, өшпес ерлігін ауыздарынан тастамай, жан ... ... бір ... ... өз ... ... ... туған ұлтын шексіз сүйіп,
терең қадір тұтқан халқымыздың қаһарман ұлы – Бауыржан ... ... ... ... ... суы ... ... балдай
Қызғалдақ, қалың егіс, көк жоңышқа
Сенен артық жер, шіркін, өтер ... ... өзі ... ... Момышұлы 1910 жылы Жамбыл облысы, Жуалы
ауданы, Мыңбұлақ ауылында дүниеге келген.
Кейін ... ұя” атты ... ... ... ... ... пен көкесі Момынқұлдың тәрбиесінен көп өнеге алған.
„Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің”,- деп, дана халқымыз айтқандай,
оның бойындағы адамгершілік – асыл ... ... ... ақ ... екіншіден, өскен ортасының тәрбиесінен дарыды деп ойлаймын.
Қаршадайынан-ақ жігерлігі, қайтпас қайсарлығы, бойында бір жұмбақ
күштің жасырынып, ... өз ... ... ... ... ... ... алған Бауыржан ата алғаш еңбек жолын мұғалімдіктен
бастайды, кейін қаржы саласында екі жылдай ... ... – 56 ... дейін үзбей әскери қызметте болған Бауыржан атаның жолы
- өзінше бір ерлік дастан. Ол Ұлы Отан Соғысының жан беріп, жан ... ... ... ер ... әділетсіздікке қаны қас,
қиындыққа қайыспас қайсарлығымен, соғыс тактикасын жете меңгергені, дарынды
қолбасшылығымен аңызға айналып, қаншама өнер туындыларының басты
кейіпкеріне айналды.
Бауыржан ата ... ... ... ... ... ... ... Бектің „Арпалыс”, Әзімхан Нұршайықовтың „Ақиқат пен аңыз”, келіні
Зейнеп Ахметованың „Шуақты күндер”, ұлы ... ... ... және тағы ... шығармалар еді.
Тумасынан асқан дарынды Баукең 1956 жылы ең алғаш қаруын қаламға
айырбастап, бірыңғай жазушылықпен айналысады. Оның қарымды қаламынан туған
„Ұшқан ұя”, „Артымызда ... , ... ... ... әскері”,
„Жон арқа”, „Өмір өшкен жоқ” атты түрлі шығармалар әдебиетімізге ... ... ... ... де мол мұра ... елімен еңселі. Б. Момышұлының үлкен әдебиетке келуінен де оның
отаншылдығын, өз қаруластарына деген сүйіспеншілігін көреміз.
„... Менің көп достарым, майдандастарым опат ... Егер ... ... қала ... онда оның өзі тірі ... ... бәрінен бұрын өз
басымның ар-намысына шек келтірген болар еді”,- дейтін Баукең.
Ол өз шығармаларында өзінің адамгершілігін, азаматтық тұлғасын бар
мүмкіндігінше беруге ... ... ... да сол ... ... білді. (Бауыржан атаның Ұлы Отан Соғысының 20 жылдығына
арнап сөйлеген өзінің үн таспасы).
Менің ғылыми жұмысымның тақырыбы „Бауыржан ... ... ... ... ... болғандықтан, мен батыр атаның шығармаларындағы
мәселелердің ұлы Абаймен үндестігіне ... ... ... ... ... ұлы ... ... үшін көп іздендім.
Сонда екі ғұламаның шығармаларындағы басты-басты мына ... ... биік ... рухани тазалық, шындық пен ар-намыс, ел
бірлігі, отаншылдық, ... ... ... ... тақырыптарындағы
үндестікке тоқталдым.
Ұлы Абай шығармаларында шындықты былай суреттейді:
„Шындық – мансапқорлыққа, екі жүзді жәдігөйлікке, тоғышарлыққа қарсы
әділеттің алмас қылышы”. Бұл туралы ұлы Абай ... ... ... ... ... „Жігіттер ойын арзан, күлкі қымбат” деген өлеңінде ол
тіршілікте көзі көрген, халық тәжірибесін танытқан шындықты айта ... ... ... шақырады.
Ал Бауыржан ата өзінің шығармаларын бастан аяқ тек тамаша бір
қасиетке - „шындық” атты ұлы ... ... деп ... ... ... – шындық. Шындықты суреттеп жазу кемістік
емес, керісінше, ... ... ... ... бас шабатын айбалта, бұл өтіріктің тамырын шабатын айбалта. Кім
өтірік айтатын болса, оны мен ... ... ... ... ... ... қалған киелі сөз, қисапсыз ойлар
баршылық. Соның бірі Төле би ... ... ... ... сөз
шындықсыз байланбайды”,- деген. „Шындықты айтсан рас, маймылға да құлақ
ас”. „Алысар болсаң шыныңды айт, қауысар болсаң, сырыңды айт”,- деген екен
Төле би ... ... адам ... қор қылатын үш нәрсе бар, содан сақтанбақ
керек: әуелі – надандық, екіншісі – ... ... - ...... ... жоқтығы, дүниеде еш нәрсені оларсыз біліп
болмайды.
Еріншектік – күллі дүниедегі ... ... ... ... ... – бәрі ... ... – күллі адамзаттың ең қас жауы. Ол ұятсыздық, жігерсіздік.
“Ар ұялар іс қылмас”,-дейді ұлы ... ... ұлы ... болашақ
ұрпаққа қай істі істесенде ар-ожданның таразысына сал, ақылмен істеген
істің ... де, ... де ... ең ірі, ең ... сөзі - ... Батыр атаның „Байлық мұрат
емес, жоқтық ұят емес, намысың үшін өлсең бопты” дейтіні де ... ... Ол ... ұя” ... ...... алтын түбі” деген.
Бойы бұлғаң,
Сөзі жылмаң
Кімді көрсем, мен сонан
Бетті бастым,
Қатты састым,
Тұра ... ... ... Абай осы ... ... ... ... шығып
сынаған.
Намыс – азаматтың алтын түбі. Әке-шешесін сыйлаған балада ғана намыс
болады. Оларды ұялтпайтын, сүйегіне таңба түсірмейтін, ... ... ... ... ... ... дейді. Ер жігіттің елі – ата-
анасы, Отаны - өз үйі деп Бауыржан атамыз айтқан.
Ұлы ... ... ... ... болмағының, бірінің тілеуін
бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі аз болатұғындығынының, қызметке таласқыш
болатұғынының, өздерінің жалқау ... ... не? ”- деп ... қоя
отырып, өз елінің, өз қандастарының күншілдігініне, бірін-бірінің
жетістігін көре ... ... ... ой ... „Әрбір
мақтаншақ қорқақ, ақылсыз, надан келеді; әрбір ақылсыз, надан арсыз келеді;
әрбір арсыз, жалқаудан сұрамсақ, өзі ... ... ... ... жоқ ... ... ата ... біреудің жетістігін көре алмаушылық сияқты
теріс әрекеттерді жек көреді. Соған дәлел, генерал-майор Чернюгов
Бауыржанға,
Панфиловшылдығы, оның дәстүрін сақтағыштығы үшін сөгіс ... ... ... қаймықпастан: „Панфиловтың аты ешқашан да өшпейді, оның
дәстүрі Кеңес ... ... ... өмір ... ... деп ... екен.
Батыр атаның күншілдікті, намысты, ерлікті сынау арқылы да өзгелердің
және ... биік ... ... ... ... өлеңдерінде „Адам баласы бірін-бірі сүйе білсін,
бірінен-бірі жаулық ... ... ... ... ... ... ойын арзан, күлкі қымбат” деген өлеңінде:
Кемді күн қызық дәурен тату өткіз,
Жетпесе, біріңдікін-бірін жеткіз!
Күншілдіксіз тату бол шын көңілмен
Қиянатшыл болмақты естен кеткіз,-
деп ... ... ... ... ... достықтың түбі – татулық
деп түйіндеген есептеймін.
Ал қаһарман батыр Бауыржан Момышұлы атамыз:
Достық дегеніміз - ... ... ... ... дос ... ... қашып құтыла алмайсың, басыңда бұлт шалса іздеп таба алмайсың)”,-
деген.
Ұлы Абай қалың еліне, ... ... жан ... ... ... болашағына үңіледі. Сол елін, жұртын жүдетіп отырған керағар сұм
заманның кемшілік қайшылықтарын өткір және әзіл сынайды. Оның әсіресе
„Қалың елім ... ... ... атты ... сол ... қазағаның
халіне қиналған ақынның тұлғасын танимын.
Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки бұзған жоқ па елдің сиқын?,-
деген өлең жолынан елін, қайран ... ... ... ... жүрегі
жатқан жоқ па?
Ұлы Абай өзінің шығармашылығында елін жүдетіп отырған “алтыбақан
алауыздықты” қатты сынады. Халқының болашағын ойлаған ұлы ... ... ... ... ... „Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті – ыстық қайрат,
нұрлы ақыл, жылы жүрек”, - деп адам ... ұлы ... ... ... еңбекпен байланыстырып, ақыл-ойдың жемісі деп
көрсетеді.
Ал Бауыржан ата „Адамгершілік – ар ... ... Адам ... ... үшін ... шыншылдық, тату достық, таза жүрек керек дейді.
„Талаптының ... ... қада ... ... жоғары адамның
алдында жат қалықтар жасауға ешкімнің батылы бармайды. Себебі, оның мысы
болады”, „Жан жүрегі таза, рухы биік адамды ешкім ... ... Абай сөз ... ... ... қойды. Ол өз шығармасында мынандай
деген пікірді айтады:
Өлең сөздің патшасы, сөз ... ... ер ... ... ... жылы ... ... келсін айналасы,- деп әдебиеттің, тілдің адамзат
өмірінде алатын орны туралы айтса, Бауыржан Момышұлы атамыз да тіл туралы
былай дейді: „Ежелден, атам ... ... ... ... өсіп, өніп
от басындағы үй тіршілігінен бастап, қоғам, халық, ел-жұрттың, ... ... ... – ғылымның атаулы санасы екені даусыз. Тілсізді
– айуан дейді. Тілі кедей елді ... ... ... ... деп ... адам баласының негізгі қасиеті болғандықтан – тіл байлығы елдің
елдігін, жұртшылығын, ғылыми-әдебиетін білдіреді”.
Абай еңбек және еңбек адамы туралы: „Сақалын сатқан ... ... бала ... ... Бауыржан атамыз: „Өмір сүргің келсе, сүріне еңбек
ет”, „Именіп жүріп көрген игіліктен, қарсыласып жүріп көрген бейнет артық”,
„Арпалысып алған абырой ... ең ... ... ... ата өз шығармаларында білімді ел ең қуатты ел болатындығы
туралы ... Ол өз ... ... ... ... мына сөзге мән
берейікші: “Ақыл айтар мезгілді мың жасаған шалдай бол” ,- дейді батыр
атамыз. Демек білімді адам ол ... ... мың ... ... ... Ол:
“Қоғамды өзгертіп дамытатын жастардың қолында”,- десе, Абай: ... сөз, ... ... ... дей ... ... ... білім
жұтамайды” деген.
Ұла Абай:
“Құлақтан кіріп бойды алар,
Тәтті ән мен әсем ... ... ой ... ... ... сүй”,- деп өзінің “Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы”
өлеңінде өнерді терең толғаған. Қазақтың ән өнеріне, жалпы тіршілігінде
алатын орны ... ... ... ... азығы, ол халықтың бүгіні мен
келешегі оның арманы мен қиялы жалпы болмысы, қай тілде айтсада аударусыз
түсінікті, кім-кімнің жүрегіне жетіп жатады”,- дейді. ... ... ... компазитор деп те танимыз.
Ал Бауыржан Момышұлы өнер саласында қазақтың киелі аспабы домбыра
туралы былай дейді:
Екі ішектің, бірін ... ... сәл жай ... ... қазақ емес, нағыз қазақ домбыра.
Бауыржан Момышұлы: “Домбыра деген қазақтың қасиетті дүниесі. Өздерің
тарта алмасаңдар да, қадірлей білесіңдер. ... ... ... ... сіңдіру осындайдан бастау алады. Домбыраның сырлы сарына ауыздан
балғын бала, уызына жарымаған көтерем ... ... ... ... ... ... баласы туған халқының жанын
білмейді, ал халықтың жанын түсінбеу деген тамыры шабылған ... ... ағаш ... ... сая да бола ... жеміс те бермейді”,-деп
Бауыржан атамыз қазақтың ән өнерін, ... ... адам ... ... ... ... суреттеп берген деп түсінемін.
Менің ғылыми жұмысымның негізгі мақсатында ... ... ... екі ұлы
тұлғаның, қоғам қайраткерінің халқым деп қалтқысыз қызмет еткен, елім деп
емірене сүйген бабаларымның шығармашалығында іздену болды.
Өзімнің азды-көпті ой ... ... ... ... мәнінде өз тұғырында, әлі зерттелу биіктігінде көріне қоймаған
Бауыржантану ... ең ... бой ... және соны әрі ... бірі боламын деген ойдамын.
Бауыржан атаның өмірі мен әдебиетке қосқан үлесін және қазақ
поэзиясының асқаралы шыңы, ... ... ... ... ... аша ... мен де ... атаға жүрек жарды өлеңімді арнағым
келіп отыр:
Ақыл, сөзді көңілге түйіп алғаймын,
Көк жүзінде қыран болып самғаймын.
Ұлы жолын Бауыржандай ... ... ... ... ... мені бейбітшілік жыр әні,
Қалықтасын халқымның ән-ұраны.
Батыр ата атындағы мектепте
Өсіп келед Бауыржаншыл қыраны.
Ата сөзін ... құп ... ... жанатұғын мен болам.
Егеменде, тәуелсіз Қазақстанымның
Лаулап жанған Бауыржаншыл қыз болам!,-
деп өзімнің пәк жүрегімнен жарып ... жыр ... ... ... ... ... ... толы қалдырған мұраларынан
отансүйгіштікті, елжандылықтышығармаларынан нәр, үлгі ала отырып, XXІ
ғасырдың иегерлері, біздер, Бауыржаншыл ұрпақ болып өсеміз.
Екі ғұламадай елімізді, ... ... ... ... ... ... ... етеміз.
Елбасымыздың Жолдауында көрсетілгендей, дамыған елу мемлекеттің
қатарына енуге барлық білім парасатымыз бен дарынымызды бағыттап, аямай тер
төгеміз.
Себебі, біз еліміздің ертеңіміз!
Қолданылған әдебиеттер
[1] Б. ... ... ұя″. ... ″Жазушы″. 1975 ж. № 1603. 384 бет.
[2] А. Бек ″Арпалыс″. Алматы. ″Жалын″. 1977 ж. № 979. 232 бет.
[3] Қ. ... ... - өнер ... ... ... 1966 ж. ... 228 бет.
[4]А. Құнанбаев ″Өлеңдер″. Алматы. ″Мектеп″. 1987 ж. № 1204. 158 бет.
[5] Т. ... ... ... ... ... ... 1968 ж. №5.
288 бет.
[6] З. Қабдоллов ″Сөз өнері″. Алматы. ″Мектеп″. 1982 ж. № 1937. ... А. ... ... тірі Момышұлы″. Алматы. ″Қазақпарат″. 2000 ж. №
84. 176 бет.
[8] Т. Қожакеев ″Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселері″ . Алматы.
″Қазақ университеті″. 1993 ж. 142 ... С. ... Е. ... Т. ... ... ... ... Алматы . ″Мептеп″. 1968 ж. 198 бет.
[11] А. Құнанбаев ″Қалың елім қазағым″. Алматы. ″Жалын″ 1995 ж. 384
бет.
[12] ″Болашақ″газеті. №10. 7 ... З. ... ... ... Б. Момышұлы ″Қанмен жазылған кітап″.
[15] Ә. Нұршайықов ″Ақиқат пен аңыз″.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бауыржан Момышұлы шағармасының зерттелуі43 бет
Мемлекеттік тіл28 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Балуан Шолақтың ән мен өлеңін өрбітуге ықпалы4 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ. деректері бойынша)37 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Қазақтың тұрмыс - салт дәстүрі негізінде мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке баулудың әдістемесі25 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь