Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі

Көркемдік дамудың,әдеби процестің маңызды бір заңдылығы-әдеби байланыстар-әдебиет әлеміндегі тоғысулар мен қарым-қатынастардың, рухани байлықтардыңалмасуы.Қай әдебиет болса да өзара байланыссыз, қарым-қатынассыз толық кемеліне келе алмақ емес.Қазақ халқының әдеби даму тарихында оның өзге халықтармен әдеби байланысы,зерттеу ісінде ғалымдар З.Ахметов, Ө.Күмісбаев және Ш.Сәтбаева т.б еңбектерінің ролі ерекше.
«Әдебиеттану терминдер сөздігінде»: «Әдеби байланыс-ұлттық әдебиеттер арасындағы көркемдік дәстүрлер жалғастығы, ықпалдастығы.Әдеби байланыс нышандары жазушының қалыптасқан әдеби дәстүрлерге табан тіреуінің нәтижесінен, сондай-ақ тамырлас әдебиеттер арасындағы типологилық ұқсастықтан туындайды» /1.62/, - делінген.
Әрбір халықтың да эпикалық аңыздаулары қатарынан қаһармандық жырлардың алатын орны үлкен. Р.Бердібай «Эпос мұраты» еңбегінде батырлық эпос туралы мынадай пікір келтіреді: «Ең алдымен батырлық эпос елдің сан ғасырларда бастан кешкен тарихын, салт-санасын өзгеше көркем жинақтайды; түрлі оқиғаларға өзіндік көзқарасын, бағасын белгілейді, алдан күткен үмітін, аңсарын білдіреді. Тарихта орын тепкен белгілі оқиғалар мен істердің дәлме-дәл шежіресі, көшірмесі болмағанымен, қаһармандық эпос сондай құбылыстардың терең, түпкілікті мәнін, тұжырымын аңғартады. Эпикалық жинақтаулардың қайталанбас ғажайып табиғатының бір қыры осында. Әсіресе қаһармандық жырларды ел жүрегіне жақын ететін олардың отаншылдық идеямен суарылғандығы. Адам қоғамы дамуының барлық кезеңінде де рудың, тайпаның, мемлекеттік бірлестіктердің тыныштығын, бүтіндігін қорғау, қаптасқан жауды жеңіп, бақытты өмір орнату мәселесі ең күрделі проблема болып келген.
Батырлық жырлардағы ерліктің сипаты өзгеше. Мұндағы қаһармандар ел үшін қандай да болмасын қауіпке қарсы барады, жаулармен арпалысады, неше түрлі сергелдең сарсаңға, ауыр сындарға душар болады, ақырында, жеңіске, мұратына жетеді. Міне, осындай «жеңілмейтін қаһармандарды» суреттеуі және оның басына ең асыл қасиеттерді жиып беруі халық қиялының шексіздігін көрсетеді және эпикалық жырлардың ерекшелігін танытады» /2.34-35/.
Қазақтардың қаһармандық эпостары ішінен жұртшылыққа неғұрлым танымал «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», «Қамбар батыр» секілді нұсқалардың жалпы бітімінде классикалық батырлар бітіміне тән өрнектер толығырақ байқалатынын көреміз.
Жалпы қаһармандық жырлардың көбіне тән негізгі бейнелерінің бірі – батырдың ғажайып туысы болып табылады. Қаһарманның қандай жағдайда туғанын тәптіштеп айту тек композициялық тәсіл немесе өмірбаяндық қажетті элемент қана емес, мұның мәні тереңіректе жатыр. Қартайған ата-ананың, дүйім бір елдің жаратқаннан перзент сұрап, мінәжат етуі жеке отбасының ғана тілегі емес, белгілі бір ру, тайпаның шын мүддесі боп есептелуі эпостың басталуына ерекше құпия қуат дарытқандай болады. Демек, қаһармандық дастан экспозициясы аса үлкен көркемдік рөл ойнайды.
1. Ахметов З., Шоңбаев Т. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998.
2. Бердібай Р. Эпос мұраты. – Алматы: Білім, 1997.
3. Батырлар жыры. І, ІІ, ІІІ том. – Алматы, 1963.
4. Ниязова Ғ. Шығыс шайырлары. – Ақтөбе, 2003.
5. Сәтбаева Ш. Әдеби байланыстар. – Алматы: Жазушы, 1974.
6. Сәтбаева Ш. Казахская литература и Восток. – Алматы, 1982.
7. Қисса-дастандар. – Алматы: Жазушы, 1986.
        
        Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы
тақырып үндестігі
Ж. Қ. Әбдібаева
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті, Ақтөбе қ
Көркемдік ... ... ... бір ... ... ... мен қарым-қатынастардың, рухани
байлықтардыңалмасуы.Қай әдебиет ... да ... ... ... толық кемеліне келе алмақ емес.Қазақ ... ... ... оның өзге ... ... ... ісінде ғалымдар
З.Ахметов, Ө.Күмісбаев және Ш.Сәтбаева т.б еңбектерінің ролі ерекше.
«Әдебиеттану терминдер ... ... ... ... ... ... жалғастығы, ықпалдастығы.Әдеби байланыс
нышандары жазушының ... ... ... ... ... ... тамырлас әдебиеттер арасындағы ... ... /1.62/, - ... ... да ... аңыздаулары қатарынан қаһармандық жырлардың
алатын орны үлкен. Р.Бердібай «Эпос мұраты» еңбегінде батырлық эпос туралы
мынадай пікір келтіреді: «Ең ... ... эпос ... сан ... ... ... ... өзгеше көркем жинақтайды; түрлі
оқиғаларға ... ... ... белгілейді, алдан күткен үмітін,
аңсарын білдіреді. Тарихта орын тепкен белгілі оқиғалар мен істердің ... ... ... ... ... эпос ... құбылыстардың
терең, түпкілікті мәнін, тұжырымын аңғартады. Эпикалық жинақтаулардың
қайталанбас ... ... бір қыры ... Әсіресе қаһармандық
жырларды ел жүрегіне жақын ететін ... ... ... Адам қоғамы дамуының барлық кезеңінде де рудың, тайпаның,
мемлекеттік бірлестіктердің тыныштығын, бүтіндігін қорғау, қаптасқан ... ... өмір ... ... ең ... ... болып келген.
Батырлық жырлардағы ерліктің сипаты өзгеше. Мұндағы қаһармандар ел ... да ... ... ... барады, жаулармен арпалысады, неше түрлі
сергелдең сарсаңға, ауыр ... ... ... ақырында, жеңіске,
мұратына ... ... ... ... ... ... және
оның басына ең асыл қасиеттерді жиып беруі халық қиялының ... және ... ... ... ... ... қаһармандық эпостары ішінен жұртшылыққа неғұрлым танымал
«Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Ер ... ... ... ... жалпы бітімінде классикалық батырлар бітіміне тән өрнектер
толығырақ ... ... ... ... ... тән негізгі бейнелерінің бірі –
батырдың ғажайып туысы болып табылады. Қаһарманның қандай жағдайда ... айту тек ... ... ... ... ... ... емес, мұның мәні тереңіректе жатыр. Қартайған ата-ананың, дүйім бір
елдің жаратқаннан перзент сұрап, мінәжат етуі жеке ... ғана ... ... бір ру, тайпаның шын мүддесі боп есептелуі эпостың басталуына
ерекше құпия қуат ... ... ... ... ... аса ... ... рөл ойнайды.
Бұл жағдайда «Алпамыс батыр» жырында ... ... ... берілген.
Бүкіл Жиделі-Байсынды жайлап жатқан Байбөрі байдың салтанатын ... ... ... ... ... деген бай шықты,
Тоқсан мың екен қарасы,
Мұрындық ноқта тимеген.
Түйешілер мінбеген,
Сексен мың екен ... ... ... ... ... бай ... да, жоқ еді ердің баласы» деген
сөздермен тұжырымдайды. Баласыздықтың зары «Алпамыс ... ... ... ... жоқ ... ақы ... қу бас» ... сөз,
Сүйегімнен өтеді... /3.223-224/.
Осындай мотивтер парсы-тәжік әдебиетінің ұлы ... ... ... ... ... ... ... кеткен әйгілі «Шаһнама»
дастанында да көрініс табады:
Дидары аппақ, қалың түк төсін жапқан,
Сағат сайын, сәт сайын өсіп жатқан.
Нәрестені ап ... ... ... ... ... ұлылығын,
Айтты ол бетке шығарып жылы нұрын
Босанғалы парсыша «бәрестәм» деп
Сәби содан атанды Ростәм деп /4.17/.
Міне, ... ... ... бала ... сұрауы қабыл болғанын
көрсету ерекше мәнділікке ие болған. Бұл тұста адамның жаралуы ... ... елес ... ... көбіне тән ерекшеліктің енді бірі – батырдың ерте
есеюі, алыптықты жастайынан ... ... ... ... ... күйіп, тас жанған,
Алты жасар баланың
Елбеңдеген зарпына.
Өзі алты жасында
Қаршығасы қолында
Тазысы ерткен соңында... ... - деп ... ... ... бірі – ... ... Алпамыс он жасқа шыққанда
алыстағы қалыңдығын іздеуге әзірленген болып көрінеді.
Ашуы кернеп жөнеді.
Осыменен ... екі күн ... ... екі ... жер еді ... «Қамбар батыр» жырында қалмақтарға қарсы аттанған жас батырдың ерлігі
былайша суреттеледі:
Түртіп өтіп ... ... ... ... ... ... ... дастанында Рүстемнің батырлық күш қуатының кемелденіп,
ерте есеюі былайша өрнектелген:
Өсті арыстан. Бір жасқа келгенінше,
Емізді оны ... он ... соң ... нан жегізді
Жал-жая мен қуатты бал жегізді /4.18/.
Бір айда жылдық болады,
Үш жасына келгенде
Атқа шалқап құламай
Алты жаста арыстан.
Он екіге келгенде
Шақ келмейді ... ... да, ... ... ... арқылы халықтың ел қорғаны –
батырдың тек осындай, өзгеше бітімді болуын аңсаған, өз ... ... әсте ... ... бейнесін тудырғанын көруге болады. Эпоста
сүйіспеншілікпен суреттелетін бейнелердің бірі – ... ат ... ... ... өмір ... ... халқының тіршілігінде жылқы
малының ерекше ... ... ... ... сүт, ... ... сойса ет
дегендей жылқы түлігі ел санасынан өшпес орын алған, бұл тарапта неше алуан
аңыздар, өлеңдер, ... ... ... ... жүйрік жорға,
тұлпар, арғымақ тұлғасы көкке көтеріле мадақталады /2.50/. Сол ... ... ... ... ... ... ... алған шөмектей.
Омырауыңа болайын
Еділден шыққан бұлақтай /3.110/, - деп суреттейді. Ал «Алпамыс ... ... ...... ... ... суреттеледі:
Адыр-адыр бел еді
Адам қорқар жер еді
Неше қиын жерлерден Тегіәстей шауып келеді /3.26/.
Ал «Қобыланды батыр» жырында Тайбурылдың әр ... ... ... бірінен-бірі асып түсерлік қасиеттермен берілген. Сол ... ... жері ... ... ... хан ... бір-ақ күнде жеткенін көрсететін
көркем, кесек шумақтар.
Арандай ... ... ... ... ... ... ... қосады /3.76-80/.
Ал әйгілі «Шаһнама» дастанында Рүстем батырдың қиын-қыстау сәтте серігі
бола білген жүйрігі туралы мынадай көріністер бар:
Киімдерін жасырып тең ... ... жең ... ... аттанды сәтті күні,
Кең даланы оятты ат дүбірі /4.24-25/.
Міне, осындай алпауыт күшке толы тұлпар ... ... ... елең ... ... ... ... болады, сұлулық асқақтық, өршілдік ... ... ... мәңгі үлгісіндей тұтастығымен және кесектілігімен
таң қалдырады.
Батырлық эпостарға тән белгілердің бірі – ел ... ... ең ... әрі жары, тамаша сұлу, ақылды әйелдер бейнесінің жасалуы. Ал кейбір
халықтардың эпосында әйел қаһармандар батырлық жағынан ... келе ... асып ... боп ... ... ... ... әйел бейнелері жасалған. Бұлар рудың,
елдің бүтіндігіне септесетін дана ... ... та елес ... ... ... ... ... шеберлікпен сомдалады. Жырда ол жиі
көрінбегенімен, ең қажетті істерді ... неге ... мен ... ... сапардан,
Есен барып, сау қайтсам
Әйел де болсаң басыңды
Хан қылармын халыққа /3.88/, - деп суреттейді. Бұдан біз ... адал ... өз ... ... ... риза болғанын көреміз.
«Алпамыс батыр» жырында Гүлбаршын көп жайда отбасының жағдайында
көрінетін әйел.
Қалмақтарда бір ... ... бар ... қарадан бір қара ,
Зекетке алып жэеп жатыр.
Көкпарын шауып күніге
Қыз ойнағын қып жатыр.
Гүлбаршын тұр көнбестен,
Қыз ойнағын ... тұр ... ... берместен/3.225/.
Бұл жолдардан өзінің бас бостандығын іздеп ,адал жар иесі ... әйел ... ... ... Ер ... ... Ақшаханның
қызы Ақжүністің асқан сұлулығы былайша суреттеледі
Бет ашарын қарасың,
Жазғы түскен сағымдай
Ет ажарын байқасаң,
Терісінен айырған
Арпа-бидай ақ ... Және де ... де ... ... сүймеймін .
Сенің басың бұл күнде
Жерде жатқан қу тезек, - деген жолдарынан ... ... ... , өрттей лаулаған арыны елестейді.
Қазақ эпосында жасалғане әйелдер бейнесінің тізбегінде «Қамбар
батырдағы» Назым тұлғасы да ерекщеленіп ... ... өз ... ... талпынуы, әкесіне батыл шарт қоюы, Қамбармен сырласу үшін әрекеттері-
бәрі де бұрынғы қазақ әійелінің ... ... бір ... түсі ндіре
алады.
Қол ұстасып қыз Назым
Уәде қылсам сенімен,
Бір жаман ... малы ... ... айырылып
Абыройым ашылар
Қайғыменен басылар
Ат басындай жүрегім,- деген сөздерден Қамбардың Назымға деген
адал сезімінің ұшқынын аңғару қиын емес.
Шығыстың сөнбес ... бірі – ... ... әйелдер
бейнесіне көз жүгітсек, Мұнда атақты Рүстем батырдың айналасына топтасқан
әйел қауымының өзіндік ерекше орны бар. ... ... ... ... ажарын қарасаң
Бұл бәйшешек қызыл гүл
Нағылып оған тең келер,
Қалың кірпік астында
Көлеңкеде нұр көзі.
Якуттай екі ерін
Құлып басып ... тұр ... сөз ... қаһармандық эпостағы әйелдер бейнесі халықтың бір замандағы
ұғымына, әйелдің қоғамдағы қызметін ... ... ... ... ... көреміз.
Фирдоусидің «Шаһнамасы» үш бөлімнен тұрады. ...... ... ... ... ...... туралы бөлім (Рүстемнің
батырлығы туралы), үшіншісі – патшалар тарихы ... ... ... ... ... жылдардағы әртүрлі оқиғаларға арналған.).
Жалпы, «Шаһнама» - дүние жүзі әдебиеті тарихынан өшпес орын ... ... ... Енді екі ... эпостарындағы осындай тақырып
үндестіктеріне тоқталып өтсек.
Мифологиялық көріністер «Шаһнама» дастанында былай ... ... ... сынды.
Қара бұлттай қабарып нөсерлейтін,
Дала кейпін, түнертіп, өзен кейпін,
Көк тұман ғып жарқырап тұрған ... құс ... ... ... /4.15/. Яғни ... ... ... бірі осындай.
Осы тәрізді мифологиялық көріністер «Алпамыс батыр» дастанында да
кездеседі. Яғни Байбөрі ... күңі ... ұлы ... дүниеге келуі
туралы көріністер:
Күрек тісі кетпендей,
Кеңірдегінің тесігі
Жүгімен түйе өткендей /3.220/.
Үшінші бөлімде тарихи оқиғалар туралы сөз болады. Рүстемнің ... ... ... ... батыры және Иран елінің нағыз ері Хеджир арасындағы
оқиғалар турасында былай делінеді:
Екі батыр ... ... ... ... ... салысты.
Хеджир салды найзасын,
Зорабқа тура жүректен.
Болат найза сынады,
Зораб киген өте алмай
Сауыт пен қаттау жиектен
Найзасын Зораб ... үшін ... ... ... /7.90-91/. «Қобыланды батыр» жырынан да дәл осындай
сюжеттерді ... ... ... ... ... Қобыланды мен қалмақ
батыры Қазанның алғашқы кездесулерінде ... ... ... ... ... ... ... сапты шүңгіні,
Ырғай-ырғай салысты,
Найза қанға майысты.
Қармақ болып қайысты.
Түкіргенде жын татты
Қанжар қалды қайысып
Семсер қалды майысып ... ... да ... екі ел ... тарихи оқиғалар эпоста кеңінен
көрініс тапқан. Эпикалық шығармалар тек өткен ... ... ... шектелмей, өз кезеңінің де ... ... ... ... келгенде, батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып
үндестігі өзіндік ... ... ... ... ... Ахметов З., Шоңбаев Т. Әдебиеттану терминдер сөздігі. –
Алматы: Ана ... ... ... Р. Эпос ...... ... ... Батырлар жыры. І, ІІ, ІІІ том. – Алматы, 1963.
4. ... Ғ. ... ...... ... ... Ш. ... байланыстар. – Алматы: Жазушы, 1974.
6. Сәтбаева Ш. Казахская литература и Восток. – Алматы, 1982.
7. Қисса-дастандар. – Алматы: Жазушы, 1986.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ фольклористикасы21 бет
Сүйінбай аронұлы өмірі1 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
VIII Тақырып. Үкіметтің ұйымдастырылуы мен қызметінің конституциялық негіздері22 бет
«Айқын» басылымы: тақырып және талғам49 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь