Қазақ поэзиясындағы ақ қайыңмен сырласу мотиві

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1 Қазақ лирикасы және ондағы мотивтердің қолдану сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1. 1 Лирикалық өлеңдер және ондағы мотивтердің қолданылу сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1.2 Қазақ және орыс лирикаларындағы қайың образдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19


2. Қазақ поэзиясындағы қайыңмен сырласу мотиві

2.1 ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының өлеңдеріндегі қайың образының мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28

2. 2 Қазіргі қазақ ақындарының шығармашылығындағы «қайың» мотивінің көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54
Зерттеудің өзектiлiгi. Лирикалық шығармаға ақынның ішкі дүниесінің сыртқы себептермен, жалпы ақиқат шындықтың әсерімен аса қатты толқуы, автордың өз басының алуан-алуан нәзік түйсіктері, күйініш-сүйініші тән болып келеді. Ақын басынан кешкен сезім, ақын басында болған түрлі-түрлі толғаныс – субьективтік нәрсе, бірақ сонымен қатар кәдімгі обьективті дүниенің әсері. Ақынның көңіл-күйі әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал-жағдайына байланысты, өзін қоршаған шындықтың саяси-әлеуметтік сырымен сабақтас. Ол қуана шалқыса да, жабырқай толғанса да, лирикада сол дәуір өз дәуірінің шындығы мен сыры жатады. Лирика көлемі жағынан эпосқа қарағанда әлдеқайда ықшам. Сюжетке көп бара бермейді. оқиғадан гөрі отты сезім басымдау, күллі сезім сол сюжет маңында бас-аяғы тұжырымды философиялық ой маңына жинақталады. Көңіл бұрар, ой толықтырар, қуантып-қайғыртар, адамның рухани өміріне ұрық себер, жүрегіне ұялар, толғағына айналар нәрсенің бәрі де лирикалық мазмұн. «Лирика тілсіз түйсіктерге сөз береді, оларды тар кеуденің қыспағынан өмірдің самалына алып шығады», – дейді орыс сыншысы В.Белинский.
Лирикалық шығармаларда көбінесе белгілі бір «мотивтер» көптеп қолданылады. Мәселен, «қайың», «ғашықтың» мотивтері бүгінгі таңда қазақ әдебиетіндегі поэзия жанрының ажырағысыз мотивтеріне айналған. Мотив дегеніміздің өзі қазақ әдебиетінде «сарын» деген сөзге жуықтайды.
Мотив әдеби термин ретінде 20-жылдардан бері А.Веселовский, В.Пропп еңбектерінде зерттеле бастады. Бұл зерттеулер әр халық әдебиетінде бұрыннан келе жатқан, бір әдебиеттен екінші әдебиетке, дәуірден дәуірге көшіп жүрген сюжетті сарындарды түгендеп қарайды. Алайда ұқсас сюжеттік сарындарды өз дәуірінен, нақтылы шығармалардағы көркемдік шешімнен, ұлттық әдеби процестен бөліп алып, жеке қарастыру ұтымды бола бермейді. Ұқсас сарындар көп жағдайда өмірдің өзінен туады, оларды халықтардың өмір тұрмысындағы ұқсас жағдайлардың әдебиеттегі көрінісі деуге лайық. Кейде олар сараланып, іріктеліп, қалыптасқан дәстүрлі сарындар болады. Немесе шығармалардың құрамындағы бір айшық жеке бөлігі сияқты болып келеді, мысалы, ауыз әдебиетіндегі сиқырлы айна, ақымақ қатын бейнесі, әкесі мен баласының жекпе-жегі, абжыланның ханшаны ұрлап әкетуі. Кейбір жанрларда тұрақты сарындар, мотивтер ұшырасады.
Мысалы, эпопея мен авантюралық романдардағы саяхатқа шығу, кеменің күйреуі, көреген қарға, өліктің тірілуі және т.б. Мұндай сарындар кейде жеке-дара ашылып, бертін келе автордың өзіндік суреткерлік шеберлігімен, дүниетанымымен, көркемдік шығарма құрылымымен ұштастырып қарала бастады.
1. Қабдолов З. Сөз өнері. -Алматы: Қазақ университеті, 1993 -125 б.
2. Гуляев Н. А. Теория литературы.- Москва: Высшая школа, 1977 – 216 б.
3. Тимофеев Л. И. Основы теории литературы. –Москва: Просвещение, 1976 – 245 б.
4. Поспелов Г.Н. Введение в литературоведение. –Москва: Высшая школа, 1976 -231 б.
5. Жұмабаев М. Сүй, жан сәулем. Өлеңдер мен поэмалар. –Алматы: Атамұра, 2002.
6. Аймауытов Ж. Мағжанның ақындығы туралы. Таңдамалы шығармалар жинағы. 1-том. –Алматы: 1995.
7. Елеукенов Ш. Қосылып батыр түрік балалары. Мағжан ақын және түрік тақырыбы / Қазақстан – Заман. -2001. -27 шілде. -12-13 бет.
8. Скосырев П. Наследство и поиски. –Москва: 1961, 285-286 беттер.
9. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Жазушы, 1973. – 213б.
10. Айбергенова Т. Құмдағы мұнаралар. Өлең. – Алматы: Жазушы, 1968. – 70б.
11. Тапанова С.Е. Қазақ романдарындағы ғашықтық сарын. Фил.ғыл.док.ғыл.дәр.алу үшін дайынд.дисс.авторефераты. -Астана, 2007. -52 бет.
12. Әдебиеттану терминдер сөздігі, Семей – Новосибирск, Талер – Пресс, 2006.
13. Топоров В.Н. Первобытные представления о мире (общий взгляд) // Очерки истории естественно-научных знаний в древности. Наука, 1982, -8-90 С.
14. Байтұрсынов А. Өлеңдер мен тәржімалар. Публикация. Мақалалар және әдеби зерттеу// Құраст.Р.Нұрғалиев:–Алматы: Жалын, 1991.-464 б.
15. Еремина В.И. Миф и народная песня // Миф. Фольклор. Литература.–Москва: Наука, 1978
16. Ақатай С. Халық дүниетанымының асыл қайнарлары. -Қазақ әдебиеті. – 1998. -18. -4 бет.
17. Горький М. Шығармалар жинағы. 24-том –Москва: 1954, 469-бет.
18. Сейфуллин С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-том. -Алматы: Жазушы, 1999. - 251 бет.
19. Ақатаев М. Күн мен көлеңке: Ғылыми-танымдық аңсар.–Алматы, 1990 256 б.
20. Тіл таңбалы Адайдың ақындары. 2-кітап. (ХІХ ғасырдың алпысыншы жылдарынан ХХ ғасырдың кеңестік дәуіріне дейін дүниеге келген Маңғыстау ақын-жырауларының шығармалары.) - Алматы: Жазушы, 2006. -608 бет.
21. Эпштейн А. Творчество С.Есенина. –Москва: Новый мир, 1977. -544 стр.
22. Есенин С. Избранные. -Москва: Художественная литература, 1965.
23. Шәкәрім. Иманым. -Алматы: Арыс, 2000. -316 бет.
24. Қожекеев Т. Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. -Алматы. Қазақ Ұлттық Университеті, 1993 156-158 б.
25. Серікқалиұлы З. Жандауа. Көркемдік ой танымына көзқарас: талдау, толғаныстар. - Астана: Елорда, 2004. - 400 бет.
26. Кожинов В.В. Основы теории литературы. -Москва: Знание, 1962.
27. Квятковский А.П. Поэтический словарь. -Москва: Сов.энциклопедия, 1966. -375 с.
28. Гинзбург Л.Я. О лирике. –Ленинград: Советский писатель, 1974. -406 с.
29. Кеңшілікұлы А. Қарлығаш-дәурен. - Алматы: Жазушы, 2005.
30. Егеубаев А. Сыр мен сымбат. -Алматы: Жазушы, 1981. -224 бет.
31. Тимофеев Л.И. Венгров Н. «Краткий словарь литературоведческих терминов». -Москва, 1966.
32. Михайлов А. Лирическая поэзия. –Москва: Сов.Писатель, 1955. -226 с.
33. Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры. –Алматы: Жазушы, 1983. -462 бет.
34. Белинский В.Г. Разделение поэзии на виды и роды. Т.13. -Москва, 1953. -767 с.
35. Жұмалиев Қ «Әдебиет теориясы».- Алматы: Ғылым.
36. Күлеев Б. Шығармалары. – Алматы: 2004 284 бет
37. Жәмішев Ә. Жыр жанры. –Алматы: Жазушы, 1970. -290 бет.
38. Оңғарсынова Ф. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 2004. 356 бет.
39. Жұмағалиев Қ. Өлеңім – менің өнерім. – Алматы: Жалын, 1979.
40. Оразалин Н. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 2007.
41. Медетбек Т. Баба дәстүрдің мұрагері кім? –Алматы: Қағанат, 2004.
42. Нәжімеденов Ж. Темірқазық. – Алматы: Жазушы, 1982. -342 бет.
43. Айбергенов Т. Өлеңдер жинағы. –Алматы: Жазушы, 1970. -54бет.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
ДИПЛОМ (Бітіру) ЖҰМЫСЫ
Қазақ поэзиясындағы ақ ... ... ... курс студенті _____________________ Қ.С. ... ... ... доцент ... С.Д. ... ... ... ... _____________________ С.Д. ... ... ... 2010 ... меңгерушісі:
ф.ғ.д., профессор ____________________ Ө.Ә. ... ... ... тақырыбы: Қазақ поэзиясындағы ақ қайыңмен сырласу
мотиві
Дипломдық жұмыстың ... 56 ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі лирика жанры, мотив, қайың образы.
Жұмыстың құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, «Қазақ лирикасы» және
«Қазақ поэзиясындағы ... ... ... атты екі ... ... және ... ... тұрады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Бітіру жұмысының негізгі мақсаты –
қазақ әдебиетіндегі «қайың» мотивінің сыр-сипаты мен қолданылуын ... ... ... қолданылуындағы негізгі ой өзегін
айқындау. Сонымен қатар орыс ... де ... ... ... поэзиясының көрнекті өкілдері өлеңдерімен салысты
отырып зерттеу.
Жұмыстың ... ... ... ... жалпы қазақ әдебиетіндегі
лирика жанры және де әдебиет теориясындағы «мотивтер» құбылысы сөз болады.
Сонымен қатар орыс әдебиетіндегі С.Есенин, ... ... ... ... ... ... тарауда ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі «қайың» мотиві
және ... ... ... ... ... сөз ... әдебиет теориясы
тұрғысынан зерттеледі.
Жұмыста қолданылған ... ... ... ... ... ... салыстыру әдiстерi қолданылды.
Пайдаланылған дерек көздер: З.Қабдолов, Қ.Жұмалиев, З.Ахметов ... ... ... ... ... ... әдебиеттерге
жатады.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…....................................................................
..........................................
1 Қазақ лирикасы және ... ... ... 1 ... ... және ондағы мотивтердің қолданылу
сипаты......................................................................
..............................................5
1.2 ... және орыс ... ... ... ... ... ... мотиві
2.1 ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының өлеңдеріндегі қайың образының
мәні........................................................................
...........................................28
2. 2 Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ішкі ... ... жалпы ақиқат шындықтың әсерімен аса ... ... өз ... ... ... ... күйініш-сүйініші тән
болып келеді. Ақын басынан кешкен ... ақын ... ... ... – субьективтік нәрсе, бірақ сонымен қатар ... ... ... ... ... әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның
хал-жағдайына байланысты, өзін қоршаған шындықтың саяси-әлеуметтік сырымен
сабақтас. Ол ... ... да, ... ... да, ... сол дәуір өз
дәуірінің шындығы мен сыры жатады. Лирика көлемі жағынан эпосқа ... ... ... көп бара ... ... гөрі отты сезім
басымдау, күллі сезім сол сюжет маңында бас-аяғы тұжырымды ... ... ... ... ... ой ... ... адамның
рухани өміріне ұрық себер, жүрегіне ұялар, толғағына айналар нәрсенің бәрі
де лирикалық мазмұн. «Лирика ... ... сөз ... оларды тар
кеуденің қыспағынан өмірдің самалына алып шығады», – ... орыс ... ... ... белгілі бір «мотивтер» көптеп
қолданылады. Мәселен, «қайың», ... ... ... ... ... ... жанрының ажырағысыз мотивтеріне айналған. Мотив
дегеніміздің өзі қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... термин ретінде 20-жылдардан бері А.Веселовский, В.Пропп
еңбектерінде зерттеле бастады. Бұл зерттеулер әр ... ... ... ... бір ... ... әдебиетке, дәуірден дәуірге көшіп жүрген
сюжетті сарындарды түгендеп қарайды. Алайда ұқсас сюжеттік сарындарды ... ... ... көркемдік шешімнен, ұлттық әдеби
процестен бөліп ... жеке ... ... бола ... ... ... жағдайда өмірдің өзінен туады, оларды халықтардың өмір тұрмысындағы
ұқсас жағдайлардың әдебиеттегі көрінісі деуге ... ... олар ... ... ... ... ... Немесе шығармалардың
құрамындағы бір айшық жеке бөлігі сияқты болып ... ... ... ... ... ақымақ қатын бейнесі, әкесі мен баласының жекпе-
жегі, абжыланның ... ... ... ... ... тұрақты сарындар,
мотивтер ұшырасады.
Мысалы, эпопея мен авантюралық романдардағы саяхатқа шығу, кеменің
күйреуі, көреген қарға, өліктің ... және т.б. ... ... ... ашылып, бертін келе автордың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... бастады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен мiндеттерi. ... ... ... ... ... «қайың» мотивінің әр түрлі қырларын, сыр-
сипаттарын анықтау.
Осы ... орай ... ... ... табу ... ХХ ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ақындары шығармашылығындағы, ... ... ... ... ... ... ... саласындағы зерттелуін
анықтау;
Зерттеу жұмысының теориялық-әдіснамалық негіздері: Бітіру жұмысын жазу
барысында ... ... ... ... ... ... ... теориясы жайындағы еңбектері басшылыққа
алынды. Ал, ... ... ... ... ... қарастырып жүрген
Р.Нұрғали, З.Бисенғалидың әдеби зерттеулері жұмысымыздың негізіне арқау
болды. Сонымен қатар, орыс ... ... ... мен ... ... жұмысының дереккөзi. Зерттеу жұмысы негізінен өзек ... ... ... Т.Айбергенов, Ф.Оңғарсынова, Н.Оразалин,
Т.Медетбек шығармалары жұмысымызға арқау болды.
Зерттеудiң әдiс-тәсiлдерi. Жұмыста зерттеудiң әдiс-тәсiлдерiнiң ... ... ... негiзгiлерi – дәстүрлi сипаттама әдiсi, тарихи-
салыстырмалы, теориялық, типологиялық салыстыру әдiстерi.
Зерттеу жұмысының ... мәнi. ... ... ... ... оқу ... ... теориясы, қазақ әдебиетінің
тарихы пәндерінен дәрiс оқуда септiгiн тигiзедi.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. ... ... екі ... ... ... ... ... тұрады.
1 Қазақ лирикасы және ондағы мотивтердің қолдану ... 1 ... ... және ... ... қолданылу сипат.Лирика –
әдебиеттің Аристотель заманынан бері келе жатқан дәстүрлі үш тегінің бірі,
шындықты адамның ішкі көңіл күйіне, ойы мен сезіміне астастыра ... ... ... түрі [1, 56]. ... ... ... ... жалықтырып жіберер ұзақ болуын ұнатпаған. Бар
адамды бір адамның ... ... ... үмітімен таныстырар,
құлағымен естіртіп, тілімен сөйлетер дегеніміз осы ғой... [2, ... ... ақын ... ... оның ... ... ... жанының кеңдігі, өмірден көрген талқысы,
қайғысы, мұңы, қуанышы, сүйініші осы жанрдың сыршылдығын, ақын ... ... ... ... [3, 56].
Лирикалық шығармаларда ақынның өмірден түйген өз шындығын шынайы түрде
алып шығу үшін, ... ... ... керек, содан кейін талантты
таразылайтын талғам керек. Әдемілік, әсіре қызылшылдық және шын ... ... ... де қажет болып табылады. Құбылыстың сыртқы қабын,
бояуын, ғана ... ... оның ішкі ... де ... ұға білу ... «Нағыз ақын құбылыста, фактіні өзінің ой елегінен, сезім ... ... ... ... ... ... Олай болса, лирикалық
өлеңде ақынның сезімі мен түйсігі ғана емес, түсінігі мен ... да ... Біз оның ... ... да, өй өрісін де, интеллет ... ... де ... ... ... ... [4, ... әдебиетінде тыңнан қосылып, терең лирикалық өлеңдерді дүниеге
әкелген, дала ... бір сәт ... келе ... ... ... ... ... ақындар жетерлік. Халық болсын, жай ғана
қарапайым адамдар ... ... «от ... ... ... өрілген»
ақындардың қаламынан қуат алып, бір серпіліс сәтін бастан өткереді.
Күйзеліс пен ... мұң мен шер ... ... бір ... ... салатын мезеті емес, мәңгілік күйдің бір бөлшегі. Асылы, әдебиетте
мынадай қызық құбылыс бар. Қазақ ... кең ... өмір ... ... дала ... ... ... жандарына жақын балайтын
әуен қалықтайды. Қазақ лирикасын мазмұндық жағынан да, пішіндік ... ... сол әуен ... де ... қазақ қоғамының бір сәтін де ... ... жіті ... ... мұңын мұңдап, жоғын жоқтап жанкешті
хал ешуде. Әрине, ақындарға артылған ... ... ... ... Бұл ... ... бет-бейнесіне айналған.
Ғұламалардың айту бойынша қытай еліндегі адамға айтылатын ең үлкен
қарғыс «Замандар ауысып, қоғам құлдырап бара ... ... өмір сүр» ... ... ... ... айтылған сөз емес, алайда соның ... ... өмір ... ... да бір шарпып өткені ақиқат. Мысалы,
Мағжан ... ... ... ... лириканың жалынды саласы романтикалық
бағытқа бой ұрған, кең дүниеге сыймаған ақындардың қоғамда болып жатқан
өзгерістерді тар ... ... ... ... ... ... ... күйзелісі, символдық образдар ... ... ... ... ... беру ... ... дүниемен астасуға,
сонымен бір жаратылыс болып кетуге ... ... ... жайт ... ... ... дәстүрінде бұрыннан да бар, бүгінгі кезде ... ... жан ... біте қайнасқан, сезімі бар кісіні селт
еткізбей қоймайтын өзгеше сарын.
Мағжанның «Ауру», «Жұлдыздарға» ... ... ... ... ... ... ... жүрек, жан күйді,
Ішім толған қызыл шоқ.
Не себепті ... ... ем бар, ... – жоқ?! [5, 121]
«Өмір» деп аталатын өлеңінде өмірді ауа райына теңеп, образды түрде
суреттейді. Бірде ... бұлт ... ... тұрып, жан-жануар баспана
іздеп тығылса, ... ... ... бар ... ... кетіп, күн
сәулесі жердің жүзін аймалайды.
Өмір осы – бірде ол болар бұлтты,
Қатты желді, ... ... ... ... қайғырып жас төгерсің,
Бұлт ашылар қайғының бәрі бітті [5]
Өмірде адам баласының басынан ... ... ... ... үшін ... ... қандай тәсілді қолдануға болады? Мұның өзі бір
лирика емес пе?
«Қайда барса Қорқыттың көрінің» кебін киген ақын ... риза ... бе ... мен ... ... өмір ... ғой ... тіл, қолым емес кісендеулі
Сондықтан жаным күйіп-жанады да [5]
деп бар даусымен шыңғырған, жан даусымен ең ащы ... ... ... өмір ... ... өтті.
Мағжан, өлеңдерінде ақынның қаһармандық тұлғасы өзінің алдындағы
немесе замандас ақындарына еліктеу ... ... ... ... жер ... адам мен табиғат суреттерін үйлестіру шеберліктері
қазақтың Абай ... ұлы ... ... орыс ... А.Блок, С.Есенин,
Ф.Тютчев сияқты символистерімен жарасым табады. Демек, Мағжан поэзиясындағы
бейнелі образдар, ... ... ... ... орыс поэзиясындағы табиғат
лирикасының озық үлгілері ... ... ... ... ... ... ... түрде дәлел келтіре кетуге болады:
«Қазақ әдебиетінде бір ақын көп еліктесе, сол көп еліктеушінің бірі
Мағжан ... ... ... ол тек ... ... ақындарына ғана еліктеп
қойған жоқ, орыстың бейнешіл ақындарына да көп ... ... ... неше ... рух бар. ... ... ... (символист) еліктесе, ішкі рухында күйректік, жылауықтық
(сентиментализм) басым болады. ... ... ... ... атап ... ... сұлу» сияқты өлеңдерінде кездеседі. Жазу жолында
бейнешілердің негізгі әдісі ишарамен, ... ... ... ... ... ... деректі тұрмыстан өзге дүниеге бір ұйқастық іздейді. Олар
сөздің ішкі маңызынан көбінесе сытқы ... ... ... ... салады. Бүгінгі өмірді онша керек қылмау, өзінен өзгені ... өте ... ... әйелді сүю, махаббатты жырлау, міне, бейнешілдердің
өлеңі осы сарынымен құлаққа жағымды, үнді, әуезді, ... ... ... ... сурет туғызады» [6, ... ... ... ішкі сыр, ... элементтердің мол болуы –
гуманизмнің белгісі. Бұл бағыттан қорықпаңыздар, ол сізді адастырмайды,
алдамайды. Ұлы ақын өзі ... ... ... туралы сөйлей отырып, жалпы
адамзат туралы айтады. ... оның ... ... тән ... ... ... оның мұң-шерінен әркім өз мұңын табады, оның ... ... ... ... және одан ... ғана ... адамдарды, өзінің адамзат
ішіндегі бауырын таниды. Оның табиғатының ... биік ... ... ... ... онымен туыстығын сезінеді» деген екен әдебиетші
Тәкен Әлімқұлов.
Осы пікірге сүйенсек, Мағжан ... ... ... ақынның
жалғыз басындағы ғана мұңды ... ... ... ... ұштығын
тарқатып, жаны алып-ұшып, соған ... ... шипа ... ... ... ... ... сезім әлемі, ішкі дүниесі қат-қабат,
шытырман да күрделі. Жүрек ... ... ... жүріс-тұрыс, есепшотқа
түскен жерде жатсырау, суыну, тас бауырлық белең алып келеді. Сағыныш ... ... жас ... ... ... ... аусар күндерд і
аңсайтын сәттерде оқығың келетін жырлар болады. Атаңа, әжеңе ... ... жылы ... ... ... ... ... ұқсас
суреттер еске түседі. Жылауық, боркемік өлең мұндайда бола алмайды. Тіпті
қайғы-қасіреттің өзін ширақ жеткізетін тірі ... ... ... ... ... жүрегінен толқып туған шынайы жырлармен ұшырасқанда таза
бұлақтан су ішкендей боласың» [7, 12-13].
Сондықтан сағыныш-мұңға ... ... ... ... толы ... кейінгі туған ұрпақтың жүректерінен шығып жатты. Ол буынның өршіл
үні поэзиямыздағы ерекше беттер болып ... ... ... ... сырын осы жерден ғана ұғынғандай боламыз. Себебі мотив, оның
ішінде ақын ... ... ... ... ... қай заман өкілдерінің де
туындыларында ұшырасып отырады. Ел басына қиын-қыстау күн ... ... ... ... көтерісетін ақындар бейтарап қалмаған. Ал «ақын әрі қаламның,
әрі домбыраның да иесі» деген ... де жаны бар. ... ... ... да ... ... кешкен тарихынан бөле-жара қарастырылмайды. Ел
басына күн туған ... ... не ... ел ... ... ... ақындар не көрсе де елмен бірге көрмекке ұмтылған. Халық
тағдыры арпалысқа түсіп, шарасыз халде қалған ... ... ... ауыр
жағдайды өлеңдерінде сөз етіп, оны өз ... ... етіп ... халықтың әр заманда өткен ақын-жыршыларының қай-қайсысында болмасын,
олардың туындыларында қорғасындай ауыр салмақ, аса ... мұң ...... ең ... күре тамыры, әлемнің ең ... ... ... мен ... ең биік ... адам тіршілігінің
ойы мен тілі» [8, 285] - ... екен ... ... ... ... ... ақын ... алуан түрлі (қуаныш,
реніш) өмір құбылыстарының бірлігін, тұтастығын даралап, айырып алуды
қамтамасыз ... ... ... бейнеленген адам әрекеті – қуаныш, реніш
сезімдері ақынның лирикалық қаһарманынының мінездерін әр қырынан ... ... ... творчествосындағы осындай сезім-күйлерінің көрінісі
лирикалық образ, лирикалық қаһарман бейнелерінің ... ... ... бір ... соң, ... өлеңінде толысып, өсіп, дамып отырады.
Сөйтіп, ақынның күллі творчествосын зерттеу арқылы біз оның лирикалық
қаһарманынының ... ... ... ой, ақыл-парасат, мінездің, қандай
идеалдың адамы екендігін айқындаймыз. Мұның өзі ақын ... оның ... өз ... ... қай өреде, қандай дәрежеде ... ... да ... ... ... ... ... өлеңдеріне қарап отырсақ, онда
мұңаю, ... ... да аз ... ... Осы ... ... оның ... қайғы-шерге ден қою күйректікке апарып соқпай
ма ... ... тууы да ... ... кей ... ... нала,
сырларын, ренішін ақтарам деп отырып, уайымшылдыққа салынып, бос желінетін
көңілмен шектелетін шақтары да ұшырасады. ... ақын ... ... ... ... ... Бұл бірақ жабығу атаулының бәрі
зиянды немесе мәні аз деуге де әкелмеуі ... ... ... ... пен ... ... пен жаңашылдық, күрескерлік ... ... пен ... т.б. ... ... сан ... тудыратыны белгілі. Соның арқасында әр пенденің өзіндік сырласуы,
буылуы, толғанысы, күреске келу ... ... ... ... тек ... масаттану емес, күйзелу арқылы да адамдардың өсу ... ... ... ... оған ... ... қала ... Қайта адамды тек
жақсылық қана емес, жамандық арқылы сын.ап, тексеру оның тек ... ... ... ... адамгершілігіне үңіле білу, міне, адам
өмірін жан-жақты терең зерттеуге бағытталатын бір жол ... ... ... ... қаяу ... ... ақынның тақырыпқа
терең үңілуі ақынның сыр-сипатын жанг-жақты талдауға ... ... ... адам ... ғана ... қамығуын бейнелеу барысында да ол
есейе, кемелдене түседі. Адамның шаттануын ғана ... ... ... де кең, жан-жақты қарастыру – қазіргі қазақ поэзиясындағы
ең бір ... ...... сөз. ... ... ... «Поэзия-әлемдік
өмірдің қан тамырының соғуы, сол өмірдің қаны мен оты, жарығы мен ... ... ... ... көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ
озық ... [10, 4] дей ... оның аса ... құбылыстарды бейнелеп
көрсетуде зор мүмкіншілігі бар екенін айтады. Өнердің асыл тегі саналатын
поэзия сонау күндерден қазіргі ... ... адам ... ... ... ... ... болып келеді. Бейнеліліктің негізгі өзегі –
қадым замандарға көне адамдар танымынан бастау алған ұғым-түсініктер екені
ақиқат. Поэзияны үлкен құлып десек, оны ... ... ... ... ... ... де ... адамының қатарында тұрады. Халық ... ... тіл ... ғана емес, халық тұрмысының шындығын суреттеуі,
қуанышына бірге қуану, қайғысына бірге қайғыру. Әрбір көркемдік тәсілмен,
стильдің өзіндік сыры мен ... ... ... түсті бояуы әрі көркем шешімі
болады. Әңгіме айтып келгенде осы ... ... ... ... осындай
қасиетті байқататын ақындарымыздың шығармаларында пернелеу яки аллегория
түрінде келтірілген ... ... ... ...... ... ... өмірдегі нақтылы бейнелер арқылы суреттеу
тәсілі десек. Онда бұл тәсілді пайдаланған әрбір суреткер көркем ... ... ... ... ... ... ... өзгерткенде
өздерінің дүниеге көзқарасы, таланты, біліміне ... ... ... әр ... ... Ақындардың лирикаларындағы образға көз
жүгіртсек:
«Ақын боп өмір кешіру оңай ... ... болу бұл өзі, ... ... жараның»[10, 25].
Ақын жүрек жүгінің ауырлығын белі қайыспай биікке көтеру тума талантқа
ғана тән.
Шетсіз де шексіз кең далада тыңдаушысы ашық ... ... ... ... ... ... ... халқы әу бастан өлең мен жырды еншілеп өскен.
Небір төкпе, ... ... ... ... өз елін өнер ... ... ... жазыла түскен бәйге атындай арқалы ақындар алқалы
топта жыр ... ... қаны ... бала ... шаңқ етіп ... ... бар ма еді. Сол ақын халық, батыр халық болған ... ... нәр ... оны ... ... ... ... барған сайын жаңғырта, құлпырта беру болашақтың міндеті болмақ.
Сезімдердің барлығын бір арнаға салып, ... ... ... ... – кез ... ... шығарманы қалыбы секілді. Поэзия –
адам сезімінің ... Ол ... ... ғана тән белгісіз жұмбақ күш
пен сезімнің ... ... ... ... ... көру, жек көру, сүйсіну,
қуану, мұңға бату – осының бәрі тұтастай алғанда, адам жанының табиғи нәрі,
рахат сәттері. ... ... да, ... да ... әсерлері бар.
Поэзияның жұмбақ та, керемет ... ... ... ... ... ... мен диалектикасының негізін салушы философтар: Фалес-дүниенің
негізін су деп білсе, Анаксимен-дүниені ауа деп ... ... ... Сол ... негізінде де-поэзия бар. Судың ағысы да ... ... ... мен ... де ... Демокрит айтқан мәңгілік
қозғалыста да поэзия бар. Поэзияда ... ... ... ... ... ... ... түсінуге ұмтылысы,
Жаратушының құдіретін мойындап, оған бас июі ... ... ... ... ... жанданып, толысып отырды. Мифологиядағы мотивтер –
поэзиядағы тіректер болып табылады.
«Мотив – ... ... ... ... ... әуен оқиға
желісіндегі кезең. Бірнеше жазушы шығармасында әр түрлі әдеби нұсқаларда,
әр ... ... ... бір ... ... ... [11, ... термин ретінде 20-жылдардан бері А.Веселовский, В.В.Пропп
еңбектерінде зерттеле бастады. Бұл ... әр ... ... ... ... бір әдебиеттен екінші әдебиетке, дәуірден дәуірге көшіп жүрген
сюжетті сарындарды ... ... ... ұқсас сюжеттік сарындарды өз
дәуірінен, нақтылы шығармалардағы көркемдік шешімнен, ... ... ... ... жеке қарастыру ұтымды бола бермейді. ... ... ... ... ... ... ... халықтардың өмір тұрмысындағы
ұқсас жағдайлардың әдебиеттегі көрінісі деуге лайық. Кейде олар ... ... ... сарындар болады. Немесе ... бір ... жеке ... ... ... ... мысалы, ауыз
әдебиетіндегі сиқырлы айна, ақымақ қатын бейнесі, әкесі мен баласының жекпе-
жегі, абжыланның ханшаны ұрлап әкетуі. Кейбір жанрларда ... ... ... ... мен авантюралық романдардағы саяхатқа шығу, кеменің
күйреуі, көреген қарға, өліктің тірілуі және т.б. ... ... ... ... бертін келе автордың өзіндік суреткерлік ... ... ... ... ... ... ... мотив пен тақырып ұғымын бір деп қарайды. Мотивке, ... ... ар, ... ... өлім ... ... тақырыптарды
жатқызады [12, 242].
Тақырыптық сарынның өзі - әдебиеттану термині бойынша мотив деп
аталатыны белгілі. Осы ... ... ... ... ... әр
түрлі әдеби нұсқада, әр дәуірдің әдебиетінде белгілі бір сарын қайталанып
келеді.
Жалпы, лирикалық «меннің» ... ... ... ... сан ... ... ... шығармашылық жетістіктеріне байланысты. Ақын не өз
бетімен толғанып отырып, мұңын қосақтар бейне табуы ... не ... ... элегиялық шығармаларындағы символдық бейнелерді ... ... ... ... да ... ... «меннің» өлеңнің өн
бойында сезіліп, ақын жүрегінің дүрсілдеп ... ... үшін ... ... ... рас. ... қазақ ақындары
шығармашылығының айрықшалығы осы көркемдеу құралын пайдаланған кезде анық
байқалады.
Шын ... ... да ... ... ... бар болмысымен
мейлінше терең бейнелеу даралығымен ғана елі, ар-иманы алдында өзінің
азаматтық ... ... ... ... ... Сол ... әманда
сұлулықты сезіне білу кез келген қарапайым құбылыстың жай ... ... ... көре білу ... ... ... ізденіп, өмірдің өз
тәрбие мектебінен өтуге мәжбүр болған. Мұндай ысылған қалам ... ... ... не ойландыру нысанасы ретінде көрінген ... сөз ... адам жаны ... бір сезімдерге бөлейтін, ел, жер, Отан, жарық дүние
нышанына ұласатын ... ... ... айналып кетеді. «Менің
түсінуімше, табиғат сезімінде ... ... ... ... ... ал тындырған істерімнен байтақ Отаным көрінеді», - деп ... ... ... өлең өз ... ... ... поэзияда өмір
ақынның жеке субьективті көзқарасы арқылы ерекшеленеді. Табиғаттағы
құбылыстың бәрі де ... ... өз ... ... ... ... ... Гетенің сөзімен айтсақ, «Сен өзің танымақ Рухқа
теңсің». Немістің ұлы ақынының айтқанына ... ... ... ... ... бағаланбақ. Дәлірек айтсақ, ақын сезімі Табиғат
пен ... ... ... ... қоршаған географиялық орта ежелден-ақ адамның шаруашылық және
рухани дүниесіне ... ... ... бір ... ... ... түрі
оның тіршілік етуіндегі географиялық жағдайларға бейім болды, міне, ... ... және ... ... ... мен атрибуттарында
тікелей және жанама түрде көрініс тапты.
Әлемдік тау және ... ағаш ... тау, ... ... ... мен өзге де табиғи және жасанды нысаналар киелілігі мифологиялық
ұғым-түсініктерге ... ... ... ... іске ... кеңістік
пен уақыттағы нүкте жоғары құндылыққа (ең жоғары киелілік) ие болады, яғни
әлемдік өзек (aхsis мundi) ... ... ... ... әр ... ... ... (Өмір ағашы, аспан ағашы, шектік ағашы, шаман
ағашы және т.б.) және әлемдік тау, мұнара, ... тақ, тас, ошақ және ... ... – жер мен ... ... ... нысаналардың
барлығы; жоғарғы шығармашылық теургиялық ... ... ... ... [13, ... мәдениеті-рухани мазмұнға бай тарихи тәжірибемен шыңдалған,
өзінің өміршеңдігін жоғалтпаған ұлы мәдениет. Бұған ... ... ... заманаға жеткен мифтік танымы. Олар-дәуір сілемінде жеткен
рухани мәдениеттің жаңғырығы, алғашқы «абстракциялық-логикалық ... Миф сол ... ... потенциялының деңгейін көрсетеді. ... ... мен ... ... ... ... Кез келген рухани
мәдениеттің алғашқы бастауы да миф болып табылады.
Миф-дүниені, әлемді танудың алғашқы сатысы. Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... зерттеушісі Ахмет
Байтұрсынұлы мифті бұрынғылардың анайы күйдегі шығарған ертегілері, ... ... деп ... ... былай дейді: «Күн күркіреуін періште
даусына жору сияқты, табиғат ісін танымай, басқаға ұйғару, ... таңу ... ... ... ... ... ... дауылдың,
зырқыраған құйынның әрқайсының істеуші иесі бар, құдайы бар деп ойлаған.
Күлімдеп күнде көз ... ... ... ... ... ... ... маужыратып, мәз қылып отыратын «Күн құдайды» қара әбілет ... ... бір ... ... деп ... қыс пен жаздың болуын «Күн құдайдың» әлсіреуі, күшеюінен ... ... ... тұтылуын айдың тасалауы демей, қаптаған бір қара пәле ... [14, 410]. ... ... ... ... мифтер- табиғатта
болып жататын өзгерістердің (күннің күркіреуі, жел, дауыл, ... ... ... ... әрқайсысының істеуші иесі бар деп білген алғашқы
адам баласының табиғат ісін танымаған күйде ... ... ... ... ... зат ... иесі (тау иесі, жел иесі, күн
иесі, су иесі, тас ... көл ... т.б.) ... ... көне ... ... С.Қасқабасов алғашқы қауымда пайда болған рух-иелік мифтерге
жатқызады.
ХХ ғасырдың бас кезінде кең ... ... ... ... мен миф бір деген байлам жасаған. Психологиялық мектептің басшысы
В.Вундт «Поэзия мен миф арасындағы тығыз ... еш ... ... ... шығармашылық сана үшін оның жемісі-тек поэтикалық қиял
емес, нағыз шындық» [15, 3] ... ... ... ... ... поэтика мәселесі жан-жақты
қарастырылды. Вундт, ... ... ... ... ... т.б. ... тіл мен миф ... ... ... ... ... ... ... А.Н.Веселовский,
себебі миф сөздің дамуы болып табылады» [15, 6]. Поэзия мен мифтің қатар
өрілуі ... ... ... ... Оның пікірін кейіннен
Веселовский мен Жирмунский жалғастырады. Буслаев өзінің «Халықтық эпос пен
мифология» атты ... бұл ... ... ... ... мен ... шығу төркінін білмейді. Ол ғасырлар бойына
ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келді.
Әлемнiң Уақыт пен Кеңiстiк белгiсi ... ... ... ... ... бiр-бiрiне тәуелдi жоғары, орта, төменгi қабаттары әлемдiк
бәйтерек бейнесiнде көрiнiс табады. ... ...... – жер, ... – жер асты ... ... осы үш әлем бәйтерек арқылы
байланысып тұр. Бұл әлемдiк бәйтерек көп ... ... ... ... емен ағашына сиынған. Саян-алтай түркiлерiнде қайың (бай ... ... ... ... Ағаш – ... ... ... атқарады. Әлем үлгiсiнде оның орталығы ... рөл ... ... өмiрге әкелетiн Кеңiстiк пен уақытты бiрiктiредi. Әлем үлгiсiнде
маңызды орын алатын оның ... ... - бұл ... пен ... ... Әлем ... арқылы танылады, бұл жерде өмiрге келедi,
өсiп-өнедi, өмiрден кетедi, қайтадан ... ... ... ... негiзгi
қызметi – өмiрдiң үздiксiз дамуы, оның жаңарып отыруы. Адам осы әлемнiң бiр
бөлiгi ретiнде өмiрдегi орнын жалғастырады. «Әлемдiк кеңiстiктiң үш ... ... ... қабат, яки алты қат аспан – тәңiрiнiң тұрағы,
рух пен иенiң мекенi; орта бөлiк – саналы тiршiлiк дүниесi; ... ... жетi қат жер асты - ... ... орны», - дейдi С.Ақатай [16, 4].
М.Горький әдемі айтқан: «Танып-білу дегеніміз – ойлау. ... ... ... де ... ... ойлау, бірақ мұның тек бір артықшылығы –
мейлінше «көркем» айшықты. ... ой ... ... мен ... ... тәрізді адам қасиеттерін дарыту қабілеті деп ... ... [17, ... ... ... ... ... қадір-
қасиеті тұрғысынан бағалау – көркемдік тану өрісінде бір-бірінен жігі
бөлінбейтін өзара бауырлас ... Шын ... ...... да ... ... ... қайғы-мұң, қуаныш-сүйініш сияқты ... ... ... ... ... ... – өнер ... аса маңызды сапалық қасиеттерінің
бірі, қос мазмұнды, екі ұдай ақпарат береді: нақты табиғат болмысы және
адам ... ... ... ... ... ... поэзиясында ХХ ғасырдың басында қалыптасқан ... ... адам мен ... ... гармонияны түрлі бейнелермен беру тәсілі
барынша жетіліп, даму ... ... ... ... ... ... сұлу да сыршыл перзенттерінің бойындағы қасиеттерді адам
бойындағы мінездермен ... ... ... ... шыққан әдіс
екендігін ұмытпау қажет.
ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындары Мағжан Жұмабаев, ... ... ... ... табиғатқа деген құштарлықты, ақын жанының
қоршаған ортадағы көрікті құбылыстарға үн қосу сарындары көптеп ұшырасады.
Мәселен, тәкаппар, ... сұлу ... тал ... ... сән-
салтанатты өз игілігіне айналдыруға ... адам ... ... ... ... ... өлеңінде тәп-тәуір көрінген:
Сұлуым! Айтшы маған сен сырыңды,
Тәкаббар болсаң-дағы сен бір мұңды.
Көкке бой қанша созсаң жібермейді,
Ұстап тұр қу қара жер ... ... ... ... ... құшағыңа беттен сүйіп.
Оралып мойыныма жапырақтарың,
Желбіреп жібектей боп тұрсын тиіп [18, ... ... ақын ... ап-айқын жеткізіп тұр: «Арқаның еркесіне
иілмесең, ... ... ... неге ... ... ... ... қашан да әдемілік негізін қалаған.
Бірақ кез келген құбылыс, кез келген қатынастың тоғайласуы барша ... өнер ... бола ... Ең ... жаратылыс шындығы сезімге
тікелей әсер етер әр қилы ... ... ... ... алынуға тиіс.
Сәкенде – сұлу терек жасыл жібек жапырағымен көрінеді, ... ... ... ... ... да өр, асқақ. Осы жайын табиғат
жұрағаты адам әсерімен астасып, ерке ақынның өз құдіретін де ... ... ... ... өз мүмкіндігін табиғат құбылыстарымен де ... ... ... ... ... ... ... айқынырақ
түсіндіруге болады. Өйткені жан иесі өзінің белгілі бір дәрежеде ... ... ... жүре ... ... адам ... көңіл күйі,
жан сарайын, қажет кезінде сыртқы мүсін-келбетін жете таныту үшін де көркем
шығармада жаратылыс ... ... ... келетін сәттері де аз
емес. Гармония дейтініміздің бір көрінісі сол.
Жаныңа әр түрлі әсер ұялатып, көз жауын алатын ... ... өз ... да ... бір ... бап ... Бұны тек
адам мен табиғаттың бірегейлік жарасымы арқылы ... ... ... ... жеке ... ... ... өлшемге сыймайтын, мейлінше
қомақты, ғұмыр-жасы мәңгілік, бірұтас ... ... алып ... Ал ... дүние кеңістігінің бір құрамын айқындайтындықтан, табиғи тұғыр-тиянақ
оның әлеуметтік болмысының негізі болып табылады. Өнер ... екі ... ... тұратыны содан.
Сезімталдық сипаты мен жарасымдылық сайып келгенде, бір-бірімен ... ... ұғым ... ... ... ... тұрған – адам
мен табиғат ... ... ... ... ... табылады.
Поэзия өмірдің сан алуан құбылыстарын, сан қырлы бейнелерін,
образдарды, тіршілік ... ... ішкі жан ... сан ... ... қабыстыратын, философиялық һәм азаматтық көңіл-күйді
білдіретін жанр екендігін жоғарыда айттық. Оның айрықша бір ... ... ... ... ... ... ... лирикалық
шығармалардағы бейнелілік, образдылық ... ... ... ... ... ... әлі де танытыла түсуде. ... ... ... төңірегінде тоғысатын көзқарастар жетерлік.
«Қайың» мотивінің әр түрлі ... ... ... ... ең
алдымен, орыс әдебиетінен аңғарылады. ... ... ... ... ағаш, өсімдік бейнелерін өлең-жырларға арқау ету бағзы
әдебиетімізде бастау ... де, ... ... ... ... ... қолдану белең алмаған. Қазақ ертегі-әпсаналарында, аңыздарында, жыр-
толғауларында көбінесе кездесетін қарағай мотиві, немесе бәйтерек жөніндегі
сюжеттік ... ... ... ... жүзіндегі барша халықтарға ортақ
«әлемдік терек» жөніндегі ой-пікірлерді еске ... ... ең ... ... – желекті де жемісті қайың. Авторлар
осы қарапайым табиғат перзентін астарлап, адам өмірімен ... мен ... да адам ... ұқсастық бар екен. Ағаш жапырағының
жайқалуы, діңгегіне, айнала қоршаған ортағаи сән беруі тамырына байланысты.
Адам өмірінде де әр ... ... ... ... оның ... тамыры –
халық деген философиялық ой тастайды.
Ағаш өмірі: ... бүр ... ... жайқалған жапырақ шашады,
жемісін береді, күзде жапырақтар сарғаяды, бұтақтарынан түседі, сөйтіп, қыс
бойы ағаш діңгегі жалаңаш, жапырақсыз күйді бастан ... ... ... ... айнымай қайталанады. Ағаш діңгегінің ғұмырлы болуы, бұл – тамыр
мен жапырақтың табиғи одақтастығының нәтижесі. Бұл ... ... ... ... ... ... да ... Ақтамберді, Махамбет толғауларында «емен», «қарағай» сарыны
барынша жоғары философиялық танымға негізделген. ... ... ... ... ... ... ... қандай бейнет келсе ... ... ... ... ... қарағай сынды қайратты, жігерлі ... ... ... ... ... бар ерлік үлгілерін, жорық
күйлерін тірілткен. Шындығында да солқылдақ қайыңға ... ... әрі ... ғұмырдың символы. Әдеби мұраларымызда лирикалық қаһарман
кие тұтқан ағаштарды табиғат көркі, жаратылыс асылы ретінде ... ... ... ... ... ... үшін ... орынға шығарғандай сипат табады. Бұл жорық дәстүрінің үлкен бір
жетістігі, қазақтың рухты поэзиясының ... бір ... ... кейінгі заманда өмірге келген жыр-толғауларда «қарағай»,
«емен» ағаштарымен қатар психологиялық параллелизм үлгісін жинақтап беруші
образ қайың бейнесі қолданыла бастады. ... ХІХ ... өмір ... Қараұлының толғауында:
Тауға біткен қайыңның
Солқылдар бас жел өтсе, ... ... ... сурет, табиғи көрініс тудыруға арналған жолдар
ұшырасады.
Қалнияз жырау Шопықұлы 1816 жылы ... ... ... Сам ... дүниеге келген. Қалнияздың бір өзгешелігі, ол
көбінесе ... ... ақын ... ... ... да ... ... жорықта, ат үстінде өткен, бұл оның ... ... ... да ... ... Оның атының ерінің бір басында қорамсақтағы
жебесі мен садағы болса, екінші ... ... ... ... ... ... ... батырлармен сапарлас болып, халық үшін болған қанды
шайқастардың көбіне ... ... ... да ... ... дені ... ... мадақтау түріндегі өршіл рухта
болып келеді. Оның осындай ерлік рухтағы шығармаларында батырларды ... ... ... көрініс тапқан. Мәселен:
Біздің мына Әлімде
Көтібар мен Арыстан –
Батырлығын сұрасаң
Қарсы біткен қайыңдай.
Ақ қайыңның тозы ... ... бозы ... нәрсенің назы бар.
Бірі – айыр, бірі – нар.
Бірі – жая, бірі – жал,
Бірі – қайың, бірі – тал.
Бірі – сая, бірі – ... ... ... ер ... де ... ... талмысың,
Жаямысың, жалмысың,
Маямысың, нармысың?
Ел үшін туған ер Қармыс,
Тірімісің, бармысың? [20]
Иса Тілембайұлы халқына даңқы ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы ел билеген болыс, серілік құрып, ат жаратқан, ... ... ... өнерпаз тұлға. Оның өмірдерегі, ... ... ... ... ... ... ... отаршылдарына
қарсы көтерілісі кезіндегі, одан кейінгі өмірі мен ... ... ... ... он жыл ... жұртшылыққа біршама таныс болды. Оның ... ... ... ... ... ... ... шауып шықтым шоқ қайыңның,
Жігітке пайдасы жоқ құр уайымның.
Тірлікте ... деп ... көп ... ... ... ... Қожа ... есімді ғұлама ақынның да өлеңдерінде
қайыңды бейнелеу ... ... де ... ... біз бабалар
сарынынан жеткен ізді толық тани аламыз:
Қаруыңа қарасам—
Орынбордың ... ... ... ... ... тиын да ... қазақ сәніңді [20].
Жоғарыда аталған ақындармен шамалас ғұмыр кешкен, жырлары мен өлеңдері
халық арасына кеңінен таралған, ... ... шаң ... ... ... ақындардың бірі Қашаған Күржіманұлы 1841 жылы дүниеге
келген. Әкесі Күржіман болашақ ақын 5 ... ... ... ... ... ... ... ілесіп Каспий теңізінің жағалауындағы Қара-
өзекке көшіп келеді.
Атышулы бұқара жыршысы Қашаған әділетсіз билік өкілдерін, дүниеқоңыз
байларды мінеп-шенейтін уытты ... ... ... рет ... арын ... айтыстарға түседі, елдің өткен тарихи шежірелеріне ... ... ... ... бере ... ... «Топан», «Атамекен», «Жем
тасығанда», «Жұт жылы», тағы ... да ... ... ... Онда да ... ... ... сарындары бар:
Бұтағын бұлтқа сермеген
Ағаш жоқ сірә бұлардай.
Қарағай, қайың, тал емес,
Шегіршін, жөке және ... ... ... ... ... өз ... әлеуметтік теңсіздік, халықтың мұңы мен
қайғысын өз жырларына арқау етіп, халқымен ой бөлісіп, біте ... ... ... ... ... ... асқақтата жырға
қосқан. Бұқара халықтың қамы үшін жандарын қыйған батырлар ... ... ... ... оқиғалардан дерек береді. Ол өз өнерін ... ... көзі үшін ... өнер иелеріне әрдайым қарсы шығып, оларды
шенеп, келеке қылып, әшкерелеп отырған.
Сұрағандарың сөз болса–
Отыз екі ... әнім ... бірі – ... бірі – нар,
Бірі – қайың, бірі – тал,
Бірі – жая, бірі – жал,
Бірі – шекер, бірі – бал ... ... ... ... ... ұластырған айтулы сөз
шеберлерінің бірі Насиқат Сүгірұлы. Ол 1889 жылы Нарын ... ... ... ... ... қарасты Мыңтөбе жерінде дүниеге келген.
Ол Адайдың Қосайынан тін тартатын Мәмбетқұл(Шалбар) ... ... жас ... ... ... өңіріне кең жайылған Шалгиіз, Шәйтім,
Махамбет, Сүгір жырларын жаттап өскен, қоныстас отырған атақты ақын ... ... ... ... өнеге алған. 15-16 жасынан-ақ “Насиқат
ақын” атанады. Оның да ... ... ... ... ... ... ... түбі қураған
Қарағай, қайың өсе ме?
Қайың мінсең желкенсіз
Көлденең судан өте ме? [20]
Қазақ әдебиетінде «қайың» образын бейнелеп беру негізінен ХХ ... ... ... өріс ала ... ... ... де негізінен осы
турасында өрбімек.
1. 2 Қазақ және орыс ... ... ... ... аяғы мен ХХ ... бас ... өмір ... орыс
ақындарының шығармашылығында қайыңды жеке ... ... ... ... Олар ... ... Ф.Тютчев сияқты ақындар. Ендеше солардың
шығармашылығына жеке-жеке тоқталып, қайсысында «қайың» ... ... ... міне, осыған назар аудару қажет. Олардың арасында ... ... ... ... бір ... дәстүр қалыптастырған
С.Есенинннің шеберлігі арнайы тақырып ретінде айта кетуге тұрарлық.
Орыс әдебиетінің аса көрнекті өкілі, ақын Сергей ... ... ... ... тереңдікпен қатар қуаныш пен қайғыны, мұң пен ... мен ... ... ... да ... ... ... алтын орманның өзі қайыңның тілімен сайрап, тіршілікке үн
қатады.
Отговориила роща золотая,
Березовым веселым ... ... ... ... ... ... ... кешіресің.
Алғашқы екі жол шуақты күйге бөлесе, келесі екі жол мұлы ... ... ... ... ... ... ... не жалеют больше ни о ком.
Есениннің он сегіз жасында жазған бір ... ... ... ... ... тұр. Ақын қыстың күні ақ мамыққа оранған қайың
сымбатына, бұтағына оранған күмістей жалтылдаған ақ ... ... ... өлеңдері мен соңғы ... ... ... айырмашылық жер мен көктей. Ақын өмірі ... ... ... Ең соңғы Эрлих досына арнаған өлеңін «Англетер» қонақ
үйінде отырып, Есенин ... бір күн ... ... емес, қанымен жазды.
Қайыңға арнаған өлеңдерінің сәулесінен Есениннің әр уақытқа қатысты ақындық
тағдырын ... ... сөзі ... ... ... ... ағашы Ресейдің
ұлттық поэтикалық символына айналды. Оның келесідей ғашық болған ағаштары –
үйеңкі, мойыл, қараған» [21, ... 339 ... ... ... ... жайлы әралуан түрде
айтылады.
Есенин поэзиясындағы сюжеттік ... ... ... орын ... ... ... және ... ағашы болып қала бермек.
Орыс халық және классикалық поэзиясында қайың Ресейдің ... ... Бұл ... ... елдерде аса көп құрметтелетін ағаш
болып есептеледі. Ежелгі ғұрыптарда қайың «өмір ағашы», ... ... де ... ... сонымен қатар Отан тақырыбымен де ... ... әр өлең ... Ресейге деген шексіз махаббатпен ұласқан. Лирика
күшінің анықталатын тұсы оның Ресейге ... ... ... ... ... көзге айқын елестейтін бейне түрінде жанды ... ... ... оның «Ақ ... (1913), ... ... (1924),
«Жылусыз жансыз ай» (1925) өлеңдерінде айқын ... ... орыс ... ... ...... өлке әншісі», «махаббат, мұң-
шер, қайғы жыршысы», ол «мәскеудің ерке серісі» және сонымен ... ... ... ... Адам мен Әлем, Адам мен Табиғат, Адам және оның
жердегі ... ... ... қорқыныштары әлемі, оның
махаббаты мен жеккөрушілігі, Отанға деген адалдығы, оның ... мен ... сөз ... ... ... диалог-тілқатысымы (адаммен, табиғатпен,
жермен, әлеммен) тұрақты түрде өрбіп отырады. «Адам – бұл ... ... ... ... ... ... мен:
Қандай жайлы Жер-Ана,
Адам деген балаға.
Бұл жолдар мақтанышқа, қуанышқа және адам мен оның ... ... ... ... Олар ақын ... өн ... өзек ... эпиграфы болуға лайықты. Жер мен аадамды бөлек-бөлек алып сүюге
болмайды. Бұл шынайы ... жат ... ... ... ... ... ең басты орынды алады. Оның поэзиясы жермен бірге
«әлемдік, дүниежүзілік» ... ... ... ... ... Осы ... бірігуінде – оның поэзиясының ауқымдылығы мен ... ... та, біз де да осы ... ... ... бал ... ... мейірім мен өнсе нұр із.
Адам жайнап, сол таусылса өледі [22].
Осы өлеңдегі ... ... пен ... ... ... ... ... ұлы дәстүрлерінен бері келе жатыр деп баға беруге
болады. Мәселен, ... ... оның ... ... да орманда
болдым...» деген ... ... ... ... ... бұл ... қайтадан ана дүниеге кететіні туралы айтылады. Сондықтан адам
баласы осы әлемде ... ... ... ... бір белгі қалдыруы керек
деген тәрізді ой айтылады. Адам баласы өзін ... ... мен ... осы дүниенің мәнін ұғынып кетуі керек деген ой тастайды. Бұл
қазақтың ойшыл ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлы да ... ... ... ... ... ... анам бұл жер, әрі ... жұтпай тынбаған.
Кетеді жаным нұрға таман,
Жазықсыз болса барады аман
Қиянат істі қылмаған [23, 108].
Шәкәрім Құдайбердіұлы ... орыс ... ... орыс ... ... ... нақты бір бөлшегін келтіре
жырлайды. Мәселен, ағаштарды, ... ... ... адам ... ... барлық шығармашылығы «лирикалық сезімге»толы, оның бүкіл
өлеңдері дерлік сонымен тыныстап тұр деуге де болады. «Лирикалық ... мен ... орыс ... ... ... тұнып тұр.
Есениндегі табиғат адамнан, оның көңіл-күйінен ажырағысыз болып есептеледі.
Табиғат, жаратылыс жұрағатының шат-шадыман сәті – ... ... ... ... сезімімен керемет жұптасқан көңіл күй
қошеметі, шабыт салтанаты. ... көк ... ... іштей қуанып,
сүйсініп, мейірленіп, тіршілік қызығын қаз-қалпында сезіну – ... ... ... бір ... Адам жаны ... ... өзін-өзі жаңа
көргендей, туған өлкесінің де көз тоймас ғаламат ... ... ... ... ... ... ... тебіреніп толқи алатыны
бар. Осының өзі жаратылыспен жарасқан белсенді эстетикалық қатынас болып
табылады.
Тікелей ... ... ... туған елге деген сүйіспеншілік
мақтанышының бауырмал, мейірбан бір сәті әсіресе С.Есениннің ... деп ... мына бір ... ... ... ... кең
жазық, жасыл алқап, бал мен алма ... ақ ... ... ақын ... ... ... айналайын,
Бұл қай тұсың, қай маңайың,
Қайда басың, қайда аяғың,
Біле алмай мен таңғаламын.
«Таста Русьті, жұмаққа бар!» -
Десе маған әулиелерің,
«Жұмағыңды өзің-ақ ал,
Отанымды бер!» - дер ... ... ... ... біле ... өз өлең, өскен ортаң, алтын
ұяңмен етене туыстығыңды сезінбеу тіптен мүмкін ... ... ... ... өмір бос белбеу, баянсыз қарын қамы тәрізді жұтаң да ... кебі ... ... еді. Солтүстік жағалауының мұнарлы, жанды,
жасампаз бір суретін біз Э.Межелайтис шумақтарынан да ... ... ... ... ... сұрғылт аясының өзінен ақын жүрегі ... ... ... ... ... шын ... сипатын тап басып тани
білген. Көктен түскен жауын тамшылары да асықпай-саспай кең дүниеге ... өң ... ... суретші қам-қаракеті тәрізді, төңіректі тегіс
сұрғылттау сырмен сырлап жатыр. Жаратылыс құбылысын сөз ... ... ... ... ... де ... бояу ... айналдырып
жіберген.
Ақынның лирикалық кейіпкері өмірдің қайшылыққа толы, тартысты күрделі
процесс екенін ұғынған. Ол қай мәселеде қалай толғанса да, ... ... дәл ... оның өмірге деген көзқарасына әсер етеді. Ақынның әр
өлеңі ... ... ... ... ... ... ... лириканың бірнеше түрі бар.
Олар: саяси-әлеуметтік яки азаматтық лирика, ... ... ... философиялық лирика [24, 342]. Дәл осындай лирика түрлері біз сөз
етіп отырған қаламгерге де тән. Лириканы бұлайша ...... ... Ал ... ұлы ... бастап осы күнгі ақындарға дейінгілердің
туындыларын бұлай тарамдау – ... ... етіп ... Олай ...... шығармалардың аталған түрлері көп жағдайда бір-біріне
ұласып, жіктері ашылмай жатады.
С.Есениннің ақ қайыңға арнаған ... ... оның ... қайыңмен бірге жүреді, онымен ... ... жан ... ... ... «Ақ қайың» деген өлеңін алып қарайық:
Ақ қайың тұр тереземнің сыртында,
Үсті-басы қарға оранған күмістей.
Бұтақтары желмен бірге бұлқынды-ақ
Сілкіп жерге сүңгілер ақ ... ... тұр ... ... ... қар, жалынды отта жанғандай.
Таң шапағы аулаға нұр құйды да,
Бола қалды тағы күміс таңғандай [22].
Осы жерде өлеңді оқыған адам нені ... ... ... ... әр ... жан ... ... тырысатындығы,
сонымен қатар туған жерге, өскен ұяға деген махаббаты, сүйіспеншілігі
өлеңге ... ... ... ... Мұнда құбылыстарға жан бітіре
суреттеу, құбылта суреттеу ... ... ... де, ... де ... үшін оны сан қырлы
алмастай құбылту керек. «Құбылған сөз, - ... ... ... ... ... адам ... танымын байытпақ, бір сөз бір нәрсені
таныта, оны ... ... ... ... сан ... ... тануға
болады. Демек, троптың ең басты мәні таным тарапында» [1].
Табиғат құбылысының қайсысын тіліне тиек етсе де, ... ... ... жансыз нәрсенің өзімен де тілдескендей болады, ... әр ... ... ... ... ... қимылдап жүреді,
тіршілік дүниесінде неше алуан динамикалық күйге ... ... ... ... ... бір түрі – кейіптеу. С.Есенин өлеңдерінен
кейіптеудің сан ... ... ... ... мүсіндері оның
алғашқы жинағында-ақ өлең сүйгіш қауымды тамсандырған ... Ол ... ... ... ие ... шебер [25, 48].
Құбылтудың тағы бір түрі – символ шығармашылығында ерекше орын алады.
Бұл – айтайын деген ойды ақынның ... ... ... баяндау қазақ
ауыз әдебиетінде ертеден келе жатқан тәсіл. Ол поэзияның ... ... ... ... қиялын шарықтататын қасиеттерге толы компонент. Ақын
әртүрлі өмір ... мен ... ... түрде шебер астарлайды. Сергей
Есенин символдарды өзінше құрып, жаңаша жасайды. Ең ... ... ... Бұл да ақынның жаңашылдығын айқындай түседі. Суреткер
символдарынан ... ... ... ... [26, 150]. ... таң» ... өлеңінен де осы ерекшелікті аңғарамыз:
Қозғалып бір көктегі алтын жұлдыздар,
Айдын беті айнадай боп көрінді.
Өзенге кеп ... бір нұр ... ... да ... ... ... ақ ... күлімдеп,
Жібек бұрым желмен баяу тербелді.
Жасыл сырға бұтағында дірілдеп,
Жапырақта шық жалынды өңге енді.
Өсіп кеткен қалақайдың қамшысы,
Жарқын ғана жарық бояу таққандай.
Тербеліп бір ... да шық ... ... деп ... ... ... ... С.Есениннің шеберлігі молырақ сезіледі. Ол жылдың
қай мезгілінен болсын, көз тоятын ... жан ... күй ... әр ... өз ... қалауымен, жан әуенімен қай жасап
шығады. Сезімтал ... өлең оқи ... ... қай ... қай
құбылысты суреттеп отырғанын анықтай алады. Оның табиғат жайлы өлеңдері
жалаң сурет емес, жанды сурет. ... ... ... адамның ұлылығымен
ұласып, үнемі ұштасып жатады да, оқушыны күрделі көкейтесті ... ... ... Шық ... ... ... шықты әнші
Көңілінің шырқын ап.
Айдан түсіп ақ сәуле,
Шатырға нұр төгіп тұр.
Бұлбұл сайрап, ... ... саз ... ... ... қызулы,
Пештің қасы сияқты.
Ақ қайың тұр сызылып,
Нұр жарығын шырақ қып [22].
Ақындар көбіне табиғат бейнесін беруде күндізгі мезгілді фон ... ... ... мен ... ... ғажайып суреттерді көреді. Оның
әдемі әлеміне еніп, ... ... ... әр ... өлең етіп ... ... кеш те, түн де оқушыға эстетикалық нәр береді. Түн – адам бойына
көбінесе қорқыныш ұялататын кез. ... ... түн – ... ... жақсылық қана сыйлайтын сәт. Ақын суреттеуінде түнде
ұрейдің ұштығы да жоқ, ... өз ... ... Ал кеш ... ... ... ... көзіңді ұялтқандай [27, 59].
С.Есенинге жырлау шеберлігі жағынан да, поэтикалық ... ... ... ақын ... топырағынан шыққан – Жұмекен Нәжімеденов.
Жұмекен де, С.Есенин де – дала перзенттері. Олар ... ... оның әр ... өркеш-өркеш құмымен, ыстық ... ... ... ... да ... оның ... арнаған
өлеңдері көп. Ақынның қай жинағын алсаңыз да, ... оның ... ... ... ... ... ұласқан сайын ақын өлеңдері жаңа ... ... ... ... ол түн ... жазса, сол түн туралы
бір өлеңмен шектелмейді, өлеңдер шоғырын тудырады. Жұмекен ... ... ... ... ... ... оның өзіне поэтикалық
құпияларын аша түскендей ... ... ақын ... ұнаған, өзі
толғандырғанды жазады ... ғой. Олай ... ... ... ... тау, ... батуы, түн мен таң, күн мен су,
бұлт пен жыл ... ... Ақын ... ... ... Оның ... ... сол – құдірет. Табиғат жыршысы С.Есенин көгілдір түсті ұнатқан
[28, 31]. ... оның ... куә. Оның ... ... түс ... ой
орамдары мол ұшырасады. Демек, Жұмекен де жаны ұнаған құбылыстарды табиғат
лирикасының негізі ... оған ... жөн. Оның ... ... өзі сүйсінерлік әдемілік тапқан.
Орыстың ұлы ақыны Николай Рубцовтың поэзияда шуылдаған қайың Өмір,
Өлім, Қайғы, Мұң сияқты ... ... Отан ... ұлы ... ... рухтастығын еске түсіреді. Ақын қайыңды көргенде соғыста қаза
тапқан ... еске ... ... ... батып, көзіне ыстық жас тығылады.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай ... ... ... ... ... ... тағдырмен уақыт ағысына сәйкес ситуацияны білдіретін
оқиға жатады деп топшылаймыз.
Жалпы айтқанда, Сергей Есенин қайың ... ... ... да, ... ... де, ... туған жердің бейнесін сомдауға шебер. Оның
таңдап алған тақырыптарының көбісі табиғат тақырыбына сай ... ... ... ... ... әдісімен өмірді өрнектеуге
талпынысын таныта білген.
Орыстың танымал лирик ақыны Фет ... өз ... ... етіп,
мұңының, сағынышының бейнесі етіп, ақ қайыңды өлеңдеріне символ ретінде
бекітеді. «Феттің ақ қайыңға арнаған ... ... бұл ... ... мен қайғы, өмір мен өлімге, тіпті, тіпті мына фәниден түңілген ақынның
интимдік әлемінің бір сәті ... ... ғой. ... ... ... ... ... қайғыға батып, күңіретіні неліктен?
Ақынның поэзиясындағы өлімге тән белгілер, яғни жалғыз жас ... ... ... жел ... ... ... терең иіріміне батырса,
Темірханда керісінше аппақ соқпақ, құлпырып тұрған ... ... ән, ... нұр, бұрқ етіп ... ... ... ... іспеттес өмірдің
атрибуттары биіктікке тартып, асқақтыққа шақырады.
Мұқағали Мақатаевтың қайыңға арнап жазған өлеңі әлемдік әдебиетте үлгі
тұтарлық туынды. Мұқағалидың өлеңінде ... де, ... да ... ... бар. Ақын ... «қайың» Өмір мен Өлімнің ортасындағы
ситуацияны білдіруші һәм сол екі ... ... ... ... ... көрінісі.
Жапырақ жүрек жас қайың,
Жанымды айырбастайын.
Сен адам бола бастасаң,
Мен қайың бола бастайын.
Келісесің бе, жас қайың...
Мұқағали поэзиясында ... ... ... ... үш ... бір сызық жүргізілген. Ол – Жан. Ақын ... ... ... ... ... мына дүние – ... ... ... ... да ... сезімнің бесігіне құндақтап, ақындық тағдыры,
көңіл-күйі, мұңы, қайғысы, ... ... ... осы ... сызықтың
бойында сайрап жатыр емес пе? [29, 46]
Дүниеден ерте өткен талантты ақындардың халықтың ... ... ... ... ... астарында ақынның айта алмай кеткен
арман-аңсары мен іңкәр ... ... ... ... ... екі
тамырыңды иітіп, жүрегіңді тебірентіп, жан-жүйкеңді шымырлататын өлеңінде
мына сұлу ... ... қия ... тұрған ыстық махаббатының жалынды
сәулесі кестеленген. Мұқағалидың ... ... ... жаны, жүрегі
соғып тұр.
Жұмекеннің, Есенин мен Рубцовтың ... ... ... тереңдіктің түйінін табуға ұмтылыс және сол сырға ... 1836 ... ... ... ... ... кәдімгідей
«махаббаты, жаны, тілі бар, ерікті» тірі ... тұта ... ... ... да жер-көк адам мінезімен беріліп, жасампаз жарық дүние
тілімен сөйлейді. Жаратылыс – Жер-Ана ... ... ал жер – ... ... күн – ... жарастық салтанатын ай, жұлдызға
жеткізетін баянды бақыт жаршысы ... ... ... ... мән-мағына дарыту – Абай өлеңдеріне тән ерекшеліктердің бірі.
Қиял құдіреті, ой өрісі келісті бедерімен тіршілік ... ... ... тың ... берген. Ақын жанын толғантқан гүл-көбелектер
де өз көркін табады, көктегі жұлдыздар мен қалқыған ай да ... үшін ... ... тиіс.
Суреткер қиялынан туған ой, ұғым, бейне бұл ... ... ... ... ... жан ... ойшылдық, тереңдік, ақындық
көкірек-көзімен сезіне білу қабілеті жарық дүние, ... ... ... ... ... тигізген. Ақыл-ой, сезімталдық,
парасат-пайым – бәрі ... ... ... ... ... желі
тартатын жалпы көңіл көзі жітілігі дегеннің өзі түптеп келгенде, қадағалай
отырып, жаратылыс жанын түсінудің маңызды бір ... ... ... ... ... ... ... тіпті тар аяда түсініп, өлеңнің
өне бойынан жаңа ... ... сөз ... ... ... ... күйге
түсетіні бар. Абайдың «бөтен сөзбен былғанса, сөз арасы» деп ... ... ... жаңа ... ... ... Керек десеңіз, Абай өлеңдерінен
де ондай сөздерді көптен кездестіреміз. Егер де ... ... ... ... ... ... кездеспесе, ол ғылыми
техникалық прогрестің етек алмауынан, ондай космостық ұғымдардың әлі ... ... деп ... ... ... зер сала ... кезінде Державиннің «Орел на
высоте паря», Жуковскийдің Құдай туралы «Он в дым ... себя ... ... құмырсқаны «он даже хаживал один наука», Кальдеронның
найзағайды «аспанның отты тілі» деп ... ... сол ... поэзия
саналғанын оқып, таң қалғанмын. Осы ... ... ... ... тұр» ... ... тіркесін батылдық деп атамай-ақ
қояйық, бірақ өлеңнің болмысына нұқсан ... ... ... жаңа ұғымға сай
көріктендіріп, сезімдік ассоциациясын нұрландыра байыта түскен.
Темірхан поэзиясына басқа ақындарға қарағанда, бір ... ... ... Фросстың өлеңдерінен кездестіреміз. Кезінде АҚШ-тың отыз
бесінші президенті Джон ... өзі ... ... ... аса ... ... Фросст қайыңның бойынан нұрлы өмірдің әдемі
сәттерін іздеуге, оны адамның жақын ... ... ... ... ... ... келеді. Р.Фрост үшін қайың адамның ... ... ... бір ... ... ... к ... других деревьев темных строиных
Мне кажется что их согнул мальчишка
(«Береза»)
Өлеңді оқып шыққанда, ... ... бал ... ... ... ... ... мың бұралған қимылы көз алдыңа елестеп, әдемі қайың арқылы
сұлу тіршіліктің ... ... ... ... ... Р.Фростың
суреткерлігі мен шеберлігіне сүйсінесің.
«Қарама-қайшылықты жоққа шығару сананы, сананы жоққа шығару ақиқатты
жоққа шығарумен бірдей», - депті ... пен ... ... ... ... мұңды сездіреді.
Мұқағалида өмір мен ... ... ... ... ... ... дүние. Темірханда жаңа өмірмен тамырласып жатқан
тіршілік.
Алайда, өлеңнің болмысынан тек Өмір мен ... ... ... де ұлы ... ... ... тым бір ... пікір
қалыптастырары көдік.
Жұмекеңнің Есенин мен ... ... ... ... ... түйінін табуға ұмтылыс және сол ... ... ... ... ... ... мотиві.
2. 1 ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының өлеңдеріндегі қайың образының
мәні«Ұлы даналық айқын ессіздікпен шектесіп жатады», - ... ... ... ... ... – оның шығармашылығының жете бағаланбауынан,
қоршаған ортаның, кейде субьективті факторлардың әсері мен ықпалынан
туындай беретін құбылыс. ... ... ... екенмін деп, магнетизм
теориясының негізін қалаған, француздың ұлы ... Анре Мари ... ... атты трактатын жойып жіберіпті. Жалпы өнер адамының
шығармашылығының жете бағаланбауы барлық ... ... ... тән ... ... ... жұмыртқалаған заманда да кездесе беретін құбылыс. Бұл
туралы кемеңгер жазушы Жүсіпбек Аймауытовтан артық айтқан ешкім де жоқ
шығар».
«Қандай ... ... ... ... өз ... ... ... қарап, баға беру шетін нәрсе. Заман сыншыларының үйрегі не
олай, не бұлай бұрып ... ... ... ... ... жақсылардың
қадірін жұрт өлген соң білді. «Алтынның қолда барда қадірі жоқ» ... ... әділ ... ... ... не заманнан қаймығады,
ақынды заман ... ... ... көбі не ... ... ... не ... күншілер, не сол ақынды ат қылып мініп алып,
әбүйір атақ іздеп көзге түсем деушілер болуы мүмкін».
Жүсіпбек сияқты ... ... ... ... ақын
шығармашылығын бағалай алмауы, Мағжанның ақындық ... оның ... ... ... ... ... ... қайғыға, мұңға
батырды.
Қайғылы қайың!
Қалың уайым
Басқан сені,
Жазды ойлап
(Қайың)
Қара орманның шетінде
Нағыз желдің өтінде
өскен ... жас ... етіп ... ... онда не ... жас ... ... жел жылпты
Балқиды жаным бұл күйге
Мені де өлім әлдиле...
Әлдиле, өлім, әлдиле!..
(Мені де өлім әлдиле) [5, 141].
Ақынның ... ... ... ... ... ... жас ... тағдырымен рухтас, өмірімен өзектес аллегория. Ақын неге мына
өмірден ... ... ... баз ... неге өз ... ... келеді. Мағжанның тағдыры жалғыз жас қайыңдай «бықсыған
күншілердің» ортасында ... ойы өз ... ... ... ... өмір аялы ... салып әлдилей алмағандықтан, ... ... ... ... ең құшғында бейкүнә сәбидей тербеліп
жатқысы әлдиленгісі келеді. Себебі, ақынның арманы періштенікіндей пәк,жаңа
жауған ... ... ... ... ... ... ... сүйенген бір заңдылық бар.
Ақынның түсінігінде ... ... ... жаны ... ... ... көз алдымызға қазақтың сайын даласы, әртүрлі
табиғат көріністері, ағаштары мен сан қилы өсімдіктері ... ... Оның ... ақын ... ... ... ... байланысты, сабақтас
өрбіп отырады. Бұл жерде Мағжан ақынның жансыз затты жандыға теңестіре
суреттейтін ... ... ... ... Ақынның «Қайың»
деген өлеңін алып қарастырайық:
Қайғылы қайың!
Аяныш жайың.
Сыбырлайсың,
Дірілдейсің,
Еңкейесің,
Күбірлейсің,
Ызғарлы жел
Соққан сайын.
Мағжан нені айтса да, бейнелеп айтады. Ол үшін даланың тауы да, ... желі де ... Ақын ... адам мен ... ... жатады. Қай
шығармасында да Мағжан осы екі ұғымды бірлікте алып жырлайды. Бір ... ... ... ... ... махаббатын туған жерге ... ... ... енді бір ... сол ... асыл ... ... бәрінен жоғары кояды. Енді осы өлеңінде туған ... ... бір ... ... ... ... сыр ... соны жырына
өзек етеді.
Жоғарыдағы өлеңге қарасақ, қайыңның маңдайына ... күй бұл ... күз ... соң, оған қыс ... тағы да ... ... қайыңның
төзімін тауыспақ, сабырын сарқымақ. Ақынның қайыңға жаны ашып, оған қашан
жаз жетер екен деп ... ... ... да ... ұсап.
Сүйекке өтер
Суық құшақ...
Қашан, қайың,
Жетеді жаз?
Суға қанып,
Жапырақ жарып,
Күн болар ма
Шайқалатын,
Жылы желмен
Жайқалатын,
Құс даусына
Құлақ салып?..
Бұл жерде
Қайғылы қайың!
Қалың уайым
Басқан сені,
Жазды ойлап.
Тұр үскірік
Боран ойнап...
Жасыңды ... ... [5, ... ... ... терек,
Жасыл желек
Құшақтасып қабысып.
Кейде қыбыр,
Кейде жыбыр,
Кейде жұмсақ желбіреп.
Көйлегің көк,
Өрнегі көп,
Құлпырады елбіреп.
Сұлу терек,
Жасыл желек,
Сәулем, саған не керек!
Биік бойың,
Кімде ойың?
Жібек ... аш ... ... не ... жыл сайын?
Аппақ қайың,
Қалқатайым,
Мас қылады иіс майың.
Ақ көйлекті,
Сұлу текті,
Жасыл шашақ желекті.
Ырғаласың,
Бұраласың,
Көзді қайда саласың?
Өлеңде сұлулықтың көркіне көз тоймай, айналасына таңырқай көз ... ... бар. Ол ... тебіреніс үстінде. Оның көңіліне қуаныш,
мақтаныш сезімін ұялататын кең даланы ... ... ... ... күні,
күміс табақтай көкте жүзген сұлу Ай, жібектей есіп, жанды жадыратар Жел,
асқар тау, ... ... ... көк ... ... шашын тұрған Күн. Ақын
осы көріністің тамаша картинасын жасайды. Табиғаттың әр ... ... әр ... ... тамаша белгілерін көреді.
Мағжан Жұмабаевпен бірге ғұмыр кешкен, замандас ақын Бернияз Күлеев
шығармашылығына да қайың образы тән ... ... Әр ... ... ... тән ... қан қызуы, яғни темпераменті болады. ... ... ... ... алуан түрін кездестіреміз. Ал
Бернияздың кейіпкерінің мінезі басқа ешбір ... ... ... бұл – ақынның лирикалық кейіпкер ... ... ... ... ... Бернияздың лирикалық кейіпкері байсалды,
байыппен сөйлейтін, асықпай ой ... ... еш ... қандай іс-әрекет, құбылысқа болсын қарапайым да сезімтал
жүрегімен қабылдап, жүрегімен ... ... ... ... Онда жайлап айтса да, алыстан орағытып, тыңдаушысын да ... ... ... ... аспай-саспай бағдарлаттыратын
қасиеті бар. Л. Тимофеев пен ... ... ... ... ... сөздігінде мынадай анықтама бар:
«Гражданская поэзия – поэтические произведения, идеи, темы, образы которых
непосредственно ... с ... ... и ... ... за свободу и
счастье...» [31, 38]. Осы айтылғанға сүйенсек, қай ақынның да шығармаларын
оның азаматтық ... ... ... ... А.Михайлов: «Есть такой жанр поэзии, где с наибольшей
глубиной выявляется творческая ... ... ... Это ... ... [32, 189] ... ... Мырзалиевтың поэзия мәселелері туралы төмендегі пікірінің
жаны бар: «Біздің кейбір сыншы жұрағатымыз ... ... ... тар, олар ... ... ... ғана ... Қысқасы,
қазіргі ақындарымыз көңіл-күйді төңіректеп шыға алмай жүр ... ... ... ұстамақ болады. Бұл өзі байыбына барып, көзі жетіп ... ... ... ағаттау пікір, әділетсіздеу үкім. ... ... ... ... ... ... жалпы жастар поэзиясындағы
лирикалық кейіпкер өскен, ер жеткен, ақыл ... ... ... кейіпкер. Рухани өмірі өте бай, ... ... ... ... ... ... көптеген өлеңдерде біз білетін ... ... ... ... кетіп отырады. Оларды туған ... ... ... деп ... жату ... қиын ... барады»
[33].
В.Белинский былай деп жазды: «Поэзия не описывает розы которая так
пышно ... в ... но ... ... вещество из которого она
составлена, берет от нее только ее ароматический запах, ... ... ... и ... из них свою розу, которая цветет еще ... и ... ... ... ... ... әрі идеяласы Мағжан Жұмабаев тәрізді
бейнешілдікке (символизмге) ... мән ... ... Оның ... екен?» деп
аталатын туындысы бейнеге барынша толы, оқырманның көз алыдна табиғат пен
адам жанының гармониясын ... ... ... ... жазылған туынды.
Ақынның бұл тұрғыдан орыс әдебиетіндегі символизмнен үлгі ... да ... ... Бұл ... мазмұнын айта кетер болсақ, ғашық жігіт өзінің
сүйген қызымен ақ ... ... ... сол ... ... сырларын
ақтарысып, қаншама күндерді жұбын жазбай бірге өткізеді. ... ... ... ауыр ... ... ... өзінің сүйген қызынан айрылуға мәжбүр
болады. Жігіт шарқ ұрып, баяғы екеуі табысатын ақ қайыңның ... ... ... бе?» деп ... ... Бұл жерде ақ қайың ... ... ... болып, сол екеуінің бақытты сәттерінің куәгеріндей
болып көрінеді. Төмендегі жолдар ақ қайыңның түбіне ... ... ... жігіттің монологы тәріздес болып өріледі:
Өтті айлар,
Қыстар, жаздар,
Ауыр, жеңіл күн болды.
Өткен жылда
Осы орында... –
Ол күнге дәл жыл болды.
Одан әрі сюжет ... өрби ... яғни ... талай сырды бір-
біріне ақтарысып, қуанышын-қайғысы бірге бөліскендіктері ... ... ... ... ... «Эпикалық, лиро – эпикалық немесе
драмалық шығармаларды алсақ (оқиғаның ... ... ... ... дейін), оқиғалары бір – бірімен байланысты және үзілмей дамып
отыратындығын көреміз. Оқиғаның даму жолында оған ... ... ... қарым – қатынас, күрес – ... ... ... іс ... ...... үстінде әркімнің мінезі, наным – сенімдері, күйініш
– сүйініштері айқындалады да және сол адамдардың ...... ... ... да ... ... ... бір сөзбен
айтқанда, шығарманың сюжеті деп атайды» [35, 68].
«Сюжет – көркем ... ... ... ... ... көшірудің
негізгі түрі, жолы немесе тәсілі. Егер көркем шығарманың мазмұны түрліше
мінездер мен типтердің өзара ...... ... ... ... тізбегі десек, осының өзі сюжетте адамдар мен заттардың ...... ... - ... ... ретінде, кәдімгідей қозғалыс, белгілі
бір даму үстінде ... [5, ... ... ... ... біз лирикалық кейіпкердің поэманың
сюжеттік желісін өзі баяндап отырғанын аңғарамыз. Яғни ақ қайыңға ... ... ... ... олар ... ... сүйінішті сәттерін бастан
өткерген. Мұңдасқан, жыласқан сәттерін де лирикалық кейіпкер ашып ... еш ... ... Жас қайыңнан бәріне де куә ... жан ... ... ... ... ... жыластық,
Көріп ең ғой жас қайың!
Уа, дариға,
Қайда-қайда,
Жаным дескен жан жарым?!
Ол күнде сен
Жалаңаш ... дер ... ... ... да,
Жылауға да –
Көзіңде жас кепкен ед.
Бұтақтардан
Қуармаған
Табылмады бір жапырақ.
Ыстық өтіп,
Жайың кетіп,
Шықпаған жан тұрдың шақ.
Кешке жақын,
Екеу ақырын
Келмеп пе едік ... ... ... отырды алдыма?! [36]
Бұдан әрі қарай лирикалық кейіпкердің баяндауы қайғылы өрбиді. Сүйген
қызы ортаның ... шыға ... ... басы ... ... ... ұзатылатын болғандықтан, екеуі тағы да ақ қайыңның түбінде бас
қосып, көз жастарын ... ... ... мұны тағы да сөзбен
әсерлі жеткізіп, ақ қайыңның түбінде бір-бірін жұбатып отырған екі ... ... ... ... ... шықпай көзінен,
Зарлады ол,
Сарнады ол,
Не байқадың сөзінен?!
Мезгіл жетпей,
Солған көктей,
О да сендей жас еді.
Неге жанды,
Көп зарланды,
Ауру ма еді, аш па еді? ... ... ... ғалымдардың айтуынша, лирикалық кейіпкер
өзінің қайғылы халін жеткізуге жайдан-жай бара ... ... ... ... ... мен ... ... трагедиямен
аяқталады [37, 8]. Мұнда да сол дәстүр қайталанып отырған тәрізді, себебі
сол кезде ғашығынан не себепті ... ... ... ... ... енді сол ... ... қойып, оның соңғы, қоштасар ... ... ... ... білмекке тырысады. Ақын бұл жерде ... мән ... ... символистік мағына дарытады. Егер де осы жерде
тағы да ғашығын көрсе, оған қайыңның жапырақтарынан ... ... ... ... Осы ... ... ... түсінікті шебер
сіңіргендігін байқаймыз. Себебі символизм дамыған Батыс елдерінде ... лавр ... алқа тағы ... бар. Бұл ... ... ... жатқан үрдіс болып есептеледі. Батыстың өлең үлгісінің, лирикалық
өрнектің сыртқы ... ... ... ақын оның ішкі ... дәл ... ала ... ... түсінікті береді.
Мезгіл жетті,
Дәл жыл өтті,
Тағы келдім қасыңа.
Сені көріп,
Жүрек еріп,
Булығамын жасыма.
Жапырағыңнан
Өріп оған
Сәукеле қып кигізсем,
Салқын ... ... ерін ... ... күнсіз – бір қу бас.
Ер жүрегім,
Етпей төзім,
Өксіп-өксіп төгем жас.
Бар ма екен ... екен ... ... жүр ... ашары,
Менің үшін кім екен?!
Лирикалық кейіпкер өлеңімен ақ қайыңға шер төгіп келеді де, тілсіз
табиғатттан ... ... енді ... ... салу ... жарының бір
дерегін білгісі келеді. Оның да өзің ойлап жүргендігі немесе ойламайтындығы
туралы бір ... ... ... ... ... ... күйде екен?» деп
ойлап, оның кескін-келбетін көз алдына ... ... ... ... Бұл қазіргі кезде қазақ лирикасында кеңінен қанат жайған
дәстүр.
Өткен жылды,
Осы орынды
Ойлай-ойлай жүр ме ... ... ... да дәл жыл ма екен?
Я болмаса
Көзден таса
Болып, дүние ... ... ... ... орын алды ... ... ... оқ боп тиді ме?
Ауру, аштық,
Бейбастақтық,
Жер, су отқа күйді ме?
Бернияз Күлеев лирикасындағы қайың мотиві оның әр өлеңіне өз ізін, ... ... ... Бұл – ... ... ... Бернияз өлеңдері
арқылы адам мен табиғаттың арасындағы байланыс егжей-тегжейлі ашылған, оның
үлкен ақындық шеберлігі көзге ... ... ... ... ақын
қайыңның жапырақтарымен сырласып, одан сүйген жарының кейбір ... ... Бұл да ... ... ойлаудың жемісі ретінде қызмет
атқарады.
Жапырақтан сылдыр-сыбдыр үн келді,
Жындай жылжып, жай ... жел ... ... ... бір-ақ сүйді де,
Су сырласып шымшып-шымшып жөнелді.
Жын ба, құз ба, есерсоқ па, өзі не?!
Алаң қылып ... несі мені ... ма, ... несі ... жоқ ... жынды желі де! [36, 218]
Қазақ әдебиетінде лирикалық шығармалары арқылы танылған, ХХ ғасыр
басында ... ... ... ... ... үлгісін өте жақсы
меңгерген ақын – Бернияз Күлеев. Оның ... ... ерте ... ... ... бүгінде қазақ әдебиетінің келісті жақтарынан саналады.
Өзімен тұрғылас ... ... ... ... да ... ... жаратылысқа жан бітіре суреттеу, бейнелеу ... ол ... ... ... де ... ... Қазақ
әдебиетінің білгірі ғалым, профессор Ы.Дүйсенбаев өз зерттеулерінде Бернияз
Күлеевтің ақындығына жоғары баға берген, оны ... ... ... ... Біз ... ... «қайың» мотивіне тоқталып,
ол қандай қызмет атқарады, қаншалықты ұтымды ... ... ... іздемекпіз.
Бернияздың лирикалық мұрасының біразы – ғашықтық лирика: «Қайтер
едің», «Ғашығыма», «Шын сұлуға», ... ... ... ... «Шер ... ... арнап» т.б. Өмірдің әр кездеріндегі ... бір сәт ... ... ... ой ... ... мархабаты
т.б. тақырыптар ақын лирикасының бояуын қанықтырып тұр.
Ақын лирикасында ... ... ... орын ... ... ... ... қатысы туралы жазбаған ақын, сірә, жоқ шығар. Дүниенің ғажабы –
табиғат тынысына, әр кездегі ... ... әр ақын ... ... бойлайды. Сан қилы суреттер өрнектейді. Суреттердің әсерлілері де,
әлсіздері де, қайталаулары да кездеседі. Бернияздың «Қызықты ... ... ... ... ... ... «Таң алдында», «Жапыраққа қарап»,
«Әдемі ... ... ... «Жас ... ... «Шолпы» өлеңдері қазақ
поэзиясына сан өрнекті, сырлы, сыңғыр үнді табиғат ... ... ... ... ... ... ... адамның жан
дүниесімен қабысып, бір-біріне кірігіп, ... ... ... бай ... ... ... жүзі жаз ... «Қайда
екен?!», «Жорық», «Гүл» («Жындымын ғой кейде қаным тасатын») ... ... ... ой ... ... ... болып табылады.
Зерттеуші Ы.Дүйсенбаев «Бернияз Күлеев» деген мақаласында «Ақынның
«Жердің жүзі жаз еді» деп аталатын ... ... (324 жол) ... ... ... ... ... ол мүлдем жоқ болатын-ды», -
деп жазды. Бірақ ... ... ... ... қолжазбаның дәлдігі, сақталу
дәрежесі, кім сақтағаны, мазмұны мен түрі ... ... ... ... ... ... бар ма, тағы ... жайлар әлі ашылған жоқ. Қалай
да Бернияз поэмалары алғашқы рет ... ақ ... ... ... жарық
көрген.
Ақынның поэмалары өзіндік ... ... мен ... ... ... әрлі ... «Жердің жүзі жаз еді» поэмасы туралы
Ы.Дүйсенбаевтың: «...Шынында мұны ... гөрі ... ... ... ... ... ме еді? ... бұл шығармада белгіл сюжет жоқ», -
депті. Бірақ ғалым осы ойын әрі қарай дәлелдемеген.
«Жердің жүзі жаз еді» ... атын өзі ... ма, әлде ... ... ма – ... ... да ... әрі шығарма мазмұнына лайық
атау.
Бернияздың поэмаларының бірі «Жердің жүзі жаз еді» деп ... көп сыр ... Жаз ... ... ақын, сірә, жоқ шығар. Ақынның
лирикасында да бұл тақырып баршылық. Ал ... ... ... ... ... ие болған. Жыл мезгілі мағынасында «жердің жүзінде жаз еді» ... жүзі жаз ... - деп ... сөзі зат ... сын ... да, ... ретінде қолданылған.
Ақын шағын кіріспеде жазған табиғаттың әсем көріністерін – ... жел ... ... беті ... ед», дала ... гүл ... ... жан біткендей шайқалып, сыбырласты сала да», ... ... «мың ... емендер де жер жүзіне ажар ... ... ... ... сырлап су ағып айналасын бу алып, ... ол ... ... ...... күн шалқиды... нұрын шашып балқиды», ... ... ... жан ... ... әл ... ... есіп
жайымен» - міне, табиғат тамашасы елді ... ... ... ... айт мейрамы кезіндегі «салтанатпен» күліскен, сәнді кезіне
сәйкестей суреттейді.
Сұлу табиғат ... ... ... ... ... ... ... толқытып тебірентеді де, өзінің алаңсыз жас шағының шуақты
күндерін еске түсіреді, таза, жалынды махаббат ... сыр ... көп ... ... «Мен ол ... жас ... деп басталатын хикая
«бір көргенде-ақ өртеніп», «жүрегімнің пірі едің» - бір ... ... ... жолы – қиын жол, онда үміт те, ... те мол ... жас ... көрер көрігім –
Бәрі сенің қолыңда...
Соның бәрі сен үшін,
Тек дертіме ем үшін
Құрбан ... ... ... да өзің ... сөк те, өзің ... ... еркің бар.
Қашаннан да ойымда
Сенің ізгі жолыңда
Құрбан болмақ сертім ... ... ... ... ... мен эпитеттер, аракідік метафоралар
бар. Мысалы, «жауқазындай жайқалып, жан біткендей шайқалып», ... ... ед», ... сен шын ... ең», ... пірі ... ... сотыға». Соты сирек қолданылатын сөз. Бернияздың өзі берген түсінік
бойынша адамның рухын өзгертетін қиял. Шығармада діни аңыздарда ... ... ... ... тастап Әбілдің, моласына Қабылдың ... ... ма» ... ... Адам ... Әбіл ... ... Қабыл атты баласы жауыздықтың бейнелері, Қабыл Әбілді өлтіреді.
Поэма аяқталмай ... ... Ақын ... сүйген қыздың кейпі жұмбақ,
ашылмай қалған. Қайталаулар, әлсіз ... мен сөз ... ... ... поэма фрагмент түрінде қалған сияқты. Поэмадан ақынның
кесек туындылар жаза алатындай қабілет-қарымын көреміз.
Бернияздың енді бір ... ... ... екен». Ы.Дүйсенбаев:
«1922 жылдың 12 авгусында жазып аяқтаған «Қайда екен?!» атты өте ... ... өзі ... ... деп ... таққан. Біздіңше, бұған
таласудың қажеті жоқ» ...не бары 444 жол. Мұны ... ... ... ... ішкі ... ... лирикалық толғау десе де болғандай.
Кіріспе тараудағы екі ауыл ... алып ... дәл біз ... әсем ... ... ... аңғару қиын емес» - деп жазды.
«Қайда екен», ең алдымен, Бернияз өлеңінің Абай жиі ... алты ... ... ... ... ... бірнеше ай ғана ... ... Ақын ел ... ... өзгерістері, ондағы адам өмірі туралы үлкен
бір шығарма жоспарлаған сияқты, шартты алты тарау сақталыпты.
«Қайда екен» былай басталады:
Ерте-ерте,
Ерте күнде
Ертедегі заманда;
Бұрынғы ... ... ... ... ... ... суы мол.
Дәулеті асқан,
Ері арыстан
Әділдігі – қасқа жол.
Жалпақ дала,
Бәрі айнала,
Жайылған мал, ... ... ... ... ... ... бел.
Бай табиғат, сән-салтанат, уайым жоқ, сауығы көп, көл ... боз ақ ... ... ... көрген түс», бай-бәйбіше күндегіше
қонақ күткен, қой сойған, «жігіті-ер, қызы тең», ... ... ер ... ... ... кез ... жоқ әлі ойда» - деп, ақын бір дәуірде ел аман,
жұрт ... ... ... өмір де ... ... Шығарманың екінші
бөлімі:
Біз бала едік,
Жас қана едік,
Бірге жүрдік, бірге өстік.
Құлын тайдай
Күліп ойнай,
Қол ұстасып күн кештік, -
деп басталады да, балалық кез, ақын ... ... ... сәнді
кез сөз етіледі. Жас кез – ... кез, ... осы ... ... ... ... ... жасалыпты, жігіттің де, қыздың да ... ... ақын ... символ ретінде кейіпкер ұсынуды көздеуі
мүмкін, қалайда оны жұмбақ жоспары мен ойы өзімен ... ... алай ... еді ... ... ... ... шығарма нұсқасының өзі-ақ Бернияз
дарындылығының қырын таныта алады. Ақынның, демек, жас кейіпкердің ... ... ... ... келісті ед,
Ақ періште ед –
Адам деуге сыймастай;
Қадалуға
Жан алуға
Әзірейіл де қимастай, -
деп, шығыс ... ... «ақ ... ед, адам ... ... өшпес жан ретінде «қадалуға қимастай» делініп, үстемелей жалпы
мадақталады да, одан әрі ... ... сырт ...... ... көзді,
Жібек сөзді,
Қолаң шашты, ай бетті;
Құбылған түс,
Тізілген тіс,
Аршын төсті, ақ етті
Қыр мұрынды,
Қызыл ерінді,
Қыпша белді, тал бойлы,
Ер жүректі
От мінезді
Көрген жанға жат ... ер ... от ... ... ойлы қасиеттер қосылған.
«Жат ойлы – ... ... ... ... ... ... ... болса да сөзі бар.
Кейде бала,
Кейде дана,
Жан түсінбес кезі бар... ... тағы ... ... қосыла суреттеледі.
Айлар, жылдар өтіп, жас есейіп, жастық шақ өткен соң, ... ... ... ... ... ... де, «қара көзім қалды елде»,
«ұмытқам жоқ, от жұттым көп, жүрсем-дағы қай ... - ... де, ... ... ... ... сүйіспеншілік отын суреттеуге тиіс ... Бұл ... ... ... ... ... «сәлем-сауқат,
жазылған хат, тағы ертеді, күйдірді» - оның сауаттылығы мен жақсы көрушілік
сезімге адалдығы мен беріктігіне, әсіресе, ... ... ... ... төртінші, бесінші тараулары бейкүнә, пәк ... ... ... сұрапылына, «жел дүниеге у шашты» уақытқа тап
болып, трагедияға ұшырауын суреттеуге арналған. ... өмір ... ... ... ... ... Осы ... бейнесін
ақын жұмбақтай айтады:
Жай жарқылдап,
Күн сартылдап,
Қылды бәрін бір уыс.
Ібіліс сасып,
Бүгіп қашып,
Таба алмайды бір қуыс.
Бас кесілді,
Қан төгілді
Қанды топан жер басты, - ... ... де, одан әрі ... дене ... ... жер», «сұрапылдың үрген сорын көтере ... ... ... жер,
Жел баяулап басылды.
Жер мен аспан
Айуан, адам
Сұрапылға бас ұрды.
Бұл өзгерістер жер мен аспанды айуан мен ... бас июге ... ... ... ... ... ... айтқандай: «Осылайша долбарлап
отырғаны революция болса керек».
«Қайда ... ...... ... көлемі жағынан үлкен, шығарма
мазмұнын жинақтайтын түйін іспетті. ... ... ұлы жел ... ... жас ... ... қиялын, тағдырын қиған, бірге өсіп,
болашаққа бірге аттанған жастың сыңары енді жоқ, аһ ... ... ... еске ... ... жан ... ... жыр шумақтарына
айналған.
Шығарма бойына жарасымды қиыстырылған жас қайың бірде жапырақсыз
«ыстық өтіп, жайың ... ... ... ... ... жақын жанына келген жас
жандардың көңілсіз, мұңды күй-жайының куәсі. Жылдар ... ауыр ... ... ... жас «...тағы келдім қасыңа, сені көріп, жүрек еріп,
булығамын жасыма», - деп, мұң-зарын шағады:
Биыл сенің,
Өзге түрің,
Мәңгі өлместей жан ... ... ... ... сән ... ... ... жүзің нұр.
Торғын киіп,
Тұр бас иіп
Айналаңда қызыл гүл.
Сендей о да,
Толып нұрға
Жүрер еді ... ... ... ... ән ... еді ... зар ... ән салып» - деген тіркестер –
метафоралар көңіл ... ... да ... ... сәтті арман арқауы ету
үшін қолданылуы да жарасымды. Жалпы ақынның тумысынан - ... ... ақын ... ... ... ... ... керек-ті.
Бернияз лирик ақын, содан да болар адамның әр кездегі жан-күйін, сезім
иірімдерін терең, асқақтата романтикалық көтеріңкі ... ... ... ... ... ... ... күдік, сағыныш, жалғыздық
сияқты мәңгілік, жалпыға ортақ ... ... ақын ... ... ... ... Осы өлең жолдарын оқыған кез келген адам одан ... ... өз жан ... ... жатқан құбылыстардың бейнесін
табады. Бернияздың жас қайыңмен сырласқан ... ... ... ... жан өзін ... емес ... шарқ ұрып жарын іздеген жалынды жас «жарым - ... ... ... ... жетіп қонайын.
Айнамменен,
Зайрамменен
Мен де бірге болайын.
Көк пе, жер ме,
Су ма, жел ме,
Әлде алған ай ма екен?
Айтшы, қайың,
Айналайын,
Еркетайым, қайда екен?
Жарым – ...... ... ашып ... іздеген,
Жар іздеген
От жүрегім жас уыз,
Солсын, кепсін,
Сенсін, өшсін,
Тастай қатып болсын мұз.
Көк пе, жер ме,
Су ма, жел ме,
Әлде алған ай ма ... ... ... айтшы, қайда екен?! -
деп жыр тізілтіпті.
«Идеал» сөзі сол кездегі қазақ ... ... ... қолданылмаған
сөздер, метафоралар деуге де болады.
Қорыта келгенде, «Қайда екен» поэмасы жазба әдебиетте шығармашылықтың
«қайың» мотивін бейнелеудің түрі ... ... ... ... шеберлігі жетіле түскенін аңғартатын идеялық-көркемдігі жоғары
туынды.
2. 2 ... ... ... шығармашылығындағы «қайың» мотивінің
көріністері.Қазіргі қазақ ақындарының өлеңдерінде һәм лирикалық
туындыларында «қайың» мотиві жиі ... Және ... ... ... ... ... ... сыйлықтың иегері танымал ақын Фариза Оңғарсынованың «Жас
қайың» атты өлеңінде табиғатқа деген ... ... ... ... Бір жағынан, ақ қайыңды егу арқылы лирикалық кейіпкер адамның табиғат
алдындағы биіктігін, кез келген жаратылысқа қамқор болуы ... ... ... ... «Ақ қайың» өлеңі ... ... ... ... ... туынды. Өлеңнің мазмұнына үңіліп көрейік:
Егіп ем былтыр жас қайың
Үй жанына жағалай.
Мәпелеп оны баптаймын,
Бөбегін күткен анадай.
Мен жоқта анам суарып,
Өзімдей оны ... мен де ... өсіп ... [38, ... ... тағы бір ... алып ... қайың – Отан бейнесінде
қарастыруға болады. Бауырындағы адам баласын ... ... ... ... ... ... көркейген тұлғасы. Ақынның тағы да басқа
табиғат лирикасына арналған өлеңдерінде қайың ... ... ... ... ... роль ... Бұл ... үлгісін қазақ
әдебиетіне енгізіп кеткен Бернияз Күлеев екендігі белгілі. Демек, ақын
Бернияз ... ... ... ... ... өлеңінен өз қаламына
тірек тапқандығы шындық. Фариза ақынның «Айт сырыңды ақ қайың» деп аталатын
өлеңі «Қайда екен?» поэмасының жалғасы ... әсер ... ... тұр ... боп санада
Жалғыз келіп тұрмын мен
Жылдар салып араға.
Айт сырыңды ақ қайың
Шығарып сап тұрушы ең
Бізге тілеп бақ ... ... ... әдебииетіне ХХ ғасырдың 60-жылдары қосылып, жақсы
лирикалық өрнектерімен тез танылған ақын ... ... ... ... өлеңінде Мағжан Жұмабаевқа тән бейнелеу үлгісі ... ... ... балапан қайың орманның шетінде, желдің өтінде
қалып, тынбай діріл қақса, ... ақын ... ғана тән ... ... күні жел ... қиналып, майысатын ақ қайыңның
бейнесін шебер бере біледі.
Сары орманды сапырады
Бұл өлкенің желкем күні.
Алау түсті ... ... ... ... тұр ... өскен балғын қайың.
Жапырағы тынбай ұшып,
Күзде өңі солғын дәйім.
Көңілімді толғап өткен
Уіліне көп қанып ем.
Соңғы ... ... ... ... деп қалып ем [39].
Қайрат Жұмағалиевтің бұл «Жас қайың» өлеңіндегі қайың бейнесі ақын
жанының ... ... ... ... ... ой ең ... ... нәрін бір-бірінен
Қызғанбаған балғын шақта-ақ.
Адам баласының ақыл-санасы ... ойға ... ... ... ... пәк, тұнық кезең жастық шағындағы адал
кезеңін Жер-анадан нәр алған бала ... ... ... ол ... көне ... ... қалған сақтап, - деп жалғастырады. Ақын жанының сәби
кезіндегі адалдық бейнеде қалған таза да ірі кісілік ... ... ... ... ... ... орны бар ... ұғым
екендігін ақындар легі қалам қуаты жеткен жерге дейін дәлелдеп те ... Өмір ... ... ... ... сұлулық, нәзіктік сынды
өшпес ұғымдардың бейнесі ретінде өлең өрнегіне әр беретін киелі ұғым ... ... ... ... ... ... ақын жанының
арпалысқан сезімін, әлде бір арманға аласұрған ... ... ... ... ... ... сырдайын,
Жазылмаған жүректегі жырдайын.
Ну тоғайдан шеттеу қонып, бөктерде
Жабырқаулы жетім ... тұр ... [40, ... ... әсіресе шығармашылық адамның рухани әлемі көбінде
көптен бөлектеніп, жалғызсыраған сәті. Сонымен бірге, ... ... ... ... сыр мен ... ... толғаныстың бар және көмескі
бейнесі.
Алыс-алыс қиырларға, кетті өрге,
Қия шыңға,тарап ұлы көктерге.
Қайың – арман ... ... ... ... ақ ... ... жалғызсыраған қайың жүрек енді құсқа, ақ кептерге айналып,
өрге ұмтылып, биікке самғайды. Мұнда ақын ... ... ... жол
тауып, от жалынға оранған жан әлемінің бір арнаға бет ... ... ... ... ... де ... ... шулайды шамын жайып тал – қыздың.
Махаббатың үні жауып аспаннан,
Келеді иісі таңқурай мен жалбыздың.
Қайың жалғыз. Жалғызбын.
Мұндағы жалғыздықты жалғыздық ... гөрі ... ... ... деп түсінген дұрыс. Бағанағы жалғыз көктеген жалғыз қайың құсқа
айналған жалғыз кептердің өзінше бөлек жеке әлем ... ... ... ақын ... ... жаңа ғасырдың қуатты екпіні
жатқанмен,лирикалық жырларында Табиғат,Адам,Өмір сияқты ... ... ... иінін игеру, соның сымбаты мен терең
сырына бойлай білетін ерекшелігі жатыр демеске амал аз. Сөзімізді ... ... үшін біз ... «Ақ қайың» атты өлеңдерінің
структуралық ерекшеліктеріне кеңірек тоқталмақшымыз. ... ... ... ... ... ... білдіреді және оны талдап
қорытатын екі ... ... тұр қара ... сынды жарқылдап,
ақ қайың аппақ соқпақтай
аспанға тіп-тік тартылған.
Құлпырып тұрған көктемде
Тірлікке ол толғам, ой салар.
Желпінер сонсоң
кеткендей
аралап бойын найзағай.
Денесі оның ... ... оның ... сүт, ... жердің астынан
прожекторым шапшып тұр [41, 36].
Ақынның поэзиядағы әлемге тән белгілер, яғни жалғыз жас қайың, ... ... ... жел ... ... ... терең иіріміне батырса,
Темірханда керісінше, аппақ соқпақ, құлпырып тұрған көктем, жастық ән, ... нұр, бұрқ етіп ... ... ... ... ... өмірдің
атрибуттары биіктікке тартып, асқақтыққа шақырады.
Темірханның өлеңінде жердің тартылыс күші ... ... ... ... жылы ... ... «аспанға тіп-тік тартылған» ақ
қайың сыр-сымбатына сүйсіну басым. Ақынның сезіміне ақ ... адам ... ... әсер ... ... сәулесін шашады.
Темірхандағы көкті әнге толтырып, аспанға шаншылып, сұлулықтай сыңсып,
балтырын гүлге орап, қанатын қағып биіктеп, бұлттың өзегін ... ... ... ... метафоралық етістіктер адамның көз алдында өтіп
жатқан динамикалық ... ... ... енді болмақ және бұрын
болған оқиғаның пайымын парықтайды:
Жағдайыңды жел айтты нашар деп ... тағы да ... деп ... ... ... қалай бездің?
Орман деген еліңнен қашан кеттің?
Неге кеттің ... ерен ... ... ма ... ... бір? [42, ... ... қайың мен адамның арасында ішкі монолог. Ақын
шығармасында өсіп ... ... ... ... болатын процеспен,
әділетсіздікпен, қиянатпен, жалғыздықпен салыстырған. Өлеңді оқи ... ... ісі ... соң ... ... ... да дара ... тік жардан құлатқысы келгендіктен дүние-жалғаннан баз кешіп, жанын
қоярға жер ... ... ... бір ... ... Бәлкім,
Жұмекен жалғыз өсіп тұрған ақ қайың арқылы ... дара ... ... шығарма.
Ал, міне сол Жұмекен дүниеден өткеннен кейін де біз саф ... ... ... ба? Мүмкін, бір жүз жылдан ... ... адал ... ... толқын келгенде Жұмкекен сияқты ұлы ... ... ... ашқансырмыз. Бірақ сол Американы бүгін-ақ ашуға кім
қол байлап тұр?
Әңгімемізге ... ... ... ... ... ... рухтас өмір бейнеленген деуге толық негіз бар:
Мені ешкім жоқ қорлаған, ашық тепкен.
Қиып түссе – арман не,
Қайзалағыш
Бір көк ... ... ... ... толы – жас төгу дайын емі,
Бұл тұрғаным – ... рас, ... ... де ... ед ... ... оның сабы өзім – ... еді.
Ақындық құдірет нені жазғанымен емес, қалай жазғанымен өлшенбек. ... ... ... ... ақын ... ... ... қайғысын
арқалағыш қайың бейнесінің қаншалықты қымбат ... ... ... ... ... ... мүшесі, жазушы Темір Мыңжастың «Ақ қайың
жылап тұр» ... ... ... ... кеткен жарының көзіндей
болған ақ қайыңды ... ... ... ... деп құлатқысы келген
әумесермен арпалысып алып қалған әйел туралы ... ... бұл ... жары өз қолымен отырғызған болатын. Содан қалған көз еді бұл Ағаш
құлатылмады, бірақ орынсыз сілтенген ... оның ... ... ... ... Қайың дінінде шойырланып біткен балтаның ізі қалды. Бәлкім, дәл
осындай мәңгі жазылмас жара кез-келген ... ... ... ... ... ... өтті. Баяғы бала есейгесін жолы түсіп тағы да сол жерге қайта
оралады. Бұл ... ... ... осы ... ... айтқан Түгел де,
соғыс жесірі оның шешесінің де өмірден өткеніне ... ... ... сол ... әлі тұр ... ... бұрынғыдай емес, күтімсіздігі
өрінеді. Баяғы балтаның ізі ... ... ... ... ... қолына мөлдір тамшы ілінеді. Бұл қайың жасы, сонымен ... ... ... ... ... ... жарын күткен жесір жасы болатын.
Адам о бастан-ақ сұлулық сырын ұғып, туған табиғатпен тілдесе білген.
Содан да әркім ... ... ... кескен атамекенінен де қандай да
болсын әсемдік табады. ... мен ... ... ... бір ...... адам баласының ойлау мен мінез-құлық
қабілетін барынша ... ... ... эстетикалық сезім түйсігіне орман
мол әсер ететін көрінеді. Орманға келген ... адам ... ... ... сарқыраған бұлақ сылдырын, тербелген тал-қайыңның жапырақ
сыбдырын тыңдап, төрт құбыласы тамылжыған табиғаттан шабыт пен қуат ... ... ... ... ... ... ... жылдарында жазған, алайда жарық
көріп үлгірген «Ақ қайың» атты кітабын ... ... шат ... ... ... ... ... қалың еліне жетсін деген ниетпен ... ... жылы ... өз қаржысына шығарды.
Қазақтың қара орманының жай-күйін ойлап, зердесіне ... ... ... бұл ... орманшының жай ғана жазбалары емес, сонымен
кезде тәуелсіздік алған ... ... ... ... адамдарымыз ауру,
дертке ұшырап, ұрпағымыз азбасын деген жанның жанайқайы, жанашыр көңілі деп
білуіміз керек.
«Ақ қайың» кітабының бір жерінде Жұмабек ... ... ... қайың қазақ халқы арасында да талай-талай өлең жырдың арқауы болған.
Қайыңды орман басқа орманға қарағанда, ... ... ... ... да оның адамға әсері, эстетикалық ләззаты ұшан-теңіз. Сұлулықтың,
нәзіктіктің белгісі саналатын ақ қайыңның ... ... ... одан ... ... ... жайында жеке әңгіме ету әбден орынды»,
- дей келіп, ертедегі мына бір аңызды еске салады:
«...Ел басына кұн туған «Ақтабан шұбырынды, ... ... ... ... ... ұлардай шулап жұртта қала берген ауылдың
бала-шаға, кемпір-шалы күндердің күнінде жаппай індетке ұшырапты. Сонда бір
балгер ... ... ... ... ... ол шырынды дертке ... ... ... Сол бір ... ... әлгі ... ғана ... сөлі ажалдан алып қалған екен деген аңыз бар.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... атты ... ... Міне, сол күй Байжігіт ... ... ... ... ... ... ... қайыңды орманды аралап көріңізші... Ақ
шағаладай жұп-жұмыр қайың діңі күн ... ... ... ... Ақ қайың жылап тұр деп ойлайсыз. Жоқ, бұл күміс тамшылар ару
ағаштың ... Сол ... ... етпей, игілікке жарату адамның
қолында тұр.
... Қалада жаңбырдың ізі қалыпты. Ағаш жапырағындағы мөлт еткен ... ... ... ... ғұмыры қандай қысқа! Адам өмірі сияқты.
Көңілі баладай пәк, пейілі даладай кең, ... де ... ақ ... ... ... ... елге – еңбегі, жерге – тері ... ... асыл аға – ... ... Дәуренбеков жайлы ... «Ақ ... ... ... ... ... ... Жазушылар
Одағының мүшесі, Жамбыл атындағы ... ... ... Жабал
Ерғалиевтің мына бір ой-толғанысымен түйіндегенді жөн көрдік.
«Ақ қайыңның сыбдырынан сыр ұққан, көк желектің көлеңкесінен пейіл,
сая тапқан, ... ... ... қана су ... ... адамға сыр ашар бұл
еңбегінен «Көкшенің көгі азаймасын» деген естілгендей. Өзінің ... ... ... ... ... ... ақ ... көк терек пен
балқарағай тіршіліктің мәңгілік ... ... ... тұра ... Сол ... ... сырын ақтарып, «Ақ қайың» болып, бізге,
еліңізге, өз ұрпағыңызға оралғаныңызға ... ... ... ... ... жылдардың аяқ шенінде «өзін-өзі
сүйрелеген» қазір поэзиямыздың қара ... ... ... ... ... ... ... мінез танытқан бір үлкен
толқын қосылды. Біз бұл жерде «өзін-өзі ... ... ... ... ғана алып ... ... өмірбақи мойындағы қарыздан құтылу үшін
том-том роман жазған француздың ұлы ... ... да ... жасап,
арқасынан қаққан емес.
Келісерсіз, салыстырмалы тұрғыда қарап, ой елегінен ... ... ... ... аралығы Жұмекен, Мұқағали, Ғафу, Сағи, Еркеш, Шәміл
сияқты әдебиет атты ... ... ұлы ... ... ... бірі ... ... тұрғысынан зерделесек, бұл заңды процес-
тін. Сөз өнері үшін үлкен жеміс ... он ...... ... бар ... ... әдебиеттегі орнын айқын негізделген
алтын кезең еді десек еш қателеспейміз. Дей ... та, ... ... сөз ... ... ... ... қазақ поэзиясына дауылдан
кейінгі ақ жауындай әсер етіп, найзағайлы жаздай күркірей келген Жарасқан,
Кеңшілік, Темірхан, Жұматай, Тынышбай, ... ... ... ... ... ... ... Темірше, Нұрмахан, Ислам, Серікбай секілді жыр
әлемін дүр сілкіндірген талантты ... ... ... ... қойған
жоқ.
Төлеген Айбергенов өз халқының әдебиетімен бірге қарақалпақ, өзбек,
орыс әдебиетінің озық үлгілерімен, белгілі ... ... ... ... ... болған.
Т.Айбергеновтің қарақалпақтың қазіргі ақындарының ... үлгі ... ... ... ... жаңа жыр
тудырғандығын Ы.Юсуповтың қазақ еліне кең тараған, 1958жылы қараша айында
жазылған «Сұлу екен Алматының ... ... ... ... ... Оны
Т.Айбергеновтің 1965жылы жазылған «Ақ қайыңдар» жырымен ... ... ... ақ ... ... ма қоңыр күздің ызғары?
Бұл сөзімді шулап көкке жайыңдар
«Сұлу екен ... ... ... ... ... ақ ... қайыңдар,
Дәл сендердей менің де аппақ айым бар.
Бақытымды шулап көөкке жайыңдар,
Шулап көкке жайыңдар, ақ қайыңдар [43, 78], -
дейді.
Бұл не? Көшіріп алу ма? Жоқ. ... ... ... ... ... ... ұнаған бір-екі қатарын алып, өз миының мың
градустық ... ... ... ... ... жаңадан өзге жыр
тудырған. Бұл – ... ... жас ... ... үлгі ... лайық іс.
Т.Айбергеновтің шығармашылығы жайлы Ы.Юсуповтың бүгінгі ойын ... ... ... ... мен де ... ... ... Ол халықтың ақындығына қанықтығым сонша бір өлеңімде: «сен
Абайдың ... ... ... мен ... кел де ... сұрап ал», - деуге
де батылым барған. ... міне ... ... айтуға меніңде хақым барлығына
сенерсіз деп үміттенемін. Алпысыншы ... ... ... ... ... ақындар деп мен өзім Қ.Мырзалиевті, М.Мақатаевты және
Т.Айбергеновты танимын.
Бұлардың әрбірінің ақындық әруағы бар, ... ... ... ... соқпағы бар. Бірақ бұлардың да үшеуінің басын қосатын ең биік
қасиет – бұл ... ... ... биік ... Бұлар –
экологиясы былғанып, бүлінбеген бұлақтар. Әсіресе, Төлегеннің бұлағы мөлдір
таза, биіктен құлдырап ағады. ... ... ... жағымды сазға, аппақ
армандарға сен де құмартасың. Оның өлеңдерін оқығанда, ол басқаның емес,
тап ... ... ... ... айта алмай жүрген ойларыңды,
көңіліңдегі армандарыңды айтып ... ... Бұл ... ... ... құйылып келеді. Жинақтай айтқанда, қазақ әдебиетінің ... ... ... бүгінге де, ертеңгі әдебиет үлесіне де жалғаса
беретін ... ... бірі ... ... ... ... бір ... – поэзия болатын болса, поэзиялық
шығармаларда лирикалық кейіпкердің күйініш-сүйініші, көңіл-күйін астастыра
бейнелеу бағзыдан ... ... ... болып есептеледі.
Лирикалық шығармаларда ақынның өмірден түйген өз шындығын шынайы түрде
алып шығу үшін, алдымен, әрине, талант ... ... ... талантты
таразылайтын талғам керек. Әдемілік, әсіре қызылшылдық және шын ... ... ... де ... болып табылады. Құбылыстың сыртқы қабын,
бояуын, ғана көрсету ... оның ішкі ... де ... ұға білу де
қажет. «Нағыз ақын құбылыста, фактіні өзінің ой елегінен, сезім сүзгісінен,
жан жүйесінен, ... ... ... өткізеді. Олай болса, лирикалық
өлеңде ... ... мен ... ғана ... түсінігі мен танымы да бой
көрсетеді.
Қазіргі адамның көңіл-күйі, сезім әлемі, ішкі ... ... да ... ... ... ... алыс-беріс, жүріс-тұрыс, есепшотқа
түскен жерде жатсырау, суыну, тас бауырлық белең алып келеді. Сағыныш мұң
молайып, көзге жас ... ... ... ... ... күндерд і
аңсайтын сәттерде оқығың келетін жырлар болады. Атаңа, әжеңе еркелеген
кездер, жаздың жылы ... ... ... ... осыларға ұқсас
суреттер еске түседі. Жылауық, боркемік өлең ... бола ... ... өзін ... ... тірі сөзді аңсайсың.
Қазақ әдебиетіндегі М.Жұмабаев, ... ... ... ... ... сияқты қазіргі кездегі ... өнер ... де ... ... жырлау кеңінен тараған құбылыс болып есептеледі.
Сезімдердің барлығын бір арнаға салып, ортақ тақырыпта ... ... – кез ... поэзиялық шығарманы қалыбы секілді. Поэзия –
адам сезімінің айнасы. Ол адамзатты поэзияға ғана тән ... ... ... ... ... ... ... бөлейді; жақсы көру, жек көру, сүйсіну,
қуану, мұңға бату – осының бәрі тұтастай алғанда, адам ... ... ... ... ... мұңның да, қуаныштың да өзіндік ... ... ... та, ... ... ... ... Ертедегі гректердің анайы
материализмі мен диалектикасының негізін салушы философтар: Фалес-дүниенің
негізін су деп білсе, Анаксимен-дүниені ауа деп ... ... ... Сол ... ... ... бар. ... ағысы да поэзия,
оттың алаулап жануы мен ... де ... ... ... ... да ... бар. ... халықтың ертедегі дүниетанымдық
көзқарастары, әлемді қабылдауы, ... ... ... ұмтылысы,
Жаратушының құдіретін мойындап, оған бас июі берілген. ... ... ... ... жанданып, толысып отырды. Мифологиядағы мотивтер –
поэзиядағы тіректер ... ... ... сан ... ... сан қырлы бейнелерін,
образдарды, тіршілік келбеттерін ... ішкі жан ... сан ... ... қабыстыратын, философиялық һәм азаматтық көңіл-күйді
білдіретін жанр екендігін жоғарыда айттық. Оның ... бір ... ... әдебиетінде үлкен жетістіктерге жетті, ... ... ... ... мәселелері турасында көптеген
зерттеулер жазып, ... ... әлі де ... түсуде. Поэзиялық
шығармалардағы «қайың» мотиві төңірегінде тоғысатын көзқарастар ... ... әр ... ... ... ... болуы, ең
алдымен, орыс әдебиетінен аңғарылады. Қазақ әдебиетінде жекелей түрде
табиғаттағы ... ... ... өлең-жырларға арқау ету бағзы
әдебиетімізде бастау алғанмен де, қайың ... ... ... ... ... белең алмаған. Қазақ ертегі-әпсаналарында, аңыздарында, жыр-
толғауларында көбінесе кездесетін қарағай мотиві, немесе бәйтерек жөніндегі
сюжеттік желі. Бұлардың барлығы ... ... ... халықтарға ортақ
«әлемдік терек» жөніндегі ой-пікірлерді еске түсіреді.
Табиғаттағы адамға ең жақын нәрсе – ... де ... ... ... ... ... перзентін астарлап, адам өмірімен байланыстырады.
Тамыр мен жапырақта да адам тағдырына ұқсастық бар ... Ағаш ... ... ... ... ... сән ... тамырына байланысты.
Адам өмірінде де әр адамды бір-бір жапыраққа ... оның ... ... ... ... ... ой ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қабдолов З. Сөз өнері. -Алматы: Қазақ университеті, 1993 -125 б.
2. Гуляев Н. А. Теория литературы.- Москва: ... ... 1977 – ... ... Л. И. ... ... ... –Москва: Просвещение, 1976
– 245 б.
4. Поспелов Г.Н. Введение в литературоведение. –Москва: Высшая школа,
1976 -231 б.
5. Жұмабаев М. Сүй, жан ... ... мен ... ... 2002.
6. Аймауытов Ж. Мағжанның ақындығы туралы. ... ... ... ... ... ... Ш. ... батыр түрік балалары. Мағжан ақын және түрік
тақырыбы / Қазақстан – Заман. -2001. -27 шілде. -12-13 бет.
8. Скосырев П. ... и ... ... 1961, 285-286 ... ... З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Жазушы, 1973. – 213б.
10. ... Т. ... ... ...... ... 1968. ... Тапанова С.Е. ... ... ... ... үшін ... ... 2007. ... Әдебиеттану терминдер сөздігі, Семей – Новосибирск, Талер – Пресс,
2006.
13. Топоров В.Н. Первобытные представления о мире ... ... ... ... ... знаний в древности. Наука, 1982, -8-90
С.
14. Байтұрсынов А. Өлеңдер мен тәржімалар. Публикация. Мақалалар және
әдеби ... ... ... ... ... Еремина В.И. Миф и народная песня // Миф. Фольклор.
Литература.–Москва: Наука, 1978
16. Ақатай С. Халық дүниетанымының асыл қайнарлары. -Қазақ ... ... -18. -4 ... ... М. ... ... 24-том –Москва: 1954, 469-бет.
18. Сейфуллин С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-том. -Алматы: Жазушы,
1999. - 251 бет.
19. Ақатаев М. Күн мен ... ... ... ... б.
20. Тіл таңбалы Адайдың ақындары. 2-кітап. (ХІХ ғасырдың алпысыншы
жылдарынан ХХ ғасырдың кеңестік дәуіріне дейін ... ... ... ... - ... Жазушы, 2006. -608 бет.
21. Эпштейн А. Творчество С.Есенина. –Москва: Новый мир, 1977. ... ... С. ... ... Художественная литература, 1965.
23. Шәкәрім. Иманым. -Алматы: Арыс, 2000. -316 бет.
24. Қожекеев Т. Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. ... ... ... 1993 156-158 ... Серікқалиұлы З. Жандауа. Көркемдік ой танымына көзқарас: талдау,
толғаныстар. - Астана: Елорда, 2004. - 400 бет.
26. Кожинов В.В. ... ... ... -Москва: Знание, 1962.
27. Квятковский А.П. Поэтический словарь. -Москва: Сов.энциклопедия,
1966. -375 с.
28. Гинзбург Л.Я. О ... ... ... ... 1974. -406
с.
29. Кеңшілікұлы А. Қарлығаш-дәурен. - Алматы: Жазушы, 2005.
30. Егеубаев А. Сыр мен ... ... ... 1981. -224 ... ... Л.И. ... Н. ... словарь литературоведческих
терминов». -Москва, 1966.
32. Михайлов А. Лирическая поэзия. –Москва: Сов.Писатель, 1955. -226
с.
33. ... Қ. Сөз ... ... ... 1983. -462 ... ... В.Г. ... поэзии на виды и роды. Т.13. -Москва,
1953. -767 ... ... Қ ... ... ... ... Күлеев Б. Шығармалары. – Алматы: 2004 284 бет
37. Жәмішев Ә. Жыр жанры. –Алматы: Жазушы, 1970. -290 ... ... Ф. ... ... – Алматы: Жазушы, 2004. 356 бет.
39. Жұмағалиев Қ. Өлеңім – менің өнерім. – Алматы: ... ... ... Н. ... ... – Алматы: Жазушы, 2007.
41. Медетбек Т. Баба дәстүрдің мұрагері кім? –Алматы: Қағанат, 2004.
42. ... Ж. ...... ... 1982. -342 бет.
43. Айбергенов Т. Өлеңдер жинағы. –Алматы: Жазушы, 1970. -54бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
Ақ ниетпен хат жаздым, ата, сiзге… (бауыржан ата рухымен сырласу)3 бет
Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық139 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет
Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы25 бет
Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы13 бет
М.Дулатов поэзиясындағы фольклорлық дәстүр66 бет
М.Мақатаев поэзиясындағы анафора мен эпифора34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь