Қазақтардың қол өнерге байланысын әдеп-ғұрыптар мен салт-дәстүрлері

Кіріспе

Негізгі бөлім:

1. Қазақтардың қол өнерге байланысын әдеп.ғұрыптар мен салт.дәстүрлері.

2. Қазақтың баспанасы .киіз үй

3. Қазақтың зергерлік қол өнері

Қорытынды:
Қазақ халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру, тігу, тоқу мүсіндеу құрастыру, бейнелеу сияқты творчествалық өнер жиынтығын айтады. Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсының талай ғасырлық тарихи бар.
Қазақ халқы өзінің күн қөріс тіршілігіне қажетті үй жай салуды, киім-кешегімен тігуді, азық –түлік өндіруді өзінің тұрмыстық кәсібі етіп, оларды күнбе-күнге тіршілігін барысында орынды пайдаланса, әсем бұйымдар жасап, өмірде сән-салтанатта құра білді. Бұдан біз халық, творчествасының қандай түрі болса да халық өмірімен сай халықтың қоғамдық тарихы мен күн көрісі мен, кәсібімен тығыз байланысты екенін көреміз.
Халықтың қол өнеріне әдет-ғұрып жабдықтары мен қатар аң аулау, сырмақ тоқу т.б. жасады. Киіз үйдің сүйегі ағаш керует, кебеже , сандық жасап киіз сырмақ, алаша, ши түрелрі басқұрлар тоқып арқан жір есіп көнені және алуан ыдыс-аяқ адалбақан, асадал, бесік және т.б. көптеген заттарды халық шеберлері өнерпаздар өз қолдарымен жасап, түрлі нақыштармен жекелейтін болды.
Қол өнерінде көңілге қонымды мәнерлер мен ондаған өолданылған әдістер архитектурада кеңінен қолданылып келеді.
Қайта жаңғырып жастар тәрбиесіне арқау болып отырған халықтың педагогика бұл күнде педагогтар қауымына ғана емес бүкіл қоғамымызға ортақ әлеуметтік қозғалыс халықтың педагогика кешегі қариялардан, ойшылдар мен сал-серілерден шешен билерден ақын- жыраулардан мирасч болып қалған ұлы тәрбие құралы оның өміршең идеялары халықпен қайта қауышып, жүректерінен орын алуда.
Ұлттық педагогикалыны насихаттауға қай пәннің болсада ыңғайлы мен мүмкіншіліктері мол. Соның ішінде еңбекке баулу сабақтарында қол-өнеріне үйрету арқылы тәлім-тәрбиені оқу тәрбие процесіне арқау ету негізі міндетіміз. Ұлттық тәрбині жүрекке жаттық болғанымен ауқымы шексіз, белгілі бір жүйеге келтірілген тың дүниелер. Бұл мыналарды педагогикаға пайдалана білу үшін оларды терең оқып үйрену, игеру қажет болады. Осылайша белгілі бір деңгейде игердік-аудеген қол-өнеріне баулу саласының мақсаты.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім:
1. Қазақтардың қол өнерге байланысын әдеп-ғұрыптар мен салт-дәстүрлері.
2. ... ... ... үй
3. Қазақтың зергерлік қол өнері
Қорытынды:
Кіріспе
Қазақ халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру,
тігу, тоқу ... ... ... сияқты творчествалық өнер жиынтығын
айтады. Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсының талай ғасырлық ... ... ... күн қөріс тіршілігіне қажетті үй жай салуды, киім-
кешегімен тігуді, азық ... ... ... ... ... ... ... тіршілігін барысында орынды пайдаланса, әсем бұйымдар жасап,
өмірде сән-салтанатта құра білді. Бұдан біз ... ... ... ... да халық өмірімен сай халықтың қоғамдық тарихы мен күн көрісі
мен, кәсібімен тығыз байланысты екенін көреміз.
Халықтың қол ... ... ... мен ... аң ... ... т.б. жасады. Киіз үйдің сүйегі ағаш керует, кебеже , сандық жасап
киіз сырмақ, алаша, ши ... ... ... ... жір есіп ... ... ыдыс-аяқ адалбақан, асадал, бесік және т.б. көптеген ... ... ... өз ... ... түрлі нақыштармен жекелейтін
болды.
Қол өнерінде көңілге қонымды мәнерлер мен ондаған өолданылған әдістер
архитектурада кеңінен қолданылып келеді.
Қайта ... ... ... ... ... ... ... бұл күнде педагогтар қауымына ғана емес бүкіл қоғамымызға ... ... ... ... ... ... ... мен
сал-серілерден шешен билерден ақын- жыраулардан мирасч болып қалған ұлы
тәрбие құралы оның ... ... ... қайта қауышып, жүректерінен
орын алуда.
Ұлттық педагогикалыны насихаттауға қай пәннің болсада ыңғайлы ... мол. ... ... ... баулу сабақтарында қол-өнеріне
үйрету арқылы ... оқу ... ... ... ету ... ... тәрбині жүрекке жаттық болғанымен ауқымы шексіз, белгілі
бір жүйеге келтірілген тың дүниелер. Бұл ... ... ... үшін ... ... оқып үйрену, игеру қажет болады. Осылайша белгілі
бір деңгейде ... ... ... ... мақсаты.
Қазақтардың қолөнерге байланысты әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері
Өазақтың салт-санада сәндік қолданбалы өнерге шығармашылық ... ... ... өндіріске байланысты белгілі бір
желі анық байқалады. Халық шеберлері ... орта ... ... ... ... ... өз ортасының эстетикалық философиялық
танымдарын білдіруші болуы тиісті. ... ... өнер ... ... ... олар ... ... эстетикалық,
сиқырлық салт пен саналық қызметтер мен қатар ... ... , ал ... мен зергерлік безендірулер бұған қоса
жыныстық, жастық, мүліктік айырмашылықтарды да ... аса мол ... ... ... ... ... ... өсімдік,) заттық-тұрмыстық және
антропоморфтық семантикалық мазмұны ежелгі мифологиямен, заман ... ... ... және ... ... ... болып келеді. Көптеген әшекейлік желілер ... ... ... үшін ... ... ие ... ұғым ... Бұл ою-өрнектер уақыт
озған сайын өзінің о бастағы мәнін ... жаңа ... ... ... жаңа ... ие ... ... мәндік маңызы
әлсіреп, деректік-символогиялық ұғымдар тұрмыстық реңге ауыстырылады.
Басты сәндік құралдарыдң бірі –түс ... ... ... ... ... бір ... ... ықпал ете алатын түс
идеялық-мәндік ... ... ... ... әр түске оның
символоиялық маңызына қарай нақтылы мағына ... ... ... түс
жалын атқан отқа, өмірлік күшке, сары түс-күнге, ... түс ... ... . ... ... түрік тілді халықтар «Көк тәңірі » басты
діни дәстүріне балаған ... ... көк ... ... ... Ал ақ түс ... күні бүгінге дейін молшылыққа, бақытты
тұрмысқа балама ретінде аталады.
Халық арасында тұтыныстағы ... ... мыс және асыл ... ... ие болды. Дәстүрлі қазақ тұрмыснда күміс қосылмаған бұйымдар
кездеспейтін. Оны ағаш сүйек мата бұлғары бұйымдарын ... ... ... ... ... белең алуын оның ... ... ... ... де ... ... Күміс-
тазартқыш, қорғаушы және оңды қуыстарға ұйтқы күшке ие ... деп ... және ... емес аса ... және ... ... ... құймаларды осы деңгейде бағаланатын.
Табиғат аясында онымен қоян-қолтық өмір сүрген ... ... мен ... ... ... ... бейнесіндей
танылған ошақ отын тұтата білген. Үй шаруасындағы әйелдердің айтуынша, киіз
үй күмбезінің саңылауынан ... ... ... шашақтар аспан әлемін
жайлаған жұлдыздарды елестетсе шаңырақ ... ... сәт ... ... ... мата ... құс жолын көз алдымызға әкелетіндей, ... ... ... ... ... үй ... ... дала гүлдерінің
жұпар иісін жеткізгендей. Жас жұбайлар үшін жаға киіз үйде жабдықтауға
әдетте ... гүл ... жолы ... ... шақырылып, жұмыс
аяқталғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... қойылған тығынға бауы бар матаны байлаған әйелге айрықша
сый арнаған.
Көптеген үйлердің құрметті орындарына «Аттың көзі» , «Апаңның ... ... ... әр ... ... ... олар ... күшке ие
делінді. Әсіресе белгілі адамдардың, ... ұзақ ... ... ... ... ие деп ... Қолданылып келген заттарды
сыйлауға тиым салу жөнінде көрптеген жоралғылар бар. ... жын ... ... мен ... үй ... тіршілік арқауы саналатын қазанды ,
бесікті ... ... ... ... ... ... бұзылмауы
үшін), төсек пен оның шамылдығын (жұбайлардың бақытт тұрмысына сызат
түспеуі үшін), бас ... (бас ... ... үшін), тұрмарды (өмірді
сақтандыру үшін), ер-тоқым , айыл мен ... ... ауып ... ... ... беруге болмайтын. Бас киімдерді, ер тоқымдарды ағайындық
белгі үшін ғана ... ... ... шеберлерінің өндірістік үрдісінде, әсіресе металл
өндірушілердің жасампаздық ... ... ... ... ... ... болды. Белгілі бір жерлерде ... ... ... ... оның ... ... ... , соның ішінде
қазақтардың әдет-ғұрыптары , тайпалармен ру атауларына да ... ... ... тапқан. Рашид ат –Дин аңыздарында моңғол
тайпалары қапшағайдан (шатқалдан) тау бөктеріне көтеріліп , онда мол темір
өндіріпті. Содан бері жаңа ... ... ... ... балғамен ұрып қарсы
алу дәстүрі сақталған. Осы ... әр ... ... түрік-моңғол
халықтарына дерлік ұшырасып қалады.
Қазақтарда металмен (темірмен) , өндірістік үрдіспен және ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысындағы алтын төбе
мен зертас және т.б. ... ... ... , ... ... ... ... , т.б.рулардың аталары байланысты болған.
Қазақтар мен орта азия халықтарының аңыздарына қарағанда тұңғыш ұста
әрі зергер , сондай-ақ 40 ... дем ... ... аңыздардың
мәдени қаһарманы Дәуіт Пайғамбар (інжілдік ... ... ... Осы
есімге металл, соның ішінде алтын мен күміс өндірудің басталуы, сондай-ақ
метал ... ғана емес ... ... ... ... ... ... бұлғары, жүн т.б.). Өндеудің пайда болуы тікелей ... ... қолы отқа ... баға мен ... пайдаланбай-ақ темірді қамырша
илейтін болған.
Оның рухы кейде өзі аттас ... ... ... ... шымыр жәндік халықтың сенімінше жыланды бағындыратын тәкәппар күшке
ие.Қазақтардың арасында тараған ... ... ... ... ... ... ... байқаған дәуіт шегірткені іліп
әкелгені, ал оның жылан көзін өалай ойып түсіргені жөнінде ... ... ... ... деп аталған жасыо шегірткені ... пірі ... ... аңыздарда кәсіп таңдауына қол өнерші ата-бабасы себепкер
болған қас ... ... орын ... ... ... ... мұраларында ұрпақ қуған кәсіпшіліктің маңызы , қмірден
қайтқан қас шеберлердің отбасында ... тән ... ара ... ... тегін емес.
Қазақтарың санасында шебер қана аса қасиетті орын деп саналады. Мұнда
келушілердің өсек аян ... ... ... тиым ... ... аузы қисайып қалады деп ескертіледі. Жерде жатқан төс, тері терсек
және түрлі аспаптардан аттап өткен ... аяқ ... ... Ауру
сырқаудан аулақ болу үшін шебре қанаға жақын маңда дәрет сыңдыруға рұқсат
етілмеді. Тегінде шебер ... ... ... келу ... ... терсекке кейде үрейлене , кейде сүйсіне қарай келіп,
оның шипалы жәнеқорғаушы ... ... ... ... ... ... ... үшін бесіктің астына балға, қайла ... ... ... Ал қырғыздар отқа қыздырылған темір қысқашты пайдаланып
бас ауруын емдеген. Бұл ... ... ... қатар темірдің қорғаушы
және де үрей тудырушы сипаттары кәдеге асқан. Сірә, темір қатты зат ... ... ... ... бұйымдарың сиқырлы мәнін күйшейте түсетін
болар. Қазақтардың салт-дәстүрінде күні ... ... үрей ... ... қант ... энурезді қыздырылған темірмен қайнатылған суды
ішкізіп ... ... ... ... Бұл суды үш күн , ... үш ... ... ... ... мен ... ... ережелерін сақтамай
дертке шалдыққан кездеде өздерін осылай емдеген.
Қазақ ұсталарымен зергерлерінің ... ... ... ... ... жұмада жұмыс істеуге болмайды, бұл күнгі әрекет сәтсіз
аяқталады. Егер дереу атқарулы тиіс тапсырысы бола ... онда ... күні ... үшін ... ала ... тиым ... орап өту жағы
қарастырылған. Қол өнерді кәсібі үшін ... ... күн деп ... ... мен ... ... күндерге жатқызылады. Әдетте шебер ... ... ... іске сәт ... ие ... Ер Дәуі, өзіңіз
қолданыңыз «Біссімілллә рахман раһим» деп ... ... ... ... ... ... ... көзін жұмылған күйі алақандарымен бірнеше ... ... ... ... білдіреді.
Қазақтардың салттық санасында метал қортып, өңдеуші ... ... ... көрініс тапты. Мәселен, ... ... ... тап ... , 19-20 ғ.ғ. ... ... ... ... ... зерге шеберханасының
бейнелері бірен сараң болсада кездесіп ... ... ... ... төс ... ... қайшы тістеуік сым тартатын аспаптар көріктер
ойып бейнеленген. Информаторлардың пікірінше, негізгі аспаптарды бейнелеу
өмірден озған шебердің кәсібін ... ... оның ... сиқырлы
күшпен ауысуы үшін қажет. ... бұл ... ... ... ... ... о дүниелік шебер үшін қажет деп ... ... ... ... ... ... өзіндік
әдет-ғұрыптар байқалды. Әдетте бұл жұмысты ... ... ... ... ... ... жасап шығару ортақ еңбек
нәтижесі ғана емес , тәрбиелік маңызы бар ... деп ... киіз ... ... ғажайып сырға , сиқырлы уәжге толы болады.
Күні бүгінге дейін кейбір ауылдарда жүнді бояу үшін: ... , ... ... , Омар ... ... » деп ... , кәдулігі адыраспанды
жинап , қайнатқан соң сүзеді де, осы суда жүнді бояйды. Боялған жүн ... ... ... тасталады. Осы жұмыс кезінде ауылдардың біріндегі
айғай-шудан жолаушылар шошынып, біраз ... ... ... ... ... ... үй иесі әйел жүн арасына түйіршіктелген ... ... ... әдет қалыптасқан. Жүнді ширатып ажырату кезінде
осы түйіршек кімнің етегіне ілінсе, сол әйелдің жолы болады деп ... ... ... ол арнайы дастархан жаюға тиіс. Бұған ұқсас тағы ... ... үй иесі әйел ... ... ... ... ... алып, оны ересек балалыр бар көрші әйелдерінің біріне ізгі ниет
білдіреді сыйға тартатын. ... үшін ... ... ... ... ... ол ризашылық белгісі жиналғандары түскі асқа шақырады немесе ыстық
сорпа әкелетін ... ... ... ... дастархан басына жиналып,
тамақтан соң үй иесі әйел ... ... ... жалғастыруға
шақырады.
Әлі әзірленіп бітпеген текеметті ... ... ... ер ... ... тиім ... Олар таңырқап қараса көз
тиуі мүмкін, демек, ... ... ... ... ... мүмкін деп
есептеледі. Бұған дол бермеу үшін әзірленіп жатқан киіз кілем ... ... ... қызыл түсті мата тқсеп ... Егер бала ... ... текеметте тесік болды деген ырым бар. Сол ... ... ... ... ... ... ... Әзір болған киізге ысиық су
бүркілгеннен кейін ол шиыршықтала оралып, шет жағасымен орта тұсына «Ақтай
Құдай жарылқасын !» ... ... ... ... деп бір қасық сүт немесе
айран құяды. Бұдан соң орам (рулон) ... ... ... ... ... ... , нығыздалады. Осйндай әректтер үстінде дәстүрлі
«текемет ... әні ... ... ... қыз ... , ... ... «бұл төсек кім болса соның төсегі, болмаса ит пен құстың
төсегі» ... ... ... ... дейін балаларға жақындауға жол берілмесе енді ... ... ... Бұл ... ... жағы ... қанып, тынығып
келеді. Белгілі бір уақыт өткен соң олар ... ... ... ... әрі орам ... ... ... бөліп бүктеп, дөңгелетіп
орывн жасап, оған жеті жасқа толмаған баланы ... ... ... кім сатып алады?» -деп сұрайды. Ол әлдекім ақшалай кеземемен
немесе ... алым ... тұра ... ... әзір ... ... оралып, ас қамысымен жүрген үй иесі әйел көрімдік бергенге дейін
жайылмайды.Көрімдік алған соң қыз ... оны ... ... ... бидай шашып «Бидайдай дөңгелесің », «балалар теуіп ... ... ... ... ... ... молшылық,
саулық, ұзақ ғұмыр тілейді. Жұмыс толып тәмәмдалғаннан кейін үй иесі ... ... ... қайта шықырып, ал меймандар өз кезегінде
«жақсылығына ұста, ... ... ... болсын» деген тілектерін, ыстық
ықыластарын білдіріп жатады .
Әдетте ... ... ... бір ... ... ... ... Ұзатылатын қызға арналған текемет күйеу үйінде ... ... ізгі ... ... ... ... сәттерде әзір болған кілемді
жазар алдында ... ... ... ... деген тілектер айтылады.
Ауылдық жерлерде күні бүгінгедейін киіздің сиқырлы мәнісі жайлы ұғымдар
сақталған. ... ... 50х 50см ... ... ... біз ... ... ұшіраттық. Бұйымның төмені әлбетте 7 ... ... тік ... 3-5 ... ... алқалармен (салпыншақтармен )
тұйықталатын болған. ... ... ... ... пен ... қиылған ою
өрнектер пайдаланады. Ол ... ... түсі ... ... қайшы
келетіндей немесе қоюландыра түсетіндей етіп тігіледі. Тұмар әдетте ... сол жақ ... ... берісте ) ілінеді.
Қазақтар арасында киізге байланысты әр-түрлі ырым-жырымдар ... ... ... ... ... ... ... тастауға
болмайды. Өйткені қазанның сиқырлы күші ... ол да ... ... күні бүгінге дейін киізді қолданылып ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлері сақталған.
Бұл үшін қара түсті киізді бес немесе жеті бөлікке бөліп, шоғыр ... ... ... су ... кесеге жеті бөлікке бөліп, шоғыр шашақ
жасап, бұдан кейін су құйылған ... ... үш ... салады. Содан соң
«Бісміллә рахман ир-рахим, Алла, қолда аруақ, онда ұшынған ұшығың ... ... ... ... ... алсын, жеңілдігін берсін» деп
ұрандатқан емші ... суға ... ... да, ... ... ... ... үш дүркін арқасынан және үш рет кеуде тұсынан соғып өтеді. Осыдан
кейін киіз лақтырып тасталады да, ертеңінде өрлетеді. Ал ... ... үш ... ... ... соң ... қояды. Оны таң атып, күн
шыққанша қозғауға болмайды. Кіріптар адам ... ... үші үйді ... ... кейән ғана ішке кіретін болған. өйтпеген жағдайда апурудың
үйге ... енуі ... ... ... ... ... ... мүшелері бірін-бірі –ері зайыбын, анасы балаларын емдеуіне
болады.
Тағы бір таңданарлық жәйт: көптеген ... ... түйе ... төселетін кілем мен басқа да төсеніштер, шұлық тоқылмайды. ... күні ... ... ... Мүны түйе ... деп ... оның ... аяқ астына салуды да күнә деп есептеуімен
түсіндіруге болады. Осы ... ... ... ... ... ... құяң және бүйрек ауруларынан сақтану үшін арнайы белбеулер жасау
үшін ғана пайдалануға болады. Сонымен ... киіз ... ... ... ... де қорғаушы күштер ... ... ... ... ... ... қорғаушы болумен қатар құнарлық,
молшылық символы (баламасы) ретінде қаралады. ... ... ... ... «ала жіп» ... ... ең ... орнына көз тиюден
сақтық мақсатымен ілініп қойылады. Отбасымүшелері ... арам ойлы ... ... ... ... түсінік бар.
Кәуілгі тоқыма да кейбір сипаттамалық құрыптар анық байқалады. Әдетте
тоқыду бастардан бұрын үй иесі әйел «кілем ... ... ... Бұл
үшін ол туыстары мен құрбылырына кілем тоқылып күнді ... ... ... ... төрт қыз бала бір ай тер ... «Кілем тоқу-инемен құдық
қазғандай » деген нақыл сөз ел арасына бекер тарамаса керек. Үй иесі ... күні ... ала ет ... жеті ... ... Алла ... мен ... қамқоршысы Фатимадан жалбарынып жұмысқа сәттілік тілеп, ... ... соң ... ... дәм татады. Айта кеткен жөн: киіз
кілем әзірлеу секілді кілем тоқу кезінде де жұмыста ғана емес, ас ... ... ... жағы ... ... бойынша үй иесінің
жеңгесі келіп, шашу шашады «қолың өрнекті болсын, ... ... ... » ... тілегін білдіреді. Оған басқада туыстары, көршілерімен
құрбылары қосылады.Оңтүстік Қазақстан облысы шеберлерінің ... ... үй иесі әйел ... ... жасап, оны осы үйге келген бөтен баланың
бірінің жеңіне жалғап қояды. Мұның мәнісі ... ... ... денсаулық, ержеткен соң оған да осындйа кілем арнау тілегіне саяды.
Осы жеткіншектің анасы ризашылық белгісі ... және ізгі ... ... ... мол ... ... тиіс болатын.
Тоқу жұмысы кейде үй ішіндегі кездейсоқ жағдайларға байланысты
тоқталып тасталуы мүмкін. Мәселен, егер ... ... ... ол
сауыққанға дейін тоқу аспабын жауып қояды. Бұлай болмаған жағдайда сырқат
деңдеп, тоқу үрдісі секілді ұзаққа ... ... Ал үйде ... ... жұмыс 40 күнге қаңтарылатын болған. Аяқталмаған жұмысты көз тиюден
сақтау үшін ер адамдарғакөрсетпейді, қажет бола ... оны ... ... ... жұмыстары кілем ... ... ... әйелдер жаңа затқа көрімдік беріп, сыйлық ... ... ... үзақ ... ... етуіне тілек білдіріп осы ... үшін ... ... бетін кәмпиттермен тиын тебендерге толтырады. Бұдан соң
кілемді қабырғаға ілген үш әйел үй ... ... ... иеленеді.
Қазақ салт дәстүрлерінде кілем үй ... ... ... әкеледі деген
сенім болған. Осылайша халыө ... кең ... ... ... ... тоқу ... құрбылардың қол ұстаса тер ... ... ... қол ұшын бере ... ... ... өзгеше бір той
томалаққа айналып отырған.
Күйбең тұрмыс тіршілігінде түрлі-түсті ... ... ... ахуал ажарын аша түсу үшін де пайдаланылған. Көз ... ... ... ... ... ... ... қоятын дәстүр бар.
Қазақтың баспанасы-киіз үй
Мал баққан көшпелі халықтардың ... ... ... киіз үй
болған. ОЛ тез жығып, түйеге артып, жүре беруге, шапшаң тігуге ыңғайлы,
көшіп-қонуға лайықтап жасалған. Киіз үй ... ... VII ... ... киіз басу ... бір ... ... айналған. Оған
Алтай, Сібір, Қырым таулы-тастарындағы сурет таңбалар айғақ бола алады,
Ұзақ жылғы ... ... ... киіз үйдің ұйтқып соққан желге жығылмай
тынына, нөсерлеп ... ... ... көзі ... оны ... ... айналдырған.
Киіз үйдің көшіп-қонуға ыйғайлылығымен бірге жазда ауасы таза, салқын
болады.
Қос қабаттап киіз жапқан қазақ үйінде ертеде ата-бабаларымыз қаста ... ... ... ... там ... ... ... айналыса бастаған кезде (18 ғ.ғ екінші ... ... киіз үйі ... ... ... ... «көтерме
туырлықты» сүйегінің (ағылшының) уақ-ірілігіне қарай 4 қанат, 6 қанат, 8
қанат, 12 ... 18 ... ал ... ... «ақ ... «ақ ... орда», «хан орда», және ... үй» ... ... ... екі ... жасалынады.
Киіз үйдің сүйегі дегеніміз, ол-сықырлауық, уық, шаңырақ.
Киіз үйдің сүйегі арнайы дайындалған «үй ... » ... ... ... ... ... ... қабырғасын құрайды. Кереге жасау үшін ... ... онв ... ... ... балқытып, арнаулы үлгімен
ырғақта қатырады. Үлгіге келген талды жонып, ... ... ... Көк ... ... дақтап алып, үскілейді де түйенің мойын
терісінен ... ... ... Жосаланған «үй ағашты» дақтау кезінде
керегені желкөз (кезі кең) ... ... ... тар) ... ... Кең ... ... (жел көз ) түйеге теңдеуге жеңіл болғанмен,
желге төзімсіз болады, ал тар ... ... ... ... ауыр ... ... боп ... аяғы, басы, сағанағы (екінші қанатпен жалғасатын жері немесе
босағамен ... ... ... Уық-шаңырақ пен керегені
байланыстыратын бөлшек. Уық та ... ... ... ... ... ... бүгілісін «иіні», ал шаңыраққа байланысар ... ... Төрт ... ұшын ... деп ... ... шаңырақ тесіктеріне
енгізіледі. Шаңырақ-киіз үйдің күмбезді төбесін құрайтын ең жоғарғы
бөлшегі. ... ... бата ... ... биік ... деуі ... ... қазақ шаңырақты қасиетті санаған. «Пәленшенің әулиеті пәлен
шаңырақ болыпты» деген сөз сол ... ... ... Сонымен қатар шаңырақ берекені бірлікті де білдіреді. Бата-
тілек ... ... ... деп ... ... ... болсын деген сөз. Шаңырақты сом қайыңнан үйіп , қоспаларын
қиыстырып, шегемен ұстатады. ... өң ... ... ... ... , ... «қошқар мүйіз» оюлармен безендіреді.
Киіз үйге күмбезді түр беріп, түндікті көтеріп тұру үшін шаңырақты
керек ... ай ... ... иіп ... ... ... ... (күлдіреуіш ) деп атайды. Күлдіреуіш арқылы үйге жарық түседі, түтін
шығады. Сықырлауық (жарма есік) кереге шеңберіне ... ... ... ... ... Есік ... пен маңдайшадан қос босағадан жарма
беттен ... ... қос ... мен ... беті ... ... ... ерекше қастерленетін киіз үйдің бөлшегі –босаға.
Жаңа қосылған жас жұбайларға ... ... ақ ... ... берік болсын», «Ақ босағадан аттаған келін оң аяғымен ... ... ... ... ... ... бақытсыздық орнайды» деп
ырымдап жатуында үлкен мән мағына бар. ... ... ... деп
санағандықта білдіреді.
Киіз үйдің сыртқы әбзелдері ... , ... ... ) ... ... ... жылу сақтау қызметін ... ... ақ ... пішіп, ою өрнекті жіппен жиектеу, ... ... ... ою басытыру киіз үйге салтанатты сән береді. Киіз үйдің
басқұрлары мен жел ... да ... ... ... ... ... ... үйдің жиһаздары, ыдыс –аяқтар мен ұлттық
киімдер
Қазақтың киіз үйіне лайықталынып жасалған үй жиһаздары болған. Олар
кебеже, кереует, жастық ағаш, жүк аяқ, тү ... ... Енді ... ... ... сырмақ, бірсалар, тулақ , құрақ көрпеше, ... ... ... заттар: аяқ қап, кесе қап, тұлып қоржын:
Кілем-сәнде тоқылатын, баспананың жылылығын сақтайтын және дыбысын
бәсеңдедетін ... үй ... ... шығу ... ... сақ, ғұн, ... өнері
мұраларынан басталған деседі. ... ... ... түрлері түрік
кілемдерінің қазіргі үлгілеріне өте ұқсас келеді.
Оларды тоқылу ерекшеліктеріне қарай, түкті кілем, ... ... ... жерлеріне қарай Қызылорда кілемі, Алматы кілемі, Жамбыл
кілемі деп айтылады.
Қазақ жеріндегі тоқылатын ... және ... ол ... ... , ... Адай ... , Керей кілемі ... ... ... кілемі, т.б. үлгілер.
Кілемдер қосалқы белгілеріне байланыты шашақты көне оқалы ... ... ... ... түкті және тақыр кілемдерін
қолдан тоқу дамыған.
Қазақтың ... киім ... ... оны ... ... ... ... бар. Жастарға арналған киім-кешектердің әшекейі көп ... ... ... ... аз ... ... болмаған. Киімдер
негізінде сәнде және жәй ... ... ... киімдердің бірқатар түрлеріне тоқталайық. Олар: тақия, сәукеле,
тон ішік, шекпен, шапан, кебіс т.б.
Тақия- жеңіл дөңгелектеп ... бас ... ... ... әр түрлі болады. Тақияның бір түсті матадан (сәтен шұға ... ... ... төбесі төрт сай немесе дөңгелек үшкір төбелі ... ... ... ... ... де,кестесізі де қолмен
немесе машинамен«таңдай » «ирек», «қабырға» тігістермен сырылады.
Сәукеле –қызды ұзатқандағы ... бас ... Қыз ... күйеу еліне
киіп барарда тіктірген. Сәукеле арнайы ақ киізден немесе арасына қыд
салынып сырыған ... ... ... қымбат матамен (барқыт, атлас, шұға)
капталып, шетіне құндыз, кәмшат терісімен айналдыра тігеді.
Қазақтың зергерлік қолөнері
Зергерлік өнер-ерте ... келе ... әрі ... көп ... жіне ... ... бір түрі. Алтын, күміс, асыл тас және сүйікті
пайдаланып, сән –салтанат үшін ... ... ... ... мен ... ... әр-тұрман зерделеу өнері болған.
Оған тас, сүйек, метал, ... ... ... ... кең ... Заттарға зергерлік бейне жасау сондай-ақ бедерлеу қалыпқа
салып, қысу , бір затқа бір затты ... ... ... ... өру, ... ... ... т.б. әдістер жетерлік. Оңтүстік
Орталық Қазақстан сыр бойы Жетісу аймақтарындағы ... ... көне ... ... ... Қожа Ахман Яссауи) мешітіндегі
тай қазан Семей музейіндегі Бөгенбай батырдың сай ... ... ... ... ... мәйіттің алтын киімі т.б.) зергерлік өнерлердің
қазақ жерінде ертеден өркендегені айғақ.
Зергерлік өнерді халық ... ... ... ... ... бұй ымда баяғыда бір ұста жасап, безендірген , өз заманында оның
ата-жөнін халық ... ... көп ... ... оның аты ұмытылып ,
жасаған бұйымы ағалықтікі болып кеткен.
Ғасырдан ғасырға жалғасып жекелеген ұсталардың ... ... ... халықтікі деп аталуы осыдан.
Шебер түрлі материалдарды өңдеу үшін құрал саймандарды пайдаланып,
өз қол күшімен көп ... ... ... ... жасаған. Қолөнермен
айналысқан ұсталар, көшпелі елмен ... ... ... ... ... ... өз
жерлерін дамытып отырған. Бұл ұсталардың құрал-саймандары көлемі шағын,
сандары аз ғана болғанымен олардың ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа
мирас болып, өшпестей із қалдырып, бүгінгі ... ... ... ... ... ... әшекей заттарын (сырға,
білезік, жүзік, сақина т.б.) ,ұсталары ... ... т.б.), ... үй іші ... , аңшылық жабдықтар домбыра
т.б. әсем ... ... ... ... ... жан-жануарларға
байланысты мифтік ұғымдағы өрнек ... ... ... түйе ... ... ... ... гүл сабақша) ұласымды өрнектер (ырғақ,
сағақтау, айқас т.б.) ... ... ... ... ... жауға – айбар , жақынға –мақтаныш,
аруға –ажар , жігітке-жігер ... ... ... ерлігіне ,
ақындардың тапқырлығына , жүйріктердің бәйгесәне сыйға тартылатын болған.
Ұзатылатын қыздың ... ... ... ... қол өнер ... шын ... шаруашылықтың негізгі
түрлері болған егіншілік пен мал өсірушіліктен түбегейлі түрде өз ... ... ... ... ... ... еді. ... қазақ қол
өнер шеберлерінің қай-қайсысы болмасын жер ... мал ... ... қол үзе қойған жоқ. Олардың басым көпшілігінің ... да ... ... Оның үстінеолар көпшілік қауыммен жаз
жайлауға, қыс ... ... ... бір ... аз ғана ... ... де айналысты.
Біз қарастырған қолөнер түрлерінің қайсысында болмасын ... ... ... ... орын ... ... Мұндай
ерекшеліктер ең алдымен экономикалық байланысына мәдениет саласындағы бір-
біріне тигізетін игі ... ... ... өнер дәстүріне және
жергілікті жерлерде жиі кездесетін шикізат түрінде жиі ... ... де ... ... ... ... қол өнер шеберлері аз. Қол өнерді жандандыру үшін
шеберлерге тарапынан ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар жайлы5 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіндегі зар заман өкілдері4 бет
Халықтың тәрбиелік дәстүрлері10 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Біратомды спирттің құрылысы5 бет
Гегельдің тарих философиясы4 бет
Салық есебі және оның есеп жүйесіндегі ролі6 бет
Факторлық талдау4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь