Мемлекеттік тапсырыспен және тапсырыстан тыс шыққан кітаптар

КIРIСПЕ 4

І ТАРАУ. Мемлекеттік тапсырыспен шыққан
кітаптардың спецификалық ерекшеліктері 9

ІІ ТАРАУ. Мемлекеттік тапсырыстан тыс
шыққан кітаптарға тақырыптық талдау 32

ҚОРЫТЫНДЫ 47

СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ 49

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 50
«Білім» баспасы өткен ғасырдың соңғы он жылдығында, яғни Қазақстан өзінің тәуелсіздігін жариялаған жылдармен тұспа-тұс шаңырақ көтерген баспалардың бірі.
Сол кездегі үкімет басшысы С.Терещенко қол қойған қаулыда бұл баспаның «...Жоғары және арнаулы білім беретін оқу орындары мен кәсіптік –техникалық білім беретін учищелердің оқушылары мен студенттерге қазіргі оқулықтар мен оқу құралдарын шығаратыны» көрсетілген болатын.
Баспа содан бері өткен уақыт ішінде алуан тақырыпта мыңдаған кітаптар шығарды. Уақыт талабына сай әдепкі бағыт-бағдарына елеулі өзгерістер енгізді. Сөйтіп, соңғы жылдары балабақша бүлдіршіндері мен мектеп оқушылары үшін аса зәру оқу құралдары мен оқулықтар, көркем әдебиет нұсқаларын көп таралыммен басып келеді.
1999 жылдан жауапкершілігі шектеулі серіктестікке айналып, мал-мүлкін, отырған орнын жекешелендіріп, өзін-өзі қаржыландырып келеді.
Баспа еліміздің Қорғаныс министрлігінің, Білім және ғылым министрлігінің, Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігінің мемлекеттік тапсырыстарын орындап жүр.
Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі жыл сайын өткізіп жүрген тендер нәтижесінде еліміздің әйгілі қоғам қайраткерлері мен ғалымдары, ақын-жазушылары мен саңлақ спортшылары, өнер адамдары жөніндегі жылма-жыл басылып жүрген сериялы естелік кітаптары қалың оқырманның іздеп оқитын таңсық басылымдарына айналды.
Осы сериямен шыққан «Мұхтар Әуезов туралы естеліктер», «Ғабит Мүсірепов туралы естеліктер», «Жұмабай Тәшенов туралы естеліктер», «Құрманбек Жандарбек туралы естеліктер», «Әлкей Марғұлан туралы естеліктер», «Өтебай Тұрманжанов туралы естеліктер», «Нұртас Оңдасынов туралы естеліктер», «Ғабиден Мұстафин туралы естеліктер», «Күләш Бәйсейітова туралы естеліктер», «Қанабек Бәйсейітов туралы естеліктер», «Қалибек Бекхожин туралы естеліктер», күш атасы «Қажымұқан Мұңайтпасов туралы естеліктер», қазақ балалар әдебиетінің классигі «Бердібек Соқпақбаев туралы естеліктер» атты кітаптарды бөлекше атауымызға болады.
Сондай-ақ, «Қазақстанның әскери энциклопедиясы» атты тұңғыш рет екі тілде шыққан төрт томдық пен төл әдебиетіміздің білгірі, академик Серік Қирабаевтың жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған «Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті» оқулығы, жоғары оқу орындары мен орта мектептердің «Қазақ тілі» оқулықтарының тұңғыш авторларының бірі, әйгілі тіл маманы Мәулен Балақаев пен Талғат Сайрамбаевтың қайта-қайта басылып жүрген «Қазақ тілі» оқулығы, белгілі жазушы Өтебай Тұрманжановтың өзі жинап, алғы сөзін жазып, оқырманға қалдырған «Қазақтың мақал-мәтелдері» кітабы, Қорғаныс министрінің орынбасары, генерал-лейтенант, профессор Керейхан Аманжолов шығарған «Қазақстанның әскери тарихы» оқулығы, ұлтымыздың біртуар ұлдарының бірі Нұртас Оңдасыновтың «Қазақша-парсыша түсіндірме сөздігі», жоғары оқу орындары үшін қазақ тілінде тұңғыш жарияланған «Акушерия», «Ветеринариялық гигиена», «Ветеринариялық вирусология», Әділ Тұрғынбаевтың «Социология», «Философия», «Логика», «Қазіргі жаратылыстану концепциясы» оқулықтары, Ж.Нығметтің «Қазақ тілі хрестоматиясы», «Медицина техникасы», А.Ыбыраевтың «Инженерлік графика», «Жануарлар физиологиясы», Е.Керімбековтың «Тәнтану» оқулықтары мен бүлдіршіндерге арналып, әсем безендірілген «Балдәурен», «Төрт түлік» жинақтары көпшіліктің көңілінен шыққан басылымдар болды.
1. «Қазақ әдебиеті» газеті, 1998 жыл.,26 маусым; 2003 ж., 18 сәуір. 2003ж., 28 маусым
2. «Ғарифолла Құрманғалиев туралы естеліктер» «Білім» 2009ж
3. Сейілбек Шаухаманов. «Алтын алма, ақыл ал»., «Білім» 2009 ж.
4. Омар Һайам. «Наурызнама» кітабы. Құр. Исраил Сапарбай. «Білім» 2009 ж.
5. Аллаберген Қырықбай, Нұсқабайұлы Жарылқасын, Оразай Файзолла «Қазақ журналистикасының тарихы»., «Білім». 2009 ж.
6. «Қалибек Хакім туралы естеліктер» Алматы. «Білім» 2009 ж.
7. «Дінтану негіздері». Ғарифолла Есім. «Білім».
8. Меруерт Курмангалиева «Великий венец эпохи». «Білім» 2005 г.
9. «Алтын Орданың құрылуынан құлауына дейін» аударып, құрастырған: Нұрқасым Қазыбекұлы. Алматы. «Білім»
10. «Әнім сен едің» кітабы. Құрастырушысы: Қ.Байдәулетова. «Білім» 2009 ж.
11. Сейілбек Шаухаманов. «Алтын алма, ақыл ал»., «Білім» 2009 ж.
12. Жұмажанова Төкен «Әдебиетті оқыту әдістемесі»., «Білім» 2009
13. Бөрібай Кәртен «Ғарифолла сал», «М-Талант», Алматы, 1998 ж
14. Байнбридже Маргарет. «Дүниежүзілік түркілер»., Стамбул.–1995 ж.
15. Янушкеевич Адольф. Күнделіктер мен хаттар. – А-А.– 1979.
16. Дрейер Джунна Теуфиль. Қытайдағы қытай емес қырық миллион:ҚХР-дағы аз ұлттар және ұлтаралық интеграция. – Кембридж. – Кембридж университетінің баспасөзі. – 1976 ж.

17. Хостлер Ч.У. Туркизм және кеңестер. – Лондон. – 1957 ж.
18. Қанат Өмір «Идентификациялану және ұлттану: Қытайдың Кіндік Азиядағы мәселелеріне түсініктеме». –1986
19. Матущак П.Ф. Вся жизнь – борьба. –Алматы: Білім.2009 г.
20. «Қызыл жыршы». Құрастырып, алғысөзін жазған Абдулла Жұмашев. Алматы: Білім. 2009 г.
21. «Қазақтың мақалдары мен мәтелдері» – Алматы: «Білім» баспасы, 2009.
22. «Қазақстан тарихы сабақтарында қолданылатын кестелер мен графикалық сызбалар». Құрастырған: Ешмағамбетов Б. Алматы: Білім.2009 ж
23. «Қазақтың арғы атасы: номадтар, сақтар, ғұндар, түркілер, және қазақтар» (Қазақстан тарихына бейресми көзқарас). Авторы: Жалбағаев Елторы Жұмакелдіұлы. Алматы: Білім.2009 ж
24. «Даңқ тұғырында: Деректі хикаяттар» Авторы: Найманбаев Қ. Алматы: Білім.2009 ж
        
        титул
ГЛОССАРИЙ
Кітап – белгілі бір әдіспен мәтін немесе сурет, бейне түсірілген
қағаз, пергамен немеме басқа да ... ... бір ... ... ... ... ... – баспа ісінде немесе полиграфияда – мәтіндік
және графикалық элементтерді ... ... ... ... процесі.
Корректура – авторлық тұпнұсқамен қатар терілген ... ... ... ... ісі –баспа өнімдерінің сан түрін ... ... ... ... ... атқаратын адамзат іс-әрекетінің бір түрі, экономиканың
саласы.
Редакция – бұқаралық ақпарат құралдарының жүйесіндегі ... ...... ... немесе бұқаралық ақпарат құралдарының
өнімдерін шығару өндірісін қаржылық-техникалық қамтамасыз ететін құқықтық
немесе ... ... ... деп ... иесін де атайды.
Редактор – басылымның ... ... оның ... ... сомдайтын маман.
Дизайнер – көркемдеу, бейнелеу жұмысының бір саласында ... ... ... ...... газет-журнал және басқа да баспа өнімін оқитын адам.
Сұраныс – экономикада берілген бағамен сатып алушылардың ... ... ... ... ... ... спецификалық ерекшеліктері
9
ІІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың соңғы он жылдығында, яғни Қазақстан
өзінің ... ... ... тұспа-тұс шаңырақ көтерген
баспалардың бірі.
Сол кездегі үкімет басшысы С.Терещенко қол ... ... бұл ... және ... ... ... оқу орындары мен кәсіптік –техникалық
білім беретін учищелердің оқушылары мен студенттерге қазіргі оқулықтар ... ... ... ... ... содан бері өткен уақыт ішінде алуан тақырыпта мыңдаған кітаптар
шығарды. Уақыт талабына сай ... ... ... ... Сөйтіп, соңғы жылдары балабақша бүлдіршіндері мен мектеп оқушылары
үшін аса зәру оқу құралдары мен оқулықтар, көркем әдебиет ... ... ... ... ... жауапкершілігі шектеулі серіктестікке айналып, мал-
мүлкін, отырған орнын жекешелендіріп, өзін-өзі қаржыландырып келеді.
Баспа еліміздің ... ... ... және ... ... ... Мәдениет, ақпарат және спорт
министрлігінің мемлекеттік тапсырыстарын орындап жүр.
Мәдениет, ақпарат және ... ... жыл ... ... ... ... ... әйгілі қоғам қайраткерлері мен ғалымдары, ақын-
жазушылары мен саңлақ спортшылары, өнер адамдары жөніндегі ... ... ... ... ... қалың оқырманның іздеп оқитын
таңсық басылымдарына айналды.
Осы сериямен шыққан «Мұхтар Әуезов туралы ... ... ... ... ... Тәшенов туралы естеліктер»,
«Құрманбек ... ... ... ... ... ... «Өтебай Тұрманжанов туралы естеліктер», «Нұртас Оңдасынов
туралы естеліктер», ... ... ... ... «Күләш
Бәйсейітова туралы естеліктер», «Қанабек Бәйсейітов туралы ... ... ... ... күш ... ... Мұңайтпасов
туралы естеліктер», қазақ балалар әдебиетінің классигі ... ... ... атты ... ... ... ... «Қазақстанның әскери энциклопедиясы» атты тұңғыш рет екі
тілде шыққан төрт томдық пен төл әдебиетіміздің ... ... ... ... оқу ... ... арналған «Кеңес
дәуіріндегі қазақ әдебиеті» оқулығы, жоғары оқу ... мен ... ... ... ... ... авторларының бірі, әйгілі
тіл маманы Мәулен Балақаев пен ... ... ... ... ... тілі» оқулығы, белгілі жазушы Өтебай Тұрманжановтың өзі
жинап, алғы сөзін жазып, ... ... ... ... ... ... орынбасары, генерал-лейтенант, профессор
Керейхан Аманжолов шығарған «Қазақстанның ... ... ... біртуар ұлдарының бірі Нұртас ... ... ... жоғары оқу орындары үшін ... ... ... ... ... ... «Ветеринариялық
вирусология», Әділ Тұрғынбаевтың «Социология», «Философия», ... ... ... ... ... «Қазақ тілі
хрестоматиясы», «Медицина техникасы», А.Ыбыраевтың «Инженерлік ... ... ... ... ... ... арналып, әсем безендірілген «Балдәурен», «Төрт түлік»
жинақтары көпшіліктің ... ... ... ... Республикасының Қорғаныс министрлігі әсіресе соңғы жылдары
жауынгерлер мен офицерлерге, әскери оқу ... ... алып ... жас
азаматтарға арналған кітаптар мен оқулықтарды оқу құралдарын қазақ тілінде
«Білім» баспасында шығаруды жиі әдетке айналдырған.
«Саптық ... ... ... қарым-қатынас сөздері» деп
аталатын кітап та тұңғыш осы баспадан жарық көрді. Жүз ... жуық ... тек орыс ... тыныстап, тіршілік еткен егемен еліміздің әскери
азаматтарының ... ... ... ... тек ... өз ... қызмет істеп, борышын атқаратын ... тіл ... ... тез, әрі дұрыс игеруіне мұрындық болатын ... ... ... ... ... оқу ... студенттерін зәру оқулықтармен, оқу
құралдарымен және ... ... ... ... ... ... берік азамат болып қалыптасуына септігін тигізетін алуан
тақырыптағы ... көп ... ... ... ... жүр.
Еліміздің президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың өмір жолына арналған
«Портрет человека и ... атты ... ... ... ... президенті Сапармұрат Ниязовтың «Рухнама» деген ... ... ... ... жол ... дегене атпен қазақ тілінде
шыққан кітабы жастарға мол ... ... ... ... ... ... ... үш тілде: қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде қатар
басылған «Қазақстан 2030» атты әр ... ... ... ... ... ... мақтан етеді. Баспа балалар мен жастарға арналған
әдебиет үлгілерін де жиі ... ... ... Ғафу ... томдық өлеңдер жинағын, Дүкенбай Досжановтың он үш ... ... ... казахской народной литературы» атты оқу құралын, Мұхтар
Шахановтың «Жаңа қазақтарын», Фариза Оңғарсынованың «Мен саған ғашық ... ... ... ... Айтжан Тоқтағанның жинап, ... ... ... 75 күй ... ... ... еліміздің жас
домбырашыларының орындалуында түгел дискіге жазылған аса ... ... Арқа ... атты танымдық мәні зор кітаптарды атауға болады. Сондай-
ақ, баспа жыл сайын студенттердің өз ... да жеке ... ... ... ... ... «Талаптың мініп тұлпарын», «Дүниеге
келер әлі талай Қасым», «Сен де бір кірпіш дүниеге», «Өлеңге әркімнің-ақ
бар таласы», ... бір ... ... т.б. ... ... ... ... шығармаларының жинақтары осы сөзіміздің дәлелі.
Балауса буынға тіл үйрету, әсіресе ана тіліміздің тұнығымен ... ... ... ... ... ... деген үмітпен әр жылдары
ұсынып келген Сариеваның «Қазақ ... ... «Ең ... серігің»
және «Полиглоттар» тәрізді алуан тілдер тереңіне жетелейтін «тілге жеңіл,
жүрекке жылы ... ... да ... көп жылдан бергі серігіне
айналып отыр.
Айтпай өтуге болмайтын тағы бір жайт – ... ... ... ... ... ... шығаруға белсене ат ... ... ... ... үшін ... ... болып саналатын
елімізге аттары жақсы таныс белгілі ғалым-педагогтар Социалистік Еңбек ері
Рафиқа Бекенқызы Нұртазина, ... ... ... ... ... ... Сүлейменова, филология ғылымдарының кандидаты, доцент,
әдіскер-ұстаз Зүбаржат ... ... т.б. ... мамандар жазған
«Литературное чтение», «Литература» ... ... мен 5-9 ... ... оқу ... оқу ... өзбек, ұйғыр тілдерінде
жүретін ... ... ... әдебиеті» оқулықтары мен олардың
«Хрестоматиялары», «Дінтану», «Религиоведение» ... ... да ... ... жүр.
Латын, араб, қазақ, орыс әліпбиін өз бетінше үйренемін деушілерге
арналып, төрт алфавитпен қатар басылған ... ... ... ... ... көргені де қуантарлық жағдай. Баспа шаңырақ көтерген он
бес жылдай уақыт аралығында ... ... ... ... мен мол
тәжірибесінің арқасында айрықша көзге түскен мына редакторлар мен ... ... ... ... атап өту ... ... ... Қ.Байділдәұлы, Э.Дельцова, С.Асылбеков, Ж.Қайранбаев,
Т.Веровочкина, А.Ващенко, Ғ.Жандыбаев, ... ... ... ... ... ... ... А.Арсламова
сияқты мамандар.
Баспа елімізде, шет елдерде өткізіліп ... ... ... ... қатысып, медальдармен марапатталып жүр.
1999 жылы жекешелендіріліп, жауапкершілігі шектеулі серіктесттікке
айналғалы бері баспаны оның ... ... ... баспагер Жарылқасын
Нұсқабайұлы үздіксіз басқарып келеді. Баспа әлеуметтік маңызы зор әдебиет
түрлерін және жыл сайын сапалы, әрі ... ... сай, әсем ... жас ұрпақты тәрбиелеу ісіне сіңірген ... үшін ... ... ... ... ... және спорт
министрлігінің, Білім және ... ... ... ... ... дипломдарымен, грамоталарымен марапатталды. Баспа
директоры Жарылқасын Нұсқабайұлына «Қазақстан баспа және ... ... «Оқу ... үздігі», «Отырар ауданының құрметті ... ... ... ... ... ... 2009 жылы ... баспасынан
шыққан кітаптарды талдау, оларға ... ... ... ... арқауы. Сол жылы «Білім» баспасынан ... ... мен ... былай жіктелді:
• мемлекеттік тапсырыспен шыққан кітаптардың тақырыптық ерекшелігі
мен қоғамдағы мән-мағынасын саралап көрсету;
• редакторлық процесс кезіндегі негізгі ... мен ... ... ... ... ... жатқан жаңа әдістер мен тәсілдерге талдау
жасау;
• мемлекеттік тапсырыстан тыс шыққан ... ... ... мен ... 2009 жылы ... ... жарық
көрген кітаптарға редакторлық қорытулар жасауды мақсат еттім. Себебі, ... ... ... ... мен осы ... ... ... атқардым. Сол
уақыттан бастап осы баспадан шыққан кітаптарға деген ... ... Осы ... Өзім редактор болған тұстағы мен кездескен редакторлық ... ... ... ... Жеке ... ... айналған баспалардың бүгінгі бейнесі мен негізгі
жұмысын анықтау;
• Баспадан шығарылатын өнімнің тарылымы мен ... ... ... ісін талдау;
• Өзге де мүмкін тың тәсілдерді анықтау көзделді;
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
«Білім» ... ... 4-5 ... ... 2009 жылы ... ... талдау жасауға тырыстым. 2009 жылы жарық көрген
кітаптарды жіктеп, олардың ... ... ... ... Соңғы кездері орын алып бара ... ... ... ... келе ... ... ... мен кемшін тұстарына
тоқталдым. Сондай-ақ кітап тарату ісінің жалпы ... мен ... басы ... ғылыми зерттеу жұмысының жоқтығына көз жеткізе отырып,
осы олқылықтың орнын толтыру ... ... ... ... ... тырыстым.
Зерттеудің тәсілдік негіздері. Бітіру жұмысында теориялық талдау,
салыстырмалы – ... баға беру мен ... ... ... дәледеу
әдістері қолданылады. Кітап сату ісіндегі жаңа әдістерінің ... мен ... беру ... ... ... ... ... сәйкестігі салыстырмалы түрде анықталды.
Зерттеудің негізгі нысаны. Басты деректемелік негіз ретінде ҚР ... мен ... ... ... ... деректерге сілтеме
жасадық. Сондай-ақ, қазақстандық баспалар жайында жазылған ... ... ... да ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, негізгі ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен
тұрады.
І ТАРАУ. ... ... ... ... спецификалық
ерекшеліктері
«Білім» баспасы бүгінгі күні нарық талабына сай өзге ... ... ... тыс ... ... ... баспалар қатарында.
Баспа алғаш ашылған кезден бастап-ақ, жоғары және ... ... ... ... мен ... білім беретін колледждердің оқушылары
мен студенттерін оқулықтар мен оқу құралдарымен қамтамасыз ететені баспа
болып ... ... ... бері өткен уақыт ішінде алуан тақырыпта
мыңдаған кітаптар шығарды. ... ... сай ... ... ... ... Сөйтіп, соңғы жылдары балабақша бүлдіршіндері мен
мектеп оқушылары үшін аса зәру оқу құралдары мен оқулықтар, ... ... көп ... ... келеді. «Білім» баспасы әр ... ... ... үстінде. Мәселен, «Сіз күткен кітап», «Елеулі
адамдар ... ... ... ... ... ... шығарылып, оқырман назарына ұсынылды. ... ... ... ... жыл ... өткізіп жүрген тендер нәтижесінде еліміздің
әйгілі қоғам ... мен ... ... мен ... өнер ... ... жылма-жыл басылып жүрген сериялы
естелік кітаптары ... ... ... ... ... ... тапсырыс бойынша басылған кітаптар туралы. Елімізде кітап
шығарумен көп жылдардан бері шұғылданып, ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстан», «Жазушы», «Өнер»,
«Білім», «Жалын», ... ... «Ана ... ... ... ... шығарумен ғана айналысатын «Атамұра», «Мектеп» баспаларын бөлекше
айтуға болады. ... ... ... ... ... алғаннан бергі
кезеңде ашылып, жұмыс істеп жүрген баспалар да аз ... ... ... бұл
күнде бұғанасы бекіп, жалы күдірейе бастағандары көп. Мысалға, «Алматы
кітап», ... ... ... ... ... С», ... ондаған жаңа баспаларды айтуымызға болады.
Бұл баспаларды түгелдеп, тізіп отырған себебіміз — жыл сайын ... дода — ... ... зор ... ... ... ... білек
сыбанып қатысып, баспалардың несібесіне ортақтасып қана қоймай, соңғы
жылдары ... ... ... ... ... ... ... ығыстыра бастағандары да байқалып жүр. Әңгімеміз мемлекеттік
тапсырыс ... ... ... ... ... ... ... белең ала бастаған әлгіндей келеңсіздіктерді айтпай,
елемегендей болып өте бергіміз ... ... ... қаржысымен шығатын
кітаптар үшін тайталас кезінде тендер шарттары бұзылып, ... ... ... үшін ... ... қайта өткізуге тура келгенін
естіп те, көріп те жүрміз.
Мәселен биыл сәуір айының 6-сы күні өтеді деп жарияланған ... ... ... ... ... ... ала жарияланбаған мүлдем жаңа тізім
тендерге аяқ астынан түсе қалғаны және бұл тендер кезінде ... ... ... ... ... зор ... іріктеуге арналған тендер
шілде айында өтетіні жарияланды. Бұдан қандай қорытынды шығаруға болар еді?
Енді ... ... Біз сөз етіп ... 2009 ... ... ... кітаптарын айқындайтын былтырғы тендер де өлдім-талдым
дегенде жаз кезінде ... ... ... баспалардың өзіне сеніп
тапсырылған маңызды басылымдарды сапалы, әрі белгіленген мерзімде шығарып,
жер-жерге жеткізуіне берілетін бір жылдың тең ... ... ... ... ... үйрек артымен сүңгиді» дегендей баспалар алас-қапаста сапасы
төмен ... ... ... бір себебі міне, осында. Мемлекеттік
тапсырыс ... ... ... туралы айтып отырғандықтан мектеп
оқулықтарының жайын да айтпай кетуге ... ... ... мектептері
қыркүйекте басталатын жаңа оқу жылында қандай оқулықтар бойынша оқып, білім
алатынын белгілеп ... ... ... ... (қосымша деген аты
болмаса, министр қол ... ... ... бірде кем емес) үстіміздегі
айдың алғашқы аптасында ғана ... ... ... ... ... тез арада әзірлеп тапсырып, кеңбайтақ ... ... ... ... ... не бары 2,5 ай ғана қалып отыр.
Әне, қате қайдан шығады? Сосын «Бала неге ... ... ... ... ... ... бір ... әлек боламыз...
Екіншіден, менің ойымша, ерекше айта кететін тағы бір мәселе бар. Ол
— мемлекет қаржысымен шығатын кітаптардың дені ... ... ... ... ... ... кітаптар. Біз дипломдық жұмысымыздың
тақырыбы етіп алған «Білім» ... 2009 ... ... арқылы алған
кітаптарының қатарында «С.Шаухаманов туралы естеліктер» деген атпен түскен
де қолжазба болды. «Бақсам — бақа ... ... мен өзім ... ... ... ... ... авторы тірі С.Шаухаманов деген кісі ... Өз ... ... ... ... ал ... қате кеткен. Сондай-
ақ «Марат Оспанов туралы естеліктер» деп бекіп келген кітаптың ... өзі көзі ... ... қолжазбасы келді. Баспа
қызметкерлері бармақтарын тістеп, бастарын шайқап отырып, ... ... ... бұл кемшіліктің себеп-салдарын іздеп ... ... ... Енді ... ... 2009 жылы мемлекеттік тапсырыспен
шыққан өзге де ... ... ... ... ... мен
кемшіліктер жайын сөз етейік.
1) Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат
және мұрағат комитетінің ... ... 2009 жылы ... ... ... бойынша «Қалибек Хакім туралы естеліктер» («Азаттық
аңсап, Гималай асқан көш») жарық ... ... ... яғни ... ... ... рет Қалибек Хакім сияқты ұлы тұлғаның кітабына
редактор ... мен өз ... ... ... ... бар
зейінімді салдым. Алдымен Қалибек Хакім жайында бірер ауыз таныстырып,
содан ... ... ... ... ... мен ... тоқталармын.
Қалибек Райымбекұлы 1908 жылы Қытай Халық Республикасы, Шыңжаңның
Тарбағатай аймағы, Майлы Жайыр өңірінде ... ... 1933 жылы ... ... ... құруға қатысқан. 1940-1946 жылдары Манас-Сауан аудан
халқының ұлт-азаттық көтерілісіне басшылық етті. Арнайы жасақ ... ... азат ... 1946 жылы ... әкімі болып тағайындалды. Сол жылы Шығыс
Түркістан үкіметі ... ... ... ... Бір ... кейін Шығыс
Түркістан үкіметі коммунистердің қуыршағы ... көзі ... ... ... бас ... «1947 жылы ... ... бастап, Қаратау-Көклікке
қарай көшті. Осы жылы қазан ... 600 ... 8-ші ... атты ... ... ... Кеңес Одағының көмегіне иек артқан ... ... ... ... бере алмай, Қаратауға қарай шегінді, осы жерде ұйғырлар ... ... ... АҚШ ... ... және ... ... байланыс орнатты. 1951 жылы бірінші ақпанда ... ... ... ... ол елін бастап, Такламакан
шөлін ... ... ... пен ... ... 1952 ... ... Үндістанның
Кашмир аймағына келеді. Осындағы АҚШ елшілігі ... ... ... ... баруға рұқсат алған соң, 200 түтіннен қалған 124 ... жылы 29 ... ... ... ... барады. Түрік мемлекетінде де
Қазақ ұлтының мүддесіне қатысты көптеген мәселелерге араласты. 1985 жылы 16-
қарашада Түркияның Салихлы қаласында дүниеден өтті» ... ... ... – қазақ елінің соңғы үш жүз жылдық тарихында
ұлтының азаттығы үшін ... ... ... ... ... ... Райымбекұлының туғанына 100 жылдығының Қазақстан
Республикасының ... және ... ... қолдауымен ресми
аталып өтілуі – кешегі Ресей империясымен отыз жыл ... ... ... ... ханы ... ... Түркістанда коммунизммен күресіп,
шейіт болған, Оспан батырға, біртұтас қазақ елінің ... ... ... Алаш көсемдеріне деген тағзымның жалғасы. Қалибек Хакімнің елі
мен жерін отаршылдардан қорғау үшін сан рет ... ... ... ... ... ... ... өтіп, Гималай шыңынан асудағы ...... ... ... кигізбеу үшін күресі еді. Сол ауыр жолда
азап көрген, ыс тиіп ... ... ... еске алып ...... ... ... деп білем.
«Қалибек Хакім туралы естеліктер» деп аталатын бұл жинаққа тарихшы
ғалымдар мен ұлы ... ... ... еніп ... ... ... ... арналған.
«Қалибек Хакімнің алашшыл күресін жалғастырушы ұлы Хасан Оралтай бұл
күнде исі қазаққа белгілі тұлға, қоғам қайраткері, ... ... ... ... диаспорасының көрнекті өкілі, «Азаттық» радиосының
қазақ бөлімінің директоры болды. Алаш көсемдерінің ісін жалғастыра ... ... ... ... ... сыйлығының иегері (1995 жыл),
Түркістан қаласындағы Қожа ... ... ... ... ... ... профессоры (2008 жыл)»[2].
Хасан Оралтай шет елде жүрсе де, күні бүгінге дейін қазақ баспасөзін
жіті қадағалап, Алаш ... ... үшін өз ... ... ... тұрады. Ұлт-азаттық күрестің қайраткері Қалибек Хакім
Райымбекұлының 100 ... ... ... Түркиядан Қытай және
Монғолия мен Өзбекстан елдерінен көптеген қонақтар ... Осы ... ... аранайы өкілін жіберген ҚР Мәдениет және ақпарат
министрі Мұхтар ... ... ... хаты оқылды. Қазақстан
тарихшылары қауымдастығының төрағасы ... ... ... ... Жұмаділ, тарихшы-ғалымдар Зардықан Қиянатұлы, Нәбижан
Мұхаметханұлы, Қазақстан ... ... ... ... ... ... қауымдастығының орынбасары Сұлтанәлі Балғабай, «Жалын»
журналының бас редакторы, белгілі қоғам қайраткері Мұхтар ... ... ... ... ... ... ... кітапханасының
директоры Тұрсын Жұртбай баяндамалар жасады. Қалибек Хакімнің 100 жылдығын
атап өту ... ... ... ... ... ... Бекболат Тілеухан бастаған азаматтар қазақ ұлтының бүгінгі жоқшысы
екендігін тағы бір рет ... ... ... ... ... министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед мырза да депутаттық сауалды ... ... ... ... 100 ... ... ... атап өтуге, халықаралық ғылыми-теориялық конференция өткізуге
қол ұшын берді.
Мен редакторлық еткен бұл ... ... ... ... ... түрік, орыс тілдеріндегі баяндамалар, Қалибек
Хакімнің өмірі мен қызметі жайлы ... ... ... ... ... ... ... өмір тарихына байланысты ... ... ... ... ... Түркия мемлекетінен
келген қандас бауырымыз болғандықтан кириллица қарпі ол ... ауыр ... ... бұл ... мен ... ... біраз қолайсыз жайттарға
тап болдым. Атап өтетін болсам,
● Кітап құрастырушысы қолжазбаны латын ... алып ... ... ... сол ... біздің қаріпке теріп, осы кезеңнен кейін ғана
мен редакциялау мен ... ... ... ... Әбілбашар Ілиясұлы 2005 жылы «Білім» баспасынан «Елім-
айлап өткен өмір» атты Хасан Оралтайдың кітабын ... ... ... ... мен ... ... және ... редакторының
арасындағы келісім-шарт заңдылықтары мен талаптары қажетті деңгейде
орындалмағандықтан, кітапты жіті қадағалау менің мойнымда болды.
• Сол себепті, мен ... ... ... ... ... ... бергеннен кейін, әр бөлімді 1 аптаға беріп,
нәтижесін редактор журналына жұмыс барысын тізіп жазып отырдым.
... ... ... де, ... ... шығып, даулы мәселелер
туындамады.
Қытай қазақтарының құқылық теңсіздігі, өз туған ... ... ... ... нәсілшілдік саясат т.б. қазақтарды көтеріліске, саяси
күреске мәжбүр еткен ұлтаралық араздық, этникалық қақтығыстар ... ... ... ... ... ... бөктіруден кейінгі
олардың шет елдерге босуы қазақ халқына ... ... ... ... Автордың жазуынша, 1962 жылы ҚХР-нан КСРО-ға босып келген
қазақтың саны 100 мың ... ... ... ... ... бұдан артық
мөлшермен 400 мың адам деседі, ал ҚХР ... ... ... сол жылы ... ... ... 60 мың адам. Бұл цифрлар анықтауды қажет етеді. Автор
Шығыс Түркістаннан Түркияға ... ... ... ... ... көтерілісінің аяусыз жаншылуы және одан туындаған қазақ
босқындығы.
2) «Алтын Орданың құрылуынан ... ... ... ... ... Редакторы: Шамсуидин Айжан.
Кітапта Алтын Орда дәуіріндегі хандар мен елеулі тарихи ... мен ... ... ... ... ... ... баяндаған мақалалар топтастырылған. Алтын Орда, Ресей, Қырым,
Ноғай және Қасым хандар мен ... ... ... қарым-
қатынас пен жаугершілік соғыстардың шығу себептерінің түп төркіні ... ... ... ... ... ... сілтемелер жасалып,
мемлекетаралық ресми қатынас қағаздарынан үзінділер ... ... ... ... ... ... ретінде оқушылар мен студенттерге
және көпшілік қауымға арналған.
Әлемдегі аса көрнекті қолбасшылардың бірі Шыңғыс хан ... бұл ... сыр ... ... ... ... ізін ... керағар мәліметтерді
оқырман назарына ұсына отырып, ой таразысына салуды ұсынады. Мәселен,
«Ислам тарихшылары Шыңғыс хан хақында нақты ... ... ... өктемдігінен болашаққа сабақ болар деректер келтіреді. ... қан ... ... ... ... ... бала-шағаны,
қыз-келіншектерді, кемпір-шалдарды қырғынға ұшыратты. Екіқабат әйелдердің
ішін жарып, нәрестесін алды. Әскерлерді де адам ... ... ... ... ... ... масқаралау ниеті жоқ. Қайта ол түркі қауымын
біріктіріп, даңқын шығаруға теңдесі жоқ көп күш ... ең ұлы ... ... Бұл ... ... ... мақтанамыз. Ал ислам
халықтарының ойран-топанын шығарғаны ... ... ... ... ... ... болған себептерін, өтірігі мен шынын анықтап
алмай тұрып, тарихты әділ бағалау қиын»[3]. ... хан ... ... ... ... ... кемеңгерлік, жалпыға бірдей
адамгершілік ... ... ... мен ... ... өсек-аяң
кеуледі. Әр қаланы бір патша биледі. Олар біріне-бірі ... жау ... ... шыбын құрлы көрмеді. Әркім өз мүдделерінен өзге ... жоқ. ... жау ... ... да, ... оған ... ... жіберген қателіктерін, өзара дау-жанжалдарын жасырмақ болған
ендігі айтыс-тартыстарында мән жоқ. Ислам тарихында залым және ... ... ... ... хан заңында әр түрлі дін мен халықтар осылай құрмет
тұтылған. Шыңғыс хан және оның ... ... әр ... әр түрлі
деректер жазылған. «Тарих әл– Шыңғыс», «Жиһан Кшай» т.б.
3) ... ... ... ... ... Шамсуидин Айжан. Мектеп ұстаздары мен ... ... 2006 ... «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы»
мемлекеттік ... ... ... педагогика ғылымдарының
докторы, профессор Жұмажанова Төкен Қонысбайқызының бұл оқу ... жаңа ... ... ... ... ... мысалдар арқылы көрсетілген. Оқушыларды шығармашылыққа, өздігінен
ізденіске ... ... ... ... ... ... ... талаптарына сай бағдарламаға сәйкес
сабақ үлгілері, шығармашылық жұмыстар, сын-зерттеу, әдістемелік еңбектер
берілген. Оқу ... ... ... ... ... ұстаздары мен жоғары
оқу орындарының болашық әдебиетші студенттеріне арналған.
Қазақстан Республикасы 21- ... ... ... білім мен тәрбие
жүйесінің жаңа ... ... ең ... ... етіп ... ... ... білім кеңістігінен орын алуда ... ... ... даму ... айқындап, білім мазмұнын байыту, оқыту үрдісін
жүргізу, жаңа ... ... ... ... ... бай өз ... халқын ерекше сүйетін тұлға қалыптастыру міндеттері ең
өзекті мәселелердіің бірі.
Оқушыда көркем мәтінді оқуға қызығушылық ... ... ... ... ... ой ... ... оқығанда ғана
шығарма бар саз-әуенімен тіл қатып, оқушы сезімін оятады, оның ... ... ... ... Сондықтан, ең алдымен, оқушыны көркем
мәтінді оқуға үйрету керек. Демек, сабақта шығарманы ... үшін ... ... ... ... ... Әрине, мұғалім сабаққа
қойылар ... ... ... биігінде болып, соны
шығармашылықпен қолдана білуге тиісті. Әрбір өнер адамы сияқты, ... ... ... ... ... Бүгінгі сабаққа қойылар талаптар зор.
Қазіргі дидактика дамыта оқытуды ... ... етіп ... ... әр сабақта дамыта оқу мақсаттарын көздеуі тиіс. Оқушы өздігінен
ізденбесе, ілгері баса ... Ол үшін ... ... сабақты негізгі
проблема төңірегінде құрайды. Қазақстан Республикасының «Білім» туралы
заңына ... ... ... ... ... ... бұдан былайғы
уақытта педагогтарға ерекше мәртебе беріп, олардың кәсіптік қызметін ... үшін ... ... ... ... жаңа ... инновациялық
университеттер, зерттеу университеттері т.б. сияқты ұғымдар ... ... сай ... ... ... ... ... ерекшелігі, құрылымы, ұстаздық
шеберлік, әдеп, ізгілік т.б. жөнінде көптеген ... ... ... ... ... мен мемлекет алдында ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов: «Ең әуелі мектепке керегі –
білімді, педагогика, әдістемеден хабардар, оқыта білетін мұғалім», – десе,
М.Әуезов: «Жан дүниесі бай, ... ... ой ... кең ... иесі
ғана белгілі мамандықтың шеңберінен адамдық қасиеттің биік деңгейіне шыға
алады», – деп ... ... оқу ... ... мен студенттеріне
үлкен міндеттер жүктері анық. ... ... ... ... тиянақты білім
беру жастарды ғылыми негізде ойлауға, өмірді танып білуге, ... ... үшін ... ... ... ... ... алу –
адамның өмір сүруінің ең басты қажеттілігі, ... ... ... даму ... ... беру ... оның ... эстетикалық дүниетанымын дамытуға, адамдық рухани келбетін
қалыптастыруға бағытталады. Қоғамдық ... ... ... ... ... рөлі де ... түседі. Дүниедегі ең бағалы байлық
адам ... оны ... ең ... ... ретінде тани отырып,
рухани жан ... ... ... ... ... еркіндігі мен белсендігінің дамуына, кәсіби ... ... ... ... ... ... ... туындайды.
Білім берудің әлеуметтік және экономикалық қызметтері қоғамның әлеуметтік
және кәсіби ... ... ... ... ... ... ... сәттілік жан-жақты терең, тиянақты білім ... ... ... ... Ақпараттық қоғамға тән экономикалық
дамудың жаңа типі қоғамдағы адамдар үшін өмір ... ... ... ... ... дамытып отыру қажеттігін
тудырады. Ақпараттық ... ... беру ... ... ... ... ... бөлігіне айналды. Білім беру ұғымы кеңейді. Білім
берудің әлемдік озық тәжірибелерін саралай отырып, ... ... ... ... негізгі құзіреттіліктертің қалыптасуымен
айқындалады. Құзіреттілік – оқушының әрекет тәсілдерін жан-жақты игеруінен
көрінетін білім нәтижесі. ... ... ... табу ... ... ... проблеманы анықтауға, жауапты шешім қабылдауға, өз
шешімінің нәтижесін бағалауға;
– Өз ... ... қоя ... оны ... ... ... жағдайды
анықтауға;
– Өзіндік тұжырым жасауға, өзіндік бағалауға;
– Түрлі ... ... ... ... ... ... ... технология таңдай білуге мүмкіндік
туғызады, т.б.
Шетелдік және Отандық тәжірибелер ... ... ... ... бола алатындығын көрсетіп отыр, ... ... ... ... ... ... ... етудегі барлық мүмкіндіктер
толық зерттеліп, жүйеленген дей алмаймыз. Мәселен, ... ... беру ... ... ... ... ... басқара білу, түрткі туғызып, көркем
туындыға деген қызуғышылықтарын қалыптастырып, ... ... ... ... ... ету, ... алушының оқу материалын
меңгеру қарқыны мен жеке-даралық ерекшеліктерін ескеру өте маңызды. Сондай-
ақ оқу материалдарын көрнекі ... ... ... ... алу ... мәтіндерді меңгеруге байланысты танымдық қызметті ұйымдастыру; өз
бетінше білім алу; түрлі мақсаттарға сәйкес жүргізілетін әр ... ... ... ... ... меңгеруге, өзіне деген
сенімділігін арттыруға, әр түрлі өмір ... ... жол ... шешім
қабылдайтындай қажетті іскерліктерін қалыптастыруға бағыттау керек. ... ... ... ... саралауға қатысты жаңа тұжырымдамалар
дайындалып, әдістемелік кешендер, ... ... ... озық ... ... ала ... ... білім жүйесіндегі
жаңашылдық идеяларды тиімді пайдаланудың жолдары қарастырылуда. Әдеби білім
берудің күтілетін нәтижелері белгіленген ... ... ... ... беру ... адам ... ғасырлар бойы жасаған мұрасы ... ... ... түсініп, ұғына саралап, талдай білуге
бағыттайды. Болашақта әдебиеттен сабақ беретін ... ... ... ... жол ... оның ... замана келбетін, өмірдің тылсым,
тіршілігін тынысын жеткізетін, халқымыздың көркем тарихы ... өмір ... ... жете ... жөн. Әсіресе, өнер
туындысының ерекше қуатын бағалай біліп, танымдық, ... ... ... зерделей алу қажет. Әдебиеттің осындай білімдік – тәрбиелік мәнін
терең түсінуде мұғалімдер көп ... ... ... ... ... талабына сай оқытуы қажет. Жоғары мектепте қазақ ... ...... ... ... салаларын терең меңгертудің
мазмұны мен әдіс-тәсілдері туралы ... ... ... бір ... ... ... оқытудың мақсат-міндеті, мазмұны, әдіс-
тәсілі, т.б. жатады. Сондай-ақ, әдістеме әдебиетті қалай оқыту ... ... ... ... ... жас ұрпақтың рухани
дүниесінің жан-жақты дамуына, білім мен ... ... ... ... асыруға қызмет жасайды. Әдеби білім берудің басты мақсаты – ... ... ... ... ... оның ... ... тәжірибесіне және біліміне байланысты болмақ.
4) Байқадамова ... ... ... деректі хикаят.
Редакторы: Шамсуидин Айжан
Кешегі кеңес заманының содырлы ... ... ... зиялыларының
нақақтан нақақ зардап шегіп, қуғын-сүргінге ... ... ... деп ... ... деп ... ардағының бірі – Байқадам
Қаралдин. Бұл кітапта автор әкесі ... ... ... ... ... ... ... қалған естеліктерді жаңғыртып, ... ... ... өмір жолы мен ... ... ... ... сіңлісі
Айсұлу туралы баяндайды. Осы әулетпен жақын араласқан ... ... ... әдебиетіне зор үлес қосқан алыптар тобы ... ... ... ... қызықты баяндалады. Байқадамовтар әулеті туралы
білгісі келетін көпшілік оқырманға арналған ... ... ... ... бай. Күнімжан апа кітаптың алғысөзін былай бастаған:
«1991 жылы Данабике апамның ағам ... ... ... «Алма ағаштар
гүлдегенде» атты кітабы шықты. Сегіз жыл баспада ... ... ... ғана шыққанын көргенде қамыға отырып: – Гуля, Кеңес заманы ... ... ... пен аты шулы ... ... ... жаза алмадым.
Арманда кеткен әкем мен құдай қосқан ... ... ... ... ... емес пе?! ... өзің ... мұның бірін
де мен айта алмадым. Әкем атылып кеткенде, мамамды, Әмірбек пен ... пен ... ... пен ... Жамал мен өзіңді, Айсұлуды
маған аманат етіп тастап кетіп еді. Өзімнен ... он ... ... ... ... жоқ. ... қайда барсам да қасымнан тастамай жүріп тәрбиеледім.
Менен кейін Бақытжанның тәрбиесін ... Сол мен айта ... ... сен ... сен жазарсың. Тіпті, Айсұлу туралы да ештеңе
айтқан жоқпын ғой. Себебі, ол кітап тек қана ... ... ... емес ... ... ... да тек өзім ... ғана айттым. Ал, ол туралы
елдің жазып жатқан ... ... ... ... Сондықтан, әулет туралы жазылған ... ... ... – деген болатын» [4].
Міне, сондықтан әке міндетін атқарып, ер азаматтың жүгін көтерген
Данабике апаның айтқан осы ... ... ... ... ... Күнімжан апай әкесі Байқадам мен оның анасы Шегетай әже туралы
Данабике апаның ... ... ... ... ... мен
саяси-қоғамдық қызметтері жөніндегі мұрағаттық деректер әр ... ... ... ... ... ... ... жатыр.
Тоталитарлық жүйенің құрбаны болған Қаралдин Байқадамның ... бір ... ... еліміз тәуелсіздік алғаннан бері жазылып жатқан үлкенді-
кішілі еңбектерді негізге Күнімжан Байқадамова ... ... ... ... ... мен ... ... тарихшылар зерттеп
жатса, Бақамның мол мұрасын ... және ... ... ... қарастыру үстінде. Осы игі істердің нәтижесінде ... ... ... ... 1992 жылы ... Аупбаев пен Әділбек
Жақыпұлының «Әулет» атты кітабы шықты. Авторлар мұрағат деректеріне сүйене
отырып, Байқадамның ... мен ... ... сөз ... 1998 ... ... 120 жылдық мерейтойына арналған ғылыми-теориялық
конференция болды. А.Аманбаевтың ұйымдастыруымен өткен осы ... ... ... ... қыруар шаруа атқарған Қаралдин
Байқадамның өмірі мен қызметі ... ... рет ... әңгімелер
қозғалды. Конференцияда С.Әсіпов аталы сөз сөйлеп, Байқадамның ... 2006 жылы ... Абай ... ... ... педагогикалық
университетінің жалпы ... ... ... Г.Х.Хайдулиннің
жетекшілігімен Майсара Бекмағамбетова «Байқадам Қаралдиннің өмірі мен
қоғамдық-саяси қызметі ... – Отан ... ... бойынша тарих
ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... ... ... 40 жылдығы»
атындағы шаруашылық ұжымшары деп аталады. Сол елді-мекенде мектеп пен бір
көшеге ... ... ... ... ... ... ... апайдың Данабике апасы Бақамның 50, 60, 70, 75 ... ... өзі бел ... жүрді. Алайда, одан бері де талай
шаралар атқарылды. Арқалық қаласындағы Педагогикалық институтта ... ... ... ... 11 ... ... мектебі мен
бір көшеге есімі берілді. Алматы қаласында ... ... ... ... Балдырғанның ұйымдастыруымен қытай композиторы Си Синхай
мен Бақытжан Байқадамовқа ... ... ... ... Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Мәдениет
комитеті Бақытжан Байқадамовтың 80 ... ... ... ... ас берді.
Бақамның музыкалық шығармалары туралы 200 жылы ... ... «Ұлт ... ... атты оқу ... жарық көрді. 2007
жылы Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Алматы ... оның 90 ... ... атап ... ... ... ... жақын араласып ағалық қамқорлық жасаған ... ... ... ... ... Ш. Айманов,
М.Төлебаев, Қанабек пен Күләш Байсейітовтар, Шара Жандарбекова ... ... ұзақ ... басқарған Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев,
тәуелсіз қазақ елінің тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев сынды
тарихи тұлғалар ... ... ... ... ... осы ... жариялаған еңбектері мен олар
туралы жазылған дүниелердің бірсыпырасы іріктеліп ... ... ... ... ... ... ... көмек болар деген ниетпен
олар туралы ... ... ... қоса беріліп отыр. Күнімжан апай
Байқадамовтар ... ... ... ... ... ... Байқадамовтар әулетінің жасы үлкені мен болып ... ... ... ... ... ұрпағымыз біліп жүрсін деген
ниетпен жеті ... ... ... ... ... ... атасын білмеген
жетесіз» деген аталы сөз бар. Сондықтан, Байқадамовтар ұрпағы шыққан тегін
ұмытпасын. Біздің ... орта жүз ... бірі ... ......... ... – Шли, – одан Жарылғап, Жарылғаптан ... одан ... ... ... ... ... би – алты алашқа аты
жайылған Ыбырай Алтынсариннің нағашы атасы Балғожа бимен замандас, сырлас,
дос болған ... ... ... өзі «осы ... бір ... бар еді деп,
өз атам Қаралды Байқадамның білім алып, оқу-тоқуына тікелей ат ... ... ... естігенім бар. Бұл әңгіме осы ... ... ... ... ... ... Байқадамовтар әулетінің
өнерге бір табан жақын ... ... ... ... сол кісіден
дарыған өнер деп жатады. «Байқадамның бес бақсысы» ... ...... ...... ... – композитор болуымыздың сыры
әкеміздің ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі, ақпарат
және мұрағат комитетінің бағдарламасы бойынша «Білім» баспасынан ... ... ... ... шығарылды. Құрастырған:
Ә.Жұмабекұлы. Бұл оқу құралы – музыка ... үшін ... ... ... ... ... хрестоматиялардың» екінші кітабы.
Кітап авторы бұл жинаққа төл туындыларымызбен ... ... ... ... ... өзге де халықтардың әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... күрделі
шығармалардан құралғандықтан, бұл жинақты музыкалық колледждер мен ... оқу ... ... де пайдалана алады. Ықылым замандар
тереңінен сыр шертетін қасиетті қара қобыз – қазақ халқының мыңдаған ... ... ... болған қастерлі мұрасы. Қазақ аңыздарында ... ... ... ... киелі аспапты одан кейін негізінен аса талантты
бақсылар жалғастырып отырған. ... ... арғы ... ... ... ... ... Әлкей Марғұлан қазақтың қобыз тартқан
даңқты бақсылары мен күйшілерін түгелдей ... ... ... ... ... ... бақсы-балгерлерді қудалаумен бірге қобыз ... ... ... ... ... ... ... өмірінен
шеттетіліп, бірте-бірте ұмыт болуға айналған. Алайда, қазақтың ... ... ... ... 1968 жылы ... консерваториясының
ректоры Е.Рахмадиевтің бастамасымен тұңғыш рет қылқобыз класы ашылды. Оған
алғаш «Қазақ ССР-нің Еңбек сіңірген ... ... ... Жаппас
Қаламбаев ұстаздық ете бастаған. Еліміз егемендік алғаннан кейін, ұлттық
құндылықтарымызға көбірек бет бұра ... ... ... оны ... ... үлкенді-кішілі біраз композиторларымыз
оған қызығушылық танытып, әр түрлі жанрда күйлер, шығармалар ... ... ... өз ... ... жүр. ... байқағаным,
кітаптың мазмұны бай, онда оқушының жан-жақты пайдалануына ... ... ... ... ... да орайластырып жасалыпты.
Көбісі қазақ халқының өз туындылары, яғни халық ... ... ... ... ... ... және де ... мүмкіндік өрісін кеңейте түсу мақсатында шетел композиторлары
шығармаларының ... ... ... ... алынған.
Ә.Жұмабекұлы ұстаздарынан үйреніп қалған көне қобыз ... әрі ... бірі ғана ... оны жаңа ... ... ... бірі болды. Олай дейтініміз, Жұмабекұлы республикада ... ... ... қабырғасынан бастап оқытуды 1977 жылы Ахмет ... ... ... ... ... ... ... қолға алған болатын. Қандай істі де жаңа бастағанда оның сан
салалы қиындықтары етектен тартып бірге ... ... ... ... ... үлгісін көрген басқа музыкалық оқу
орындары да кейін біртіндеп, қылқобыз класын аша ... ... ... ... оқу ... ... ... класы бар,
өзгелерінде әлі де ... ... ... ... кеңесін құлаққа
асып, Әбдіманап Жұмабекұлы екі рет (1990, 2000 ... орта ... ... арнап қылқобызды оқытудың бағдарламасын әзірледі. Қылқобыз
класы мектептерде ... ... ... тапшылығы оқушылар арасында
кеңінен сезілді. Сол ... осы ... ... ... мектептері мен
орта музыкалық оқу орындары үшін «Қылқобызға арналған хрестоматия» атты ... ... ... ... құрастырды. Алайда, ол таралымы аз оқу
құралы деп есептеліп, жарық көруден шет келгені де ... ... ... ... мен орта музыкалық оқу орындарының қылқобыз
кластары үшін бұдан басқа арнайы жазылған оқулығы болған ... ... ... бұл оқулықтың қаншама адамға қуаныш әкелгенін ұқтым.
«Еліміз егемендік алғаннан кейін ұлттық құндылықтарымызға көбірек бет
бұра ... ... ... ... оны ... ... біраз композиторларымыз оған қызығушылық танытып, әр түрлі
жанрда күйлер, шығармалар жазып, аспаптың ... ... ... ... жүр. ... ... ... А.Райымқұлова,
Қ.Шілдебаев, Е.Андосов, С.Әбдінұров, Ә.Қазақбай т.б. бұлардың шығармалары
түгелдей аталмыш ... еніп ... ... ... ... ... үлкен талғампаздықпен іріктеліп, сәтті
құрастырылған. Әлі күнге дейін қобыз сыныптарында ... жас ... ... ... ... ... ... Осы мәселені шешу мақсатында «Білім»
баспасы мемлекеттік тапсырыстан ... ... 10 ... ... ... Соның
бірі, «Қылқобызға арналған хрестоматия». Республикалық ... ... мен ... Бәйсейітова атындағы дарынды балаларға арналған
Республикалық мамандандырылған ... орта ... ... үшін ... ... мен ... әдістемесі
негізінде түзілді. Оқу құралын оқушылардың жас ерекшеліктеріне, оқыған
сыныптарына қарай үш ... ... яғни ... (1-4), ... ... (10-12) ... ... қарастырған.
6) Құрастырған: М.С.Құрманғалиева. «Ғ.Құрманғалиев туралы естеліктер».
Қазақ халқының біртуар ұлы, ... ... ... ... ... ... есімі әмбеге аян. Бұл кітапта әншінің актерлік, әншілік,
сазгерлік қырлары жайлы замандастары, әріптестері, ... сыр ... ... ... мен ... ... ... лайықты баға
беріледі. Осы туындының жалпы оқырман қауым үшін ... ... ... ... ... сөзсіз. Кітап атақты әншінің туғанына жүз
жыл толуына орай шығарылып отыр. Кітапты ... ... ... ... Құрманғалиева құрастырып, жарық көруіне үлкен еңбек
сіңірді. ... бес ... ... Бірінші бөлімі «Толғау» деп аталды. Бұл
бөлімде замандастары мен ... ... ... атап ... ... ... Ж.Кәрменов, К.Кенжетаев, ... ... ... ... ... ... Б,Кәртен, А.Орынғалиұлы, Қ.Бексайын, А.Бақтыгереева Ғарифолла
жайында жылы лебіздерін білдірген. ... ... ... деп ... ... ... өмір жолындағы достарымен түскен фотоларды, сонымен қатар
сахнада сомдаған образдарын ... ... ... ... ... ... ... мен термелер жинақталып, оқырман назарына ұсынылған.
Әлі күнге дейін өзектілігін жоғалтпай келе ... ... ... «Ақ ... ... ел», ... «Бостандық термесі» сынды шығармалары
басылған. Төртінші бөлім «Арнау» деп аталады. Ғарифолла дүниеден озғанда
барша ... ... ... ... ... ... ... ретінде талай қазақтың ақын-жазушылары күміс көмей әншіге арнап,
талай арнаулар мен жоқтаулар ... Осы ... ... ... боласыздар.
Бесінші бөлімде – Ғарифолла Құрманғалиевтің шәкірттерінің тізімі мен Мұхит
пен Ғарифолла әндерін орындау дәстүрін жалғастырушылар ... ... 1909 ... ... ... Орал ... Қаратөбе ауданында дүниеге келген. Сәби бесігінде ... ... ... әнші бала ... осы ... әуес ... Ол жастайынан
домбыра ұстайды. Атақты «Айнамкөзді» ... өз ... ... ... пен ... тәлім алды. Кең даланың құшағына лайық биік диапозонды
асқақ әндерді біраз ... ... ... ... Ғарифолла
Құрманғалиевтің ұлттық мәдениетіміздің өсіп, дамуына қосқан үлесі зор.
Біраз жыл ауыл ... ... ... ... ... ие ... жүрген
әнші 1934 жылы Қазақстан өнерпаздарының Алматыда өткен 1-слетіне қатысады.
Сол жылы ... озып ... ... ... қазақтың музыкалық драма
театрының (қазіргі опера және ... ... ... ... Театр
сахнасынан алғаш қазақ операларындағы негізгі ... ... ... ... «Ер ... ... Сақанның,
«Жалбыр» операсындағы Елеместің, «Қыз Жібек» ... ... ... ... А.Жұбанов пен Л.Хамидидің «Абай»
операсындағы Нарымбет образдарын қайталанбас шеберлікпен орындайды. ... ... ... ... ... әні ... дейін сол биікте
шырқалмай келе жатқанының өзі тарлан талант иесінің ... ... ... ... ... дейін Ленин орденді Абай атындағы Қазақ
мемелекеттік академиялық опера және ... ... әнші ... ... ... ... сіңген әртіс атағы 1939 жылы, ал ... ССР ... ... 1954 жылы берілді. Мынадай ордендермен наградталған:1) «Еңбек
қызыл ту» ордені. 2) «Қызыл ... ... 3) ... ... ... 4) ... ... үшін» медалі, 5) «Тың жерді игергені үшін»
медалі. СССР-дің ... ... он үш ... ... ... Жоғарғы Советі Президиумының төрт құрмет грамотасымен, СССР кәсіптік
одақтарынан үш құрмет грамотасымен, СССР ... ... ... ... ... ... ... марапатталған.
Тарихтан мәлім болғандай, 1839 жылдан бастау алған ... ... ... ... тек ... ... ... ғана емес, сонымен қатар, мәдени-діни қарым-қатынастарды ... ... ... Ең ... да ... жәрмеңкелер Астрахань,
Саратов, Орал, ... ... ... ... ... ... талантты жастар өз өнерлерін көрсету мақсатында осы ... өз ... ... ... жыл. ... ... жәрмеңкесі. Дәл осы жәрмеңкеде бала
Ғарифолланың даусын Мұхит Мералиевтің әндерін тамаша ... ... ... ... ... жеті ... ... ән салатын болған. Ал он
жасында ол танымал әнші болған. Ғарифолланың ... есту үшін ... мен ... ... ... ат ... ... қашықтықтардан
келетін болған. 1922 жылы Ғарифолла туған әпкесі Жамал Тақалованың тойында
өз өнерін халық ... паш ... Осы ... бастап, оның даңқы арта
береді. Жұлдызды сәтінен кейін ол ... ... ... оқуын жалғастырады.
Ауылдағы медреседен білім нәрімен сусындайды. Оның оқуы ... ... ... келді. 1917 жылы қазақ интеллегенциясы жапа шекті, халықты
қолдан ашаршылықтан қырды, жаппай ұжымдастыру, бір сөзбен айтқанда сөзсіз
халық ... қара бұлт ... ... еді. 1934 жылы ... ... ол ... жас таланттар слетіне жолдама алады. Қазақстаннның
түкпір-түкпірінен 170 өнерлі жас қатысады. ... ... ... ... Қали Жантілеуов, Уәли Ысқақов, Кермұқан, ... ... ... ... ... Оқап ... ... Құрманғалиев
және т.б. қатысады. Қанабек Бәйсейітов «Бүкіл өмірім» ... ... ... ... ... мен театрға шақырған жиырма ... ... ... ести сала мен оны ... ... ... ... ол
бірінші ауылына барып, сағынышын басып, кейіннен Алматыға тұрақты көшіп
келетінін айтты. Мен ... ... ... ... ... екен» дедім де,
жолына біраз пұл бердім»[7].
Кітапты ... ... ... ... атасының сан қырларын
танытқысы келгені байқалып тұр. «Ол қай рөлді ойнаса да, беріле, бар ... ... деп ... ... ... ... ... шалт,
алаң-құлаң, жалақтай қарап, тез қозғалатын адам еді. Нарбас, көзі ойнақшып
ән айтқанда арқаланып өзін ұмытатын. Тірі Ғарифолланы көрген ел мәз. ... ашық ... ... ... қаланған, әлі сыланбаған қой
қора дүрілдетіп соққан шапалақтан құлап қалар ма ... ... ... жоқ кез. ... ... ... ... болғанымен, ашық-тесік
ұзыннан шұбақ мал қорасын ... ... ... ... орын ... ... ағайынның сусыны ... Соны бір ... Әй, ... анау ... қарғы бауыңды шешіп, омырауыңды айқара
ашып тастап айтпайсың ба? – деді ... Мұны әнші ... Ол ... жөн ғой, – деді әңгімесін жұмсақ бастап, ... ... ... бар ғой. Оны ... ... Сол ... бұл жерде
мойнымдағы галстукты шеше алмаймын. Көрермендердің ішінен біреу «жөн.
жөн» деп айқайлады»[8].
Ол сахна ... ... ұзақ ... ... тек өз ... ғана қошеметке бөленіп қойған жоқ, гастрольдік ... елді ... ... үні бар ... ... қазақ домбырасының
ән сүйемелдеуіндегі шеберлігіне, өз даусына Қытай, Польша, Ауғанстан
жұртшылығын таңдандырып қайтты.
Ғарифолла арабша хат тани ... ... ... кезінде әншінің
немересі Меруерт Санатқызы маған араб қарпінде жазылған Ғарифолланың қойын
дәптерін алып келді. Қазақ ... ... ... оқу ... ... ... ... Одағының мүшесі Құрманғазы Бексайын
аударды. Әрине жазу өте ескі ... ... ... ақ ... ... аудара алғанымызша аударып, қалғанын арабша хат танитын
көзіқарақты оқырман ... ... ... ... өз қолымен жазған
туындыларын аудару бақытын иемденген ... ... өз ... ... өнер ... ... театр, өнер саласында өзінің
орындаушылық шеберлігімен ... ... ... Ғарифолла
Құрманғалиев ағамыздың мерейлі мерекесіне 100 жыл. Менің бұл сөз ... бір жағы 100 ... ... ... Меруерт
Құрманғалиеваның өтінішімен Ғарекең жарықтықтың бүкіл қолжазбасын қарап
шықтым. Анығырақ айтқанда қолжазба араб ... төте ... ... ... ... түсіру, жалпақ жұртқа ұсыну мақсатын көздедік.
Ғарекең ағамыздың ... ... ой ... ... ... «Хаттары» студенттерге сабақ бергендегі өзінің ой-пікірі,
өзі тәрбиелеген студенттердің ... ... ... ... ... ... болып келеді. Ең бастысы, Ғарекең тек орындаушы емес, ол
кісі ән шығарған және сол ... ... ... әнші – ... Сонымен
қатар, театр сахнасындағы орындаушылық, әншілік-жыршылық шеберлігімен
қоса өзінің ... ... ... ұзақ ... ... бір төбе ... көрінеді. Бұл айтылғандар қақында осы
жолы ұсынылып отырған кітапта толық қамтылды»[9].
Ғарифолла Құрманғалиевтің орындаушылық шеберлігін көре қалғандар оның
бет ... ... көз ... ... ... ... ... аударушы еді. Оның жанарындағы құбылыста да өзіндік мән
бар, ол әншіге жарасып та ... Әнші ... ән ... ... еді, ... де ... ... Мысалы, Мұхиттың «Алуаш» әнін ... ... ... қайырмасына келгенде бетін тыржитып сәл терістеу
айналып қоюшы еді. Неге дейсіз ғой, ән тарихы ... ... ... келе ... ... бір байдың үйіне түсуді ойлайды. Бай қызы Алуаштың
мақтансүйгіш ... ... ... ... ... қарны ашқан досын
да бір қонақтыққа кенелткісі келген әзілқой сері ... ... ... ... ... атын ... ән арнап келген Мұхиттай жезтаңдайды
бар салтанатпен қарсы алады. Мұхит «Ақ Алуаш» деп басталатын әнді ... ... ... досына қарай ымдап, мұрнын тыржитып аяқтайды.
Қараса, мәз ... ... ... ақ ... емес, қоңырлау пішінді,
көріксіздеу қыз екен. Досы бұл ... ... мен ... ... де аңғарады.
Міне, сол алғаш орындалу тарихына қанық Ғарифолла да, әнді сол күйінде
айтады ... ... ... ең бір ... атап ... туынды «Құламерген» қиссасы. Бұл қисса өте көлемді. Ескілікті діни
ұғымға, фантазиялық ... тым бай. ... ...... ұлы Жоямерген, жаратылыстан тыс жауыз күш, сиқырлы орта, ... ... адал жар, ... арасындағы қарым-қатынас көрінісі ... ... ... ... ... ... кемпір
мен оның баласы Орақ. Оқиға Жер жаннаты бір үлкен арал ... ... ... адам бойындағы талғам, жер асты ... ... ... ... ... ... ... қым-қуат оқиғалы
болмыстан өрбіген қиссаның ағымы жайбарақат, ... ... ... ... ... ... өн ... философияға құрылған
желісінің айтары адамның өмірге құштарлығы, сұлулық әлемі деген не? ... ... ол ... да ... ... ... қиын қауіп-
қатерден құтылып шығатыны қисса-дастанға арқау болған. Тіпті пендені тағаты
таусылып, үрей ... ... ... ... ... ... арманы
болмайтынын меңзейді. Бұған жанды дәлел Жоямерген мен Ділдеш атқа ... ... ерге ... ... бола білуі.
Алайда, бұл ұзақ қисса кеңестік заманда үлкен жайларда ... ... ... ... емес еді. ... оның өн ... ... қарай
айтылған діни ұғымға тән қиял-ғажайып өзіндік ерекшеліктері бар. Әсіресе,
сөзіміздің басында тілге тиек етіп, бастағанымыздай өзінің ... ... ... ... ... ... ... халық мұрасына
жанашырлықпен қарап жинап-терген адамдармен қоян-қолтық жүргені ... ... да ... ағамыздың «Жалбыр», «Ер Тарғын», «Айман Шолпан», «Қыз
Жібек», «Біржан-Сара» тағы басқа опера-балет театрларында ... ... Шеге ... ... рөлдерде ойнағаны. Сондықтан мұндай талантты
адамның өз ... ... ... ... тек ... алып ... қою ... емес.
Сонымен қатар, кітапта қазіргі таңға дейін ... ... ... қате ... мен ... орын алып ... мәлім екендігі
анықталған. Мәселен Бөрібай Кәртен бір сөзінде «ұстаздық етті, шәкірттер
тәрбиеледі. Халық ... ... ... бір ... ... ... өнертанушы ғалым Б.Ғизатов: «1967 жылдан Алматы эстрада студиясында
ұстаздық етті», – деп ... ... Бір бұл ... көптеген еңбектерде,
мақалаларда шалағайлықтың салдарынан осылай жазылып кеткен. ... ән ... ... ... ... 1965 жылы ... Республикалық эстрада-цирк өнері студиясына 1965 жылы түсіп, 1967
жылы ... ... ... алып ... есімдері елге таныс
шәкірттері – Қажыбек Бекбосынов, ... ... ... ... әртістері), Әлмырза Ноғайбаев (Еңбек сіңірген ... ... ... ... ... Өтеғалиевтар қол қойып
куәлік бере алады ... бұл ... ... оның ... мен ... ... соңғы
бөлімде тарқата жазылған. Ғылым үшін аса маңызды саналатын қолымыздағы
деректерде сөз ... етіп ... ... ... ... қоныс
қылған мекен аттары, тұрғын-жайлар орны нақты көрсетілген, тізіп шығайын:
«1) Зап.Каз. область, пос. Каратюбе, Каратюбинский ... с 1909г. По ... 2) ... ... №4 с 1936 по 1939 ... ... 56, кв 13 с 1939 года», – делінген. Қанабек Бәйсейітов баян
қылған ... ... ... ... ... ... Рабиғадан
бұрынғы көрген бірінші жамағаты – Кәмшат. Қызылқұрттың қызы, жастай кеткен.
Бұдан кейін осы ... ... ... әкесі Төкешов Макар ... ... Руы ... ... Өте ... ... ... бай болған.
Кіндігінен тоғыз қыз өрген, ұлы жоқ. Макар 1928 ... ... ... ... Жер ... сол ... 1934 жылы ... өткен.
Ал, әйелі – Хадиша 1898 жылы туып, 1944 жылы ... ... ... да ... аз ... басы ... ... Ғарифолла Рабиға
Мақарқызынан ерте шетінегендерінен қоспағанда төрт ұл, екі қыз көрді» ... ... ... көріп, одан тағлым алған алғыр шәкірт Ғарифолла
орындаушылық шеберлігін күннен күнге өсіре береді. Бұрынғы сал-серілердің
ұстанатын ... ... ... ат ... ... бәйге бермес
сұр аты да Ғарифолла есімін ел арасында әйгілей ... Ол енді ... ... ... қалмай, көрші елдерді аралап кетеді. Бұны ... ... деп ... «... 1927 жылы ... Ойыл ... болыстарында (Орынборға қарасты 1-і және 2-і Бөрте болыстары деген
болды. А.Ж.), Орынбордың қаласында, не бары үш ... ... ел ... ... ... облысында (қазіргі Атырау облысы), Қарағашта, Табында болды.
Бұл жүрген жерлерінің бәрінде де Ғарифолла аса сыйлы әнші,, ... ... ... де, ... де ... ... ... – дейді [12].
Қазақ ән өнерінің ірі қайраткері, педагог Ғарифолла Құрманғалиев 1993
жылы қаңтардың 24-інде кешкілік дүниеден озды, қаңтардың 27-сі күні ... ... ... ... ... Шаухаманов. «Алтын алма, ақыл ал». ... ... Бұл ... ... бүкіл Қазақстанға танымал тұлға, мемлекет
және қоғам қайраткері Сейілбек Шаухамановтың егемен ... ... ... ... жолының алуан кезеңіндегі өрелі оқиғалармен астасқан
ғұмырдариясын баян етеді. Әр күні ... жылы ... ... күрделі
даму сатыларының қыры-сыры жан-жақты сөз болады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қалыптасуындағы ата-ананың, қоршаған ортаның қызмет пен қоғамдық орындардың
алатын орны жайлы ой-толғамдары нақты ... ... ... ... ... ... ұлағатты ұстаздары мен танымал шәкірттері, әрі
қызметтестері мен әріптестері, олармен қарым-қатынасы туралы сыр ... ... олар да ... ... ... ... ... одақтық дәрежедегі зейнеткер Сағидолла Құбашев жазған. Кітап
сегіз ... ... ... тарау – Тегіміз. Әулетіміз. Өзіміз (Шежіре-
дерек), екінші тарау –Бақытыңды бағалай біл, үшінші ...... ... ... ... тарау – XX ... ... ол ... ... ... – асыл ... 2) ел ... – халықтың панасы, 3)
Парламентте ел заңды ... ... ... ... – біз білетін Сейілбек
Шаухаманов (мақалалар, ыстық ықылас, жылы лебіздер), алтыншы ... ... ... ... ... – жан ... жыр ... (арнау өлеңдер), сегізінші тарау – ... ... ... ... бойында өзінің ата-анасына, оқытып тәрбиелеген мектебіне,
өскен ортасына, кіндік қаны тамған туған жеріне, халқына деген ... ... ... ... ... бәріне ерекше сүйіспеншілікпен
қарап, бар еңбегін, өмірін, өзін де еліне арнайтын азаматтар бар. ... ... ... ... ... жыл аудандық комсомол, партия
комитетінің төрағасы болып, Қызылорда облыстық партия ... ... ... ... ... өскен Сейілбек Шаухаманұлы солардың қатарынан.
Облыс әкімі демекші, тәуелсіздіктің алғашқы кезінде әкім ... ... ... ... жоқ. ... социализм жағдайында қалыптасқан «бізді мемлекет
асырайды» деген көзқарас, ... ... ... ... ... халықты нарықтық қатынасқа үйрету әсте жеңіл тиген жоқ. Осындай
аумалы-төкпелі кезде облыс басшысына үлкен міндет ... Оны ... ... Шауханманұлы Елбасы мен облыс халқының сенімінен шығу
үшін ... ... ... қызмет етті. Атақты Жетес би айтқандай облыс
басшысы ... құл ... би ... ... қағиданы басшылыққа алып,
облыс экономикасын өсіру үшін күш-жігерін ... ... ... ... ... ... Арысқұмдағы Құмкөлден шыққан мұнайға байланысты
құрылған мекеме ол кезде тікелей Маңғыстау ... ... ... филиалы
болып есептелетін. Техникалық-экономикалық есеп-қисабын дайындап, тиісті
орындардың ... ... етіп ... ... ... ... ірі ... құрылды. Соның арқасында бір-екі жылдың
ішінде Қызылорда облысында алғашқы 1 ... ... ... игеріліп, оны
өңдейтін зауытқа жіберілі. Бұл одақтың кезінде ... Сол ... ... ... ... ... шақырғанының арқасында
«Оңтүстікмұнайгаз» мекемесінің көптеген материалдық-техникалық базасы мен
түйінді мәселелері өз ... ... ... 1995 ... аяғында, 1,7
миллион тонна мұнай өндірілді. Бұл ... ... ... ... үлкен үлес еді. Сол жылдары мұнай ... 3,5 ... адам ... істеді. Жылына мұнай өндіруден 4 миллиард теңге таза пайда
табатын деңгейге қол жетті. ... ... ... ... басты көзіне
айналды. «Құмкөл» мұнай кенішін ашуға Қызылорда облысындағы геологиялық
зерттеу жүргіздірген Бектұрғановтың еңбегі ... ... Ал осы ... ат салысқан Әуелбеков болса, оны одан әрі ... ... ... ... ... ... ... халық мақтаныш етеді. Одақ
тарайтын кездің алдында экология проблемасы шиеленісіп кетті. Арал ... ... ... ... экологиялық апатқа ұшырай ... ... ... халқы Алматы қаласына, Оңтүстік Қазақстан,
Көкшетау, Қостанай, тағы басқа ... ... көше ... ... ... ... апатқа байланысты демографиялық
өзгерістер кімді де ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру, олардың әлеуметтік жағдайын шешу мәселесі кеңінен
толғандырды. Сейілбек Шаухаманұлы сол ... ... ... ... ... мәселелерді тиісті жоғарғы орындарға табанды түрде
қоя білді. Қазақстан Республикасы Жоғарғы ... ... ... ... ... түсіндіріп, Арал туралы Заңның
қабылдауына бар ... ... ... нәтижесінде облыс халқымен қатар көрші
Ақтөбе, Оңтүстік Қазақстан облыстарының шекаралас аудандары да әлеуметтік
жеңілдіктерге ие ... Ол үшін ... ... ... 4 ... ... бюджеттен бөлініп отырды. Мұның өзі Арал апатына ... ... ... ... ... елеулі күш-қуат болды. ... ... ... ... ... ... ... шеккен аймақтың
халқы ерте ме, кеш пе оның күшіне қайтадан енетініне сенеді. Облыс тізгінін
С.Шауханманұлы ұстаған ... ... ... ... ... ... 7 саладан тұратын арнайы бағдарлама жасалды. ... бірі ... еді. Оны ... ... үшін жаңа тұрпатты, қазіргі озық
медициналық құралдармен жабдықталған диагностикалық ... ... ... 22 айда ... ... ... салынып, пайдалануға
берілді. Осы кезде КСРО Денсаулық сақтау ... ... ... ... Ол ... алыстап кеткен Арал теңізі аймағын аралап, экологияның
зардабын тартқан халықтың денсаулық жағдайын өз көзімен ... ... ... ... ... ... ... өтінішін ескеріп,
диагностикалық орталыққа шетелдің медициналық озық құралдарын берді. Тіпті,
алыстағы малшыларға, балықшыларға медициналық ... ... ... ... ... ... ... жабдықталған тікұшақ
министрдің бұйрығымен Қызылорда облысына бөлінді. Сол ... ... ... ... бар еді. ... ... ... медицина орталығын
салудың мәселесі де өз шешімін тапты. Медицина орталығының алғашқы кезегі
1995 жылдың ... іске ... ... себептермен алғашқы пайдалану
1999 жылға дейін созылды. Ал 2001 жылдың қазан ... ... ... ... ... орталық толықтай пайдалануға берілді.
Қазір облыс ... осы ... ... мен ... орталығының
пайдасын көріп, денаулығын ... ... жері ... табиғаты
қуаңшылық екені баршаға мәлім. Оның ... ... ... ... жер ... ... ... кетуіне байланысты ауыз ... да орны ... ... ... ... 500 ... жерге су
құбыры тартылды. Арал – Сарыбұлақ су құбыры іске қосылып, Арал ... ... ... ... жер ... таза ауыз сумен қамтамасыз
етілді. Мұның өзі жұқпалы аурулардың ... ... ... ... қомақты үлес қосты. Бұл да Сейілбек ... ... ... іргелі шаралардың бірі. «Жасыл өлке» бағдарламасына
сәйкес қала мен ... ағаш егу, ... ісін ... ... ... ... Ағаш егілмеген бірде-бір елді-мекен мен ауыл болған ... ... ... ... көгі аз, оның үстіне ... ... ... ... жасыл желек жамылған ауылдар көбейе түсті. Нарықтық
қатынасқа көшу кезінде облыста жаппай кәсіпкерлікті дамыту, ол үшін ... ... ... ... ... өңдейтін цехтар ашу, кіші
және орташа бизнесті дамыту – бәрі жаңадан ... ... ... ... ... ... кооперациясы жүйесі, мектеп, балабақшалар шағын және
орта бизнеске бет бұра бастады. ... ... ... ауылшаруашылық өнімдерінен консерві жасайтын шағын цехтар пайда
болды. Олардың саны ... 1995 ... 3.5 ... ... ... ... мен ... бизнесті дамыту да қолға алынды. Сондай-ақ,
Қызылорда қаласында тұңғыш рет «Гүл ... ... ... ... қазағы мол облыс болуына орай гүл егуге, оны құрметтеуге бұрын-
соңды ешкімнің ықыласы жоқ еді. Тіпті, ... ... сол ... ... ... Ақмарал Арыстанбекова облыс әкіміне Американың телеарнасынан
Қызылорданың гүл мерекесін бастан-аяқ көрсеткеніне өзінің ерекше ... ... да бар. ... ... салаларында жергілікті
кадрлар жеткіліксіз еді. Соған баса назар аударылды. Сейілбек Шаухаманұлы
әкім кезінде кадрларды ... ... ... олардың әрқайсысының
қабілетіне аса мән ... ... ... ... ... ... болып қызмет атқарғандар қазір бірі ауданның
әкімі болса, ... ... пен ... ... ... жұмыс атқаруда. Шаухаманұлының шекпенінен шыққан кейбір мамандар
республикалық деңгейде қызмет ... Ол өмір ... сай 1995 ... ... сайлаумен Қызылорда облысынан алғашқы ... ... ... Сенатта жүріп сол кездегі Премьер-министр Қажыгелдинді
қызметінде ... ... ... сынағандардың бірі болды. Сенаттың
биік мінберінен ... ... ... ... мемлекеттік жұмысқа
жоғарылату жөнінде мәселе көтерді. Өмір жолында атқарған жарқын істері,
биік адамгершілік тұлғасы, бар ... ... үшін ... ... ... арнауы
Сейілбек Шаухаманұлын қайраткер дәрежесіне көтерді. ... ... ... ... зейнет демалысына шыққаннан кейін республиканың
орталық қалаларына ... ... ... ... ... ... ... Бұл да екінің бірі бара бермейтін іс. Туған жердің ... күш – ... ... ... ... ... ол ... өмір жолын ой
елегінен өткізіп, ... ... ... ... ... ... талдап, зиялы, ұлағатты ... ... ... ... ... жарияланымдары республикалық басылымдарда жарық
көріп жүр. Сейілбек ... ... ... үлкен қызметтер
атқарса да, өзін тәрбиелеген ұстаздарына деген ықыласын ешқашан жоғалтқан
жоқ. Соның бір мысалы ретінде аудандық ... ... ... ... үш ... Ленин орденімен марапатталған Қонысбек ... оған ... ... ... көрсетуін айтуға болады. Мұндай
мысалдарды көптеп келтіруге болады. Әсіресе, жазушы Әбдіжәміл Нұрпейісов,
академиктер Зейнолла Қабдолов, ... ... ... ... ... ... ... Ғани Қалиевтармен достығын ... ... ... ... ... ... ... «Ерен еңбегі үшін»
медалінің иегері Ыдырыс Қалиев бір сөзінде: «Адамның ... ... ... ... ... Ал, ол ел ... ... оның
бітім-бейнесі бірден айқын байқалмайды, оның қадірін танып, ғұмырлық
ғақлиясын білу үшін, ... ... үшін ... ... Оның жаспен,
қартпен, дос-жарандарымен, әйел ... өзге ұлт ... ... ... асыл ...... ұлықтай дәріптеу деген
дәйегін айқын көресің, бойында тұнған иманның тынысын сезесің. Сөйлесе ... өз ... ... баз ... кінә ... ... уақытты
жамандағанын байқамадым, һәм бүгінге сына қаққанын байқамадым. Байқамадым
және жаны қалай бай адам деп таң ... Оның бұл ... ... ... ... паш етіп, туа бітті меймана мінезін аңғартады. Оған
қарап отырып, қазақ деген халықтың біртуар азаматы ... ... ... ... ... ... да ... Оның бітімінің бар құпиясы: жан-
дүниесінің еректігінде»,- деп жылы ... ... ... ... ... сөзінде сол кездегі заң шығарушы осал тұстарын
баса айтады: «мы приняли немало законов, непопулярных в ... ... ... ... богатых, а не простого казахстанца...
страна должна работать, а не в ... ... ... ... ... от декларации, льготировании, легализацией нечистого
капитала, созданием фондов, ухудшением жизненного, жилищного и пенсионного
состояние ... ... күні ... капиталды мүлікті заңдастыру
туралы сан ... ... ... ... қол ... ... ... жалтарып жүрген, халыққа бетін қарата алмай жүрген байшыкештердің
бетпердесін Сейілбек Шаухаманұлы сол кезде-ақ сыпырған. ... ... ... ... ... ... ... ащы болса да ашық әңгіме.
Тыңдалмаған сөз – ... Тағы бір ... ... ... мәселесін
қозғайды. Айта кету керек, сол кездегі Үкімет ... мен ... ... орыс тілінде сөйлейтіндіктен депутаттық сауалдар сол тілде
дайындалған.
Сейілбек Шаухаманов өз өмірінде талай адаммен қызметтес, кейіннен ... ... Сол асыл ... ... озат ... бірнеше дүркін
аудандық, облыстық кеңестерінің және ең соңғы ... КСРО ... ... ... ... Сейілбек жайында өз пікірін былай
білдіреді: «Мен бейнетті де, зейнетті де еңбекпен ... ... ... ... ... ... осы ... жақсыны да, жаманды да
едәуір көрдім. Құдай берген азғантай абыройдың арқасында түрлі ... ... ... ... ... тура ... Әрине, ол
азаматтардың әрқайсысының тарихтан алар орны ерекше. Бірақ ... ... ... ... ... ... боп ... екі-ақ жыл мерзімде
артына ... іс, із ... ... ... ... үлгерген Сейілбек Шаухамановтың орны ... ... ... ... ... ... ... ол кісінің
белсенділігіне, жұмысты жетік білетіндігіне айқын көз ... ... ... де бірдей сыйластықпен және ел-жұртына ет-бауыры елжіреп ерекше
жанашырлықпен қарайтын жаны жайсаң азамат»[14].
ІІ ТАРАУ. Мемлекеттік ... тыс ... ... ... және ... халық арасына кең тарап кеткен әндерді таныстыру
мақсатында 2009 жылы «Білім» баспасы «Әнім сен ... ... ... ... ... ... ... композиторларының әндері (XIX-XX ҒҒ) Біржан
сал, Ақан ... ... Жаяу ... ... Шолақ, Мәди, Майра, Естай, Ыбырай,
Мәриям Жагорқызы, Әсет, Шашубай, Иса, ... Кең ... ... ... ... ... Әбілахат Еспаев т.б. авторлар) еніп отыр.
1) «Әнім сен едің» кітабы. Құрастырушысы: Қ.Байдәулетова. Жинақ халық
әндерінен, халық композиторларының әндерінен және ... ... ел ... ең ... әндерден құрастырылған. Кітап жастарға, әншілерге,
сондай-ақ барша ән ... ... ... ... таңда кітап дүкендеріне
бара қалсаңыз, сөредегі сан алуан ән ... ... ... ... ... кейбір концерттерден кейін де, сыртқы есік
алдында сатылып жатқан осындай ... ... ... ... ... ... да, ... аралап, ән жинақтарын қоярда-қоймай
тықпалап жүреді.
Ал, «Таңдаулы ... ... ... ... ... деп
топтастырылған сол шығармаларға назар салып ... ... сын ... ... тұрады. Не әнде мағына жоқ, не ... қате ... ... ән авторлары дұрыс берілмейді. Бұл өз ... ... ... қана ... авторлық құқықты аяққа басатыны белгілі. Кей жағдайда
мәтінді әнші өз жанынан ... ... ел ... ... ... ... «Нұрлан мен Мұрат» тобы орындап, клип түсірген ... ... мына ... ... салайықшы:
Жүзімнен ұшып кетсең де,
Көңіліме маза бермедің.
Айқаспай кірпік таң атты,
Аңсаумен сені ... ... ... қалқам-ай,
Келші, сәулем, еркем-ай.
Сағыныш болдың сен маған,
Бақытты гүлдей жайнаған»[15].
Қай кітапты алсаңыз да, қай радионы қоссаңыз да, осы сарындас ... аяқ алып жүре ... ... ... бұл – ... санаспағандық. Біле білген кісіге, ән – халық қазынасы. Оны
ешкімнің өз ыңғайына ... бұра ... ... ... болмайды.
Десек те, кейбір әншілердің ... ... ... ... өзгерген мәтіндер мен жолдан қосылған шумақтар өріп жүреді. ... ... ... ... ... Ілеубаеваның «Қуанышым,
қазынам» әнінде де,
Жас ... ... ... елегі,
Кейде сені, о, тоба,
Жұтып қойғым келеді, –
деген түсініксіз мәтін кездеседі. Бұл жайлы ақын Әмзе Қалмырзаұлы:
– Кейбіреулер ... ... арақ ... ... деп ... Жоғарыдағы шумақты кім қосқанын білмеймін. Өкініштісі – ... ... ... ... сол ... еш ... сахнаға да шығып
кетеді. Әртістер сол күйінде қабылдап алады, – дейді»[16].
Тізе ... ... ... шумақтар алдымыздан шыға береді.
Сондықтан ақын мен композитордың еңбегін жұртқа дұрыс таратып, халыққа ... ... ... ... ... аталып өткен ән жинақты
шығарған.
2) ... ... ... ... ... журналистика
факультетінің Ғылыми кеңесі оқу құралы ... ... ... ... ... ... ... Оразай Файзолланың «Қазақ
журналистикасының тарихы» атты ... ... ... ... ... ... күн ... көз жібертіп, тың байламдар жасап,
жаңаша ой айтады. Қазақ мерзімді баспасөзінің тарихына ... оқу ... ... ... отырған бұл кітап осы жаңашылдығымен де құнды. Кітап
жоғары оқу орындарындағы журналистика ... ... ... ... ... құралдарының қызметкерлеріне, сондай-ақ
баспасөз тарихымен жақынырақ ... ... ... ... оқырманға
арналады. Еліміз тәуелсіздік алғанға дейін біз өз ... ... ... күйі оқып ... ... заман солай болды. Біржақты
идеология мен кеңестік саясат екі қолымызды жіпсіз ... ... ... ... ... бермеді. Ал, егер оған бел
буғандар болса, қуғынға ұшырап, жер ... ... бұл ... ... ... ... зерттеушілер Бейсенбай Кенжебаев пен Қайыржан
Бекхожиндерді атауға болады.
Бұл кітаптан сол кездің жалпы қазақ ... оның ... ... ... ... оны ... бет ... азаматтардың
ізіне түсіп, іздеу салған, халқымыздың өткен тарихы мен мәдени мұрасы жайлы
жағымды сөз ... ... ... күйе ... ... саяқ ... жұрттан шеттетіп, шекесін нұқуға бейім тұратын уақыт
болғанын түсіндім. Мәселен, Ж. ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы қазақ баспасөзінің
барлығы дерлік реакцияшыл, байшыл-ұлтшыл ... ... ... ... ... жоқ» деген сыңаржақ пікір ұсынды [17]. ... ... ... соң қос ... да, ... ... ... зерттеудегі
«Қателіктерін мойындауға мәжбүр болып, оны «түзету» жолында, яғни партия
саясатымен ... ... ... салу үшін ... Соның
нәтижесінде Б.Кенжебаев жоғарыда аталған ... ... ... ... 1956 жылы «Қазақ баспасөзі тарихынан мәліметтер» деген
атпен қайта ... ... ал ... 1958 жылы «Қазақ баспасөзі
совет өкіметі орнау жылдарында» атты пышақтың ... 12 ... ... назарына ұсынды. Сондай-ақ, бұл тұрғыда «Социалистік Қазақстан»
газетінің 1951 жылғы 17 қарашадағы ... ... пен ... баспасөзінің тарихын зерттеудегі ... ... ... сыни
мақаласы жарияланғанын да айтып өтуім керек. Онда Қ.Бекхожиннің ...... ... ... ... ... диссертациясын және
Б.Кенжебаевтың «Қазақ баспасөзінің тарихынан» атты кітабын сынайды. Кітапта
Б.Кенжебаев буржуазиялық, ұлтшыл бағыттағы газеттер «Қазақ», «Серке» ... ... ... ... алаш ... ... ... газетінің кеңес өкіметіне, оның ұлт саясатына қарсы ... ... ... бір ... ... ... ... идеяға трибуна береді», – деп жазды.
Сонымен қатар, бұл кітапта қазақ баспасөзінің ең алғашқы ... ... ... ... ... (1870-1905жж) «Түркістан
уәләяты», «Дала уәләяты», «Торғай газеті»; Қазақ ... ... мен ... ... ... ... (1905-1907 жж) «Қырғыз»
газеті, «Серке» газеті, «Большевиктік Орал ... ... ... ... ... ... жж) ... газеті, «Айқап»
журналы, Қолжазба «Садақ» журналы; Қазақтың жалпыұлттық демократиялық
басылымдары: «Қазақ» газеті, «Сарыарқа» газеті, ... туы» ... ... газеті, «Абай» журналы, «Алаш» газеті, «Үш жүз» партиясы және «Үш
жүз» ... XX ... ... ... мен ... ... аралықтағы қазақ мерзімді баспасөзі (1917-1991 жылдар) «Тіршілік»
газеті, «Қазақ мұңы» газеті, «Заря свободы», ... ісші ... ... ... ... «Правда», «Ұшқын», «Бұқара», «Кедей еркі»,
«Тілші», «Жетісу әйелі», «Сталин ... ... ... ... «Дұрыстық жолы» газеті; Халық шаруашылығын қалпына ... ... мен ауыл ... ... ... (1921-1933 жж) «Қызыл Қазақстан» («Ақиқат» журналы), «Бостандық
туы», «Ауыл», «Ерік», «Кедей тілі», ... ... ... ... ... ... журналы, «Сана» және «Кедей айнасы» журналдары; «Жас
Алаш» газеттері ... ... ... ... ... ... («Ақ желкен»), «Ауыл тілі», ... ... және ... «Білім және еңбек», «Жалын», ... ... ... алғашқы редакторлары кеңінен жазылған.
Тәуелсіздік алғаннан бері тек бір ғана ... ... ... ... ... ... ... газеті», (5 том),
«Алаш», «Қазақ», «Сарыарқа», «Айқап», «Қазақ», «Қазақ ... ... ... «Жыл ... ... негіздері», Н.Омашевтің
«Қазақ радиожурналистикасы», Қ.Аллаберген, ... ... ... ... ... ... «Алты алаштың
ардақтылары», «Көне басылымдар құнды деректер, ... ... және ... мен ... ... жарық көрді. Бұл еңбектерде 130 жылдан
астам тарихы бар қазақ мерзімді баспасөзіне бүгінгі күн ... ... ... байқалады.
Кітапта мамандар қазақ мерзімді баспасөз тарихын бірнеше кезеңге бөліп
қарастырған. Осы тұрғыда ... ... ... бар. Мәселен, тарихшы
Қ.Атабаев «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған «Қазақ баспасөзі тарихы
қалай зерттелмек», ... ...... ... ... – ұлттық баспасөзіміздің тарихи тұңғыш көрінісі» ... ... ... тап ... [18]. ... тек бұл
проблеманы көтеріп қана ... шешу ... да ... ... ... ... бұл ... дәріс беретін оқытушылар өз ісіне
жауапкершілікпен қарауы керек. Оқытушы тек ... ... ғана ... тарихын, Ресей тарихын, саясатты, экономикамен қатар әдебиет пен
мәдениетті де жақсы ... ... ... ... ... мұрағат
құжаттарымен, түпнұсқалармен жұмыс істеуге бейімдеу білуі керек. Үшіншіден,
семинар сабақтарында ... ... ... ... қосымша
әдебиеттерді пайдалану, рефераттар жазу арқылы жүзеге асыру керек. Сонда
ғана жастар өздерінің өткен ... ... ... ... ... көңіл бөліп, тәуелсіздік іргетасын өз қолымен қаласуға, соған
үлес қосуға ұмтылатыны ақиқат.
3) ... ... ... және ... ... ... ... кітабының авторлары: Ғарифолла Есім, авторлық ұжымның
жетекшісі; ... ... ... ... 9-
сыныпқа арналған «Дінтану негіздерінің» бағдарламасы бойынша жазылған бұл
оқулықта дінтану негіздерінің ... ... ... ... ...
будда, христиан, ислам діндері, оның бағыттары, тәуелсіздік жылдары
елімізге таралған дәстүрлі емес діни ... ... ... сай,
сараптама жасалған. Қазақстандағы діни жағдайдың ... ... ... тұрмысы мен рухани өмірінде алатын орны және ... ... ... ... ... өткен Әлемдік және
дәстүрлі діндер көшбасшыларының съездерінің материалдарына ... ... ... ... ... пен ... келісім орнату
саясаты баяндалған.
Кітапта оқу пәнінің мақсаты мен «Қазақстан – дінаралық келісім аймағы»
бағытын ... ... ... ... ... ... орны
әрдайым ерекше. Өз тарихында діни санасы болмаған халық жоқ. Сонымен бірге
дінге деген көзқарастар да әр ... әр ... ... ... ... дін ... не ... менің ойымша, әрбір оқушыға қысқаша
мағлұмат алу міндет. «Егемен ел атанған ... ... ... бұл ... ... ... де жоқ емес. Елімізде жүзден
астам этностар мен ондаған діни кофессиялар бар. ... және ... ... ... саны ... ... болғанымен, қоғам өмірінде
өзге діндер ықпалы да айтарлықтай. Сол себепті, тоғызыншы сынып оқушыларына
«Дінтану негіздерін» пән ретінде енгізу ... ... ... ... ... ойын ... ұжым ... профессор, академик Ғарифолла Есім
тарқатады. Оқулықтағы әрбір тақырыптан кейін оқушыларға ыңғайлап, жеңілдік
жасау мақсатында сұрақтар мен ... ... ... ... көмек
ретінде әдебиеттер тізімі келтірілген. Дін – қоғамның рухани ... ... Ол ... мен ... байланысы арқылы адам өмірінің мәніне
айналған сана ... Бұл ... ... ... ... ... Дін адамдардың жеке сеніміне қатысты анықталғанымен, оның белгілі
әлеуметтік топтарда және қоғамда ... орны ... ... ... ... түсіну дегеніміз оның қоғамдық сана мен ... діни ... ... әлеуметтік жағдайда қызмет атқаратын
құбылыс екендігін мойындау. Ғылым ... ... ... өмір үшін ... деп ... ... ... биологиялық мәні анықталмақ. «Дінтану
ғылымы ... ... ... ... және ... (грек тілінде ethnos – халық, logos – ілім
) тұрғылардан бөліп қарастырады. Дінді үш пән ... олар – ... ... [19]. ... де ... ... оның ... негізгі
қағидаларын және қазіргі жағдайын талдау. Бұлардың әрқайсысы дінді толық
мәнде түсіндіру ниетінде пайдаланады.
4)Омар ... ... ... Бұл ... «Сіз ... ... ... көрген. Серия идеясының авторы, әрі ұйымдастырушысы –
«Білім» баспасының директоры Жарылқасын ... ... ... ... ... ... негізін Шығыстың жеті жұлдызының бірі жасап келе ... ... ... ... ... атты танымдық-тағылымдық еңбегі
құрайды. Кітап соңында Мұхаммед пайғамбарымыздың Наурыз хадистері, ... ... ... ... Қожа Әли ... ... ілім-білімнің айтулы ғұлама, шайыры ... ... ... ... ... ... ... т.б.
туралы қызғылықты материалдар қоса берілген. Қолымызға тиген осы кітаптың
аса құнды дүниенің ең кемінде мың ... ... бар. ... ... ... меңгеріп, әлемге мәшһүр ғұрама атанса да, көпшілік ... ... ... жеті ұлы ... бірі ... ... ауыздан-ауызға
тарап кеткен әйгілі рубаиларымен кеңінен танымал. Ал енді осы ұлы ... ... ... бірі болып «Наурызнама» рисаласын (трактат)
жазып шыққанын, өкінішке қарай, бүгінге дейін біреуіміз білсек, ... Ең ... – бұл ... ... жыл сайын мерекелеп жүрген
Наурыз мейрамына қатысты көптеген тың ... ... ... тарихы, т.б.), әдет-ғұрып, салт-дәстүр, аңыз, ... ... Омар ... бұл еңбегінде, бір ғана ... ... әрі ... әрі ... әрі ... әрі ... ... де әйгіленді. Ол адам ағзасының заманнан заманға, ұрпақтан ұрпаққа
ауысқанда қандай өзгерістерге ұшырайтынын назарға ала отырып, бүгінгілерге
де, ... ... ... ... ... мазмұнын толықтыра
түсу мақсатымен оған Наурыз мерекесі дастарханының құтты тағамы – «Сүмелек»
және оны қалай жасау жайын, пайғамбарымыздың ... ... ... ... ... «Салнаманы», «Наурыз хадистерін» және Қожа Әли
Термизидің ... ... ... Аттардың «Иллаһинамасын»
авторлар қосы ұсынған. Осы кітапта Наурызды мерекелеп, көңілді, қуанышты
жүрсе, келесі Наурызға дейін ... ... ... ... Омар ... ... ... қысқаша түсініктеме беріп кеткен. Мәселен:
«Фарвардин айы – «фарвардин» – бұл айда өсімдіктер жандана ... Амал ... ... айы – бұл айда ... өзінің жәннат кейпіне енеді. Күн бұл
айда өзінің ... орай ... ... ... Бұл ай ... ортасы болып есептеледі.
Хурдад ай – адамдарды бидай, арпа және жеміс-жидекпен бағады. ... бұл айда ... ... болады» [20].
Наурыздың жария етілу себебін айтар болсақ, оны былайша түсіндіруге
болады: аптаптың екі ... ... ... бірі ...... ... үш жүз ... бес күн ішінде күндіз-түннің төрттен бірінде Амал айының
бірінші минутына шығып кеткен кезінің ... тағы да ... ... және ... бұл ... кеми ... ... тұғырында: Деректі хикаяттар» Авторы: Найманбаев Қ.
Даңқ тұғырына көтерілу жолы – үлкен өнер, шеберлік, ... ... Оған ... ... ... тұлпар жетеді. Бұл кітап өз елімізде
өнерімен талай жанды сүйсіндірген боксшы ... ... пен ... Айханов сынды ерлер шет жерлерде де Отанымыздың ар-абыройын
жоғары ұстап, даңқын көтергенін, ... ... ... біледі. Белгілі
жазушы Қалдарбек Найманбаевтың «Даңқ тұғырында» атты деректі хикаяттары,
міне, осы спорт шеберлері ... сыр ... ... ... ... 70
жылдық мерейтойы құрметіне шығарылып отыр. Кітапта ... ... ... ... ... асқақтата көтеріп айтады.
6) «Қазақтың арғы атасы: номадтар, сақтар, ғұндар, түркілер, және
қазақтар» (Қазақстан тарихына ... ... ... ... ... – 1940 жылы Семей облысы Үржар ауданының Теректі ... 1964 жылы ... ... институтын бітірген. Қарық жылдан
астам дәрігерлік қызметінде үш ... ... ... ... ... медициналық ғылыми еңбектердің және ... ... жаңа ... ... ... болды. Бұл емдеу амалы – КСРО-да,
ТМД-да, алыс шет ... ... ... ... ... дәрігер көне түркі,
қазақ тарихы туралы мақалалары және дидактикалық қысқа әңгімелері мерзімді
баспасөз беттерінде жарық көрген.
Кітап – ... ... ... ... ... ... пара-пар,
Еуразияда бірнеше империялық мемлекеттер ... ... ... ... үлес ... түркілердің және олардың ... ... да ... ... ... ... соны ... береді.,
бірақ еңбек ресми тарих емес, мамандығы дәрігер автордың жеке көзқарасы. ... ... ... білгісі келетін жастар мен ізденуші ғалымдарға
және көпшілік оқырманға арналған, жатық тілмен жазылған, ой ... ... ... ... ... ... «Қазақ елінің азаттығы жолында
шаһид болған ерлердің рухына ... деп ... ... Бұл ... менің
жүрегімде ерекше әсер қалдырды. Автор монғолоид ... ... ... ұлылығын дәріптеген, соны дәйекті деректермен дәлелдеген. ... ... ... ... ... ... ... нәсілінің
миының салмағы еуропалықтардан 200г, африкалықтардан 300 г ... ... бір зат ... ... ... миы ... ... қазбаларынан әлдеқайда қымбат. Осыны түсініп, мидың қуатын ... ... ... ... биік шыңынан көрінеді». Сондай-ақ, автор
қазақ жеріндегі жағрафиялық жер-су аттарының ... ... ... ... ... ... 4-5 ... «Көшпелілер бір жерде
отырмай, қоршаған ортамен біртұтас болып, ... ... ... үшін,
табиғат маусымына сай мал бағу қамымен Еуразия құрлығының меридиан бойымен
көшіп-қонып, жағрафиялық түсініктердің үздіксіз ... ... ... олар ... жағрафиялық атау берген Еуразиядағы жер, өзен, көл, тау
аттары әлі де сақталып келеді. ... ... ... ...... Аргунь
– Арғын, Енисей – Енесай, Ертіс, Еділ, Дон – Тон, Алтай, Саян, Эльбрус ... ... ... ... ... басқа жерлерді,
өлкелерді, отырықшы ұсақ қала-мемлекеттерді өзіне бағынышты етіп, олардың
томаға-тұйық шекарасын ... ... жол, ... ... ... оны дамытқан да осы номадтар. Автор Кеңес
үкіметі кезінде Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... ... кейін ғана, тарихи шындықтың бет-пердесі ашылып
жатыр. Түркі-қазақтардың көшпелілерге ұласатын тарихы мен ... ... ... ... ... ... болу үшін осы кітапта келтірілген
белгілі этнограф Ж.Бабалықовтың екі дерегін келтіре ... 1986 ... ... ... ... маңайынан тасқа қашылған, қолында
домбырасы бар адамның және оның ... ... бір топ ... ... Тастағы суретті (петроглиф) Еуропа, Ресей ғалымдары зерттеп, оның
бұдан 6000 жыл бұрын қашалып салынғанын дәлелдеп отыр, яғни ... ... алты мың жыл ... ... ... ... ... Еуропа тарихшылары
қазіргі шекті музыкалық аспаптар қазақ домбырасынан бастау алады ... ... Бұл ... ... ... ... қазіргі Пекиннің (ҚХР) (ертедегі түркілердің Бешбалық,
кейінгі Шыңғыс империясының Ханбалық ... ... ... Ғұндардың
«Көк қоты» деп аталған астанасының қалдығы бар. Оны Қытай елінің ғалымдары
жан-жақты ... бұл ... ... 2500 жыл ... ... дәлелдеп,
ғұндар көне түркілердің тікелей арғы бабасы дейді. Ал, Оңтүстік Ғұндар сол
заманда Жетісуды мекен еткен, олардан ... ... ... ... ... өз ... қазақ мемлекеті мен көршілес жатқан мемлекеттердің
сөздік қорларындағы көптеген ... ... ... фактілермен
жақсы көрсете білген. Мәселен, Солтүстік ғұндардың астанасының аты ... ... сөз ... ... ... ... ... «қоты» сөзінің мағынасы «құт» болса керек, қазіргі қазақ ... ... әлі де ... Оның ... ... ... ... білдіреді. Ғұндардың астанасы «Көк қоты» деген сөз «Көк ... ... ... ... ... қолданылғаны даусыз болар, өйткені V-VI ... де ... ... «құтлық» деген терминдер құтты мағынасында
жиі кездеседі. Ғұндардың мемлекеті тайпалар ... ... алып ... ... олардың тілі түркі тілі еді [21]. Еуразияның
Ұлы даласын мекендеген, бір-бірімен саяси ... пен ... ... көшпелі тайпалардың атаулары жүзге жуық. Олар Ұлы даланың
шығысынан ... ... ... жыл ... сай ... көшіп
жүргендіктен және бір-бірімен бейбіт те, соғысып та тығыз қарым-қатынаста
болғандықтан, олардың ортақ тілі мен «номадтық» мәдениеті ... ... ... сөйлескен, ол тіл III-Vғғ. Ғұн, VI ғ. Түркі тілдері аталған. Сол
замандағы тайпаларды, яки тайпа одақтарын ресми тарих жеке ... ... ... ... ... ... бір ... сөйлегенін,
ортақ мәдениетінің болғанын ескере бермейді. ... ... ... ежелгі ата-бабалары ғұн тайпасының тарихта хұн, ғұн, гүн ... ... ... атауында «күн» термині тұр деп пайымдайды. Олар
IV ғ.Еуропаны бағындырып, өз империясын ... ... ... ... ... деп ... мүмкін, екіншіден, «Күн» сөзінің
астарында «Шығыс» деген ұғым жатқаны анық. ... ... ... ... ... ... деп атағанға ұқсайды, ... ... ... ... ... Осы ғұндардың тарихи ... ... ... ... қалған, түркілер де аз болмаса керек. Сонымен қатар,
ата-бабаларымыз таңғажайып көркем ... ... ... ... ... да ... ... келтірген. Сөзіме дәлел келтіре кететін
болсам, «қазіргі заманнан 4000-6000 жыл ... ... ... номад аталған бабаларымыз ойнақтап ... ... ... қимылға толы, атылғалы тұрған барысты, ... ... ... ... садақ тартқан аңшыны, күнге екі қолын созған, өзін ... ... және саф ... ... ... ... ат әбзелдерін,
әйелдер әшекеін жасаған (бұл мүсіндерді еуропацентристер «звериный стиль»,
яғни «Хайуандар ... деп ... ... ... бабаларымыз
таңғажайып көркем сурет, мүсіндеу өнерін адамзатқа сыйлағанда, ... ... ... мәдениетінің иісі де жоқ болатын. Ал, қазіргі
табынатын «мәңгі қала» Римнің орнында малшының, немесе, ... ... жоқ еді. ... ... ... Үнді ... көшпенділер өркениетінен
үлгі, сабақ алғанын да естен шығармайық. Номадтар ескі ... ... және жаңа ... ... ғасырларында ірі державалар құра
алды. Атап ... ... ... ... ... ғұн Атилла IV ғ-да
Азияда, Шығыс Еуропада империялық қағанат құрды, түркілер X-XIII ғ. ... ... ... ... ... ... бұд үрдістер XIII
ғ. Шыңғыс ханның Еуразиялық империясына ұласты. Кітап мазмұны кең, ауқымды.
Түркілер Үндістанда, Таяу Шығыста, Кіші Азияда, ... ... ... ... қазақ хандығы, Алаш демократиялық автономиясы және оның
тарихи маңызы, XX ғасырдағы қазақ демографиясы хақында ... ... ... ... ... ... ... мен графикалық
сызбалар». Құрастырған: Ешмағамбетов Б. Көмекші құрал ... ... ... жаңа ... талаптарға сай жүргізуге көмектеседі.
Тек ұстаздарға ғана емес, шәкірттердің де өз ... ... ... сондай-
ақ осы пәннен тест тапсыратын жастар үшін таптырмайтын көмекші құрал.
Қазақстан тарихы – Қазақстан ... ... ... үшін Отан ... белгілі. Қазақстанның егеменді, тәуелсіз ел ...... ... ... Өз ... білу – еліміздің әрбір саналы азаматының
қасиетті борышы. Сондықтан мектеп қабырғасында оқып ... ... ... ... ... талабына сай қалыптастырудың маңызы зор.
Қазіргі таңда тарихи шындықты ... ... ... ... ... ... ... сабақ бағдарламасын игеруде ұстазға да, оқушыға
да тиімді екені даусыз. Бүгінгі мектепке қойылатын талап – ... ... ... ... ... Тарих пәнінен білім беру жолдарының ... ... ... ... және графикалық сызбаларды пайдалану
болып табылады. ... ... ... отырып, авторлар Қазақстан тарихы
пәнінің толық бағдарламасы бойынша, ... мен ... ... ... ... осы кестелер, тірек сызбаларды пайдалану жолдары
қарастырылған, ... ... ... ... құрал тарих пәні
мұғалімдері мен ... ... ... ... ... ... ... бітірушілерге арналып жасалды.
Көмекші құрал Қазақстан тарихы пәнінің толық бағдарламасы бойынша
дайындалды. Әдістемеде қазақ ... адам ... ... ... ... мемлекеттердің қалыптасу тарихы және ... ... ... мемлекеттің қалыптасуы мен даму кезеңдері кестелер мен сызбалар
арқылы әр қырынан ... ... ... терминдері мен түсініктері,
даталары, тарихи оқиғаның фактілері кесте ... ... ... құралға енгізілген әрбір кесте тақырыптың ... жүгі ... ... сай, ... ... методологиялық заңдылықтар мен
жаңа технологияларға негізделген. Сызбалар ... ... ... ... ұғынуға және ... ... ... өрбітуге
көмектеседі. Тірек сызбалар Қазақстан тарихын түсіндіруде өте тиімді ... есет ... ... бекіту қабілетін шыңдауға, коммуникативтік
қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға бағытталған.
9) «Қазақтың мақалдары мен мәтелдері» – Алматы: ... ... ... 272 ... ... ... әрі ақын Өтебай Тұрманжанов жинап,
құрастырған бұл кітапқа қазақ халқының ел ... ... ... ... мәтелдері енген. Мақалдар мен мәтелдер ауыз әдебиетінің ең байырғы көне
түрі; ол ғасырлар бойы халықтың тірнектеп жинап, ... ... ... ... ... ... ... асыл арманының арнасы, өмір
тіршілігінің айнасы, көнеден жаңаға, атадан балаға ... келе ... тот ... өмірлік өшпес мұрасы.
Мақал мен мәтелдерді, сара сөз бен нақылдарды халық ежелден жақсы
көреді; «Сөздің көркі – ... ... ...... деп қадірлейді, «Аталы
сөзге арсыз жауап қайтарады» деп сөз қадірін білмейтіндерді қатал ... алды ... тіл» деп сөз ... жете ... ... мен мәтелдер
халықтың өз перзенті, өзі жасаған баға ... асыл ... Ол ... ... ... де, сондықтан сүйікті де. Бұлар – сан замандар бойы ... ... ... жараған, өміріне өнеге болған, қисығына – тез, ақ
пен қараны ажырататын әділ таразы – ... заң, ... ... сан ... ... ... мен мәтелдерде халық: жақсылық пен жауыздықты, адамдық пен
арамдықты, еңбекқорлық пен еріншекті, жомарттық пен ... ... ... ... сөз етеді. Адамгершілік жолына нұқсан, мін
келтіретін жамандық пен жан шошырлық ... ... ... ... ... әшкерелеп, бүкіл жұртшылыққа, адамгершілікке тән мінез,
қылықтардың барлығын үлгі-өнеге етіп ұсынады. ... ...... ... ... ... ... еңбек істеу үстінде өседі, жетіледі. Еңбек
адамды үйретеді, пысытады, ... ... біз ... – әрі ... ... дейміз. Мақал мен мәтелдерде айтылмайтын, сөз болмайтын өмір
саласы жоқ. Ол өмір күресінде, жасау жолында туған, адам ... ... ... салт-сана, тәлім-тәрбие, бір сөзбен ... ... ... ... ... ... сусындатып оқысаң,
өмірде ұшырайтын оқиғалардың бәріне де лайықты жауап табасың.
Мақал мен мәтелдерде халық өзін қанаушы дұшпандарына ... мен ... ... ... ... лебін, жалпы адамға деген ... ... ... ізгі ... ашық ... ... ... жас ұрпағын еңбекке, өнерге үндеді, адамға адал қызмет етуге
шақырды. «Адал ...... ... адал қызмет абыройға
жеткізеді», «Әкеңнің баласы болма, адамның баласы ... ... ... ... өскен елден қымбат еш нәрсе жоқ; адамның туған жерге, өскен ... ... шек жоқ. Ол – ... ... ... Сондықтан халық осы сезімін жас жеткіншегінің көкейіне ... ... жер ... ... ... ел ... ... жерге туың тік»,
«Кісі еліне ұл болғанша, өз ... құл ... ... елінде сұлтан болғанша,
өз еліңде ұлтан бол» дейді. Осы қымбатты ... ... ... ... ... үшін отқа түс, күймейсің, Отаның үшін теңіз кеш,
батпайсың», «Ердің мың жаны бар, ... бір жаны ... «Ел ... ... ... «Ер – ... сәулеті, еңбек – халықтың дәулеті», «Ер намысы ... ... деп ... жаны ... жарқын дәстүрін паш етеді. Жинаққа
бірқатар жаңа мақал-мәтелдер қосылды. Бұл ... ... ... ... ... соң ... ... ... ... жаңа ... ... мақал-мәтелдер. Енді бір тобы,
еңбек сүюге, егіншілікке, мал шаруашылығына ... Тағы бір топ ... ... ... Отанды сүюге арналса, Ұлы Отан соғысы кезінде
туған елдің ерлігін, бірлігін, бауырмалдығын көрсететін мақал-мәтелдер.
Өмір өзгерген сайын ... ... ... ... Өмірге
керектісі қалады, өмірге керексізі бірте-бірте өшіп, ... ... ... : «Жемесе де май жақсы, бермесе де бай ... яки ... ... ... шашы ұзын, ақылы қысқа», ... ... ... «У ... ... деген сияқты өмір керексіз еткен бір
қыдыру мақал-мәтелдерді бұл ... еске ... да ... ... мақал-
мәтелдер өмірдің өзгерісіне ұшырап, бұрынғысынан аз кем өзгеріп, жаңа мақал
да болып жүр. ... ... ... түбі – ... ... мақалды, енді
халық «Еңбек – бейнет емес, зейнет» деп өзгертіпті. Шынында, еркін ... ... ... ... ... ... сөзбен анығырақ айтқанда: бұрын бейнет –
азап, ауырлық мағынасында қолданылып келсе, біздің заманымызда ... ... жан ... ... рух, нәр, ... ... сонымен бірге
еңбекшіні адамгершілікке жеткізетін, даңққа бөлейтін – зейнетке айналды.
Бізде адамның адамгершілігі оның ... ... ... адал ... ... ... байытып, оның сарқылмас көліне ылғи үзілмей
құйылып отыратын тағы бір ... ... бар. Олар – ... ... шешендер сөзі, жеке, сом айтылған мағыналы өлең, өлең жолдары,
тақпақтар, жұмбақтар, жазушы, ақындарды, кітабынан шығып, ... ... ... ... асыл сөздер, мағыналы көркем
сөйлемдер. Мысалы, ... ... ... сөз, ... болған кез»,
«Әсемпаз болма әрнеге, өнерпаз болсаң арқалан», «Тамағы тоқтық, жұмысы
жоқтық, аздыдар адам ... ... ... ... ... ... ... тұмсықтының
тамағы шоқуменен табылар», «... Кел, балалар, оқылық, оқығанды ... ... ... Мұндай мысалдар өте көп. ... ... ғана ... тағы бір ерекшелігі бар. Әншейінде жәй бір
мақал, дәл орнына қолданылған кезде тіпті күшті, пәрменді болып ... ... ... ... ... ... ... дәл айтылатын жерінде
қолданғанда нар кескендей кесіп түседі. Ас ... бар, іс ... ... ... сүмбілеп суреттеп жатудың орнына «түймедейді түйедей етті,
шаш ал десе, бас алды» дей қойсақ қандай ықшам, қандай дәл ... ... ... ... ... ... айтылудағы орнына қарай
ыңғайластырылған. Жіктелу, бөлім, бөлімшелерге бөліну тәртібі де ... ... ... ... ... сол ... бөлініп қосылды. Өз алдына бөлек бөлімше болған – ... ... ... ... ерлік – батырлық мақалдары. Бұл бөлімше: «Отан
соғысы кезінде туған отты ... ... ... ... мақал әлденеше түрде айтыла береді. Сондықтан жинақтағы айтылу
мағынасына қарай жіктеліп, бөлінген мақал-мәтелдердің ... ... деп айту ... ауысып түсіп жатқандар да аз болмауы мүмкін. Мысалы, ... ... ... ... ... тұрған «Сырын білмеген
аттың сыртынан ... ... ... тура ... ... мінезіне арналған
болса да, «сырын білмеген адамға сырыңды айтпа» деген ... ... ... Бұл ... көп мақалдарға еншілес.
9) «Қызыл жыршы». ... ... ... ... ... ... шын ... ұлттық поэзия байлығымызды жасасқан,
бірақ әр ... ... ... ... ... мен
зерттеушілеріне кезікпей, ... ... ... ... ... баға ... ... ... әдебиеті тарихына қосылуын
ұзақ уақыттар бойына ... ... ... ... жатқан, ... қазір қолда бар
шығармалары негізінде қомақты ғылыми пікір айту қиын» [22]. ... бірі ... ... ... мен ... сай «Қызыл жырау», «Қызыл ақын»,
«Қызыл жыршы» деген бірнеше ... ... ... ... ... ... ... Байжанұлы 1870 жылы қазіргі Оңтүстік Қазақстан
облысы ... ... ... ... туған. Бұл аймақ «Екінші
Аристотель» атанған Әбу-Насыр әл-Фарабидің туған жері Уасиджге ... ... ... Сырдарияға құяр сағасына таман. Ол – қоңыраттың Көтеншісінің
Жаманбайынан тараған, Қира руынан шыққан ақын.
Қызыл жырауға 17 жасында ақындық ... Ел ... оның ... тағы бір ... ... ... Оны Адырбек пен ... тағы ... ... бір өнер ... ... көп кіші ... ... құрдасы, рухани серіктесі Төбейұлы Балтабай ақынмен Теріскейге,
Арқаға асады. Құлыншық пен Ықыластың, Сүгірдің елі күнгейлік қос ... ... ... Сөйтіп, Арқадағы ақындардың нағыз өнер күндері
басталады. Сол бір дүбірлі жиындағы бір кеште Қызыл ... ... ... тыңдап тұрған, өнердің бағасын білетін бір қыз қасындағы жеңгесіне
сыбырлап: «Шіркін-ай, қызық тілінен балы тамған ... ... ... басын
кесіп алып, орнына басқа бас қондырар ма еді», депті.
Мырзабек Сыр бойы мен Қаратау, Қазығұрт атырабын, Ташкент, ... ... ... ... ... аралап, Майлықожа, Мәделі, Нұралы,
молда Мұса, ... ... ... секілді ақын-жыраулармен өнер
сайыстырған. Ақын 1939 жылы Шымкенттегі олимпиадаға қатысып, өз заманының
ағымын жырлаған. ... ... ... Исақұл Ақыловтың айтуынша, Қызыл
жырау айтысқа Алматыға да шақырылған. Бірақ сол кездегі партиялық ... ... ... ... көп ... екенсің», – деп сый-сияпаттан құр
алақан қалдырған.
Мырзабек Байжанұлы 1945 жылы күзде өзінің туған жері ... ... Ақын ... ... жылдарындағы хал-ахуалы оның сол кездегі
Оңтүстік Қазақстан облысы ВКП(б) Шәуілдір аудандық ... ... ... ... ... ... ... жазылған хатында
баяндалған. Қазір қолда бар көлемі 105 ... ... жыр ... бұл өлең ... сол ... ақын-жыраулардың көбінің
шығармашылығында кездесетін саяси дәстүр – партияны, Сталинді қоса ... Олай ... сол ... бар ... ... ... ақындарға сөз өтпейді. Осы «сөз өтпейтінді» қоғамнан іздеп,
социализмді қаралап жататын ... ... ... бұл – сол ... ... ... болатын адамгершіліктен тыс сорақы ... ... ... ... ... ішкі ... қайшылықтарын жеңу
үшін:
...Болмасам да партия,
Тілектеспін ісіне.
Талай жауды жайратқан,
Ризамын күшіне,
Сталин жер-жаһанға нұрын шашқан,
Сол нұрдан нәр алып тұр жер мен ... біз ... көп ... сол себептен алға басқан, –
деп Сталинді жырлап, аудандық партия комитетінің нұсқауымен азық-
түлік, дәрі-дәрмек көмегін ... ... да, ... да, ... да ... ... ... дарын-даралығын тану мен бағалаудан әсте жаңылыспаған десек,
Мырзабекке өрелі өнеріне сай бірнеше лақап ... ... оның бір ... пен ... ... ерекшеліктері тоғысып жатқан деуге
болады. Сондықтан оны қоғамдық, елдік ... мәні бар ... ... деп, ал өмірдің ішкі әлеуметтік күрделі құбылыстарын
ақындық поэзияның ғажайып көркем тілімен ашқанда ... деп, ... ... ... және ... жанрдағы поэзиялық туындыларды жатқа ... ... деп ... Ақын ... ... ... ғана ... атауының мәні айқындала түспек. Қызыл жыраудың автор құрастырған
шағын жинағына енген ... да осы ... ... ... табы айқын байқалады. Мәселен, ақын «Кәрілік қаһары» деген сопылық
сарындағы толғауында он жастан жетпіс ... ... өмір ... ... ... ... ... пәлсапалық ой қозғайды. Онда
адам жастық желегімен жүріп, «көп еріп нәпсі ... деп ... ... ... өткеннен соң шолақ ... ... ... үйге
кіретіні де», сол күнәсі үшін Алланың қаһарынан, ақыреттің қиынынан қорқып,
тәңірден жалбарына араша сұрап, жанталасатын сәттің ... ... ... құдіретіне тән сөз маржандары арқылы жеткізеді.
Тарих еншілеген ғасырлардың ... ... ... үрдіс
келіп, талай халықтың ойранын шығарып, опат қылған ашаршылық пен індет
сұмдығының санаға ... табы бар. ... ... ... ... апаты
десек те, оның себеп-салдары мемлекет деген қоғамдық күштің ішкі, ... ... ... ...... сұмдығын өз көзімен көрген ақын.
Сондықтан ол сол жылдардың оқиғаларын әсірелеусіз-аққаз-қалпында ... ... ... жүрегімен қынжылып жазды:
Өтті ғой міне осындай заман ... ... адам аман ... пәлемен қатар келіп,
Жыланның жылы кеткен жаман болып.
«Көркем әдебиет кейде өткен ... ... ... ... ... ... ұғым бар» ... Бердібаев. Ергөбек – ел ... ... ... Құрастырған Әсілхан Осапнұлы, Баба-ата, 1994 жыл)
дейтін болсақ, оған ... ... ... ... Сыр ... ... баяндалған өлең жолдары куә. Қызыл жырау ... елге ... ... ... апаттан ораны шыққан ... жан опат ... ... жан тірі ... ... есеппен айқындап жазды.
Бұл тарихшылар үшін сол жылдардың ақиқатты дерегі екені даусыз.
Қорытынды
Бітіру ... мен ... ... ... ... соңғы он
жылдығында, яғни Қазақстан өзінің тәуелсіздігін жариялаған жылдармен тұспа-
тұс шаңырақ көтерген ... бірі ... ... ... ... ... ерекшеліктерін ашып көрсетуге тырыстым. Сондай-ақ, өз
қолыммен редакциялаған кітаптар барысында кездескен ... мен ... ... ... ... ... ... өз жұмысын бастағалы ... ... ... ... тақырыпта мыңдаған кітаптар шығарды. Уақыт
талабына сай ... ... ... ... ... ... жылдары балабақша бүлдіршіндері мен мектеп оқушылары үшін аса ... ... мен ... ... ... ... көп ... басып
келеді.
1999 жылдан жауапкершілігі шектеулі серіктестікке айналып, мал-
мүлкін, отырған орнын жекешелендіріп, өзін-өзі ... ... ... шет ... ... ... көптеген көрме-жәрмеңкелерге ұдайы
қатысып, медальдармен марапатталып жүр. ... ... мен ... ... «Арыс», «Олжас», «Кітап», «Экономик С», «Раритет»
сияқты ондаған жаңа баспаларды «Білім» ... ... ... ... ... ... дода — ... маңызы зор кітап» бөлісіне түсетін
тендерге білек сыбанып қатысып, баспалардың несібесіне ... ... ... ... ... «ақсақал» баспаларды мемлекеттің қаржысы
бөліске түсетін ортадан ығыстыра бастағандарын көрсеткім келді. Әңгімеміз
мемлекеттік тапсырыс ... ... ... ... ... баспалардың арқасында белең ала бастаған ... ... ... ... өте ... ... ... қаржысымен шығатын кітаптар үшін тайталас кезінде тендер ... ... ... ... ... үшін ... кейбірін қайта
өткізуге тура келгенін естіп те, көріп те жүрміз.
Мәселен биыл сәуір ... 6-сы күні ... деп ... ... ... ... 16-күні бұрын алдын ала жарияланбаған мүлдем жаңа тізім
тендерге аяқ астынан түсе ... және бұл ... ... ... жол
берілгені анықталды.
Енді «Әлеуметтік маңызы зор әдебиеттер» іріктеуге арналған тендер
шілде ... ... ... ... қандай қорытынды шығаруға болар еді?
Енді соған тоқталайық. Біз сөз етіп ... 2009 ... ... ... ... айқындайтын былтырғы тендер де өлдім-талдым
дегенде жаз кезінде өткізілгені мәлім. Яғни, ... ... ... ... ... сапалы, әрі белгіленген мерзімде шығарып,
жер-жерге жеткізуіне берілетін бір жылдың тең ... ... ... зая
кетіп жүр. Осындай келеңсіздіктерді ескере отырып, мен өзім редактор болған
кітаптардағы кемші тұстар мен қарам-қайшы пікірлерді ... ... ... ... ... айта кететін тағы бір мәселе бар. Ол —
мемлекет қаржысымен шығатын кітаптардың дені баспалардың ұсынысы ... ... ... ... кітаптар. Біз дипломдық жұмысымыздың
тақырыбы етіп алған «Білім» баспасының 2009 жылғы ... ... ... ... ... ... ... деген атпен түскен
де қолжазба болды. «Бақсам — бақа екен» демекші, мен өзім ... ... ... ... ... ... тірі ... деген кісі болып
шықты. Өз замандастары ... ... ... ал ... қате кеткен. Сондай-
ақ «Марат Оспанов туралы естеліктер» деп бекіп келген кітаптың орнына
М.Оспановтың өзі көзі ... ... ... келді. Баспа
қызметкерлері бармақтарын тістеп, бастарын шайқап отырып, басуға ... ... бұл ... ... ... ... ... еді...
Бітіру жұмысымды қорытындылайтын болсам, мен жоғарыда ... ... өз ... жұмысымда талқылап, шешу жолдарын ұсындым. Сондай-ақ,
2009 жылы ... ... ... ... тақырыптық талдау жасап,
олардың ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2003. –том 5. – 498-бет.
2. «Қалибек ... ... ... ... ... 2009 ж. 25 б.
3. «Алтын Орданың құрылуынан құлауына дейін» ... ... ... ... ... 2009 ж. 38 ... Байқадамова Күнімжан. Байқадамовтар әулеті: деректі хикаят. Алматы.
«Білім» 2009ж. 4-5 б.б.
5. Бұл да ... 16 ... ... ... ... Алматы. «Білім» 2009 ж. 3-5
б.б.
7. Ғарифолла Құраманғалиев туралы естеліктер. Құр.М.Құрманғалиева.
Алматы.«Білім» 2009. 225 б.
8. ... ... ... ... ... ... 2005 г. 225-300
стр.
9. Ғарифолла Құраманғалиев туралы естеліктер. Құр.М.Құрманғалиева.
Алматы.«Білім» 2009.341 б.
10. Бөрібай Кәртен «Ғарифолла сал», «М-Талант», ... 1998 ... ... Құраманғалиев туралы естеліктер. Құр.М.Құрманғалиева.
Алматы.«Білім» 2009.188 б..
12. Бұл да сонда. 96-94 б.б.
13. Сейілбек Шаухаманов. «Алтын алма, ақыл ал»., «Білім» 2009 ж. 205 ... Бұл да ... 45 ... ... сен ... ... ... Қ.Байдәулетова. 12-13 б.б.
16. Бұл да сонда. 26-28 б.б.
17. Аллаберген Қырықбай, Нұсқабайұлы Жарылқасын, Оразай Файзолла ... ... ... 2009 ж. 248 б.
18. «Қазақ әдебиеті» газеті, 1998 жыл.,26 маусым; 2003 ж., 18 сәуір.
2003ж., 28 ... ... ... ... ... ... 2009 ж 1-10 ... Омар Һайам. «Наурызнама» кітабы. Құр. Исраил Сапарбай. «Білім» 2009 ж.
44 ... СЭС, ... ... словарь. – М., – 1980.–355– бет]
22. Әсілхан Оспанұлы. Қаратау ақындарының атырабы. Алматы:Ғылым, 1983 жыл.
173-175 беттер
Пайдаланылған ... ... ... ... ... 1998 ... ... 2003 ж., 18
сәуір. 2003ж., 28 маусым
2. «Ғарифолла Құрманғалиев туралы естеліктер» «Білім» 2009ж
3. Сейілбек Шаухаманов. «Алтын ... ақыл ал»., ... 2009 ... Омар ... ... кітабы. Құр. Исраил Сапарбай. «Білім»
2009 ж.
5. Аллаберген Қырықбай, Нұсқабайұлы Жарылқасын, ... ... ... ... ... 2009 ... ... Хакім туралы естеліктер» Алматы. «Білім» 2009 ж.
7. «Дінтану ... ... ... «Білім».
8. Меруерт Курмангалиева «Великий венец эпохи». «Білім» 2005 г.
9. ... ... ... ... ... ... ... Қазыбекұлы. Алматы. «Білім»
10. «Әнім сен едің» кітабы. Құрастырушысы: Қ.Байдәулетова. «Білім»
2009 ж.
11. Сейілбек ... ... ... ақыл ал»., ... 2009 ... Жұмажанова Төкен «Әдебиетті оқыту әдістемесі»., «Білім» 2009
13. Бөрібай Кәртен «Ғарифолла сал», «М-Талант», ... 1998 ... ... ... «Дүниежүзілік түркілер»., Стамбул.–1995
ж.
15. Янушкеевич Адольф. Күнделіктер мен хаттар. – А-А.– 1979.
16. Дрейер Джунна Теуфиль. Қытайдағы қытай емес ... ... аз ... және ұлтаралық интеграция. – Кембридж. –
Кембридж университетінің ... – 1976 ... ... Ч.У. ... және ...... – 1957 ... Қанат Өмір «Идентификациялану және ұлттану: Қытайдың Кіндік
Азиядағы мәселелеріне түсініктеме». –1986
19. Матущак П.Ф. Вся жизнь – борьба. –Алматы: ... ... ... ... ... алғысөзін жазған Абдулла Жұмашев.
Алматы: Білім. 2009 ... ... ... мен ... – Алматы: «Білім» баспасы,
2009.
22. «Қазақстан ... ... ... кестелер мен
графикалық сызбалар». Құрастырған: Ешмағамбетов Б. Алматы:
Білім.2009 ж
23. «Қазақтың арғы атасы: ... ... ... ... ... ... ... бейресми көзқарас). Авторы:
Жалбағаев Елторы Жұмакелдіұлы. Алматы: Білім.2009 ж
24. ... ... ... ... ... Найманбаев Қ.
Алматы: Білім.2009 ж

Пән: Полиграфия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хамза Ықсанұлы Есенжанов13 бет
Mathcad математикалық пакеті4 бет
MS Ассеss ортасында мәліметтер қорын құру4 бет
Xx ғасыр басындағы қазақ әдебиеті3 бет
«Білгенге маржан» баспасының бизнес- жоспары8 бет
«Үш қиян» баспасынан жарық көрген атақты адамдар хақындағы кітаптар ерекшелігі51 бет
Аллаға иман 8 бет
Библиографияның құрастырылу ережесі мен рәсімделуі3 бет
Библиографияның құрастырылу ережесі мен рәсімделуі жайлы12 бет
Бухгалтерлік құжаттар және олардың жіктелуі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь