Қазақ-өзбек әдеби байланыстары

КІРІСПЕ
ӨЗБЕК ПРОЗАСЫН АУДАРУДАҒЫ ТӘРЖІМАШЫ ШЕБЕРЛІГІ
Өзбек прозасын қазақ тіліне аудару
Қазақ прозасын өзбек тіліне аудару
ПОЭЗИЯ ЖАНРЫНЫҢ АУДАРМАДАҒЫ КӨРІНІСІ
Өзбек поэзиясын қазақ тіліне аудару
Қазақ поэзиясын өзбек тіліне аудару
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Кез келген әдебиет сол ұлттың ғасырлар бойы жинақталған дәстүріне сүйеніп, халықтың тарихымен мәдениетімен, күнделікті өмір салтымен бірге дамитыны даусыз. Ұлттық әдебиеттің қалыптасуы мен дамуында оның басқа елдер әдебиеттерімен байланыстарының мән-маңызы ерекше. Әдеби байлныстар – әдебиеттердің әлемдік деңгейдегі өсу жолдарына, түрлі ұлт мәдениетінің тарихына, нақты әрбір қаламгер шығармаларына қатысты туындайды.
ХХ ғасыр басында жаңадан толыса бастаған қазақ әдебиетінің барынша дамуына оның басқа ұлт әдебиетімен байланыс жасауы игі ықпал етті. Тіпті көркем сөз өнеріміздің жоғары деңгейге жетуіне өзге халық әдебиеттерімен рухани алмасуының, әсер-ықпал көріністерінің орны ерекше. Бұл туралы жазылған ғылыми мақалалар мен монографиялар ойымызды нақтылай түседі. Алайда, бұл еңбектердің дені қазақ әдеби байланыстарын бір ғана аспектіде, яғни қазақ-орыс, қазақ-еуропа контексінде алып қарастырды. Атап айтар болсақ, қазақ-орыс әдеби байланыстарына Ш.Кереева-Қанафиеваның, С.Сейітованың, Ш.Сәтбаеваның, Б.Мамыраевтың еңбектерін, қазақ-қарақалпақ, башқұрт, татар әдеби байланыстарына С.Тойшыбаеваның, Б.Ысқақовтың зеттеулерін, қазақ-парсы, араб, неміс, ағылшын, француз елдері арасындағы әдеби байланысқа Ө.Күмісбаевтың, А.Түсіпованың, М.Маданованың еңбектері сөзімізді дәлелдей түспек.
Ал, оның діні, түбі бір, тілі ұқсас, тағдыры бір-біріне жақын түркі халықтарымен рухани алмасуы жанама түрде ғана сөз етілді.
Белгілі ғалым Ш.Қ.Сәтбаеваның: «Қай халықтың болмасын сөз өнері жағынан дамуында әдеби байланыстар сол ұлт әдебиетінің өркен жая өсуіне, оның әлеуметтік ықпалының күшеюіне септігін тигізіп, бірін-бірі құрметтеп, достасуына дәнекер болады. Қай әдебиет болса да өзара байланыссыз, қарым-қатынассыз толық кемеліне келе алмақ емес.
Қазақ халқының сөз өнері жағынан даму тарихында оның өзге халықтармен әдеби байланысы, қарым-қатынасы қалыптасып нығая береді. Бұл дәстүр фольклордан басталып, профессионалдық әдебиетімізбен бірге жасасып келеді»,– /1,3/ деген пікірі әдебиеттанудың маңызды саласы әдеби байланыстар мәселесі екенін нақтылай түседі.
Тақырыптың өзектілігі. Ешбір ұлт әдебиеті жеке күй кешіп, дара дамымайтыны анық. Қай халықтың сөз өнері болсын, ол басқа ұлт әдебиеттерімен тығыз қарым-қатынаста, өзара байланыста өсіп, өркендемек. Тіпті әрбір ұлт әдебиетінің әлем өркениетіне қосар үлес салмағы да осы байланыстар барысында және әдебиеттерді салыстырып, таразылау тұрғысында олардың шығармашылық үндестігі мен сабақтастығы анықталары анық. Бүгінгі күні өркениет өрісіне қадам басқан қазақ елінің руханиятын байытуда сөз өнері шешуші рөл атқарады десек, бұл деңгейден көрінуде оның басқа ұлт әдебиеттерімен байланыстарының орны айрықша екені біршама айтылып та, жазылып та жүр.
Негізгі әдебиеттер:
1. Сәтбаева Ш. Әдеби байланыстар.-Алматы: Жазушы, 1974.- 216 б.
2. Сүтжанов С.Н. ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ және түркі халықтары әдебиетінің типологиялық сипаты: филол.ғ.д. автореферат/ Алматы, 2006. – 64 б
3. Қазыбек Г. Аударма тәжірибесі. Хрестоматия. - Алматы, 2006.
4. Тарақ Ә. Аударма әлемі. - Алматы, 2007.
5. Дуанина Б.И. Неміс прозасын қазақ тіліне аударудың өзекті мәселелері. – Алматы.
6. Ахметов З. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. - Алматы: Ана тілі, 1998. - 384 бет.
7. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. - Алматы: Қазақстан Даму институты, 1999. - 750 бет.
8. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1998. - 170 бет.
9. Куспанов С. «Переводы поэзии Абая на русский язык». автореф. дис. … канд. филол. наук, - Алма-Ата, 1966.
10. Абдрахманов С. Өлең аудармасының теориясы мен поэтикасы. Филология ғылымдарының докт.ғыл.дәр.алу үшін жаз.диссертацияның авторефераты. – Алматы, 2007.
11. Левин Ю. Перевод и литература. // Дружба народов. - 1979. № 7.
12. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. - Москва, 1979.
13. Нелюбин Л. Толковый переводоведческий словарь. - Москва, 2004.
14. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В четырех томах. СП. “Азбука”, 1996. Т. ІV, 72-бет.
15. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. А., 1994, 31-бет.
16. Ахметов Ғ. Аударма туралы кейбір ойлар. Аударматануға кіріспе. - Алматы, 2005.
17. Көркем аударманың кейбір мәселелері. Мақалалар жинағы. Құрастырған Қ.Жармағамбетов. -Алматы, 1957
18. Нұрмаханов Қ. Түпнұсқа және аударма. - Алматы, 2003.
19. Назарбаев Н. Біздің бағдарымыз — бірігу, қоғамдық прогресс және әлеуметтік серіктестік болуға тиіс //Егемен Қазақстан. - 1993. - 13 мамыр.
20. Әуезов М. Қазақстандағы ұлттар. Таңдамалы шығармалары. 15-том. – Алматы, 1983.
21. Молда Мәди Меркішұлы. Шығармалары. - Алматы, ЖСО «Издательство LEM». -2005. -304 бет.
22. Мырзахметов М. Өзбек-қазақ әдеби байланысы жөнінде. Жұлдыз. 1966. № 11.
23. Сейданов Қ. Өзбек әдебиетінің досы. // Социалистік Қазақстан. 1990. 21 сәуір.
24. Аханбайқызы А. Көңіл ұйығын іздеп барды Әбекең! // Айқын. 9 қараша. 2006.
25. Сейданов Қ. Достық жыры.//Жұлдыз. 1968. № 9.
26. Дәуренбекова Л. Эпистолярлық жанрдың көркем аудармаға ықпалы.//Ақиқат. 2004. №4.
27. Сейданов Қ. Мұхтар Әуезов және өзбек әдебиеті.// Айғақ. 2004. 29 қыркүйек.
28. Фазылов Н. Түркістан хикаялары. Алматы, Жазушы, 1987.
29. Нұрмаханов Қ. Кемелдеген әдебиет.// Коммунизм таңы. 1962. 15 мамыр.
30. Тарақов Ә. Аударма психологиясы және мәдениеті. - Алматы, Қазақ университеті, 2005.
31. Әуезов М. Әдебиеттер байланысы туралы. // Қазақ әдебиеті. - 1962. 15 мамыр.
32. Оспанұлы Ә. Ұры. Қазақ әдебиеті. - 1960, 17 мамыр.
33. Ғұлам Х. Достық – жыр арқауы. // Қазақ әдебиеті. – 1962, 15 мамыр.
34. Әбдіраззақова Т. Қазақ әдебиеті. - 1960. 23 қыркүйек.
35. Ысқақов Б. Қарақалпақ әдебиеті жайлы.//Лениншіл жас. - 1972, 6 қыркүйек.
36. Нұрмұхамедов М. Әмудария бойында.// Қазақ әдебиеті. – 1962, 15 мамыр.
37. Қучқаров А. Гүлдену жолында.// Лениншіл жас. – 1976, 6 қыркүйек.
38. Мұқанов С. Туысқандар.//Қазақ әдебиеті. - 1972. 1 қыркүйек.
39. Ёқубов О. Улуғбек хазинаси. Роман. –Ташкент, 1967.
40. Якубов Ә. Ұлықбек қазынасы. Аударған Көбей Сейдеханов. –Алматы, Жазушы, 1986.
41. Йўлдошев Қ. Ўзбек адабиёти. –Алматы, Мектеп, 2007.
42. Төреқұлов Н. Ұйғын – қазақ тілінде.// Қазақ әдебиеті. - 1962. 15 мамыр.
43. Сейданов Қ. Достықтың жыршысы еді. //Қазақ үні. 2003 жыл.
44. Шаңғытбаев Қ. Міртемір досыма. Қазақ әдебиеті. - 1962. 27 маусым.
45. Мүшәйра. Өзбек поэзиясының антологиясы. Құрастырған Б.Алдамжаров. - Алматы, Жалын, 1972.
46. Өмірзақов Ү. Ұмытайық мұң барын, қайғы барын. Жалын. 2005. №1).
47. Зулфия. Һулкар. - Ташкент, Уздавнашр, 1947.
48. Зульфия. Өлеңдері. Аударған Т.Молдағалиев. - Алматы, Көркем әдебиет баспасы, 1960.
49. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы, Қазақ университеті, 1993.
50. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 212 б.
51. Баратова Ш.Б. Қазіргі қазақ және ұйғыр силлабикалық поэзиясы: өлшем, ырғақ және ұйқас (1950 – 2000 ж.ж.). Фил.ғыл.кан.ғыл.дәр.алу үшін жазылған дисс.авторефераты. - Алматы, 2008.
52. Фитрат А. Адабиет қоидалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1995. – 112 б.
53. Қоянбекова С.Б. «Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері». Фил.ғыл.док.ғыл.дәр.алу үшін жазылған дисс.авторефераты. -Алматы, 2008.
54. Қаратаев М. Поэзия мұраты. // Қазақ әдебиеті. 1971. 23-қыркүйек.
55. Абай. Өлеңдер. - Алматы, ҚазМемКөрӘдБас, 1966.
56. Абай Насиҳат сўзлар (Ўзбек тилида) - Алмати: Жазушы, 2006. – 160 бет. Ў. Ўринбаев таржимаси
Қосымша әдебиеттер:
1. Абдрахманов С. Аударматанудың теориялық проблемалары// ҚазҰУ хабаршысы филология сериясы.2007.- №9.- 6-10 б
2. Айтбаев О. Аударматанудағы фразеологиялық құбылыс. - Алматы, 1975, - 226 б
3. Алдашева А. Аударматану. Алматы: Арда, 2006.- 248 б
4. Алпысбаев Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі.- Алматы, 2001.- 213 б
5. Аударма тәжірибесі: Хрестоматия/ ҚазҰУ; Құраст: Қазыбек Г.Қ.- Алматы: Қазақ университеті, 2006.- 142 б
6. Аударманың лексико-грамматикалық мәселелері қысқаша сөздігі. -Алматы: Ғылым, 1987.- 152 б
7. Балқыбек Ә. Аударма не үшін керек? [Қазақ әдебиетіндегі аудармашылық мектеп туралы]// Қазақ әдебиеті.- 2001.- 16 ақпан (№7).- 5 б
8. Дуанина Б. Әдеби байланыстардың түп қазығы – Абай. // Қазақ тілі мен әдебиеті орыс тілінде. – 2009.- №1.- 17-29 б
9. Есенжанов Х. Көркем аудармадағы кейбір кемшіліктеріміз. // Қазақ әдебиеті. – 1936.- 24 желтоқсан
10. Иманасова Ж. Аударма да ғылым. // Ана тілі. – 20087 – 15 мамыр (№20)
11. Алтыбаева С.М., Маданова М.Х. Художественный перевод и сравнительное литературоведение.: Учебное пособие. - Алматы: РИК Каз.акад. образования им. И.Алтынсарина, 2004.- 113 б
12. Альмуратова А.Н., Казыбек Г.К. Теоретические проблемы литературного перевода. – Алматы: Қазақ университеті, 1998.- 121б
13. Бельгер Г. Ода переводу. Алматы: Дайк-Пресс, 2005.- 418 б
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың тақырыбы: Қазақ-өзбек әдеби байланыстары
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Кез келген әдебиет сол ... ... ... дәстүріне сүйеніп, халықтың тарихымен мәдениетімен,
күнделікті өмір ... ... ... ... ... ... мен дамуында оның басқа елдер әдебиеттерімен байланыстарының мән-
маңызы ерекше. Әдеби ...... ... деңгейдегі өсу
жолдарына, түрлі ұлт ... ... ... ... ... ... ... ғасыр басында жаңадан толыса бастаған қазақ әдебиетінің барынша
дамуына оның басқа ұлт әдебиетімен байланыс жасауы игі ... ... ... сөз ... ... ... ... өзге халық әдебиеттерімен
рухани алмасуының, әсер-ықпал көріністерінің орны ерекше. Бұл ... ... ... мен ... ойымызды нақтылай түседі.
Алайда, бұл еңбектердің дені қазақ әдеби байланыстарын бір ғана ... ... ... контексінде алып қарастырды. Атап айтар
болсақ, қазақ-орыс ... ... ... Ш.Сәтбаеваның, Б.Мамыраевтың еңбектерін, қазақ-қарақалпақ,
башқұрт, татар әдеби байланыстарына ... ... ... ... неміс, ағылшын, француз елдері арасындағы
әдеби байланысқа Ө.Күмісбаевтың, А.Түсіпованың, М.Маданованың еңбектері
сөзімізді дәлелдей түспек.
Ал, оның ... түбі бір, тілі ... ... ... жақын түркі
халықтарымен рухани алмасуы жанама түрде ғана сөз ... ... ... «Қай ... болмасын сөз өнері
жағынан дамуында ... ... сол ұлт ... ... жая ... ... ықпалының күшеюіне септігін тигізіп, бірін-бірі құрметтеп,
достасуына дәнекер ... Қай ... ... да ... ... қарым-
қатынассыз толық кемеліне келе алмақ емес.
Қазақ халқының сөз өнері жағынан даму тарихында оның өзге халықтармен
әдеби ... ... ... ... ... Бұл ... басталып, профессионалдық әдебиетімізбен бірге жасасып
келеді»,– /1,3/ деген ... ... ... ... әдеби
байланыстар мәселесі екенін нақтылай түседі.
Тақырыптың өзектілігі. Ешбір ұлт әдебиеті жеке күй ... ... ... Қай ... сөз өнері ... ол ... ... ... қарым-қатынаста, өзара байланыста өсіп, өркендемек.
Тіпті әрбір ұлт ... әлем ... ... үлес салмағы да осы
байланыстар барысында және әдебиеттерді ... ... ... ... ... мен ... анықталары анық. Бүгінгі
күні өркениет өрісіне ... ... ... ... ... байытуда сөз
өнері шешуші рөл атқарады десек, бұл деңгейден ... оның ... ... ... орны айрықша екені біршама айтылып та,
жазылып та жүр. Алайда, көркем сөз қайраткерлерінің шығармашылықтарын қазақ-
өзбек ... ... ... тұтас алып қарастырған, әрі нақты
зерттеу жұмыстарын жүргізген еңбек жоқ деуге де ... ... ... екі ... аралығында Ресей империясы
аймағында өмір сүріп, тағдыр талайы сәйкескен, түбі, діні бір, ... ... ... ... процеске орай өзара тығыз қарым-
қатынастар жасағаны байқалады. Демек, қазақ және өзбек ... ... ... ... ... ол елдердің мәдениет пен әдебиет саласындағы
жетістіктерін, ... ... аяқ ... ... әрі рухани
алмасулар негізінде қарастырмау ... ... Осы ... қаламгерлерінің
шығармаларына салыстырмалы ғылыми талдау жасап, уақыт талабына сәйкес
туындаған, генетикалық, ... ... мен ... сабақтастығы
негізінде жазылған туындылардың тақырыптық, жанрлық ұқсастықтары мен сюжет,
идеялық мотив сарындастығын ашып ... ... ... ... ... ... пікірі ойымызды айқындай түседі:
«Қазақ әдебиетінің бай кең, ... ...... ұлттық
мәдениетінің өркендеген, көркемдік дамуының дәреже-деңгейін, ... ... ... ... ... Бұл ... ... тарихына бойлай отырып, ішкі заңдылықтарын ашу, халықтың әр
кезеңдегі қоғамдық өміріне, ... ... ... ... зерттеу –
әдебиеттану ғылымының басты міндеті» /1, 164/. Осы тұрғыдан келгенде ұлттық
әдебиетіміздің тарихында аса бір күделі кезең – ХХ ... ... ... ... пен өзбек ұлыстарының түп, дін, тіл ... ... және ... ... ерекше көңіл аударылды.
Сонымен, ХХ ғасырдағы қазақ және өзбек халықтары әдебиетіндегі өзара
байланыстар барысы сол кезеңнің ... ... ... ... мүмкіндік
береді. Өзбек халқымен әдеби, мәдени үрдісті жалғастыруда қазақ ғалымдары
да үлкен күш ... ... ... ... өзбек әлеуметіне өздерінің
шығармаларын ұсыну, олардың шығармаларын қазақ ... ... ел ... үңілу, көркем шығармаларымен алмасу, ... ... ... ... өз ... ... жоқ.
Әдебиеттердің өзара қарым-қатынасы көп қырлылығымен ерекшеленеді.
Мысалы, сарындас әдеби ағымдар ... ... ... идеялық-эстетикалық
бағыт-бағдары ұқсас қаламгерлер өзара үндестік ... ... ... ... ... белгілі бір жанрдың қалыптасып, өріс жаюына әрі
жаңа және ескі поэтикалық формалардың ... ... игі ... жасайды.
Сонымен, әдеби қарым-қатынас формаларына ... үлгі ... ... ... ... салу ... образды
ұқсастық (образные аналогии) және тағы басқалар жатады /2, 10/.
Жалпы, әдеби байланыстың негізгі факторы – ... яғни ... ... ... негізінде жүзеге асады. Бір халық пен
екінші халықты жақындастыратын да, достастыратын да, туыстастыратын да ... ... мен ... өнері. Өздерінің жазуы, сызуы,
әдебиеті, мәдениеті, өнері, тарихы арқылы қарым-қатынас ... ... ... ... ... жанрдағы шығармалар бір тілден екінші
тілге ... ... ... ... ... ... ... – бір ұлтпен екінші ұлтты, бір халықтың әдебиетімен ... ... ... байланыстыратын, жақындастыратын,
туыстастыратын, достастыратын және ана ... ... ... байытып,
тіліміздің өткірлігін, икемділігін, үйлесімділігін, бейнелеу қабілетін
арттырып, жалпы, ... ... ... ... Бірақ аудармаға
бұлай бір ауыз сөзбен анықтама беруге ... Оның ... ... мен ... ауқымы өте кең. Зерттеушілер аударманы «аударма ... ... ... ... ... ... деп ... осыған
байланысты әртүрлі анықтамалар береді.
Кейбір зерттеушілер «аударма – бір тілде ауызша айтылған ... ... ... тыңдаушыға, оқушыға екінші тілде, яғни оның ана
тілінде түсінікті етіп жазу, аударма өнер – ... өмір ... ... ... себепші болып отырған елеулі күштердің, идеология
майданындағы зор құралдардың бірі, халықтар достығының ... /3, ... ... ... ... – сан қырлы, күрделі де қиын, жұмбақ та
астарлы әрі ... әрі ... ... көп ... ... ... қандай да бір мәдени, ... ... ... ... ... ... ... зор. Ел
мен елдің бірін-бірі тануына, одан әрі мәдени байланыстарының дамуына
ұласқан ...... де ... өнер» /4, 3/ деп анықтама берген.
Осындай анықтамалардан аударма тек әдеби, мәдени коммуникацияның ғана емес,
саяси, ... ... ... да ... ... екенін
аңғарамыз.
Қазақ әдебиетінде аударма тәжірибесі ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... орыс классиктерінің шығармаларымен қатар
әлем әдебиетінің шығармалары аударылды, яғни әлем ... ... ... және ... әдебиеті арасындағы аудармашылық байланыс ... ... ... ... ... кейін бұл байланыс
айтарлықтай дамыды.
Б.И.Дуанина өзінің ... ... ... ... ... ... атты ... диссертациясында: әдеби байланысты ішкі
шығармашылық байланыс және сыртқы ... ... деп ... бөледі,
сыртқы байланысқа шығармашылық байланысты – кездесулер, әңгімелер,
жазушылар ... ... ішкі ... негізгі түріне – көркем
аударманы жатқызады /5, 62/. ... пен ... ... ... ... байланыстың екі түрі де бар десек, артық айтқандық емес. Екі ел
ақын-жазушылары кездесулер ұйымдастырып, сұхбаттар ... ... ... да ... ... ... ... Ғ.Мустафин, С.Бегалин,
Т.Жароков, Т.Молдағалиев, Т.Өтебаев Ғали Орманов, Ғ.Мүсірепов т.б сияқты
бір топ ақын-жазушыларымыз өзбек халқының Айбек, ... ... ... А.Мұхтар, Ш.Рашидов, Міртемір т.б ақын-жазушыларымен шығармашылық
жағынан тығыз байланыста болған.
Қазақ және ... ... ... байланыс екі жақты болған,
яғни, қазақ тілінен өзбек тіліне және өзбек тілінен ... ... ... ... ... ... Аударылған шығармалар проза
саласын, поэзия, драма, фольклор салаларын толық қамтыды.
Әдеби байланыстар және аударматану саласы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... еңбектерін ерекше атауға
болады. Бүгінгі ... ... ... ... өзекті мәселелердің
біріне айналып отыр. Бұл елімізді әдебиет, мәдениет саласы ... ... ... ... бір жолы деп есептеуге болады. Қазақ-өзбек ... ... екі ... ... ... мен мәдениетін таниды.
Мұндай байланыс тек қазақ пен өзбек ... ... ғана ... бүкіл
дүниежүзі халықтары арасында болу керек деп ... ... де ... ... ... деңгейі. Зерттеу объектісі болып отырған қазақ және
өзбек әдеби байланысына арналған ғылыми еңбектер мен мақалалар жеткілікті.
Олардың қатарына ... ... ... ... ... ... компаративистики», Мамыраевтың «Казахские
литературные связи начала ХХ ... атты ... ... мен ... байланыстар туралы», С.Мұқановтың «Туысқан әдебиетер туралы»,
Қ.Нұрмахановтың ... ... ... ... ... «Достық жырлары», «Мұхтар Әуезов және өзбек әдебиеті», ... ... ... ... ... ... ... М.Машақовтың
«Әдебиеттер достығы – халықтар достығы» А.Аханбайқызының «Көңіл ұйығын
іздеп ... ... атты ... ... ... Аты
аталған еңбектерде, негізінен, қазақ-және өзбек әдеби ... ... ... қай ... қандай шығармалар аударылды, екі
жақты байланыс қай деңгейде ... ... ... ... ... сияқты мәселелерге баса назар аударылған. Сондай-
ақ, ... ... ... ... ... ... Алматы,
Ташкент қалаларында түрлі ... ... ... ... ... мен ... М.Әуезов, С.Мұқановтар бастаған бір
топ алыптар шоғыры өзбек әдебиетінің ақын-жазушыларымен әдеби байланыста,
мәдени, ... ... ... ... екі ... ... біразы кітап болып шықса, ал кейбіреулері ... ... ... Екі халық арасындағы әдеби байланыстардың дамуы мен бағыт-
бағдарын анықтау, ... ... ... әсер-ықпал
көріністерін бағамдау басты мақсат болып табылады. Осындай ... ... ... ... ... ... жанрында қазақ әдебиетінен өзбек әдебиетіне ... ... ... баса ... ... Өзбек әдебиетінен қазақ әдебиетіне аударылған шығармаларды және
олардың аударылу ерекшеліктерін анықтау;
... ... ... әдебиетінен өзбек әдебиетіне аударылған
өлеңдердің ерекшеліктерді анықтау;
– Өзбек әдебиетінен қазақ ... ... ... және ... ерекшеліктерді және басты тақырыптарын анықтау.
Зерттеудің жұмысымыздың дерек көздері ретінде әр ... ... ... ... шығармалар, баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... ... ... Г.Қ.Қазыбектің, Қ.Алпысбаевтың,
Ә.Сатыбалдиевтің еңбектері пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық және методологиялық негіздері. Диссертация
тақырыбы қазақ және ... ... ... ... ... және
өзбек әдебиеттерінде қандай жанрдағы шығармалар аударылғандығына баса назар
аудардық. Қазақ әдебиеті өзбек әдебиетінен басқа қай ... ... ... ... білу үшін ... ... Ә.Тарақтың, ... ... ... ... ... сүйеніп,
зерттеу тақырыбына қатысты ой-пікірлер, теориялық тұжырымдар басшылыққа
алынды. Бұдан ... ... ... ... ... ... ... пайдаландық.
Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысын жазу үшін салыстырмалы-
салғастырмалы, жүйелек, ... ... ... ... ... ... ... Осы уақытқа дейін қазақ әдебиеті мен
орыс, ... ... ... ... ... халықтары, татар
әдебиеттерінің ... ... ... ... ... Осындай
әдебиеттерге сүйене отырып, қазақ әдебиеті мен ... ... екі ... ... ... ... қай жанр ... шығармалар
көп аударылғанын жан-жақты қарастыруға тырыстық.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және тараушалардан,
қорытындыдан және ... ... ... ... ... ... ... ШЕБЕРЛІГІ
Қазақ және өзбек әдебиеттерінің байланыстары туралы зерттеу жұмысын
қолға алғанда алдымен «әдеби байланыс» ... ... ашып ... туындайды. Бұл ұғым, әрине, көп жылдар бойы кеңестік ... ... ... және туысқан елдер арасындағы әдеби байланысты сипаттап
келгені мәлім. Әдеби байланыстарды жақындату арқылы бұл елдердің татулығын,
сондай-ақ сөз ... ... ... ... ... ... ... сипатынан гөрі саяси сипаты басымдау болды. Дегенмен, бұл ... ... ... арқылы рухани ... туыс ... ... ... кәсіби тұрғыдан зерттелуіне мол
мүмкіндік жасалғанын айтуға тиіспіз. Кеңес ... ... ... ел ... ... ... ұмтылған шақтағы экономикалық қиындықтар бұл
тақырыпты зерттеуге кедергі келтірді. Әдеби байланыстарды ... ... ... ... ... ... ... бұл елдердің
бірқатары еңсесін тіктегеннен кейін әдеби байланыстарды зерттеу жайы ... ... ... бола ... да бұл игі іс ... ... ... уақыттан бері қолға алына бастағанын айта кеткен жөн.
Алдымен аталған ... ... ашып ... ... ... де бұл ұғым ... ... ... ... ... Мысалы, академик З.Ахметовтің басшылығымен
құрастырылған «Әдебиеттану. Терминдер сөздігі» деп аталатын кітапта: «Әдеби
байланыстар – ұлттық ... ... ... ... жалғастығы,
ықпалдастығы. Әдеби байланыс нышандары жазушының қалыптасқан әдеби
дәстүрлерге ... ... ... ... ... ... типологиялық ұқсастықтан туындайды» /6, 62/, – деген ... Бұл ... ... бір, ... ... ортақ елдердің
әдебиеттерін генезистік сипатына үңіле отырып, зерттеу ... Бұл ... ... ... ... бағыт-бағдарына да
бұлжымас желі болды.
Осы анықтаманы «Қазақ әдебиеті» энциклопедиялық жинағындағы ... мен ... ... әлеміндегі рухани алмасулар –
көркемдік дамудың бұлжымас заңы. ... ... ... ... ... мәдени, әдеби байланыстардың өзіндік тарихы, бай
мазмұны бар... Қазақ сөз өнерінің ... ... ... ... ... негізі ғасырлар қойнауында жатыр» ...... ... ... ... Көне ... ... алатын қазақтың сөз өнері өзінің даму жолында қаншама халықтың
әдебиет ... ... ... баршаға белгілі. Сол тоғысулар
бүгінгі күні «әдеби байланыстар» деп аталып, санаға берік ... ... ... ... ... ... ... үні
басымдау келесі сипаттама да бұл ұғымды өзгеше қырынан танытады: «Әдеби
байланыс – ... бір ұлт ... ... да әлем ... әдебиетімен
қарым-қатынасы. Әдебиет әлеміндегі рухани алмасулар – ... ... ... ... ... ... ... даму деңгейі сол
кездегі әдеби байланыстың да бағыты мен көркемдік рөлін анықтайды» /8, 62/.
Өз дәуірінің саяси бағдары тұрғысынан ... бұл ... ... ... ... Ұлт ... өзі қатарлас өмір
сүріп отырған ... ... ... ... ... дау
тудырмайды. Көрші ел әдебиеттерінің бір-біріне ықпал етіп, бағыт-бағдарын
түзейтіні, белгілі бір қарым-қатынастар ... ... ... ... және орыс ... ... зерттеу
барысында белгілі бір тұлғалар арасындағы сабақтастықты ... ... ... ... ... ... ... Бірқатар ғалымдар
қазақ әдебиетінің Еуропа әдебиеттерімен ... ... ... ... ауқымда қарастыруға ден қойды. Бірсыпыра
еңбектер Еуропада ... ... ... ... ... ... ... үйлесетін тұстарын, әдеби қарым-қатынастардың мәселелерін
жан-жақты талдауға арналған. Сондай-ақ, біраз ... ... ... іргелі елдер әдебиеттерімен байланысын жете зерттеп, салмақты
ғылыми еңбектерді қатарға қосты. ... енді бір тобы ... ... қазақ әдебиетінің басқа ел әдебиеттерімен байланыстарын ... ... ... ... байланысты белгілі бір тақырыппен
сабақтастыра қарастырған зерттеулер де ... ... ... ... Орталық Азияның аумағына кіретін ... ... ... де біршама дәрежеде зерттелді.
Жалпы, қазақ және өзбек әдебиетінің әр кезеңдегі байланыстары әр
уақытта ... ... ... ... Бұл іске екі ... ... үлес ... Олардың ішінде қазақ пен өзбек халықтарының әдеби ... ... ... ... айналдырғандары да, бұл мәселеге
жанамалай атсалысқандары да бар.
М.Горькийдің кеңес жазушыларының І ... ... ... республикалардың мәдениетімен тығыз байланыс орнату мәселесін
ақындардың, жазушылардың, тәржімашылардың алдына қоюы, ... ... ... ... кейін әдебиет майданында үлкен ізденістер
басталды десе де ... ... ... ... ... ... өнер ... әдебиетшілерінің арасында да кеңінен қанат жайды.
Осы уақытта ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен орта Азия мемлекеттерінің бір-бірімен
байланыс орнатуы үшін өлең құрылымдарының ... ... ... назар аударуға, басқа тілдерді оқып-меңгеруге,
әдебиетін, салт-дәстүрін, этникалық және тарихи-мәдени дәстүрлерін ... ... ... ... және өзіндік даралығын сақтауға және
т.б. тиіс болды.
Қазақстандық мерзімдік басылымдарда барған сайын көркем ... мән ... ... ... «Әдебиет майданы», «Әдебиет және
искусство» және т.б.).
Көркем аударманың теориясы мен ... үшін ... ... ... ... мақалалары танылды, онда ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған
еді.
Сонымен қатар түпнұсқаның аудармаға қатысты ... ... ... ... ... ... ... ғалым Мұхтар
Әуезовтің мақалалары жарыққа шықты. М.Қаратаев өзінің ... ... ... ... ... тың ойлар айтты.
С.Куспанов «Абай поэзиясының орыс тіліне тәржімалануы» атты еңбегінде
Абай шығармаларының орыс тіліндегі аудармаларын талдап, оның ... ... сыни ... ... аударма тілі толықтығының сұрақтарын
қарастырады /9/.
Адамзат аударма арқылы араласып-құраласады. Біз өмір ... ... ... ... бір ... ... адам тіршілігінің кез келген
қимыл-қарекеті өзінше шағын жүйе екендігі, онсыз ... ... ... ... ... ... ... да коммуникацияның өз
жүйесі, яғни трансляторы болуы керек. Тілдер ... ... ... ең ... ... – аударма. Бұл тұрғыдан
қарағанда аударма адамзатты біріктіріп тұрған ... бірі ... ... ... – кең ұғым. Зерттеуде тек көркем аударма, соның ішінде
поэзия ... ғана сөз ... ... ... ... ... ... нақты өлеңнің ғана аудармасы емес, “стихотворный
перевод”, яғни жалпы өлеңмен ... ... ... ... ... қолданылып тұр.   
Көркем аударма – аударматанудағы ең бір ... де ... ... ... ... теориясы тұрғысынан көркем ... ... ... дербес пәні ретінде қарастыруды ұсынатыны тегін
емес. Олай ...... ... ... белгі-сипаттарының
лингвистикалық және мәдениеттанушылық қырлары аударманың өзге ... ... ... көрінеді. Ал поэзия аудармасында тәржімешіге
мәтінді өзінше ... ... ... ... жауапкершілік
жүктелетіндіктен, аудармашыдан лингвистика мен аударма теориясы саласында
жеткілікті дайындықпен қатар, әдебиетшілік, ... ... да ... ... ... – бір ... жазылған шығарманы басқа ... ... ... ... ... ал көркем аударма теориясы, іс
жүзіндегі жанды тәжірибені зерттей әрі жинақтай келіп, осы ... ... ... қайта әкелудің сипатын, сондай-ақ аударманың алдына
қойылған міндетті орындайтын құралдардың сипатын ... ... ... ... аударманың бір-біріне кереғар екі ... ... ... ... ... дәл ... ... тұрғыдан толыққанды болмауы да мүмкін, сонымен бірге көркемдік
тұрғыдан толыққанды шығуы, алайда, түпнұсқадан ... ... ... ... да ... Осы екі ... басын қосып, аударманың аңсар тұтарлық
үлгісі сөзбе-сөз дәл әрі көркемдік тұрғыдан ... ... ... деп ... ... ... қиындығы жоқ. Бірақ аудармашы аңсар
тұтатындай ... ... ... ... іс жүзінде мүмкін емес: нақты бір
ойды жеткізу үшін екі тілдің әрқайсысы ... ... ... қолданады.
Мәтінді аудару барысында сөзбе-сөз дәлдік пен көркемдік кемелдік ... ... ... ... ... Мәселені шешудің диалектикалық жолын іздеуге
тура келеді» /10, ... ... ... ... – басы ашық жай. ... жағын
былай қойғанда, кез келген аудармашы (бүгінгі заман аудармашыларын айтамыз)
өз ... ... ... ойлайды. Ал ненің жариялануы, ненің
жарияланбауы, көбіне-көп, ненің қажет етілетіндігіне байланысты. ... ... ... ... прагматикалық тұрғыдан десек те, ... ... Әр ... әр ... аудармаға әр түрлі ақындардың таңдалатыны
сондықтан.  Жаңалықтар да көбіне қоғамдық сұраныс соны қажет ... ... Бұл ... тағы бір қыры ... ... ... ұлт
әдебиетіне қажет болуға тиіс. Өзіңде бар нәрсені өзгеден іздемейсің. ... ... оның ... ... сергек сезінуінен, оқырманның
нені қажет ететінін дәл болжай білуінен де көрінеді.
Бүгінде бүкіләлемдік бәсеке қалыпты ... ... ... ... ... қозғау салмай қоймайды. Қазақ тілінің сол бәсекеде шыдас
беруі үшін оның мол мүмкіндігін дәйім дәлелдеп ... ... ... бір ... ... ... ... әлем кітаптан бетін әрі бұрып бара жатқан мына
заманда бізде бөлекше құбылыс бой ... ... екен деп үміт ... ... ... ... Мұхтар Әуезов айтатын әдебиет әдебиет үшін деген талапты
да еске ... ... ... Бұл ең ... тіл өнерінің аударма саласында
байқалса тіпті жақсы. Қазіргі аудармалар ең алдымен қазақ ... ... үшін ... керек. Аударма кітаптар арқылы қазақ ... ... ... ... ... ... тиіс. 
Аударма дегеніміз – бір тілде ауызша айтылған ой-пікірді, ... ... ... ... ... тілде, яғни оның ана ... етіп ... Бір ... ... ... аударылып жазылған немес
баспадан басылып шыққан ... ... және ... ... ... ... деп
аталады.
Аударма туынды – көркем әдебиеттің егіз туған сыңары, бұлар екі ел сөз
өнерінің рухани қазынсына айналады.
Аударма ...... ... ... тіршілік-әрекеті бір
адамзат қоғамындағы аса маңызды, шартты құбылыс.
Аударма – ұшан-теңіз өмір ағысының бүкіл процесін ұштастыруға ... ... ... ... ... ... – идеология майданындағы зор құралдардың бірі. ...... ... ... ... ана тіліміздің сөздік қорын ... ... ... Аудармашы жеке сөздерге балама іздеу арқылы ана
тілдің ... ... ... сапырып, ішіндегі асыл сөз байлықтарын ... ... ... бара ... көне ... қайта жаңғырып,
қазіргі жанды әдеби тіліміздің қорына жаңа сөз ... ... ... ... жатады. Аударма қызметі жаңа сөздерді тілімізге ... ... күн ... ... ... ... көп еңбектер олардың
қолданылу аясын кеңейтіп, қолдану нәтижесінде тұрақтандыруға халықтың ... тіл ... ... сол сөздің ұғымдық шегін қалыптастыруға себепші
болады.
Аударма мәдениеттілігінің ... ... ... ... өсуіне және оның өзіндік дәстүрлі сипатын ... ... ... шығармашылықтың өзгеше бір саласы болып табылады.
Шығармашылықтың бұл түрінде өзіңдікі өзгемен ... ... ... ... жасалғанды жаңадан қайта жасау, өз әдебиетінде ана
тілінде жаңа қорлар ашу және жаңа тың ... ... ... ... ... біз ... ісімен байланысы бар адамдардан әлемдік мәдениет үшін
көркем ... ... мен ... ... ... деп ... бір ... түпнұсқа деп жауап қайтарары даусыз. Аудармаға деген ... мен ... бола тұра біз ... ... көреміз. Аударма
әдебиетті қосымша әдеби құбылыс ретінде қарап, көркемдік сапасы мен әсері
жағынан түпнұсқамен ... ... деп ... ... де, ... алмастыра алады. Қазіргі мәдни алмасу дәрежесіне сай, қандай да
бір ұлттық мәнді көркем туынды екінші бір ... ... ... сол ... ... ... ... мәдениетінің қазынасына айналады. Ал
«аударылмаған көркем шығарма өз ... ... бір ... өмір ... ... өте келе ұмытылады, әдебиетінде айтарлықтай із қалдырмайды» ... деп ... ... ... және ... атты ... да, ... жалпы адамзат атаулының танымдық-рухани алмасуы
нәтижесінде мәдениет пен өркениеттің дамуына, адам баласының ... қол ... ... ... апаратын жол секілді.
Көркем шығарманың әлем әдебиетіне енуі аудармасыз мүмкін емес болса,
аударма да ... ... ... бұл екі ... ... тек ... ... Егіз көркем туындының қайсысы маңызды ... ... ... көркем шығарманың қай түрінде болмасын, ол адамзат болмысына
қалай әсер етеді, адамзаттың даму ... ... рөл ... ... ... жөн секілді.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында көркем аударма проблемасы аса өзекті
мәселенің бірі екені дау ... ... /3, ... ... ... ... ... Кез келген туынды автор
қолымен дүниеге келген ... ... Ол ... ... ... ... талантты болар, талантсыз болар – бәрібір, бұрын мұндай шығарма
жазылмаған, енді қайтадан дәл осындай ... ... тағы рас, ... ... ... сол қайталанбас дүниенің басқа тілде қайталанған
нұсқасын жасауы, яғни басқа ... ... ... ... ... ... ұғымының өзі өнердің барлық түрінің ішінен тек сөз өнеріне қатысты.
Кескіндеме, мүсін өнеріне, биге, музыкаға аударма керек емес, ... ... ... да түсінбейтін тілде көріп, ұзын-ырғасын ұғып ... Ал ... ... ... шығарма тек әріптер мен тыныс белгілер
жиынтығы ғана. Оған жаңа өмір ... адам – ... Бір ... ... гүлін басқа топыраққа алып келіп қондыра салуға болмайды. Жалпы, оны
сол топырақтан суыруға болмайды. ... сол ... ... ... жаңа ... жаңа гүл өсіріп шығаруы керек. Жаңа ... – жаңа тіл. ...... жаңа ... көп ... ... ... өзгермелі. Талғам туралы
таласпайды. Өнерге нөмір жүрмейді. Әйтсе де, сөз ... ... ... ... көбірек ықпал жасады, оның адамзат өркениетіндегі алар орны
қандай дегенде алдымен ... бір ... бар: ол – ... ... аударылғандығы. Тәржіменің саны талантқа ең әділ таразы бола
бермейтіні рас. ... ... ... өз ... ... алдымен
пысықайлардың қолы жететіні де рас. Сонда да бұл ... ... ... ... ... шығармаларының шет тілдердегі таралымы
түпнұсқа ... ... он орап ... көп ... ... ... ... байланысты өз шешімін күткен мәселелер әлі де
баршылық. Бүкіл ... осы ... ... ... ... жүздеген монографиялар жарық көре тұра, әлі ... ... ... ... ... ... ... және “аударма
үдерісі” секілді түйінді ұғымдардың өзінің басы ашылмағанын жазады. Тәржіме
– әдебиет аясынан да, жалпы мәдениет ... да ... ... күрделі
құбылыс. Мәдениеттердің үнқатысуы аудармасыз жүзеге аспайтыны әр ... жаңа ... ... ғана ... ... әр ... жаңа ... алып келетіндігінде. М.Бахтин былай деген: ... ... ... ... ... ... ғана өзін толығырақ,
тереңірек таныта алады... Бір ... ... ... ... ... ... ... сырын ашады: олардың арасында сол мәдениеттердің
томаға-тұйықтығы мен біржақтылығын еңсеретін ... ... ... ... ... ұлттық әдебиеттің толыққанды аударма әдебиетінсіз
кемеліне келмейтіні сондықтан.
Қазақ тіліне аударма үлгісі XVII-XVIII ғасырларда келген. Араб-парсы,
шағатай тілдерінен ауысқан, ауызша ... ... неше ... ұсақ
мысал-нақылдар осы пікірдің тиянақты тірегіндей.
Таза қазақ тілінде ... ... ХІХ ... ... ... ... айтқанда, 1879 ... ... ... ... ... ... Бұл орыс ... аудару дәстүрі
еді. 1882 жылы орыс классиктерін Абай аударды. 1892 жылы Ыбырай Алтынсарин
аударған.
Жалпы, ... ... орыс ... шығармаларымен қатар
дүниежүзілік әдебиет классиктерінің де шығармалары аударылды.
Орысшадан ... ... ... аудармаларды шолып өткенде,
қазақ елінің әр қилы мәдени сатысына сай, аудармада алған үш түрлі ... ... ...... ... бұл ... түпнұсқаның тілін, әдеби ырғағын
дәл білмеуден, оригиналдың өзіне тән ... ... ... ... ... көрмеуден туады. Еркін аударма әрбір елдің
балау кезінде, мәдени шеңбердің тар кезінде пайда болады.
Қазақ тәржіме өнерінде ... ... ... ... ... ... ... аудару тәсіліне назар аударылады. Еркін аударманың
алғашқы ретінде белден басып кете берудің мысалдары бізде де ... ... сөз ... ... ... болғандықтан,
оларда түпнұсқаның өлең өлшемі де, сөз саптауы да, тіпті көлемі де өзгеріп
кетіп отырады, бірақ, ... ... ... ойын дәл ұстайды, сөз
түйінін де дәл табады. Жалпы, еркін аударманың ... де ... өз ... қайта сөйлетуге емес, оның айтар ойын жеткізуге күш
салатындығында. Дегенмен, әр нәрсенің өз жөні ... ... ... ... ... кетуі – ерсілік. Бәрі өлшеміне
байланысты.
Аудармадағы екінші тәсіл – ... ... Бұл ... ... ... мол ... болады, соның әуеніне еріп, құлдық
ұрудан шығады. Осыған қосымша ұлы елдің ... ... ... ... ... жаза басудан қаймығады да, әрбір жеке сөздерін де, тіпті
нүктелерін де дәл ... ... ... ... аударма сіресіп
шығады, істеп отырған еңбектерін аудармашылар да, оқырман жұртшылық та
түсінбейтін болып шығады.
Аударманың ... ...... (адекватный) аударма. Бұл ең қиын
түрі: мұны екі ... ... ... ... сол шетел оригиналының ішкі
сырын сарқа түсіндіретіндер ... Оның ... ... ... тіл әдемілігін, сөз қолдану мәнерін қалтықсыз ұғынатындар жасайды.
Осыған қосымша екі елдің (аударушы ел мен аударылатын ... ... ... ... ... ымы-жымы білінбей, тігісі жатығып кетеді. Төл
әдебиет пен аударма әдебиеттің арасында айырма болмай қалады
Аударма ... ... ... ... ... ... ... экологиялық, рухани, ғылыми қарым-қатынасының алмасу
құралы, ел танудың құралы, достықтың, ынтымақтастықтың тәжірибе-тағылым
алмасудың ... ... ... ... ... ... ... үлкен проблема тұрады: бір жағынан, түпнұсқаның «әрпін», рухын
сақтау ... ... ... ... ... ... тілдің
ерекшеліктерін, сол тілді оқуға тиіс ... ... да ... Аудармашы таразының екі басын тең ұстауы қажет.
Поэзияға келгенде де әріпшілдік ... ... ... ... ерекше болатын жайлары кездеседі. Саймасай (эквивалентті) аудармаға
тиісінше көңіл бөлінген. ... ... ... негізгі күш түсетін
тұстарын (доминанттарын) сақтау мақсатында саналы түрде жоғалтуға ... ... ... сөзінің әу бастағы латындық этимонын еске
түсіріп қойған да артық ... ...... ... ... сөз. Яғни,
аудармашы шығарманың оқырманға әсер күшін тең ... ... ... ... ... ... ... негізгі айырмашылығы да
түпкі нәтижеге бағдар ұстайтындығында. “Барабарлықпен ... ... ... ... ... ...... түсіндірме сөздігінде” осылай делінген /13, 46/.
Қай кезде де ... ... ... мен ... ... тығыз байланыста болады. Аударма теориясының ... бір ... күн ... ... ... ... бір
проблемалардың шешімін табуы теорияны ілгерілетеді, соған орай ... дами ...... ... түрі және ... да қаламгер
болғандықтан, суреткер сипатын ашатын нәзік сзімталдық, жіті бақылағыштық,
творчестволық фантазия, интуиция, ... ... сара ... ... ... ... аудармашыларға да тән. Сонымен қатар,
аудармашы даралығы жазушы – аудармашы – ... ... ... ... бастау алады.
Көркем әдебиетті аудару – шығармашылық жұмыс. Ол әдеби тілдің өсуіне,
ұстартылуына ... оның ... ... ... ... ... көп
нәрсені үйренеді /3, 3/.
Аударма – сан қырлы, ... де ... ... та астарлы әрі
шығармашылық, әрі ... ... көп ... ... ... ... да бір ... ғылыми, саяси, экономикалық
байланыстарында, қарым-қатынастарында аударманың тигізетін ықпалы зор. ... ... ... ... одан әрі ... байланыстарының дамуына
ұласқан аударма – қасиетті де қадірлі ... ... ... ... ... ісі қай ғасырда да өз ізін, дәстүрін
қалдырып отырған.
Аударма қазақ даласында атам ... ... ... “тілмаш” деген
сөзінен (тегінде, бұлай деп тілге мәш, яғни сөзге ұста ... ... ... ... /14, 72/. Ұлы ... ... ... арқауы – аударма
десек те артықтығы жоқ. Ал нақты көркем ... ... ... ... Алтын Орда дәуіріндегі аудармалар қатарында Сарай
қаласынан шыққан ақын Сейф ... ... ... ХІV ғасырдың
аяғында аударғаны айтылады. Тұрсынбек Кәкішевтің: “Алтын Орда дәуіріне біз
түгелдей ортақпыз. Ал оның ... ... тілі – ... тілі ... ... ... мен тілі жетекшілік сипатқа ие болғанынан ... та ... /15, 31/ ... ... есте ... жөн. Қазақ аудармасының
бастапқы кезеңдерінде аударма, нәзира, қайта баяндау, еліктеу бір ... ... ... ... ... ... ... танымал
шығарманы жаңа тілде жеткізудің жолдары ретінде қарастырған ... ... ... ... ... ... ... тіл білу
дарындылығы да қазақ зиялы қауымының өркениетке ... ... ... М.Жұмабаев, М.Дулатов, Қ.Кемеңгерұлы,
Ә.Бөкейханов т.б. асыл тұлғаларымыз ... ... ... Бұл ... ... С.Сейфуллин, Б.Майлин, Ғ.Мүсірепов, т.б. айнымас
алыптар тобынан жаңаша қолдау тапты. ... ... ... ... ... ісі әр ... қарқын алды. Бұл уақытта жаңа аудармашылар
толқыны жарқырай көрінді. Танымал таланттарымыз прозада, ... ... ... кеңінен көрсетті. Көрнекті жазушыларымыздың
аудармаға араласуы әдебиетімізді ... ... ... ... ... ... зерттеушілік ой-тұжырымдамалар
бірден өрістеп кетпеді. Рас ... ... ... кейіннен Г.Бельгер, Н.Сағындықова аударма зерттеу ісіне
елеулі үлес қосты. Абай мен ... ...... ... ... керемет тәжірибесі. Абай, М.Әуезов негізін қалаған
аудармашылық мектеп ... ... ... ... ... мен
тәжірибесіне зерттеу жасау, оқулық жазу назардан тыс қалды.
Әдебиетіміздің қайраткерлері әркез көркем аударма мәселелеріне қатысты
ақыл-кеңесін, ... ... ... Кезінде жоғары оқу
орындарында аудармашы ... ... ... көп жағдайда
тәжірибелік ой-пікірлер қағаз бетінде қалды.
Сондықтан да аударма зерттеуші Р.Хайруллин ... ... ... ... ... сүйенген білгір, білікті еңбектер өте қажет» ... ... ... ... ... бұл мәселе ұзақ уақыт өткір
күйінде қалды. Соңғы ... ... ... ... біртіндеп
көріне бастады. Бірақ, нағыз ұлттық аударма ісіне пайда келтіретін, оны
кәсіптік, шығармашылық, өнер бірлігінде ... ... ... ... ... ... ... сезілді.
Кейінгі жылдары кітапханалар әртүрлі саладағы рыс аудармашылары
аударған шетелдік үлкен танымды, ... ... ... монографиялармен,
ғылымның соңғы жетістігіне, жаңа да тың мәліметке, ... ... ... пән ... ... Тіпті аударматану,
аударма теориясы, ... ісі, ... ... ... теориялық
еңбектер орыс тілінде жыл сайын шығарылуда. ... ел ... та, ... ... әлі ... қою шаңында қалғанымыз шындық. Өткен жылы
«Иностранная ... ... ... ... ... ақыны әрі
журналист Х.Закиров «Орта Азияда, оның ішінде Қазақстан мен ... ... ... тән, ... ... ... прозасы да іс жүзінде
жоқ» – деп ... ... ... ... ... мектебінің негізін
қалағанын, М.Әуезов, А.Байтұрсынов, ... т.б. ... ... ... ... драматургия, поэзия аудармасына
үлкен үлес қосқанын білмей, қате ... ... ... ... 1970 ... ... аударма жайлы оқулықтар,
еңбектер, зерттеулер жарыса жарық көрді. Аударма зерттеу ... ... ... ... ... Балтық бойы халықтары кеңестік ... да ... ... ... ... кемшіліктерді атамағанда, өзге халықтар
әдеби шығармаларын ... ... ... зергерлігін
байқатты. Басқалардың әдеби қазынасын аударуда ар-ұятын, жанын салды. Орыс
аудармаларында, басқа ұлт ... ... ... ... ... қысқартылып, мәтіні, мағынасы түбірімен өзгеріп,
«анайылық» пен «жабайылыққа» түсіп жатқанда үнсіз қалдық. Жақсы ... ... ... ... ... ... үйренуге сондай
бейімбіз, өзіміздің тілді, қадыр-қасиетін тануға келгенде өзгеден кейінбіз
/4, 3/.
«Әдебиет өз тілінде, ұлт көлемінде өсумен ... ... да ... ... жақсы шығармаларын ұдайы қосып алып, байып отыратыны бәрімізге
белгілі. Біздің қазақ ... де ... ... ... ... жатқаны да, бұл жұмыстың өте кең алуы да ... Бұл ... ... бір белгісі. Жазба әдебиет тілдің баюына,
өсуіне, қалыптасуына көп қызмет ... ... ... ... ... ... үйренумен қатар, кітаптан, газет-журналдардан, радио, теледидардан
үйренеді. Әдебиет тілі көпшілікке ... ... ... ... ... өте жауапты қарап, Маяковскийдің тілімен айтқанда,
кейде «бір сөз табу үшін мыңдаған тонна сөз рудасын» ... ... ... қарағанда, аударма әдебиетінің тілі осы жоғарыда айтылған талапқа
сай келе ме? Бұл ... ... беру үшін ... төл ... мен ... ... ... қарасақ, біраз нәрсені аңғарамыз. Сонда аударма
тілі мен төл ... ... көп ... ... ... ... ... тілі неғұрлым жатық, қазақ тілінің заңдарына сәйкес, ұғымды
келсе, аударманың сөйлемдері іркіс-тіркіс, ... ... ... ауыр болып келеді де, аударма екені бесенеден белгілі болып тұрады.
Мұның себебі неде?
Әрбір аудармашының ... ... ... ... ... ... екі ... бар сияқты: біріншіден, біз орыс тілінен аударғанда, орыс
тілі мен қазақ ... ... тән ... ... ... сөз
тіркестерінің әр ұлттың өзіне сәйкес калыптасу түрлерін ескермей, біріне-
бірін ықтиярсыз бағындыруға тырысамыз, яғни дәл ... ... ... ... дәл ... керек. Бірақ та дәл аудару дегенді мағына
жағынан дәл аудару деп ... осы ... ... керек» /16/.
Аударма теориясының басты кемшіліктерінің бірі жоғарыда айтылғандай,
жақсы, үлгілі аударма тәжірибелеріне жеткіліксіз, үстірт зер ... ... қана ... ... ... Ал, ... ... аудармаларды бүкіл егжей-
тегжейіне жете жан-жақты талдау аса мәнді шарт, талдағанда, шығарманың
идеялық, ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның ырғақтық, үндестік, шумақтық, ұйқастық, нәзік
ұтымды тетіктерін авторының сөз өрнегіндегі өзіне тән ... ... ... аударма өнерінің бұрын-соңды аударма істерінен мүлде
басқаша екендігін дәлелдеу әбден керекті ... Бұл ... ... ... аударма өнерінің ең таңдаулы жетістіктері арқылы
түйіндеуге болар еді.
Аудармада сөздің жас айырымына қарай өзгешелігі, бала мен ... мен бала ... ... ... ... ... жағдайларды
кездестіру де қиын. Өте қынжыларлық бір жағдай – ... ... ... ... ... сөйлем кестесінің гүл көріктері, прозаға
берілген өлең ... ... ... бәрі де ... тыс ... бір ... үшін ... әдейі ойлап шығарған, халық мақалынан мүлде
өзге, тың нақыл сөздер де ... ... сөз ... ырғағы, әуені
сезілмейді, көптеген шебер жазушылардың шығармаларындағы сөз ойнақылығы да
өшіп кетеді.
Ұлттық көркем ... ... орыс ... ... әсерсіз, сұрқой пішіндеріне қайран қаласың. ... ... ... ... ... қырлы, әсері, екпіндіктерінің
орасан мол ... ... ... ... ... ттіпті
дерлік сыбаға алынбайды, пайдаланбайды. Бұл өкініштің бастысы сол, ... ... ... ... ... олақ ... ... әлгі бір жолма-
жол аударма (подстрочник) дегеннен аударылады, бұл - өзі өзге тіл ... ... ... берекесіз дәнекер. Бұлардың еңбектерінің ... – олар ... ... ... ... ... ... бере білді.
Түпнұсқаның негізгі қасиетін осылай көрсеті арқылы олар үздік ... үнін ... ... ... ... ... ... шешу арқылы олар бір кезде Тургенев, Гоголь, ... ... ... ... ... ие ... «Аударма бізге неғұрлым аударма
болып көрінбей, ... ... ... ... көрінсе, онда оның соғұрлым
тамаша болғандығы» деген Тургенев. Белинский аударма «автордың өзі ... ... ... ... ... ондай етіп аудару үшін художник
болып туылу керек» деп талап еткен.
«Бұл секілді аудармалар ... ... ... ... ... т.б. бола тұра олра шын ... ... Бұл біз аудармашы-автордың
жақсы орыс жазушысы екенін, оның өзіндік ... ... ... ділмар сөздің шебері екенін білеміз, солай бола тұрса да, ол
аударылатын шығарма авторының стиліне өз ... ... ... бұл ... негізгі шығарма авторының тіл ойлау дүниесіне айрықша
ықтият болып, ... зер ... Ол ... сол ... бар ... алып кіріседі. Шығармада суреттелетін ... ... ... ... ... терң ... алады. Әрі үлкен жазушы,
ірі ... ... ... ... ... бұл секілді игіліктер, бір
өкініші, өте сирек кездеседі» /17/.
Басқа тілде түпнұсқаның ұлттық ... ... неше ... ... ... ... бұл ... қалыптасқан, орныққан дәстүр жоқ, бір-біріне
қарама-қарсы келетін қағидалар ғана кездеседі.
Вергилийдің «Энедидасын» орысшаға аударғанда, В.Брюсовтың сәтсіздікке
ұшырағаны ... ... ... ... ... ... ... барынша күш салып бақты. Соның ... ... дәл ... ... өте ыңғайсыз, ауыр болып шықты. ... ... бр ... ... ... тілдің синтаксистік
шеңберіне сыйғызамын, соның ырқына көндіремін деп талпынудың жемісті нәтиже
бермейтінін дәлелдеді. Демек, түпнұсқаның ұлттық ерекшелігін ... ... ... ... ... бермейді екен.
Орыс тіліне ұлт ақын-жазушыларының шығармаларын ... ... жоқ, ... ... ұлт ... анық ... ... ұлттық көрік беретін сөздерді аудармай, сол күйінде беру ... ... ... ... ... ... поэмасын аударған
П.Железновтың әдісін дұрыс деп тапқан жөн. Ол «ақсақал», ... ... ... ... және т.б. сөздерді, қазақтың тұрмыс-жайына
байланысты ұғымдарды сол күйінде алып, оларға орысша түсінік ... ... ... көрік, ерекше бояу, көз тартар сипат беріп ... ... ұлт ... ... беру ... ... Экзотика – ұлт ерекшелігі емес, оған мүлдем жат нәрсе.
Кейбір аудармашылар осы жайды ескермейді.
Аудармада ұлт ерекшелігін мүмкіншілігі ... ... үшін ... ... ... деп ... жазушыдай зерттеп білуге міндетті. Сонда
ғана оның еңбегі ... ... ... ... ... орысшалап жүрген аудармашылардың көбісі халықтың ... ... ... ... ... ... ... басқан емес. Аудармалардың
шектен тыс болып шығуының басты себептерін ең алдымен осыдан іздеу керек»
/18, ... ... ... ... да ... ... ... Тек
соңғы төрт, бес жыл ішінде ғана 300-ден аса ... ... ... ... ... республикамыздың баспа орындарында 5.000000-ға жуық
данамен басылып шықты. Аударма әдебиетіміздің ішінде Пушкин, Лермонтов,
Гоголь, ... ... ... ... ... Островский,
Горький, Мяковский тағы басқалары сияқты орыс ... ... ... ... ... ... Свифт, Дефо, Сервантес, Марк
Твен сияқты батыс-еуропа классиктерінің шығармалары да ... ... ... ... ... ... мен ... республикалардың ақын,
жазушыларының да шығармалары ... ... ... ... дені ... ... ... суреттейтін маңдай алды
шығармалар. Кеңес әдебиетінің Алексей ... ... ... Фурманов,
Макаренко, Николай Островский, Павленко, Гайдар, ... ... ... ... ... Айбек, т.б. сияқты көрнекті жазушыларының
жүзден аса шығармалары шықты. Бұл әрине зор табыс /3, 58/.
Орта Азия халықтарының ішінде ... мен ... ... сан ... созылған өзара байланыстардың терең тарихи
тамырларын, оның әр ... ... сай ... отырған соны түрлерін
саралап, олардың ортақ заңдылықтарын, табиғатындағы елеулі ерекшеліктерін
айқындау, оны бүгінгі күннің ... ...... ... ... отырған баршаға мәлім нәрсе. Бұл барынша құптарлық, қажетті қадам.
Өзбек, қазақ халқының көне дәуірден бері ... ... ... ... ... ... ... салаындағы байланыстары да басқа
республикаларға қарағанда, осы ... ... ... ... ... айырмашылығы бар – екі жайттың бірі – бауырлас та ... ... ... көркем шығармалардың, осы тілдерге арнайы аударылуына
қарайламай-ақ, оларды түп ... оқи ... ... ... Мұның да өзіндік себебі мен сыры бар. ... Орта ... ... ... ... мол қоныстанған жері ... Бұл ... ғана ... ... ... оның ... ... орын тебуінің тарихи тамыры сонау көне ... ... ... осы күнгі ұрпақтарының ірі өкілдері Айбек, ... ... және ... ... ... мен оның көркем әдебиетін тонның
ішкі бауындай жақын көріп ішке тартуы сол көне ... ... ... дәстүрдің қазіргі күнде жедел өсіп, өркендеп отырғанын бүкіл әлемге
паш етуде.
Өзбек, қазақ халқының әдеби ... ... көне ... ... ... даму ... келе ... жанды процесс. Бұған мысал ретінде
«Алпамыс» дастанынынң екі халық тілінде де бір негізде ... ... ... екі ел мәдениетінің тел өскен бесігінің бірлігінен, тұрмыс жағдайының
ұқсастығынан іздеу қажет ... ... ... мұндай әдеби
байланыстылықтың тарихи тамыры есте жоқ ескі ... ... да ... ... ... ... (ұйғыр, татар, түрік, әзірбайжан,
өзбек, т.б.) ...... және ... ... ... ... сабақтастығы заңдылықтары аясында ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік, тарихи
жағдайлардың әртүрлі себептерімен ... ... ... ... ... ... да ұлттық тарихымыздың бір құрамдас бөлігі
ретінде ... ... ... Бұл ... ... Республикасының
Президенті Н.Ә.Назарбаевтың тарихтың жаңа жолындағы ... ... ... үшін ... халықтар бірлігі туралы
айтқан байыпты пікірлерінің тарихи маңыздылығы айқын: «Бізді біріктіретін
жеке бастың қамы ... ... ел ... биік ұғымдар, ортақ мүдделер ғана
біріктіре алады» /19, 80/; «Адам мен ... ... пен ... ел мен ... ең биік дәнекер – мүдде ... «Бұл – ... ... бойы ... келе ... басқа халықтардың, ортақ мүдде жолында
өмір сүру ... да ... ... Қазақ әдебиетінің ХІХ-ХХ және
ХХІ ғасырлар басындағы даму ... ... ... келе ... ... мұраларын бағалауда ұлт мәдениетінің алыбы, суреткер жазушы Мұхтар
Омарханұлы Әуезовтің шығармашылығы және қоғамдық-әлеуметтік қызметі арқылы
әлем халықтарын бағалау ... ... ... ... – көп ... бойы ... ... ата-баблық мекені, біздің
Отанымыз. Байырғы сақ, ғұн, түркі тайпалары ... ... ... осы ... ғана ... ... ... Қазақстанның кең-байтақ
даласы, географиялық кеңістігі ұлттық сөз өнерін құрайтын фольклор мен
әдебиет шығармаларының мазмұны мен ... ... де ... ... ... Қазақстанды туысқан түркі және басқа да халықтар диаспораларының
бірге мекендеп келе ... да ... ... ... және ... ... дамуы да Қазақстанның ... ... ... ... ... мұрасындағы Қазақстан және әлем ... ... ... мол. ... ... эпопеясында Ресей
империясының отарлау саясатының ықпалымен ... орыс ...... болыстық басқару әкімшілік жүйесінің сипаты, озық ойлы
интеллегенция өкілдерімен сыйластық қатынастар – бәрі де ... ... ... ... ... белгілі. Ал кейбір
ғылыми-зерттеу мақалалары да әлемдегі және ... ... ... ... мен ... ... ... Әуезовтің көптеген еңбектері Қазақстандағы және Орта Азиядағы
түркі тілдес және әртүрлі себептермен араласып ... ... ... орыс т.б.) ... ... болып келеді. Әрине, тұрақты сөз
болатын тақырып – ... мен ... ... ... ... ... бейнесі», «Мәңгі жасайтын ақын – Шота Руставели», «Әлішер
Науаи», ... ұлт ... ... ... ... – героическая
поэма киргизского народа», «Киргизский героический эпос - Манас», «СССР
халықтары ... ... ... на ... ... ... ... Азии и Африки в Ташкенте», «Братство ... «О ... ... ... ... Азии и ... в эпохи
социализма», «Әкел достық қолыңды, бауырларым!», «Тагордың кемеңгерлігі»,
«Ләйлі-Мәжнүн», «САКУ-дің оқушылары мен ... ... ... ... ұлы ақыны», «Тарих путевкасын ... ... ... ... жыры – ... тілінде», т.б.
Мұхтар Әуезов - әлемдік өркениет деңгейіндегі дүниетаным ... ... ... ... бұрынғы-соңғы суреткерлердің үздік
туындыларымен иық теңестірген сипаты – дәлелденгені ақиқат. ... ... ... ... ... мазмұны мен пішінін құрайтын
көркем поэтикасын барлық халықтар да жан-жүйе қабылдауымен, эстетикалық
таным ... ... ... Әлем ... және туған ұлтының сүйікті
жазушысы бола білу бақытына, әрине, ... ... ... ... ... ие ... ... әлем халықтарының классикалық
мұраларына арналған мақалалары да оның дарыны мен ізденгіштігін ұштастырған
шеберлігін айғақтайды.
Еуропа, Америка, Азия ... ... ... мен ... ... ... ... жазған мақалалары, очерктері,
классиктер ... ... ... – бәрі де ... жалпыадамзаттық рухани құндылықтар тұғырындағы сипатын
дәлелдейді.
Мұхтар Әуезовтің «Қазақстандағы ұлттар» атты ... ... ... 1930 жылы ... ... ... жеке ... болып
басылған /20, 317/. Еңбекте Қазақстанды ХХ ғасырдың 20-30 жылдары мекендеп
жатқан барлық адам ... ... ... ... «1926 ... ... ... барлық халқы ер-қатыны 6507077 кісі болып, осыдан ері 51,2
пайыз, әйелдері 48,8 пайыз» /20, 33/. ... ... иесі ... ... халықтар диаспораларының «аралас, 20 шамалы ұлт» өкілдері (орыс,
қарақалпақ, украин, неміс, молдава, беларус, еврей, ... ... ... ... түрікмен, дүнген, тәжік) бар екені цифрлы, ... ... ... ... ... ұлт ... басқа
халықтардың республикамыздың аймақтарына географиялық орналасуын сипаттай
келе, олардың мәдени-тұрмыстық ... баға ... ... ... ... әр түрлі. Бірақ та күнкөріс жағынан бір-
бірімен байланысты ... ... ... ... ... ... ұлттардың ғана алдалығы болмаса, басқа ұлттардың бәрінен де бір-
бірінен артықшылығы аз. Бұл ... ... ... ... әлі ... надандығы күшті екені әркімге белгілі. Олардың осы күнге дейін артта
қалуы – ескі ... ... ұлт ... қалған мұрасы деуге болады».
Осындай мемлекет қайраткеріне тән көзқарасы бар қаламгер өмірінің ... ... ... түркі халықтары ақын-жазушылары
шығармашылығының рухани ... ... ... дамуына қамқор
болды. Қолынан келген ықпалды көмегін жасады. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... жолдағы
қадамдарына, талпыныстарына үнемі назар аударды.
Мұхтар Әуезовтің мұрасы – ... және әлем ... сөз ... байланыстарындағы маңыздылығымен ерекшеленеді. Азия, Еуропа,
Америка, Австралия ... ... ... ... ... оның шығармаларына, әлем өркениетіне, жеке адамдар
тағдырына қатысты көзқарастарына жоғары баға берді.
Зерттеуші Е.В.Лизунованың ... ... ... ... ... және Қазақстан халықтары мәдениеттеріне жасаған
ықпалы хақында ... мол, ... ... және ... ... жоғары баға берілген: «...Алдыңғы қатарлы жазушылардың
шығармашылық қадамдары ... ... ... ... ... ... байлығының өркендеуіне және күрестің дамуына әсер етіп,
Шығыс пен Батысты, ... пен ... ... ... ... ... және әлем ... рухани
мәдениетіндегі мәселелер арқылы ұлттық болмысымыздың келбеті айқындалады.
Қазақ және дүниежүзі халықтарының мәдениеті мен ... ... ... ... ықпалдасудың алға қарай атқары бастайтыны анық. Қазіргі
тәуелсіздік уақытында Қазақстанда мекендеп жатқан ... ... ... ... ... т.б.) ... дамуы да осы үрдістер
жолымен жалғасады.
Өзбек, қазақ халқының ғасырлар бойы араласып өмір ... ... ... ... ... ... мен оның әлеуметтік өмірде, күнделікті
тұрмыста ... ... ... дүниесінің бір-біріне өте
жақын болуы қай жағынан қарасаң да, әдеби ... ... ... еді. Осы ... 1960 жылы жазда Ташкент қаласындағы Низами
атындағы пединститутта арнайы өткізілген әдеби кеште сөз ... ... ... ... ... ... қырғыз жастарына:
Қарап тұрсаң түрі бір,
Сұрастырсаң тегі бір.
Сөйлей білсе тілі бір,
Таудан ... күні ... ... үні ... ... ... ... сөзі осы аталмыш шындықты дөп басып көрсете
білген еді.
Әдеби байланыстың ертеде пайда болған дәстүрлерінің уақыт ... ... ... түрленіп, дамып отыратыны әр кезең өзінің соны ... ... ... ... ... айғағы ретінде қазақ ғалымы
Шоқанның өзбек халқының тағдыры мен оның ертеректе ... ... бара ... ... ... ... іші ... жазған пікірлері
немесе ұлы ойшыл Абайдың аузымен берілген зор бағалар аталмыш құбылыстың
іштей ... ... ... ... ... ... мен оның мәдениеті туралы Абай сол кездегі кер
заманның ... ... ... пікірде болғандықтан, «...Өзбектің
екпеген егіні жоқ, шығармаған жемісі жоқ, саудагерінің жүрмеген жері ... ... ... ептілік, қырмызылық, сыпайылық, бәрі солардан
шығады», - деп әділ бағасын берген еді.
Абайдың өзбек ... ұлы ... мен ... ... ... мән беріп, өз дәрежесінде меңгергенін арнайы атап ... ... ... орта ... өз ... ана ... ... санап
кемсіткендерге қарсы келісімсіз күрес ашып, туған тілдің табиғи құқығын
қорғаған, соның мерейі ... болу үшін малы ... ... байлаған күрескер
Науаидың тарихи әрекетімен ХІХ ғасырда шұбарлана бастаған қазақ тілінің
тазалығы үшін майданға шыққан ... ... ... көп ... ... ... «Қазақтың қайдан шыққандығы туралы бірер сөз» деген
мақаласында қазақтың шығу ... ... ... сөз ете ... Бабырнаменің
деректеріне сүйенетін әрі «Өзбек өз ағам» деген халық мақалға ... ... ... екі ... ... туыстығын көрсетуде де ... ... тиек ете ... ... ... ... Абайдың тырнақалды тұңғыш өлеңдерінің бірінде өзбек
әдебиетінің ұлы классигі Науаиды ардақтай атауы, одан ақындық медет ... ... ... ... кезінде-ақ шығыс мәдениетінің қай жағын бағалағанынан
хабар береді. Абай мен Науаидің арасындағы ... ... ... ... ... ... тілдері түсінікті ең жақын ақындар ... ... ... көп әсер ... ... ең ... ұстаз етіп классик
Науаи шығармаларынан үлгі ... - деп ... ... жай ... ... Осы ... қарағанда, біз әлі күнге дейін Науаидың ... ... ... ... оның ішкі ... терең үңіле алмай келеміз.
Абай мен Науаидың арасындағы күрделі ... ... тек ... ғана қарастырылып қоймай, екі ұлы ойшылдың ... да ... ... ... ... уақыт жеткен сияқты.
Науаидың бейнелеу теориясы «ахси-жиһан» туралы көзқарасы мен Абайдың
осы мәселе туралы танымының арасында ... мен ... ... қатты қызықтырады, әсіресе үлкен ойға қалдырады. ... ... ... ... ... бес ... мүшесінің ролін аса
жоғары бағалап, хауасқа («Харнеки захир булуб беш хауас» - ... ... мән бере ... Абай да ... 38-сөзінде «хауаси хамса захири» деп
атап, өзінің өлеңдері мен қарасөздерінде де бұған ерекше ... ... ... ... ой ... ... ... жүрек сезедүр.
деп түйетіні бар.
Хауасты Абай мен Науаи бір ... яғни ... ... сыртқы
сезімдерінің жиынтығы ретінде қарастыратынын көреміз. Дүниетаным туралы
мәселеде хауастың орны ерекше екендігіне екі ... ... мән ... ... ... шындықты білудің өлшемі (критерий) ретінде
қараса, Абай да осы мәселеге осы тұрғыдан ...... ... ... ... сенбеңіз,
Бір іске кез келсеңіз, -
деген сөзінен-ақ аңғаруға ... өз ... ... ... «Сабъай сайер» («Жеті кезбе»)
дастанының негізінде «Жаррақ» атты дастанды жаздырумен ... ... атын ... қоюы ұлы ақынның өзбек әдебиетінің ұлы саңлақтарына
деген ыстық ықыласының көрінісі болса керек.
Әзірге там-тұмдап ... ... ... Сыр бойының ақындары:
Майлы, Молла Мұса, Ораз молла, Молла Мәһді Майликенти, Мәделі мен ... ... ... Тұрмағамбет сияқты өнер саңлақтарының әдеби
мұрасына көз салсақ та, өзбек ... ... ... әр ... ... ... ... шамалауға болады.
Ескі көне түркі тілінің әсерімен жазылған әдебиетпен тікелей байланысы
бар көптеген қазақ ақындарының шығармаларын біз әлі күнге дейін тани ... ... бәрі ... ... ... ... шайыр
деп аталған. Шайыр орыс тіліндегі поэт ... ... ... бір ... Шайыр қазақ ұғымында шығармаларын жазып шығаратын адамдарға тән ... Бұл ... өзі де сөз жоқ ... ... ... дүиесі араласуынан
екендігінде талас болмаса керек. ... ... ... ... ... ... келе ... қазақ ақыны Молла Мәһді Майликентидің
(1868-1924) 1917 жылғы Ташкент қаласында басылған тұңғыш кітабы ... ... ... ... ... ... ... салсақ та, көп
нәрсенің сырына қанығуға болады. Ол өзі туралы «Бар еді ... ... ... (28 бет) – деп өзін тікелей ... ... ... бар.
Өзбекстанда жарияланған он шақты қазақ кітаптарының бірі – осы ... ... ... Бұл ... ... ... ... бір себебі
бар. Өйткені Молла Мәһді ... ... ... өте ... бірге қоғамның езілуші табының мұңын жоқтаушы, жаңалықты ... ашық ... ... ... теңсіздікті ашық көре білген, екі
жақты езілудің сырына да ой жүгірте ... ... ... ... ... ашса ... ... жақта жайы жоқ пайдаланар.
Үш айда бірін екі қып алмаққа
Кедейді бай мойнынан байлап алар.
Штраф салып, ұрып ... ... ... өзін ... нәрсе таба алмаса, сорлы кедей
Астында текеметін саттырады.
Патшалық салыққа кеп салық ... ... боп ... ... ... ... қырғыз баласынан.
Қайратты жақсы жігіт көре алмадым
Нашарларға мейрі кеп, жаны ... ... ... іске ... ... жаман адам жоқ бай, кедейге
Жақпаймын тура сөйлеп туғаныма /21, 68/.
деуінен шайырдың кедейді қанаған ... ... мен ... ... ... ... ... қыспағында қалған сорлы
кедейлерге жаны ашып, ... ... ... кісі ... ... ... ... деп қуғынға түскенін де жасыра алмайды.
Біздің байқауымызша, жазба әдебиетте 1916 жылғы көтерілісті тұңғыш
жырлаған да Молла Маһді деп ... ... мен ... ... ... болған көтерілістің тарихын жақсы біліп, патша үкіметінің
саясатын батыл ... ... ... ... ... ұшыраған
елдің жайын:
Іннен қашып мысықтың ортасында,
Тышқанға қиын шығар аман болмақ, - деп образбен сөйлейді.
Шайыр «Айқап» журналының позициясын ... ... ... ... ел болу қиын деп ... ... деп ... айтқан,
Жерде пайда барлығын байқап айтқан.
Бірақ Орынборда «Қазақ» газеті
Болмайды деп ... ... ... - дейді де, «Қазақ» ... ... ... ... ... бермейсің деп,
Зор беріп өкпелейміз қара жерге
Жалған ба осы сөзім қазақ ерлер,
Сіз біздерге қор болған иесіз жерлер.
Көзін тауып жұмысты қыла ... ... ... ... ... - деп, орыс ... ... өнерін үлгі етіп ұсынады да:
Қазақтар, құй дихан бол, құй шаруа бол,
Көп ... ... ... ... - деген қорытындыға келеді. Сол
заманы үшін бұл жаңа әрі зор ... еді. ... көзі ... мен үстем
таптың мүддесінің келіспейтініне әбден жеткен. Сондықтан да:
Балыққа еш бір жылан ел болмайды,
Еш пайда ... ... ... - ... ... ... ... сырын жетік білетіндігінен хабар береді.
Сол кезеңдегі өзбек пен қазақ елінің ... ... ... оқиғалар мен
әлеуметтік жайттардың сырына ақнның өз көзқарасы бар. Өзбек, қазақ, қырғыз
кедейінің мүддесін жырлаушы ретінде ... ... ... ... бар ... ... ... әдеби
тағдырластығы жаңа белеске, жаңа сапаға ауысқанына куә боламыз. Екі
аралықтағы ... ... ... ... ... ... ... өрістеп,
бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген дәрежеде дамуы жаңаша соны түрлер
тудырып, жаңаша сипат ... ... ... ... ... өткізу, аудармалар жасау, ақын-
жазушылардың мерекелік күндерін тойлау, тәжірибе алмасу, кездесу кештерін
ұйымдастыру, жеке ... ... ... ақын ... ... сапары, әдебиетке арналған ғылыми конференциялар ... ... ... ... ... кинофильм, телефильм,
радио, телевизор арқылы бағдарламалар алмасып отыру, тағы басқа сол ... ... ... байланыстардың соны да жаңа әрі жұртшылыққа танымал
болып сіңісіп кеткен жаңа ... ... ... ... келді. Әдеби
байланыс процесіндегі бұл аталмыш жаңа түрлердің ... тән ... ... ... ... ... үлкен идеологиялық құрал
болып, көп іс тындыруға әсері бар екендігін ... ... екі ... ... ... ... ... ауызша да,
жазбаша да тел көрінгендігін білеміз. ... ... ... ... ол ... дәл ... біздің аударма туралы ұғымыздан ерекшелеу болатын.
Аударма өнері де тарихи ... ... да ... ... дәл сол ... ... ... қосу, қайта жасау (воссоздать)
көбінесе назирагөйлік тұрғысында ұшырасатын. Енді міне осы түрлер ... ... ... ... ... ... өзбек тілінен қазақ
тіліне аударылған шығармалардан ... ... ... ... ... аударылған шығармалардың бірсыпырасы орыс тілі арқылы енді ... ... ... да, түпнұсқадан тікелей аудару процесі де ... ... Өмір ... ... ... аударудың
қажеттігіне, соның артықшылықтарына көз жеткізіп отыр.
Ал қазақ ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқадан тікелей аударудан басталғанын, солай өрістеп дамып
отыратынын байқауға ... ... ... ... басы ... ... көрген
«Шолпан», «Жас қайрат», «Сана», «Кедей айнасы», «Еңбек», «Ақ жол», ... ... ... атты газет-журналдардың қаптай шығарыла ... ... оқу ... жиі ... ... ... ... әдеби байланысындағы
халықтар достығын нығайтып шыңдай түсуге айрықша зор мәні бар құбылыстардың
бірі еді. Оны баспа орындарында ... ... ... ... тәжірибе жинаған әдеби байланыстың көлемін кеңіте түсті. Өзбекстан
қазақтарының арасынан шыққан ақын – жазушылардың, өнер ... ... өсіп ... көп әсер еткен нәрсенің бірі – Ташкент қаласында
ұйымдастырылған ... ... ... атты ... мен
Өзбекстан жазушылар одағының жанынан ашылған қазақ секциясы, қаздрамтеатр
және ... ... ... ... ... республикалық «Еңбек» газеті мен
«Трактор» атты радиогазетінің шешуші әсері болғандығын ... ... ... Ол ... Ташкенттің өзінде ғана жоғарғы оқу орны мен
техникумдарда бес мыңнан аса қазақ студенттері оқыған. Осы ... ... әрі ... ... ... ... қазақ секциясын ашып
ұйымдастыруға тікелей араласып ... ... ... ... ... ... ... Қабыловтар болатын. Осы азаматтар республика
басшыларының алдына арнайы ұсыныс жасап, қазақ ... ... ... ... ... ... мен Мұхит Далаев басқарды.
Ташкенттегі қазақ секциясы жыл ... ... ... жастардың
әдеби альманахтарын, жеке жинақтарын үнемі жариялап отырды. Мысалы, Фарида
Оңғарсынованың «Ел ... (1937), ... ... ... ... мен Әмзе Сейітбекұлының «Төте жол» осы қазақ секциясының тарапынан
шығарылған болатын.
Қазақ секциясының басшылары әдеби ... ... ... ... ... үшін ... әйгілі болған ақын-жазушылармен кездесу
кештерін өткізіп, күрделі тақырыптарға баяндамалар жасады. ... ... ... ақыны А.Тоқамбаев баяндама жасады. 1935 жылы Ілияс Жансүгіров
келіп баяндама жасады.
Сол кезде қазақ секциясының тәрбиесінде ... әзір бар ... ... Ақхал Қасенова, Жамал Омарова, Шара ... өнер ... ... мен ... ... ... ... лирикалары да осы кезеңде
әбден танымал болған еді. Олар бір-бірінің шығармашылығымен жақсы таныс
болып ... ... ... ... ... өзбек, қарақалпақ
халықтарының арасына таратылуына сеп болғандығы да тарихи деректер ... ... ... мен ... бастаған жеке ақын-жазушылардың қарама-
қатысы, достығы, әдеби байланыстары жаңа ... ... өріс ... ... ... мен ... ... пен Ғұламның байланыстарынан, достық
қарым-қатынастарынан да осыны аңғаруға болады.
«Қазақ-өзбек ... ... ... ... бірі ... ... болы ... атақты ақын-жазушылардың мерекелік тойын
өткізу екі халық әдебиетінің қол жеткізген жетістіктерін тәптіштеп, оны кең
тұрғыдан насихаттауға ... ... ... ... ... ... Хамза,
Айбек, Ғафур Ғұламның мерейтойлық ... ... ... ... ... таңдаулы жинақтары аударылып, қазақ тіліне тәржімаланды.
Дәл осындай игілікті істер Абай, Жамбыл, Сәкен, Мұхтар, Сәбит, Ғабит ... ... ... ... да ... жағы ... тойлады. Өзбекстанның белгілі әдебиет қайраткерлері қазақтың
ұлы ақыны Абайдың өлеңдерін ... да ... ... ... ... ... тілдерге аударылуынан өзбек ... ... бар. Абай ... ... тіліне тәржімаланғанда, ондағы ұлттық
рух сол қалпында беріледі», /22, 54/ - ... ... ... ... ... профессор Мекемтас Мырзахметов.
Қазақ Ұлттық Ғылым академиясының «Ғылым» баспасынан шыққан «Қазақ
әдебиетінің байланыстары» деген көлемді библиографиялық ... да ... ... орыс әдебиетінен кейінгі орынды өзбек ... ... ... әдебиетінің тамыры тереңде жатқан дәстүрлі ... ... ... қамтылған жағы поэзияда жатқаны байқалады. ... ... ... ... ... болып келді. Өзбек поэзиясының
Қазақстан ... ... ... үш салаға бөле қарағанымыз жөн
сияқты.
Бұлардың ... ... ... ... ... ... ... табылады. Туысқан екі халықтың ақындары да осы өзекті
тақырыпты ортақ ... ... Бұл ... ... ... Хамид Әлімжан,
Ұйғын, Міртемір өлеңдері өзбек ... ... орын ... ... ... ... араласып, кейбірінің қазақ арасында туып ... ... да ... ... ... Бұған Айбектің:
Күн қонақтап тауларында, айды құшқан көлдерің,
Қымыз исі қырларыңның ... ... ... ер ... ... ең сен ... ... егізімнің лебізіне шөлдедім, - деген от жалындай ыстық
сезімге толы ... өлең ... ... өлеңдерінің ендігі бір тақырыбы ... елі, ... ... ... ... ... Мысалы, Ғ.Ғұлам «Түрксиб
түйіскенде», ... ... ... «Ақ ... ... ... қысы», Зүльфия «Көкшетау» сияқты лиризмге толы шабытты жырларында
қазақ табиғатының сұлу ... ... ... ... ... әлемге
танытуды мақсат еткен.
Өзбек өлеңінің ендігі бір шоғыры – арнаулар. Бұл жанрдың ... ... да, ... ретінде дамытып отырған өзбек ... ... жыр ... қазақ ақындарымен жарыса отырып, өнер салыстырғандай.
Өйткені қазақ ақындары Сәбит ... ... ... Қалижан
«Міртемірге», Әбділда «Жолдас Науаи» деп жыр арнаса, өзбек ақындары Ғ.Ғұлам
«Қазақ еліне», Х.Әлімжан «Жамбылға», Міртемір «Абай ... ... ... ... өлеңдерінде өз елінің қадір-құрметін қазақ елінің мақтанышы
болған өнер ... ... ... ... ... бір ... қол ... үйрену процесі, өз шығармаларында екі халық өмірін молырақ
қамтып көрсету – проза, драматургия жанрында ... ... да ... алып ... ... екі ... де соңғы дәуірде проза жағы басым
бола бастағаны ортақ құбылыс. Екі ел ... де, ... ... араласып жатқан екі ұлт өкілінің образы сараланып, орын алуы заңды
да. Өйткені ... ... ... өмір ... кең ... ... көптеген ұлт өкілдері ... ...... ... ... ... ... басқа еш нәрсе де емес.
Қазақ жазушыларының таңдаулы туындыларында қазақ халқымен бірлікте,
аралас-құралас өмір сүріп отырған ... ... ... ... ... ... ... Осы іспеттес өзбек ... да ... ... өмір ... мол қамтылып, оның алдыңғы
қатарлы өкілдерінің образы мүсінделгенін Айбектің «Балалық», ... ... ... «Ер ... күн ... ... ... «Ағым», К.Икрамовтың «Керуен өтер, із қалар» шығармаларынан
көреміз.
Жалпы өзбек, қазақ ... ... ... сөз ... ... елеулі мәселенің бірі – қазақ әдебиетінің шығыс ... мен ... ... ... ... ... жөн. ... сулы өзеннің шығар
басы таудың көз жетпес шыңынан ... ... ... ... ... ... да ... дәстүрлері солармен
іліктес жатқанын ұмытуға болмайды. Екі туысқан әдебиеттің байланысын
зерттеу ... ... ... ... ... Мәселе сол құбылыстың
терең тамырына бойлай отырып, сол құбылыстың ішкі ... ... ... ... қызмет еттіруде жатыр емес пе?
Әдеби байланыстар тарихын зерттеу жеке дара ... ... ... ... әдебиет халықтарды бір-біріне танытып, оларды жақындастыра
түсуде теңдесі жоқ құрал болғандықтан, ... әлі мән беру ... ... ... ... тіліне аудару
Қазақ-өзбек әдеби байланыстарына келер болсақ, проза жанрында болсын,
поэзия жанрынада болсын, драматургия ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, өзбек халқының ұлы
жазушысы Айбектің ... ... ... ... Мұхамеджанов аударған.
Сонымен қатар проза саласында Н.Келімбетов А.Қадыридың «Мешіттегі ... ... ... ... ... ... ... өзбек тілінен қазақ тіліне аударды. Поэзия ... ... ... ... «Өрік дәнегі», «Әйелдер үшін» ... ... ... «Балақтың соңғы күні» атты ... ... ... ... саласында Қ.Тұрсынқұлов өзбек ... ... ... атты ... қазақ тіліне аударды.
Жалпы қай халықтың болсын әдебиеттерінің достығы, алдымен, сол
халықтардың ... ... ... ... ... ... бірі – ... Мұқанов өзбек
әдебиетінің ең жақын досы, өзбек қаламгерлерінің қадірменді сыйласы ... ... ... ... ... ... ... бауырлас халықтың
дарқан дарындары Айбек, Камил Яшен, Ойғұн, Міртемір, Нәсір Фазылов сияқты
т.б суреткерлерімен жақын ... ... ... ... ... ... өте ... дос, сырлас болған /23/.
Қазақстан қаламгерлерінің өз шығармаларын бірнеше тілде, сан түрлі
жанрда ... жыл ... ... ... ... ... процесте екпін
де, сапа да, буырқану да болған кезеңде ұлттық ... ... мен ... әсер етуі ... өлшеммен алғанда, таңғажайып
сипатқа ие болды. Бұл достыққа әдеби апталықтар, жазушылар съезі сияқты
алқалы ... ... ... бола ... ... ... той-жиындардың
екінші бір қыры – ... ... әр ... ұлт өкілдерінің бас
қосатындығында, танысып-табысатындығында, пікір алысып, рухы ... Қай елде ... ... ... ... ... жатқанын
білудің өзі бір ғанибет. Кейде ұзақ жылдара ... ... ... осындай
кездердегі таныстықтан басталады. Бастапқыда жай таныстық уақыт өте келе
жолдың алыс ... да ... ... ... ... ... Шоқан
Уәлиханов пен Федор Достоевскийдің шынайы достық ... ... мен ... ұлт жазушыларының қарым-қатынасына арнасын салып
кетті.
– Бұл сапар жай сапар ... Мен ... ... бара жатырмын. Ол
екеуміз талай заманнан бері ... ... ... сияқты
жазушыларының қатары көп емес. Бірақ классикалық әдебиеттің алтын қазығы
Ресейде ... деп ... осы ... ... ... ... ... үлгілері ұшырасады. Бұл өзінше жазған,
Өзбекстандағы өз ... ... ... орыс ... әдістеріне жақындатып жазған ... ... адам мен ... ... түрі де, сипаты да ... ... ғой, ... достық өзгеше. Әлімжан екеумізді жақындатқан ... да ... көп. ... ... ғана ... ... ... қарым-қатынастар сонау Мұхаңдар, Мұхатр Әуезовтерден
басталады. Саясаттың салқыны, басқа келеңсіз нәрселердің көлеңкесі түспеген
кезеңде, қазақ пен ... ... ... жарасты көңілмен бір-
бірімен өте жақын араласты. ... ... ... пен ... дос ... ... пен ... Ғұламның құшақтары жазылмаған жолдастар еді,– деді
Әбдіжәміл Нұрпейісов «Айқын» газетіне берген сұхбатында /24, ... ... өмір бойы ... ... қос ... ... пен Әлімжан Якубов жай ғана достар емес, әдебиеттің күшімен ел
мен елді ... ... ... таңда қазақ және өзбек әдебиетінің сүбелі, ... ... ... ... да аңғартып отыр. Өйткені, қазіргі күнде
екі әдебиеттің қай жанрын ауызға алсақ та, ... ... ... ... Екі ... де ... достығы тақырыбы әрқашан алғы орында.
Әсіресе, поэзияда бұл тақырып ... ... Оның ... тамыры тым
тереңде. 15 ғасырда өмір ... ұлы ... ... бастап Лутфи,
Бабыр, Мәжилиси, Мухими, Фурхат, ал ... ... ... ... Абай
сияқты асыл ой иелерінің мейірлене қастерлеген, тамсана ... осы. ... ... ... ... ... сондай-ақ
Лутфидың «Гүл мен Наурыз», Бабырдың «Бабырнама», Мәжилисидің «Хассиси
Сейфулмул» сияқты шығармалары мен ... ... ... ... ... ... бар. Олар туған халық қараңғылық пен мешеуліктен
жаңалыққа, ұлы ... ... ... ... ... ... бірлік пен туысқандықтың, достықтың уағыздаушысы болды.
Міне, бұл қасиетті бастау бұл күнде Сәкен мен Хамза, Сәбит пен ... мен ... ... пен ... ... ... пен ... Ұйғын
мен Әбділда Тәжібаев, Ғали Орманов пен Тайыр Жароков, Хамит Ерғалиев пен
Сырбай Мәуленов, ... ... пен ... ... Міртемір мен Зүлфия
сияқты ақындардан желі тартып, кең арнаға айналып отыр. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... тақырыбы өзіндік үн,
ерекшелігімен күн сайын кең жырланып, соны серпілістер жасауда /25, 144/.
Жазушы, публицист, ... ... ... шебер аудармашы
Ә.Сатыбалдиев өзбек жазушыларының шығармаларын аудару барысында: ... ... ... ... мағынасын түсініп, өзбекше сөйлету,
сөйлеткенде оқырман қақалып-шашалып қалмайтындай, ... ... етіп беру ... ... түсіне бастадым»,- деп /26, 82/, А.Қаһһар,
Ш.Рашидов, Н.Фазылов шығармаларын қазақ тіліне еркін сөйлете отырып, екі
елдің әдебиетін ... ... ... бола ... ... ... ... жақсы білгендіктен оның аудармаларының тілі жатық, ұғымға
жеңіл болып келеді.
«Басы ... ... ... ... ... ... ... тіліне аударылмағаны жоқ деуге болады. Солардың бәрі
қазақ тілінен өзбекшеге ... ... ... өзбек жазушыларының
шығармаларын аудару барысында, авторлармен тікелей хат ... ... ... тек ... ... қана қоймай, ондағы қазақ
жазушыларының өзбек ... ... ... не болмаса аударылатын
шығармаларынан ... ... ... ... ... өзі бір ... ... мазмұнынан Ә.Сатыбалдиевтің өзбек, қазақ халқының ... де ... ... ... екенін байқаймыз» /26, 85/ .
Әлем әдебиетінің мақтанышына айналған Мұхтар Омарханұлы Әуезов Орталық
Азия халықтары әдебиетінің, оның ішінде туысқан өзбек әдебиетінің ең ... ... ... ... сырласы еді. Өйткені Мұхтар ... жылы ... ... аттап басқан кезден-ақ, өзбек өміріне, өзбек
әдебиеті мен мәдениетіне ыстық ықыласпен назар аударып, оны ... ... ... кең өріс ... да М.Әуезов өзбек әдебиетінің өткен дәуірі мен 20-ғасырдың 60-
жылдарында қол ... ... ... ден ... оны ... ... өзбек ақын-жазушылары жайлы құнды да құнарлы пікірлер айтты. Өзбек
әдебиетінің ірі ... ... ... мен ... өзбек әдебиетінің
мақтанышына айналған Садриддин Айниді ұлағатты ұстаз ... ... ... ... ... ... ... Сұлтан, Асқад Мұхтар сияқты т.б өзбек
суреткерлерімен достық қатынаста болып жүріп олармен етене, жақын ... ... «Біз жас ... ... Қадири романдарын бас алмай
оқитын ... Біз оның адам ... ... ... адам ... өз ... сүйсінетін ғажайыбына таң қалатынбыз. Абдулла
адамзаттың қас дұшпанына деген кекшілдігімен бізді ... ... ... кеудемізде өмірі өшпес із қалдырды»,– десе, белгілі ... ... ... ... ... «мен Мұхтар Әуезовпен 1953-1954 ... ... ... халықтар әдебиеті» кафедрасында біраз уақыт бірге
қызметтес бола жүріп оынң ... ... ... ... ... рет ... Ол шын мәніндегі талантты ғалым, аса үлкен суреткер еді ғой. ... ... ... ... ... қайта келуіне Мұқаңның
ой түйіндері себепші болады»,– дейді.
Рас, Мұхтар Әуезов 1922, 1928-30 жылдары Ташкентте ... ... ... Мемлекеттік Университетінің ... ... ... ... де, «ақ алтынды» аймақ – Өзбекстанда өткізілген әдеби
жиындар мен ... ... ... мен ... тойларға
қатынасып, Орта Азия әдебиеті жайлы, оның көрнекті өкілдері туралы ... ылғи да ... ... ... ... мен ... биікке
көтерді.
Әдебиеттер байланысының алуан сырларын ашып, достық идеяларын кең өріс
алдырады. Мәселен: 1944 жылы ... ... Орта Азия ... апталығына қатысып, өзінің қаламдас достары Айбек, Ғафур,
Ғайрати, Миртемир, Иззат Сұлтанов, Асхат сияқты т.б ... ... ... ... ... ... халқының халқының өмірі, тірлік
тыныстарымен кеңірек танысып, олардың достық көңілін, ... ... ... ... ... мен ... ... ой толғап, Орта Азия
әдебиеті мен қазақ әдебиетінің байланысы жайлы пікір білдіреді.
1957 жылы Мұхтар Әуезов ... ... ... Сәрсен Аманжоловпен бірге
Ташкентке келіп, Шығысты ... ... ... ... ... Әрі, осы ... ... атындағы Ташкенттің
Мемлекеттік педагогикалық институт студенттерімен кездеседі. Ұлы суреткер
кездесу ... Орта Азия ... қол ... ... ... келіп, өзбек әдебиетінің бұрынғысы мен бүгінгісіне барлау жасайды.
Өзбек әдебиетінің ірі ... ... ... ... ... ... Ұйғұн,
Абдулла Қаһһар, Асқар Мұхтар шығармаларын құрметпен тілге алып, қазақ,
өзбек халықтары достығы мен ... ... ... ... ... ... ... қозғайды /27, 11/.
Партияның көмегі мен халықтың қолдауы ... ... ... бас көтермейтіндей етіп талқандаған өзбек ... 20 ... аяқ ... ... сара ... ... ... Әлімжан, Ғафур Ғұлам, Айбек, Ұйғын, Яшен, Сафар, Айдын, Абдулла
Қаһһар тағы басқа талантты ... ... Бұл ... тобы ... ... ... ... молықтырды. Х.Әлімжанның «Аймақтың
бақыты», «Жоғалсын жау!», Ғ.Ғұламның «Кукан жалшы», Айбектің «Ұста ... ... осы ... ... ... ... ... буынды өкшелей өзбек әдебиетінің отрядына тағы бір
топ жазушы келіп қосылды. Бұл жақсы дайындықпен, ... ... ... иелерінің арқасында Әмин Умари, Хасан Пулат, Зульфия, Сұлтан Жора,
Темір Фаттахтар бар еді. Бұл ... ... ... жаңа леп, ... ала ... ... ... жазылған кесек-кесек романдар, ұзақ ... ... ... ... отты ... ... ... бүкіл өзбек кеңес әдебиеттерінің даңқты беттерін
құрайды. ... ... көз ... ... «Сен ... ... ... атты өлеңдері, Ұйғынның «Жеңіс ... ... ... ... ... ... ... өлім» пьесалары,
Зульфияның «Оның аты ... еді» ... ... ... «Мен ... ... ... атты өлеңдер жинақтары, А.Қаһһардың
«Әңгімелері мен ... ... ... ... бола ... ... өзбек
әдебиетінің алтын қорына енген сүйікті шығармалар.
Соғыстан кейінгі жылдарда өзбек әдебиеті барлық жанрда қаулап ... аға ... ... жас ... молықты. Проза жанрында –
А.Қаһһардың «Қос шынар», «Қыштақ», Айбектің «Алтын алқаптан ... ... ... ... ... ... «Дауылдан да күшті»,
Асхад Мұхтардың «Апалы-сіңлілер» романдары мен повестері, драматургияда –
Ұйғынның ... ... ... ... «Ауру тістер», Н.Сафаровтың
«Шығыс таңы», Ш.Тұйғынның «Махаббат» атты пьесалары, ... ... ... ... ... Ұйғынның, Р.Бабажанның, М.Бабавтың
түрлі тақырыптарға арналған сазды өлең-жырлары, дастандары ... ... ... ... әр ... ... ... «Өмір мектебін» аударуға қалай келгенін өз
естеліктерінде былайша еске ... «1952 жыл. ... оқып ... ... ... ... мектептерім» деген кітабы кездейсоқ қолыма түсе
қалды. Көлемді өмірбаяндық роман екен. ... ... ... ... оқып ... бел ... ... лекция, конспект сияқты студенттің
күнделікті қыруар жұмыстары белгілі ғой. ... ... ... ... екі ... оқып ... Автор басынан кешкен, көрген-білген
оқиғаларын қызықты баяндапты. «Осы кітапты өзбекшеге аударсам, ... ... па ... деп ... /28, ... ... әдебиеті шығармашылық өсу жолында. Ол күн санап қанатын
кең жайып, барлық жанры кемелденіп, өркендеп келеді. ... ... ... ... ... жасыл жапырақтар бұтақтарын кең аспанға созған
алып емен ... Бұл ... тым ... ... ... ... мағына-мазмұнын шынайы бейнелейтін тәрізді. Қазір оның еңбекші
елге түсірер саясы мен рухани жағынан шөліркеген жанға берер ... ... ... ... ... ... жазушыларының
шығармаларын өзбек тіліне аударып басып шыға салысымен Ә.Сатыбалдиевпен
хабарласып, бір-бір данасынан жіберіп, ... ... ... отыратыны
байқалады. Оның аудармаларына ерекше көңіл бөлген Ә.Сатыбалдиев: «Отыз мың,
қырық мың дана болып өзбек тілінде басылып шығып, қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... туындылары өзбек
жазушыларына Нәсірдің аудармсымен ... ... – деп ... ... да ... ... «Жүрек әмірі» атты повесін қазақ тіліне
аударған. Онда колхоз құрылысының алғашқы дәуірі баяндалады. ... ... ... ... байларға қарсы күресі кезіндегі достығы
суреттелінеді. ... Ұлы Отан ... ... ... ... сол ... ... еңбек етіп жатқан қазақ, өзбек
еңбектерінің туысқандық ... ... ... ... шынайы
махаббаты бейнеленеді. Бұл повесті аудармас бұрын аудармашы ... ... ол ... бергеннен кейін аударуға кірісті.
Аудармашы түпнұсқа мазмұны, түрі, ... ... ... ... ... жүйесін, көркемдік элементтерін аударма
шығармашылығында нақты да ... ... ... ... толық сәйкестікте
оқырманға жетуіне жауапкер екенін сезінуі тиіс – бұны тек ... ... ... ... ... ... ... автор өзінің шығармасының өзге
тілге аударылуына назар аударып, аудармашыға көмектесіп отырса, аударма
шығарма түпнұсқадағыдай ... ... ... ... та өзге ... алдында жауапкершілікті сезіне отырып, туындысының ... ... ... ... ... ... тұр.
Ә.Сатыбалдиевтің мұрағатымен таныса отырып, оның көзі тірі авторлармен
шығармашылық қарым-қатынаста болып, ... ... ... ... ... байқаймыз. Бұл, әрине, аударма сапасын арттыруға ... Ол тек ... ғана ... ... ... де хат ... ... алысып отырған.
А.Қаһһардың «Синчалак» повесін «Қыштақ» деген атпен ... ... ... ... негізгі идея – басты кейіпкер Сайда
образын үлгі ете ... ... ... Ел басшысы Сайда – қайсар
әйел. «Сайданы ... ... ... «Раушан коммунисі» еске түседі.
Раушан біртіндеп өсу сатысында көрінсе, ... одан ...... күйде көрінуі. Раушан – 30-жылдардың кейіпкері, кеңес
өкіметінің ... ... ... Ал, ... ... ... өкіметі
жаңа орнаған социализм жаңа қоғамдық құрылыстың, халықтың көзі ... ... ... кездің кейіпкері. Сайдада Б.Майлиннің Биқасабының да
мінездері де ұшырасады. Ол да кейде тік ... ... ... ... ... ауыл ... ... айтып қайырып тастаудан ары аса алмайды. Сайда
айтыса да, тартыса да ... ... бұл ... қай ... ... характерлер қақтығысына құрылады. Сюжетін де, композициясын
да соған бейімдейді» – деп, кезінде ... ... та бұл ... ... ... екен. Жалпы Ә.Сатыбалдиев бұл шығарманы түпнұсқамен пара-пар
етіп сәтті аударған.
Жазушымен осындай қарым-қатынасы ... ... ... ең ... ... түсініп алмайынша аударма жасау мүмкін
емес. Ә.Сатыбалдиевтің ... ...... әрі дәл, ... етіп ... білу. Себебі, «Бөгде сөздің дәл ... ... оны ... ... ... ... ауыстыру, сөйлемдегі ой
қуатын әлсіретеді, кейде тіпті мағынаны бұзады, ... ... /30, 43/. ... да, ... ... ... аудармас бұрын, автордан «Синчалак» ... ... құс ... ... ... ... ... құстың суреті бойынша ізденіп
жүріп қарт аңшының айтқанына жүгінеді.
Сонымен қатар, Ә.Сатыбалдиев өзбек ... ... ... елеулі үлес қосқан мемлекет қайраткері ... да ... ... ... ... ... халқының ежелгі
эпосы негізінде жазылған «Кашмир жыры» қиссасында асыл махаббаттың салтанат
құруы сөз болады. Таңғажайып гүл бақшасының еркесі ... ... аты) ... ... ... ғашық болуы, сол жолда барлық қиыншылықтарды
жеңіп, мұрат-мақсатына жетуі ... ... өмір жоқ! ... ... ... Жеңіске тек күреспен ғана қол жетеді» қиссаның
негізгі айтар ойы осы. Аудармашы түпнұсқаның шеңберінен ... ... ... ... ... ... жеңіл де тартымды етіп шығара білген /26,
87-89/...
Тақырып топтарымен аталып өткен... әр ... ... ... талдауда ұқсастықтарын ашумен қатар, бір-бірінен айырмасын, артық-
кемдік жайларын да салыстыра сынау керек. Солайша салыстыра зерттеу ретімен
шолғанда, ... ... ... ... ... хан» ... ойларды тудырады. Бұл екі романда бір-біріне жақыннан жанасатын,
әрі ұқсас, әрі ... ... аз ... ... ... қатар тақырыпты
көркемдік жолмен шешуге жазушлардың әр алуан ізденулері ... ... ... да ... ... күші ... жағында. Сол халық өкілдері
есебінде типтік бейне боп ... ... ... ... («Ботакөз»
романында), Юлчи, Ярмат, Қаратай («Құтлуғ хан» романында) көрінеді. Екі
романда да еңбек елінің таптық санасының ... ... ... ... ... ... қалыптанған. Айбек романының бас геройы батрақ ... ... ... ... ... ... ... болады.
Айбек өз геройларының психологиясын, халықтық салттарын үлкен шеберлікпен
бейнелейді.
Жергілікті әкімдерге патшалық өкіметінің көмекшісі боп ... ... ... ... ... ашады. Бұлар халықтық
қозғалысты басып, тұншықтыруға талпынады. ... сол ... ... ... ... еңбекші бұқараның интернационалдық қасиеттері
көрінеді.
Сәбит Мұқановтың «Ботакөз» романы да көтеріліс тақырыбын дәл жаңағыдай
идеялық ... ... ... ... ... екі романның ... ... ... ... өз өзгешеліктері бар. Мысалы,
Айбектің романындағы әйел-герой Гүлнар бай малайының қызы бола ... ... үшін ... Оның ... ... әлі ... шарасыздықта. Ол
барынша өткен шақ тұтқынында. Ал Сәбит Мұқановтың герой-әйелі Ботакөз –
батыл қайраткер. Оның бар ... ... ... ... бой ... ... романтиканың қасиеті бар. Және сол Ботакөз тек
ақын қиялы тудырған образ емес, ол ... ... ... ... сол
замандағы қазақ әйеліне лайықты болған жақсы қасиеттің талайы мұның бойына
жақсы ... ... ... ... Мұқанов жалпы шығыс әйелдерінің
тағдыры жайын барлық Орта Азия халықтарының әдебиеттері үшін ... ... ... ... ... ... халді бас геройдың қазақ табуымен
аяқтайды. Мұқанов өз геройларын ревлюцияға ... ... ... Тақырыбын былайша шешу отызыншы жылдардағы қазақ әдебиеті
үшін аса қажет еді. Ол ... ... ... ... ... қарқынды оптимизмін бейнелеуге беттеге болатын.
Ал осы аталған екі романға ортақ тағы бір ерекшелік бар еді. ... ... ... өсіп ... тек ... ... түзу ... өсіп дамиды. Бұлардың бойында, барлық сана ойында толқу, қиналу жоқ
/31, 5/.
Өзбек жазушысы Өткір Хашимовтың «Соғыстың соңғы ... атты ... жас» ... 1972 ... санында жарияланған. Өзбектің халық
жазушысы Абдолла Қаһһардың «Ұры» ... ... ... ... ... ... 1960 жылғы санына жарияланған /32/.
Әділ Якубовтың «Ұлықбек қазынасы» атты ... бар. Бұл ... ... тіліне тәржімаланған, көлемді, көркем дүние. Туынды XV ... ... ... ... суреттеуге құрылған. Сюжет желісі кезінде
Орта Азия мемлекеттерін алып империяға біріктіріп, өз ... ... ... кейінгі ұрпақтарының басындағы қилы жағдайларды, талас-
тартысты көрсете ... ... ... ... ... қазынасы» шығармасы
жалғыз өзбек еліне ғана ... ... ... ... ... ... ... оқырманды тегі бір жұрттың арғы түбіне үңіле түсуге, беймәлім
құпияларды ... ... ... ... ... ... оның ... жерді алып жатқан мемлекетіне
жеке-дара үстемдік жүргізу үшін ұрпақтарының арасында қырқысқа толы қанды
соғыстар ... ... бір тобы ... ... ... ... ұлы ... тараған, бірақ әкесі Шахрух сияқты емес, ... ... ... ... ... әлемнің сырларын, жаратылыс сипатын тануға
талпынған Ұлықбек жағында болса, бір тобы Ұлықбектің өз ... ... ... ... ... қанды кек жатқан, мысықтілеу ұлы Әбділләтиф
жағында. Қашанда махаббат пен зұлымдықтың, озбырлық пен ... ... ... осы ... да ... тақырыбына айналған, автордың
көрсетпек идеясы да зұлым ойлы надандар өз ... оңай қол ... ... ... ... ... ... жеңіп, ғылым мен білімнің,
таза мейірімнің мерейі артады дегенге саяды. Ұлына өз қолымен тағын ... ... ... ... оның өз ... ... арам пиғылы
күннен күнге өршіп, ақырында өлтіруге бет ... ... ... ... қол ... шайх Низамиддин Хомуш қол ұшын беріп, оның ... ... ... ... ұлдың дегбірін алады. Бұл жерде
Низамиддин Хомуш сияқты адамды дін адамы ... ... ... ... ... ... адам ... аңғарамыз. Ол қолындағы дін билігін
пайдаланып, жолындағы кесе-көлденең тұрған адамдарды ... ... ... ... таяз ... бар қаһарын тігіп, кәрленгені – Ұлықбек.
Ұлықбектің қолында билік бар ... қара ... ... асыра алмай, бармағын
тістеп, өкініп жүрген оған Абдуллатифтің келуі ... ... ... ... ... ... арбауына көніп, өз еркін жоғалтып алған
Абдуллатиф Ұлықбекті Меккеге қажылыққа бара жатқан сапарында жол ... ... ... Ол бұл адам ... ... ... басын алған
залым әмір Жандар арқылы іске асырады.
Ұлықбектің ұлы Абдуллатифке ағынан жарыла, ақтарыла отырып айтқан сөзі
былайша ... ... ҳеч ... ... ... Бу тожу тахт, салтанат, шон-
шуҳрат – бари ўзингга буюргай, фақирга ... ... ... ... бас!
Бир бурда нон, бир қумғон совуқ сув бўлса етар. Азмим қолган ... ... ... ... ила кун кечирмоқдир» /39, 38/. Аударма
нұсқада бұл ... сол ... ... ... отырып, төмендегідей
беріледі: «Маған еш ... ... ... Бұл таж-тақ, абырой-атақ, ... бәрі де ... ... ... ... ... ... Бір үзім нан, бір құман салқын су болса жетер. Бар ниетім – ендігі
өмірімді «Жұлдыздар кестесін» бітіріп, ... ... ... /40, ... ұлы: ... расадхона! Тағин “Зижи Кўроганий»! Мударрис
дасторини ўраган муртадларни қанотингиз ... ... дин ... ... ... Бул учун ҳақ ... ... пайғамбар алайҳиссаломнинг
қарғишига учраб, тахту тождан, салтанатдан айрилмишсиз. Аммо ... ... ... ... истамай, тағин ... Эй ... ... ... каломини ўзинг эшитдинг! Гуноҳи
азимга ботган бу осий бандангни ўзинг авф этгайсан, Ҳаллоқи олам!.. »
Қазақшасы: «Тағы да ... ма? Тағы да ... ... ... – Мударрис сәлдесін ораған барлық құдайсыздарды ... ... дін ... аяқ асты ... Бұл үшін ... пайғамбар алайһиссаламның қарғысына ұшырап, таж-тақтан, биліктен
айрылдыңыз. Енді құдайға құлшылық етіп, күнәңізді кешіруді өтінудің ... де ... ... /40, ... ішінде әкесіне деген қан қатып жатыр. Ол әкесімен әңгіме
үстінде баяғыдан бері жинап келген ашу-ызасының барлығын бұрқ еткізіп, бір-
ақ ... ... ... ... ... ... бірақ оны да әкесінің
өзіне бұйыртпай, інісі Абдулазизге ... сол ... ... ... ... ... ... келеді екен деп ... ... ... ... ... ... түсуіне бұл да бір себепкер. Оның әкесіне
айтқанын оқып көрейік: «Балли ... ... ... ... Тарноб жангида жонбозлик кўрсатган ким? Мен! Аммо музаффар ... ... ... ... ... ... Ихтиёриддин
қалъасидаги бобом Амир Темурдан қолган тиллаларимни тортиб олган ким? Яна
сиз, ... ... Не ... Муте ... ... бош эгдик ва лекин
бас! Соҳибқирон олтинларини қайга яширдингиз, соябони марҳамат?»
Қазақшасы: «- Бәрекелді, сіздей әкеге! Жақсылығыңызды білеміз. ... ... ... кім? Мен! ... ... даңқына кім ие болды?
Сүйікті перзентіңіз - ... ... ... ... Әмір
Темірден қалған алтындарымды тартып алған кім? Ол да сіз, мәртебелі әкем!
Амал не, бағынышты ... ... ... бас ... ... Әмір
Темірдің алтындарын қайда жасырдыңыз, қані айтыңызшы?»
Ұлықбекке торыққан кезде жанына ... ... ... қасынан
табылатын жандар – дүние-мүлікке емес, ... бар ... ... ... Әли ... ... Чалаби, Қаландар Қарнақи. Осылардың ішінде
әсіресе Әли Құсшының есімі бөлекше. Оның ... ... ... ... игілікті еңбегін жеріне жеткізіп тындырып, оны көздеген мақсатына
жеткізу үшін ештеңеден де аянып қалмайтынын Әлі Құсшы ... әр ... ... ... оған Ұлықбектің көп сенімі артылады, ауыр аманат
жүктеледі. Әмірші өзіне ұлы бабасы Әмір ... ... неше ... ... гауһардан жасалған мүліктерді, кеседей-кеседей сом алтындарды
шәкірті Әли Құсшыға тапсырып, өз ... ... ... осы ... ... ... ... көзден таса жерге
апарып жасыруын өтінеді. Ұстазының бұл тапсырмасын орындау жолында Әли
Құсшының ... ... ... ... әкеден қалған үлкен қазынадан бір
сабақ жіп те тимей, ... ... ... ... ... түбінде
жатады. Алайда Ұлықбектің өзіне артқан ... ... ... деп, ... ... ... өзімен алып кетпек болып бекінеді. Абдуллатфпен болған
сұхбатта сыр білдірмей, Ұлықбектің ... етіп ... ... ... ... ... сирларини очмоқни тилаган, фозилликни даъво
этган мавлоно ... ... ... шоҳ, ... тахт соҳибларидай
салтанатни деб ўз пушти камаридан бўлган фарзанди ила тахту тож талашибди-
да, деган ном ... ... ... сұм ... ... айтқанына көне қоймайды,
әкесінің құпиясын ашуға асығып, ардың да, ұяттың да белін ... ... ... ... ... де айтатын жауабы біреу: «Ота ... ... ... ... ... ... Ва лекин сўнгги насиҳатимни эшит,
хоҳла ўз падарингни қатл эт, хоҳла Моварауннаҳр сарҳадидан ҳайдаб, ... боз ... ... ... ... ... илм ... отанг қилган
ишларга, унинг шогирд ва устозларига тегмагайсен. Тегсанг, ... ... ... ... бадном бўлурсен!. Ота рози – худо рози, ёдингда
бўлсин: ал қасосил ... Ҳеч бир ... ... ... ... өз әкеңді өлтір, қаласаң Мауароуннахр шекарасынан
айдап, қаңғыртып жібер – ықтияр сенде. ... ... ... ілім жолында
әкең істеген шаруаға, оның шәкірттері мен ұстаздарына тимейсің. Тисең...
әке қарғысына ұшырап, жаманатқа ... Әке разы ...... ... ... әл ... ... Біреуге қас еткен өзіне тас атады.
Ешбір жамандық жазасыз қалмайды. Саған ... ... ... жоқ. ... /40, 100/.
Әділ Якубовтың романында ... ... оның ұлы ... ... ... ... де барынша шынайы сомдалған, ортағасырлық Самарқан
қаласындағы өмірді дәл ... ... ... – бір ... шәкірті, бірақ ұстазының басына іс ... ... оған ... ... өз басының қамын күйттеп, Абдуллатифтің кәрінен құтылар тесік
таба алмай қалады. Ақырында, ол ... ... ... Абдуллатифтің
зынданына түсіп, төбесіне түскен жайдай болған қиыншылыққа сабырлылық
таныта алмай қиналады. Ол ... ... соң, ... ... ... қамалып жатқан Әли Құсшыны да азғырып, оған құпияны ашуды ... ... ... ... ... берік Әли Құсшы оның бұл қылығына
жиреніп, ... ... ғана ... қанша қинаса да, билеушіге сырын
ашпайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... да
айрылады. Осы кезде сарай маңында дүрбелең оқиғалар орын алып ... ... ... ... «падаркуш», яғни «әкесін өлтірген адам»
деген атақтан құтыла алмаған Абдуллатиф бір күні ... ... оқып ... ... «тақ үшін әкесін өлтірген адам әрі кетсе екі
жылдан кейін сол кепті өзі де құшады» ... ... ... ... адасып
қалады. Осыдан кейін шынымен де ол Әмір Жандардың қолынан қаза ... ... ... ... ... ... прозасын өзбек тіліне аудару
Өзбек жазушыларымен, зиялыларымен кездесіп, жиі-жиі сұхбаттас болған
Сәбит Мұқанов туысқан халық ... ... ... ... ... ... ... өрісті өзек етті. Мысалы, 1943 жылдың ... ... ... ... қарсы ұйымдастырылған жиынға
академик Қ.И.Сәтбаевпен бірге С.Мұқанов та қатысады. ... ... ... ... ... ... Ғафур Ғұлам, Камил Яшен сияқты өзбек
жазушыларымен кедеседі. Өзбек-қазақ халықтарының достығы туралы ой ... ... ... сыр шертіседі. Нәтижесінде, 1946 жылы жазылған
«Сырдария» романынан өзбек әйелі – ... ... ... ... ... өзбек елінің тірлік-тынысын суреттей отырып, өзбек ... ... пен ... ... аша ... халықтарының дәстүрлі достығы мен ... ... пен ... мән бере ... ... екі ... достығы жайлы,
әдебиеттерінің байланысы туралы, өзбек қалмгерлері жөнінде ойлы да мәнді
мақалалар да ... Бұл ... оның ... жайлы бірер сөз», «Үлкен
мәдениет қайраткері», «Әдебиетіміздің достық жаршысы», «Жас жігіттей
гүлденсін», ... ... т.б ... ... болады. Мәселен, ол
екі халықтың тарихи тамырластығы жайлы тоқтала келіп: «Өзбек – өз ... сөз, ... ... ... ... келе жатқан сөз. Бұлай деудің
тарихи мәні бар. Өзбек пен ... ... ... бері «төскейде малы,
төсекте басы қосылған, аралас-құралас елдер»,– десе, тағы бір ... ... ... заманынан басталған әдебиеттік байланыс, кеңестік дәуірде
де әлдеқайда өркендеді»,– деп ... бір ... ... жасады.
Соңғы рет 1971 жылы Өзбекстан жазушылар одағы ... ... екі ... достығы жайлы, әдебиеттер байланысы туралы келелі
пікірлер қозғады. Ғафур Ғұлам, Айбек, Мақсұт Шайхзада секілді ... ... ... өткен соң, өзінің де байланысуы бәсеңст түскендігін
айта келіп, өзбек-қазақ халықтарының дәстүрлі достығын, соның кең ... түсу ... ... ... ... еді. Сонда өзбек жазушыларынан
Хамит Ғұлам, ... ... ... ... ... Нәсір Фазылов, Вахоб
Розыматовтармен пікір алыса отырып, «Бақыт – ... ырыс – ... ... ... ... ... ... күшейтуіміз
керек», – деген болатын.
С.Мұқанов соңғы сапарында ... ... да ... өзбек
өңірінен алған әсерлері «Аспаз», «Азамат адамдар», «Туысқаныма», «Достық
белгісі», «Ғафур Ғұлам», «Досыма» ... ... ... ... өріс тапқан /23/.
Өзбек әдебиетінің ең жақын досы, өзбек жазушыларының қадірменді
сыйласы да ...... ... ... өзбек халқы да, оның
қаламгерлері де ерекше ... ... ... ... Ғұламы мен Айбегіндей
көреді. «Біздің Сәбит аға» деп, құрметпен тілге ... оның ... ... ... ... айтады. Ерекше қадірлеп, ... ... ... Ері, белгілі драматург К.Яшен: «Сәбит аға ... еске ... ... қаламгер. Оның туындылары біздің елімізде
сүйіп ...... ... ... ... және ... ... «Сәбит
ағаны мен Ғафур Ғұлам, Айбек, Абдулла Қаһһар қатарларына қоямын. ... рет ... оның ... дарындылығына тәнті болғанмын», – дейді.
Расында да Сәбит Мұқановтың шығармалары өзбек тіліне аударылып, өзбек
оқырмандарының кітапханалары ... өз ... ... ... ... ... 1954 жылы Нәсір Фазылов аудармасында өзбек оқырандарына
жетсе, оның «Ботакөз» романы 1962 жылы ... ... ... ... жарық көрді. Сондай-ақ Сәбиттің «Балуан Шолақ» шығармасы да Нәсір
Фазылов аудармасында өзбек оқырмандарының жүрегінен орын алды. Оның ... 1971 ... ... ... әдебиеті мен өнерінің апталығы болып
өтуіне орай ... ... ... ... ... ... сияқты т.б жинақтар өзбек тілінде жарық көрді. Бұл ... ... ... мен ... де ... ... ... шығармаларын өзбек тіліне аударылып, екі
әдебиеттің достық байланысуында қыруар қызметтер атқарып, жүрген аудармашы,
әрі прозаик Нәсір Фазыловтың Ғафур Ғұлам мен ... ... ... ... атты ... ... туысқан өзбек халқының, қаламгерлерінің Сәбит
Мұқановқа деген үлкен құрметінің, ыстық ілтипаттарының ... ... ... ... ... ... Хамид Ғұлам Қазақ
әдебиеті газетіне жариялаған «Достық – жыр арқауы» атты ... ... және ... ... ... былай дейді: «...Туысқан екі
республика жазушыларының осы бас қосулары кезінде ... ... ... ... ... ... саны бұған дейінгі ондаған жылдар
ішіндегімен пара-пар түсті. Қазір біздің өзбектер Мұхтар ... ... ... ... ... ... ... Мүсіреповтің «Қазақ
солдаты», Ғабиден Мұстафиннің «Қарағанды» романдарын ана тілінде ... ... ... «Қазақ әңгімелері» және «Қазақстан ақындары» деген
атпен екі үлкен жинақ шықты. Бұлардан басқа С.Мұқановтың ... ... ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов
пен С.Бегалин әңгімелерінің, М.Қаратаев сын ... ... ... ... ... деп ... әдеби журналымыздың
төртінші нөмірі түгелдей қазақ әдебиетіне арналды. Мұнда 70-тен астам қазақ
ақын-жазушыларының шығармалары бар.
Соңғы ... ... ... да ... романдары,
повестері, пьесалары, өлеңдер жинақтары қазақ тілінде ... ... ... ... ... біз жақсы білеміз. Бұл үшін біз
қазақ достарымызға – қазақ ақындары мен ... ... ... ... ... ... ... дарын, ғұлама ғалым Мұхтар Омарханұлы Әуезов өзбек ... да ... ... көңіл аударып, әрбір таланттарының шығармаларын
қалтарысқа қалдырмай, үнемі ... ... ... қаламгер екендігін
танытады. Әрі, әрқандай көркем шығармалардың өзіндік ерекшелігін шебер
тани білетін, қара қылды қақ ... ... ... ... ие, шын ... ... де аңғартады. Мәселен, М.Әуезов 1959 жылы Мәскеуде өткен
өзбек әдебиеті мен мәдениетінің апталығына қатысып: ... ... мен де ... ... ... ... ... оқудан,
театрда қойылған спектакльдерін көруден ойға оралған өз ... ... ... ... ... ... дей келіп, одан әрі Абдулла
Қаһһар, Хамид Ғұлам, Шараф Рашидов, Асқар Мұхтар, Пірімқұл Қадиров ... ... ... романдары жайлы өз пікірін ... ... ... ... өз ... ... жылы ... Мұхтаровқа айтқанмын.
«Апалы-сіңлілер» тамаша, ғажайып шығарма»,– дейді.
«Республикамыздың жазушы және ақындары, сондай-ақ өнер қайраткерлер
қауымы ... ...... әдебиеті мен өнерінің Қазақстанда
өткізілетін онкүндігіне зор және тыңғылықты дайындықпен келді. ... ... ... және ... халықтары өмірінде, олардың мәдениет тарихында
аса маңызды үлкен оқиға ... ... екі ... ... ... және мәдениет салаларындағы
қарым-қатынсы күн сайын өсуде. Бұған туысқан халықтардың ... ... және ... ... ... мәдениет мұралары өзінің пайдалы әсерін
тигізуде.
Қазақ кеңес әдебиетінің ... ... Абай ... ... ... ... ... Жамбыл Жабаев, қазақ кеңес әдебиетінің ең көрнекті
қайраткерлері Мұхтар Әуезов пен Сәкен Сейфуллин шығармалары Өзбекстанда ... ... ... ... Жұбан Молдағалиев, Сырбай Мәуленов, Әнуар
Әлімжанов, Олжас Сүлейменов және де ондаған ... ... ... ... ... рет және көптеген тиражбен басылып шықты» /37/.
Біздің екі әдебиетімізді туыстастырып келе жатқан ...... ... ... ... ... Фазыловтардың қазақ әдебиетін
өзбек халқына таныстыруда еткен еңбектері зор.
«Қазақ пен өзбек әдебиеттері ара-тұра «онкүндік» ... ... ... ... ... де, ... де,
кемшіліктерін де ортаға салып отырады» /38, 2/.
Онкүндікте әдебиет пен өнердің тамаша шағрамалары жөнінде ... ... ... ... ... Өнер ... бұл ... алысулар біздің
шеберлерімізді бұдан да мазмұнды шығармаларды жазуға талаптандырады.
Жас жазушы ... ... «Үш ... атты ... кейбір
Москвалық әдебиет зерттеушілер мен сыншылар әбден сынап, түкке ... ... ... ... ... өмірінен жазылған бұл
шығарманың ерекшелігін жан-жақты ашып, ... ... ... ... болашағына үміт арта сөйлеп, оны қолдап қуаттайды. Ол ... ... ... ... ... ... өзінің «Семург қанатында»
атты естелігінде ұлы тұлғаның кемеңгерлік сипатын тән ала, ... ... ... осындай туысқан халықтар әдебиетінің оның ішінде өзбек
әдебиетінің ... ... аса ... ... ... ... да сырласы
Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің үні мен әуені жылдар өткен сайын биіктеп, оның
даңқ ... ... ... арасында кең өріс ала бермек /27/. «Қазақ
әдебиеті» газетінің 1960 жылғы 23 қыркүйектегі ... ... ... атты ... ... ... қазақ әдебиеті туралы мынадай
ой-пікірлер ... Біз ... ... ... ... керек. Ең алдымен осы
заманды бейнелеудің тәсілін, жасампаз замандастарымыздың ... ... ... ... ... ... Бұл ретте мен Мұхтар Әуезовтің,
Ғабит Мүсіреповтың, Әбділдә Тәжібаевтың драмалық шығармаларын біз үшін үлгі-
өнеге аларлық ... деп ... ... ... драматург
– Мен ақын ретінде де, драматург ретінде де ... ... ... ... келеді. Ол нағыз ұлттық жазушы. Оның ойлау ... ... ... ... ... ... мәдениетімізді әрдайым еске түсіреді.
Ақын қиялы асқақ. Ол бірде ... ... ... ... ... бірде
Греция аралдарын аралайды, Париждегі Рене жұмысшыларымен сырласады. Міне,
осының бәрінде де ... ... ... ... ... ерекшелігі айқын
байқалып отырады.
Миртемир, ақын
– Көп ұлтты кеңес әдебиетінің жемісті бір ... ... ... тез ... өсіп ... Біз ... ... қазақ әдебиетінің
жетістіктеріне қуанамыз, оны мақтан етеміз. Оның өркендеп, көркейе беруін
шын ... ... ... ... ... ... ... Мұстафиннің
«Дауылдан кейін» романдарын аудару арқылы біздің бауырлас екі ... ... ... ... ... үлес қосамын ғой
деп ойлаймын.
Насыр Фазылов аудармашы
– Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Мен Мұхтар Әуезовтың «Абай» эпопеясын теруге кірістім.
Бұл шығарманы оқыған кісі ... ... ... тарихымен, ғаламат
тұрмысымен танысады. Қазақ әдебиетінің басқа шығармалары да оқушыға күшті
әсер етеді. Біз бұдан ... да ... ... кітаптарын өзбек тілінде
шығаруға қуанышпен өз үлесімізді қоса ... ... ... қарақалпақ әдебиетінде 20-ғасырдың екінші ... ... Оның ... ... орыс, қазақ, татар, өзбек, т.б әдебиеттерінің
ең үлгілі шығармаларының жемісті әсері тиді. Қарақалпақ прозасының ... оқу ... ... ... ... мұғалім» журналдарында
жарияланды. Оның негізгі тақырыбы социалистік шындық болды. Алғашқы
прозалық ... бірі – ... «Көп ... ... ... ... еді. Ол 1929 жылдары қазақ тілінде шығып тұрған «Жаңа
мектеп» журналында жарық көрді. Бұл ... ... ... ... және ... ... күрес суреттелетін. Сондай-ақ бұл
жылдары С.Мәжитовтың әңгіме, өлеңі аралас ... мен ... ... ... атты ... ... жылдары қарақалпақ прозасы едәуір дамыды. Бұл ... ... ... ... ... ... атты көлемді прозалық
шығармалары жарық көрді. Кейінгі жылдары жазылған А.Бегімовтың «Балықшының
қызы», Ж.Аймырзаевтың ... ... ... ... ... ... ... Х.Сейітовтың «Қиын бақыт»,
Т.Қайыпбергеновтың «Соңғы соққы», «Қарақалпақ ... атты ... ... биік белеске көтерілгенін көрсетеді.
Қарақалпақ әдебиетінде көркем аударма революциядан кейінгі жылдары
ғана пайда болды. Орыс және ... ... СССР ... ... шет ел ... көптеген шығармалары қарақалпақ ... ... ... ... ... ... сондай-ақ Мольердің «Тартюф», М.Горькийдің «Васса Железнова»,
Н.Гогольдің «Ревизор», ... ... ... емес» атты
туындыларын ана тілінде оқиды /35.
Біздің балғын прозамыздың кейінгі жылдардағы бет алысы сүйсінерліктей.
Прозамыздың ... ... ... ... ... ... ... салмағы артты. Бұл салада Төлек Қайыпбергенов, Жолмұрза
Аймұрзаев, Айтбай Бегімбетов, Қармыс Досанов, ... ... ... Юрий ... ... ... жолдастар ерекше еңбек етуде.
А.Бегимовтың, Ж.Аймұрзаевтың, Х.Сеитовтың роман, повестері орыс тілінде
басылып шықты.
Жазушы ... ... ... ... атты романның бірінші
кітабын бітірді. Онда қарақалпақ әйелдерінің революциядан кейінгі ... жолы ... ... ... суреткер көзімен көрсете білген бұл
шығарма – әдебиетіміздің ең жақсы табыстарымыздың бірі.
Қазір «Әмудария» журналында ... ... ... «Ақ ... роман жариялануда. Жарық көрген бөлімдері романның Ұлы Отан соғысы
жылдарындағы қарақалпақ халқының ... мен ... ... ... ... ... ... Бұл кітап балықшылар
жайлы жазылған шығармалардың ішінде марқұм Ө.Айжановтың ... ... ... ең ... шығарма болмақ.
Соңғы кезде жарық көрген повестердің ішінде ... ... ... ... ... де, ... де көзге түсті. Бұнда ауыл шаруашылығында еңбек етіп жүрген
адамдарымыз сөз ... ... ... ... ... Ә.Тәжімұратов,
С.Салиев, А.Әлиев, Ж.Сапаров, Ө.Хожаниязов, Ғ.Сейтназаров, Б.Бекниязова
сияқты жазушылардың көптеген әңгіме, очерктері ... ... ... ... ... ... «Қол ... атты әңгімелер жинағын
жылы қабылдады /36/.
«Абай жолы» романының өзбек тіліне тәржімалануы
«Абай ... ... ... тіліндегі аудармасының ішінде көзге
түсетіні – майырды суреттейтін жер.
«Майыр Құнанбай, Алшынбаймен қол алысып амандасып ... да, ... ... ... ... ... ... Үлкен көк көздері
қылилау келген, бет-аузын қалың бұйра сары сақал басқан. Шүйдесі ... ... боп ... Мұны қазақ атаулы өз атымен атамай, өзге майырлар
сияқты, сырт белгілерімен ... ... ... ... ... ... майыр», «семіз майыр» деп немесе бетінің секпіліне қарап,
«тарғақ майыр» десе, мынаның ... ... түгі ... ат ... ... ... ... Ғунонбой, Алшинбой билан қўл олишиб қўришди, ерга ... ... ... ўриндиққа ўтирди. Катта мовий кўзлари ғилайроқ
эди. Оғзи, бурни қалин жингалак сариқ соқол билан қопланган. ... ... ... ... ... Уни қозоқлар ўз номи билан атамай, бошқа
майирлар каби, ташқи белгилари ... ... эди. ... ... ... “жундар» майир, баъзан «пишган бош» майир деб аташар эди».
Осы аталмыш үзіндіден біз адамның ... ... яғни ... ... ... ... «Абай жолы» романындағы майыр бейнесі,
сол кезеңдегі патша өкіметінің қазақ даласына ... ... ... ... ... ... адам ... керек. Мұхтар Әуезов ... ... айту ... сала ... ... ең биік
үлгісін танытқан. Романның басқа жерлеріндегі портреттік ... ... ... адам да ... ... ... түпнұсқадан
өзгешеленбей, барынша нақтылықты сақтаған. Тіпті аударманың ... ... үшін ... ... сөздер де азын-аулақ. Аудармашы «амандасып
болды» деген сөзді «кўришди» деген етістікпен жеткізеді, яғни ... ... сөз ... деп ... ... сын есім ... табылатын
сөз «катта» делінген, бұл сөздің өзі ... ... ... ... ... мекендейтін тұрғындар сөзінде ұшырасады. ... ... де ... ... ... жоқ деп қарауға болатын секілді. «Көк» сын
есімі «мовий» деп берілген. Атап айтқанда, бұл ... ... ... ... ... жоқ ... ... ішіне жаңа кіріп, семіз тартып қалған сары-қызыл бәйбіше
жаңағы дауыстарды ... ... Ұзын ... қара сұр, ашаң ... ... жылы ... ... »
«Улжон қирққа яқиндагина қадам қўйган, тўлишиб қолган сариқ-қизилдан
қелган бойбича. Узун бўйли, қора ... ... очиқ ... Кунке, Ўртада
оқ яктагини ҳилпиратиб, бақувват, қизариб ... ... ... Узун
бўйли забардаст, сариқ Боймурин Бўжейни яраштиргани келган киши эди».
Тәржіма ... ... ... ... ... ... «ашаң» деген сын есімнің орнына «очиқ» деп береді. «Ашаң»
деген сөз қазақ ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жерде аудармашы қазақ тіліндегі коннотациялы ... ... ... ... ұшыраған.
«Қырын отырған әкесінің үлкен, кесек пішіні ... ... ... ... Қара сұр ... ... түгі де ... алыпты. Жалғыз
өзі ұзақ сөйлеп отыр. Зор даусында ыза мен зіл бар. ... ат ... ... ... ... ... жоғарғы жері қаз жұмыртқасындай
көрінеді».
«Ёнбошида ўтирган отасининг катта, барваста ... ... ... ... ... ... юзида бўзариб туки ҳам чиқиб турибди. Ёлғиз
ўзи анча ғапирди. Баланд ... ... ва алам ... ... ... узун, чўзинчоқ бошининг қулоғидан юқори томони ... ... мен ... ... жолымен өлімге қияр алдында белді рулардың
басшыларын жинап алып, мәжіліс ... ... ... Құнанбайдың сыртқы түр-
әлпеті, келбеті романда барынша шеберлікпен суреттелген. Ол өзінің осы
отырысымен бүкіл адамдардың мысын ... ... ... ... ... ... тұстарын танытатын бұл белгілерді Мұхтар Әуезовтің өз тілінде
сөйлетіп, ... ... ... ... ... қорынан дәл сол сияқты бай
теңеу сөздерді ... ... деп ... ... бұл ... ... кетпеген. Салыстырып көрелік: түпнұсқадағы «қырын отырған
әкесінің» деген сөз тіркесі «ёнбошида ўтирган отасинин», яғни «ең ... ... деп ... ... ... ... ... деген
сөздің «қиёфаси» деп келуін өте орынды табылған деп ... ... да осы ... ... жуық келетін «қияпаты» деген сөз бар. Кейде
халық арасында келбетті, ажарлы ... ... ... ... екен
деп те айтып жатады.
«Бірер мезгіл Абай өзіне қараған Тоғжанның әдемі қара көзін байқады.
Солғын ... ... ... анықтап, түстеп, барлай қараған сияқты. Тоғжан
Абайға қазір бұрынғыдан да жақындай түсті. ... ... ... ... ... көрінді. Қырынан қаранғанда бір түрлі сүйкімді екен. Жұмсақ ... ... жұқа ғана бір ... боп, ... ... білінеді.
Жылтырап таралған қап-қара шашы қалың өріммен ерекше аппақ, нәзік мойнына
қарай құлап түсіпті. Үлкен де, кіші де ... ... ... діріл қағып,
дамыл алмай сілкіне түсіп тұр».
«Абай ... ... ... ... қора кўзларини сезиб қолди.
Шунчаки нигоҳ эмас, Абайни синаб, текшираётганга ўхшаш ... эди. ... ... ... ён томонидан кўриниб турар эди. Ўртача келган қирра
бурни энди аниқ кўринди... Юшмоқ, ... ияги ... ... бир тўлқиндай
бақбақа сезилади. Ялтираб турган силлиқ таралган ... бир ўрим ... ... бўйнига томон тушган. Унча катта бўлмаган сирғаси силкиниб,
бетўхтов қимирлаб турибди».
Түпнұсқадағы «өзіне қараған» ... ... ... ... деп ... ... ... сөйлемдерде де өзбек тіліне тән ... ... ... ... ... мағынасы, мәні қазақ
тіліндегі қалпын сақтаған. Аудармашы бұл қалпынан Тоғжанның сұлу кқркін
тағы бір ... ... ... ... ... да ... шыға берген Тоғжанның аппақ жүзі қайтадан тағы бір рет, соңғы
рет қою қызғылтпен ду ете түскендей ... Және ... ... жымия
күлген ерні аппақ маржандай тістерін айқын көрсеткендей болды. ... езу ... ... ... ... чиқиб қолган Тўғжоннинг оппоқ юзи қайтадан яна бир бор,
сўнги бор қуюқ ... ... ... ... ... Яна жилмайиб
кулимсираган лаблари оппоқ маржондай тишларини аниқ ... ... ... ... жилмайгандай».
ПОЭЗИЯ ЖАНРЫНЫҢ АУДАРМАДАҒЫ КӨРІНІСІ
Бүгінгі таңда қазақ және өзбек әдебиетінің сүбелі, марқа әдебиетке
айналғандығын ... ... да ... ... ... қазіргі күнде
екі әдебиеттің қай жанрын ауызға алсақ та, құнарлы құнды ... ... Екі ... де ... ... ... әрқашан алғы орында.
Әсіресе, поэзияда бұл тақырып ... ... Оның ... ... ... 15 ... өмір ... ұлы гуманист Ә.Науаидан бастап Лутфи,
Бабыр, Мәжилиси, Мухими, ... ал ... ... Шоқан, Ыбырай, Абай
сияқты асыл ой иелерінің мейірлене ... ... ... осы. ... ... ... әрбір дастаны, сондай-ақ
Лутфидың «Гүл мен Наурыз», Бабырдың «Бабырнама», Мәжилисидің ... ... ... мен ... ... ... шығармашылығының
арасында үзілмес байланыс бар. Олар туған халық қараңғылық пен ... ұлы ... ... ... ... ... ... бірлік пен туысқандықтың, достықтың уағыздаушысы болды.
Міне, бұл қасиетті бастау бұл күнде Сәкен мен ... ... пен ... мен ... ... пен ... Әлімжан, Бейімбет пен А.Қаһһар, Ұйғын
мен Әбділда Тәжібаев, Ғали ... пен ... ... ... ... ... ... Дихан Әбілов пен Жұбан Молдағалиев, Міртемір мен Зүлфия
сияқты ақындардан желі ... кең ... ... ... Бұл кезде қазақ
поэзиясында өзбек тақырыбы, өзбек поэзиясында қазақ ... ... ... күн ... кең ... соны ... ... Олар екі
халық расындағы тарихи тамырластық пен дәстүрлі достықты тілге тиек ... ... ... ... ... қоян-қолтық араласып,
тереңдеп, көлемденіп кеткен достық жайлы тебірене жыр ... ... ... ... 1945 жылы Қазақстанның жиырма бес жылдық торқалы тойына арнап
жазған «Қазақ елінің ұлы тойы» атты өлеңінде:
Бір ... бір ... ... бір ... зейнет толған,
Дастархандай кең жайлау,–
деп, ілгеріден-ақ іргелес, қоныстас, аралас ... ... ... ... тамырластығын әдемі аша келіп, одан әрі:
Мың жылдарға шылау бермес,
Туысқандық тарихымыз
Екі басқа бір маңдайдай
Сәулелі жарығымыз.
Бір кітаптың екі беті
Тұтас ... ... ... ... ... ... ... қазақ өзіңсің,
Өзбекпенен бірге туған
Таңғы шолпан жұлдызсың,–
дегенде ақын жүрегі толқып-толқып кеткендей. Мұнда ... ... ... та ... ... ... ... ақындық тапқырлық пен әсем
ой бар.
Ал ақын Дихан Әбілов ... ... атты ... екі халықтың
астасқан шынайы достығын:
Дәм-тұзымыз араласпыз әріден,
Дастархандар жайылғанда сәнімен;
Палауың мен бесбармағым сыбайлас,
Кезек жейміз алма, өрік ... ... Өте ... ... ой. Өлеңде одан әрі де ойнақылық пен
отты леп барған сайын лаулай түседі.
Төскейде мал, ... бас ... ... шын ... ... қалжыңымыз бір думан,
Кезек жеңіп, кезек жығып күліскен.
Теңдес елміз ол кезде де, бұл кезде,
Ортақ бақыт, ортақ арман ... ... қос ... ... өскен жарастық бар кездерде!
Ортағымыз біздер байтақ қоныстың,
Інісіміз үлкен аға орыстың.
Кел шырқайық, әлдилесін достық жыр,
Болашаққа тартқан ұлы жол ... ... ... ... ... пен ... ... әдемі
сипаттай алған. Сондай-ақ ақынның «Сағдат Қабуловаға», «Самархан», «Құрыш
құйғанда», «Гүлстан», «Би», «Бір шоқ гүл» ... ... де ... ... мызғымас достығы мен туысқандығы жырланған.
Өзбек халқының талантты ақыны Ұйғынның ... атты ... ... ... Оны ақын Өзбекстан жеріне, еліне келген қазақ ... ... ... ... жазған. Өлең ойының
тереңдігімен, нәрлілігімен, шынайылығымен ерекше ... Онда ... пен әсем де ... үн ... ... да, қандасың да жүдә біз,
Қыз алысып, қыз беріскен құдамыз.
Қол ұстасып гүл теріскен бір қырдан,
Сусындадық бір дария – бір ... ... ... ... ... ... бірге тамды теріміз.
Біз біргеміз мехнатта да, рахатта,
Келер күнге біз барамыз бір сапта.
Ұлы Отанның перзентіміз, сәніміз,
Туысқанбыз, жолдас, теңбіз – ... ақын ... ... ... ... ... ... көркі, байлығы мен салтанты, меймандос өзбек халқы туралы
өлеңдер қазақ ақындары Асқар ... пен ... ... да, ... да, ... Ерғалиевта да, Қалижан Бекхожинда да, ... да, Ғафу ... де ... ... ... ... өз елінің тұрмыс-тіршілікі мен әсем де ... ... ... ... ... ... мен ... табиғатына
арнап бірсыпыра өлеңдер жазып келеді. Мәселен, ... ... ... атты ... ақ ... ...... мақтасы мен мол
өнімін, байлығын ақындық тапқыр тілмен былай қиыстырады:
Онда ... ... ... ... дала ақ орамал бұлғайды.
Өздері де оянған соң ... ... ... ... ... ... сүйгізіп,
Ертеменен ентелейді күн қызып,
Ақша бұлттай, ақ түбіттей үлбіреп,
Кең далада шайқалады гүл жүзіп...
Ал Міртемір болса Алматының келбеті мен ... ... ... атты ... ... әсем ... ... «Көкшетау» атты
өлеңінде тұшына жырлайды да, «Бұлт ойыны» атты ... ... ... ... ақындық көзбен зер салады.
Ақындарымыздың тағы бір тамсана, емірене жырлаған соны да шырайлы
тақырыптарының бірі – ... ... ... екі ел ... ... ... ардагер, асыл ой иелері мен майталман, өрен жүйріктерге,
халқымыздың ... ... мен ... ... өз ... мен ... көреміз. Мәселен, С.Мұқанов «Ғ.Ғұламға», ... ... ... ... ... ... ... «Домбыра тілімен»,
Миртемир «Абай-бабай», Ұйғын ... ... ... ... С.Мәуленов «Ғ.Ғұлам», «Өзбек сұлуы», Ж.Сыздықов «Ғ.Ғұламға»,
Қ.Шаңғытбаев «Миртемир досыма» атты ... ... ... ... тән сипат сол – қайсысында болса да ақындық, ... ... ... ... ... ... ... ақындарының жырларын
оқығанда» атты өлеңде екі халық ақын-жазушыларының ... ... ... ... ... ... бір ... қиял көкке өрлеп,
Оқыдым түннің сырларын.
Әріптер бейне жолдай боп,
Алдыма бәрін жайды-ай кеп,
Қазақты көрдім жаны ұшан,
Ғажапты көрдім сонан көп...
Одан әрі ақын ... ... ... тән ... ... айтып кетеді:
Сәбит пен Сырбай жырлары,
Жүрегін жұрттың шырмады.
Жаныңды баурап Жароков,
Тартады Хамит сырлары.
Жыры мен ... ... ... ... ... ... ... батыр үндесіп,–
дейді ақын.
Міне, ақындарымыздың тақырып аясын кеңітіп, туысқан халықтың тұрмысы
мен асыл-ой иелеріне, екі халықтың достығы мен ... ... ... ... та құптарлық құбылыс. Әрі, бұл –бүгінгі таңдағы ... ... әділ ... жұртшылықтың да тілек, арман-мұратының жемісі.
Өйткені қазіргі парасатты ... ... төл ...... ... ... одан әрі ... биікке көтереді, әрі жас
ұрпақтартың сезіміне нұр сеуіп, достық пен туысқандық ... ... Рас, ... ... ... сыры мен сипатын жалаң алып, оны
поэтикалық мүсінде шебер қиыстыра алмай қалатын ... де бар. ... ... ... ... шын ... ... көркемдікпен
суреттеуде біраз белестер алда жатыр. Ол үшін екі ел ... ... ... әлі де ... түсуі қажет. Аударма ісіндегі кейбір
икемсіздікті болдырмау да қолдағы шара /25, ... ... ... ... Атакөзиевтің (Ұйғынның) аты ерекше
аталады. Ол әдебиет дүниесіне жиырмасыншы ... ... ... ... ... ... көрнекті жазушылармен бірге келді. Алғашқы кезде өзінің
шығармашылығын лирикалық өлеңдерден бастаған ақын ... өсе келе ... ... мен ... ... ... көрнекті ақыны, драматургі,
әрі әдебиет сыншысы ретінде танылды.
Оның қаламынан «Көктем қуанышы» (1929), ... (1931), ... (1933), ... ... (1935), ... ... (1942), «Отан туралы
жырлар» (1945) сияқты оннан астам өлеңдер мен поэмалар жинағы шықты. ... бір ... ... ... ... ... және ... бірнеше ұлт
тілдеріне аударылды.
Өткен жылы Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы ... ... ... ... жетпіске жуық лирикалық өлеңдерін және
«Украина желі», «Жантемір», ... ... атты ... өз ... ... ... қазақ оқушыларына ұсынды.
Өзбек ақындары Ұйғынды табиғат жыршысы деп атайды. Олай дейтін себебі
– Ұйғын табиғат құбылыстары жөнінде не бір ... ... ... ... ақын ... Оның осы ... «Анар», «Фархат күні», «Таң»,
«Сырдария сыры», «Қыс», «Көктем келеді»,»Май», «Қызғалдақтар», ... ... ... деген жырларын оқыған адам табиғат сырларының
әрқилы көріністерін көз алдынан өткізеді.
Ұйғынның халықтар ... ... ... өлеңдері
интернационалдық рухта, жоғары идеяда ... Ақын ... ... да, соғыс кезіндегі белорус келіншегінің ... ... ... бір ... бір ... ... ... тілдессе де, жұрттың
бәріне бірдей ортақ мүддені паш етеді.
Ақынның поэзиядағы талантын алғаш рет ... ... ... ... еді. ... бұл еңбегінде қазақ поэзиясында ... ... ... Шоқпыты, Асқардың Қойбағары, Әбділданың Дәужаны
типтес сом тұлғалы өзіндік кскін бейнесі бар шаруаны суреттеген.
Ұйғынның «Украина желі» атты ... ... ... достығына
арналған. Онда украина жерінде болған революциялық қозғалыстар ... ... ... ... бір ... ... ... поэма орыс поэзиясындағы Некрасовтың «Россияда кім жақсы тұрадысы»,
Твардовскийдің «Бір ... бір ... ... ... ... ... сияқты лирикалы-эпикалық дәстүрде жазылған. ... ... ... ... ... қажырлы күресін, досқа деген мейірімді,
ақ көңілін сипаттайды.
Автор «Опа» атты лирикалық поэмасында ... ... ... пен ... ... ... ... махаббатын тамылжыта жырласа, «Гүласал»
поэмасында ауырдың үстімен, ... ... ... маскүнем жалқаудың
кескінін Гүласал сияқты қарапайым еңбек адамының көзқарасы, оның ... ... ... ... ... /42/.
Сәбит Мұқанов өзбек елімен етене жақындасып, көп араласу нәтижесінде,
ел өміріне үлкен бір жазушылық көңіл, достық мейірмен үңіле ... ... ... ... туралы бір жөн поэтикалық, прозалық шығармалар
жазып, екі халықтың достығын, ... ... ... биікке
көтере түсті. Бұл ретте Сәбит Мұқановтың «Аспаз», «Алып адамдар» ... ... ... ... «Достық белгісі», «Ғафур Ғұлам»,
«Самарқан» сияқты өлеңдерін атап өткен жөн. ... ... ... ... ... пен ... құрметті анық аңғарамыз /23/.
Өзбек әдебиетінің ірі тұлғаларының бірі, аса ... ақын ... ... ... де ең жақын досы, қазақ қаламгерлерінің сырласы да шын
мәніндегі сыйласы болатын. Ол жастайынан-ақ қазақ халқымен ... ... ... мәдениеті мен әдебиетіне айрықша мән бере қараған ... бірі ... ... айтқандық емес. Ол – шындық.
Ғафур Ғұлам – ... ... ... ХХ ғасырдың алғашқы 20
жылдарының соңына таяу ... ... ... ... оны
өмірінің соңғы сағаттарына дейін кең өріс алдырған қаламгерлерден. Өйткені,
ол қазақ ақын-жазушыларымен жақын ... бола ... ... ... бейілін ылғи да білдіріп жүрген жан.
Жастайынан-ақ қазақ өлкесінде жиі болып, олар жайлы жүрек тебіренткен
сырлы өлең ... ... ... ... ... рет ... ... кеңінен дәріптеген, сөйтіп, алғаш рет өзбек поэзиясында ... ... ... оны ... ... жырлап, кеңінен дәріптеген, шын
мәніндегі, майталман ақын дәрежесіне көтеріле алды.
1930 жылы бірінші ... ұлы ... ... ... теміржолының салынып бітуіне орай, Қазақстанның ... ... ... ... ... өмір бірге істес
болған қазақ азаматы, республикалық банктің бастығы Камал Алиевпен бірге
қатысқан ақын, сонда сөз ... ... ... Бұл ... ... ... барып, алғаш қазақ тақырыбын жырлауы. Сонда Ғафур Ғұлам ... ... қай ... деген толғау өлеңін жазу мүмкіндігіне ие болды. Әрі ... біз ... және құра ... ... ... бір топ ... ... т.б публицистикалық мақалаларын да жазып, өзінің қазақ
халқына деген ыстық ықыласын әдемі жеткізеді.
Бұл ... мен ... ... ... ... ... қадамы, алғашқы ізденістері. Оларда ақын жаңа салынған теміржолдың
мәнін аша ... онда ... ... ... ... тыныстары кең
көрініс алғандығын ақындық жүрекпен терең сезініп, тамаша байламдар
жасайды. ... ... бұл ... жолмен,
Ағылар алып поездар.
Артынып стық, ағашы.
Тиеп ап темір қазына,
Ұлы өмірге бел асты.
Күндіз-түні тынымсыз,
Бас ... ... ... да, ... қол ... табыстарын өз көзімен көрген
ақын, ақындық ... ... ... өз табысындай көріп, оны емірене жыр
жолдарына қосады.
Ақын ... ... ... ... ... ... жасай отырып,
бастарынан өткен түрлі оқиғалардан елес береді. Әрі кең дала ... ... ... ... кең ... ... ... көл,
Бетінде ұйықтап жел ғана,
Шөккен нардай үнсіз шөл,
Жайылып жатқан мал ғана, – деп, құлан ... ... әсем ... орынды сипаттайды. Мәселен ақын:
Ескіліктің шірігін,
Қара жер жұтып жалмасын.
Қырсықтың қилы тамырын,
Қыйсын ... ... жел ... ... айбарым.
Айменен, күнмен теңессін!
Желкілдесін жастығым.
Жетілмедім демеспін,
Әлде қалайбір кезде.
Әжем айтқан ертектей
Қаһарлы «кеше» тек ... ... ... ...... ... ... бір ескерте кетерлік бір жайт, ақын өлеңін қазақ тіліне
аударған Өтебай Тұрманжанов та өлеңнің қан-сөлін жоғалтпай тамаша аударған.
Ақын ойын, ... ... ... ... ... ... ... орынды
аудара алған.
Қазақ өмірін, қазақ халқының табиғатын, тірлік-тынысын, ақ жарқын
мінездерін, ... да ... ... анық ... ... өз өлең ... ... жырлаған. Өлең табиғатында дархандық, кеңдік,
биіктік, бауырмалдық лебі ап-анық есе түскен.
Шындығында да, Ғафур Ғұлам өзбек поэзиясында ... ... ... бірге, қазақ елі өмірінің өзіндік ерекшеліктерін терең түсініп, жан-
жақты тұшынып, тамаша ... ... жыр ... ... ол ... ... Бұл ретте ақын «Қазақ халқына», «Қазақ туысқаныма», «Достық
сәлем», «Сәлем туысқандарым» сияқты өлеңдері мен «Сұм бала» ... ... Абай ... Жамбыл Жабаев, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов ... ... ... ... ... ... жылы ... айта аламыз.
Ақының қазақ халқына, оның ұлы тұлғаларына ... ... ... ... достық бейілінің, туысқандық сезімінің сәтті жемісі деуге әдбен
болады. Ең қызығы, ақын туысқан қазақ елінің қол ... ... ... өзінің табысы, өз қуанышындай көруі кім-кімді болса да ... ... ... ақын 1945 жылы Қазақстан Республикасының ... ... орай ... ... ұлы ... атты өлең ... сол ... оқып
берді. Онда ақын қазақ елінің ұлы табысын, ұлы ... ... ... ... жырлай отырып, қазақ-өзбек халықтарының тарихи тамырластығын
көрсетіп:
Мың ... ... ... ... ... ... жарығымыз,–
дейді де, одан әрі екі елдің тұтастығын, ынтымақ бірлігін:
Бір кітаптың екі беті,
Тұтас жатқан жеріміз.
Бір-біріне күндей раушан
Сыры бірге еліміз,
Қарындасым, туысқаным,
Үлкен қазақ ... ... ... ... жұлдызың,– деп, шындық бетін
шынайы аша келіп, өзбек-қазақ халықтарының тарихи тамырластығы мен дәстүрлі
достығының бетін ... ... ... ... ... ... ... тамырмыз, бір шаруамыз,
Бір қазанбыз, бір алау.
Ортамызда зейнет ... кең ... елі – өз ... деп,
Өтірік сөйлемес қазақ,
Жәкем десем жаны бірге
Інім десем жақынырақ,–
деп, екі халық ортасындағы
достықты, тарихи тамырластық пен туысқандықты ... ... ... байламдар
жасайды /43, 6/.
Біз Әбділдә Тәжібаев пен Ғали Ормановтың, Тайыр Жораковтың «Жыр туралы
жыр» поэмасын өзбек тілінде оқитын ... ... ... ... ... «Міртемір досыма» деген өлең
жазып, оны «Қазақ әдебиеті» газетінің 1962 ... ... ...... ... саф ...... қазақтың кең даласын.
Алатаудың бердім абат ғұмырын,
Самал желдің бердім шифа ... ... сен, ... ағасың.
Түркістанның болса қандай күні ыстық,
Сондай ыстық кеудемізде туыстық.
Қос бұлбұлдай бір еменде сайраған,
Жан-жүректі жырмен ашып ұғыстық,
Мен, ... сен, ... ... едің ата ... ... ... көгершіндей көтердің.
Ақын досым алтын көпір болдың сен,
Арасында егіз туған екі ... ... сен, ... ... үсті – ... биік Қараспан,
Көпір асты – жырдай терең Зерафшан.
Толастамай толсын көпір керуенге,
Достық тиеп болашаққа жол асқан,
Мен, ... сен, ... ... ... ... көп ... ... жетекші жанр поэзия болды.
Бұл салада жоғарыда аты ... ... ... ... ... ... Асан ... Ізбасар Фазылов, Жолмырза Аймырзаев,
Мырзағали Дәрібаев, Дали Назбергенов, Әмет Шамұратов, Байния ... ... ... Бұл ... жазылған «Бахадур», «Бахтияр», «Күрес»,
«Айпара», «Украина жыры», «Артист тағдыры» поэмалары қарақалпақ поэзиясын
биік белеске көтеріп ... ... ... ... кейін келіп
қосылған Х.Сейітов, ... ... ... И.Юсупов,
Т.Сейітжанов, Х.Тұрымбетов, М.Сейітниязов қарақалпақ ... ... ... ... ... ... Бұлар өздерімен бірге қарақалпақ поэзиясына
эпикалық жанрдың ... ... ... ... юмор, мысал, т.б
жанрларды ала келді. /35/. ... ... ... партия, халық және
Отан туралы таңдамалы өлеңдері 1947 жылы өзбек тілінде үлкен ... ... ... қазақ тіліне аудару
Өзбек ақындарының өлеңдері қазақ ... ... ... баспасөз
беттерінде жарияланып жүрді. Мысалы, өзбек ақыны Айбектің «Ленин отаны»
деген өлеңі ... ... ... Ғафур Ғұламның «Көсем
ескерткішіне» деген ... ... ... ... ... ... жылғы мамыр айында санына жарияланды. Өзбектің ақын қызы Зүлфияның
«Досыма» деген өлеңі ... ... ... ... ... досыма» атты өлеңі (аударған ... ... ... ... 1962 ... санында жарияланды. Гулчехра
Жураеваның «Бақта туған ... атты ... ... ... жас» ... 1972 жылғы санында жарияланды. ... ... ... ... ... деп ... өлеңін С.Оспанов қазақ
тіліне аударып, ... ... ... 1962 ... ... «Қазақ әдебиеті» газетінің 1960 жылғы санында Ғафу Қайырбековтың
тәржімалауымен ... ... ... жарыққа шықты. Осы ... ... ... ... ... Қазақстан
перзентімін» деген өлеңі жарық көрді.
Б.Алдамжаров өзбектің Әлішер Науаи, ... ... ... ... Гүлхани, Мукими, Фуркат, Аваз Отар-Оғлы, Хамза Хакимзада Ниязи,
Айбек, Ғафур ... ... ... ... ... ... Хасан Полат,
Миртемир, Тимур Фаттах, Зүлфия, Әмин Омари, Жұманияз Шарафи, ... ... ... ... Абдулла, Хабиби, Мирмухсин, Рамз Бабажан, Асхад
Мұхтар, ... ... ... ... Тула, Мамарасул Бабаев, Шухрат,
Сұлтан Акбари, Жұманияз Жаббаров, Юсуфжан Хамдам, Әзиз Әбдіразақ, ... ... ... ... ... ... Душан Файзи, Мавлон Икром,
Толиб Йулдош, ... ... ... ... Гулчехра Жураева, Барот
Байқабылов, Этибор Ахунов, Мұхаммед Әли, ... ... ... ... ... ... ... сияқты бір топ ақындардың өлең
аудармасын «Мүшәйра. Өзбек ... ... ... ... ... ... /45/.
Хосият Рустамова – шүбәсіз мықты ақын. Ол ділі берік, жүрегі бар адам.
Өте шыншыл, адал, таза. Ең ... ... ... ... анық ... дарын иесі.
Оның үнемі оқып-үйренуге құштарлығы да көрініп тұр. Жүректегі дертті
қағазға көшіру әркімнің қолынан келе бермейді. ... бұл ауыр ... ... Ол ... іздеп шаршамайды. Жүректің қалауын шексіз
мол тақырып деп түсінеді. Өлең бір тамшы көз ... ... ... сыры
екенін анықтаған. Сезімдері шынайы. Оларда ішкі түйсік, ақындық қуат бар.
Хосияттың «Ұмытайық мұң барын, қайғы барын» деп ... ... ... қазақшалап, «Жалын» журналының 2005 жылғы №1 санына жариялаған:
Кетейікші!
Не қалды қарайлайтын?
Сүйетінің мені шын болғанда айқын.
Сенемісің, жаным-ау, алдымызға,
Күндеріміз әлі көп ... етіп ... ... ... айрылғанын.
Жел жалынсын жүгіріп ізімізден,
Ұмытайын мұң барын, қайғы барын
Тұр екен ғой бәрі өз қолымызда,
Алдан ... ... ... ... аяулым,
Жолымызда
Күндер бірге көп әлі мейрамдайтын.
Хосият Рустамованың бұдан басқа «Қалай қарар енді ... ... ... ... ... өлеңдері Үсен
Өмірзақовтың тәржімалауымен «Жалын» ... 2005 ... №1 ... ... ... даңқты шайыры Зүлфия өзінің өлең өнеріндегі талантын ерте
бастан танытқан ақын қыз. Оның ... ... ... ... ақынның лирикалық «Мені» де атойлап алға шығып отырады. ... ... ... ... ... оның ... табысты
аударғанын осы тұрғыда айта кеткеніміз жөн ... Оның ... ... ... «Алтын күз» деп аталады. Сол туындыны талдау нысанына
айналдырғанда жөн санап отырмыз:
Севаман, олтин куз, севаман жондан,
Табиат безанган ... ... ... ... ... ... чаман боғингни /47, 64/.
О алтын күз, мен сүйем ... бау, ... ... ... көз ... ... керген
Жасауларын жел қаққан анарыңды /48, 125/.
Зүлфияның жырын қазақ тіліне аударған ақын ... ... ... ... эпитеттерді, кейіптеуді барынша әсем
бере білген. Түпнұсқамен салыстыра отырып аңғарғанымыз, аудармашы өзбек
шайырының ... ... ... ... шебер сөйлетеді. Тіптен бұрын
қолданыста болмаған ... ... ... ... қолданып көрудегі ақын
тәжірибесінің де сәтті шыққаны айта кету керек тәрізді. ... ... ... ... ... тың эпитеттер қазақ тілін жақсы меңгерген
оқырманның көз алдына әсем ... ... ... ... ... ... ... қойса, аудармашы оны ... ... ... та ... ... сияқты тәржімаланған.
Севаман, ерларга гўзал япроқлар,
Юшмоқ ва рангба-ранг гилам тўшаса.
Қизалоқлар боғда териб баргларни,
Гулдасталар ясаб, яйраб ўйнаса.
Мен сүйемін ... арай ... ... ... ... ... гүл ... қағып өздері қарағанын.
Аудармашы осы шумақты аударуда ұтымды жақтарына қол жеткізген. Сөздің
мағынасына терең бойлай ... ақын ... ... ... жеткізіп,
оқырманның көз алдында тағы да тамаша көрініс жасайды. Ақын өз ... ... ... қоса ... ... ат ... болып шашылып жатқан
жапырақтардың бейнесін түпнұсқадағыдай етіп дәлме-дәл береді. ... ... да ... нұсқасында ауытқушылық жоқ, сайма-сай етіп тәржімаланған.
Үшінші шумақ:
Далада пахталар кумуши порлаб,
Момиқ ... ... ... ... ... ... ... келтириб тўкса,
Мақта-тауды айт! – аппақ боп жарқыраған,
Ақ үлпені иыққа артып алған.
Бір уысын жел үрсе, жерге түспей
Тұлымында ол қыздың қалтыраған.
Түпнұсқадағы шумақтарды ... ... ... болып шығар еді:
Далада мақталар күмісі парлап, ... ... ... ... ... ... // Таудай қырмандарға әкеліп төксе. Осы шумақты
жолма-жол аударма тәсілімен тәржімалай салғанда, қалай болар еді ... ... ... ... ол ... аударма барлық өңінен айрылып, өлең ... ... ... ... еді. Асылы, ақын мен аудармашының ... ойы бір ... ... оның ... ... ... ... немесе орнына басқа сөз қолданылуының ешқандай сөкеттігі болмаса
керек. Өйткені аудармашылық өнердің өзі өлеңнің бір ... ... ... ... ... ... ... қалуын жоққа шығармайды,
қайта қос халықтың қабылдау санасына қарай толықсып, құлпырып жеткізілуіне
күш салынады. Сондықтан ... ... ... сақталған деп
есептеуге болады.
Төртінші шумақ:
Мен беҳад ... ... ... ... кетаман мен ҳам.
Кенг водий қўйнида кўксим қабариб,
Яйрайман, нашага тўламан бу дам.
Мен сүйемін тамшының ән салғанын,
Аспан ... ... ... ұяда ... ... ... ... қарсы алғанын.
Бір қарағанда, аударманың түпнұсқаға қатысы аз болғандай көрінуі де
мүмкін, алайда тәржімадағы сұлу ... ... ... ... ... ... отырып, оның түпнұсқаның пішінін емес, мағынасын,
рухын жеткізіп тұрғандығын аңғарамыз. Академик З.Қабдолов: ... ... ... ... ... және ... қайнарынан шымырлап шығады да сол
халықтың өзінің рухани сусынына айналады» /49, 31/ деп ... ... бұл ... ... ... ... түсетін
көркемдік құралдардың басым бөлігі күзгі дала ... ... ... жауын-шашынды сипаттаған кезде ақын «тамшының ән салуы», «аспанның
жауынмен тамсануы» сияқты кейіптеу сөздерді ... ... әрі ... ... бір ... бір ойға ... кетушілік жоқ. Бір шумаққа
күздегі жиі болатын табиғат құбылысы іркілмей сыйған. Бұл ... ... ... өлең өлкесіндегі майталман ... ... ... да ... ... ... ... түсіп жатқандығынан куәлік
береді. Сөйтіп, бір ойдың өзін сан түрлі киіндіріп, өрнектеп, ... ... ... ... ... мән-мағынадағы сөздер немесе даладағы
табиғат бөлшектерінің атаулары ой тиегін ағытуда, белгілі бір ... ... ... ... Осы ой ... үзбей келіп, келесі
шумақтан да көрініс тауып жатады:
Симоб тўлқинлари осмонни қоплаб,
Муттасил ёмғирлар зериктирса ҳам,
Кумуш булақларнинг сувлари ... ... ... олса ... қарауға атырапқа,
Шаршамаймын қарауға жапыраққа,
Жаңбыр жуған қабығын жалтыратып,
Шаршамаймын қарауға көк дараққа.
Осы шумақтағы ... ... яғни ... ... ... әдіс екендігі даусыз.
Өзбек ақыны Зүлфия шығармалары бейнелеу құралдарына мейлінше бай,
олардың ... ... ... ... мен эстетикалық қызметі ерекше
мәнді. Ол – дәстүрлі өзбек ... ... тән сөз ... ... айрықша сезіммен талғап-екшеп өз туындыларына шебер қолдана
білген зергер ақын. Оның ақындық ... ... ... ... ... поэтикалық тұтастық қалпында игера алатын зор қабілетінде
жатса керек. Соған сай оның ... ... ... тілі ... де ... ... астарланып, өрелі де тапқыр оймен әдіптеліп,
ұйқас ұйытқысымен көмкеріліп жатады. ... тілі мен ... ... құралдары өзара қабысып, бір-бірімен тығыз байланысып
отырады. Мазмұны мен пішіні, сөз ... мен ... ... ... ... Ақын атаулының бәрінде нағыз шеберліктің ... ...... бейнелелікпен, көркем тіл өрнектерімен
жырлау. Көркем де бейнелі өрнектелген поэзия тілі адам ... ... ... ақын ... халық жүрегіне берік ұялайтын қадір-
қасиетін арттыра түседі.
Зүлфияның өзбек тілінде жазған көркем туындысының бірі ... ... Оның бұл ... де сыр мен ... ... ... толқытарлық
не бір сұлу кескінді бейнелер жасалған. ... ... ... ... ... ... де көзге де көрікті, қиял ... ойды ... - ... ... ... ... ... тән
ерекшеліктері, қасиеттері, көркемдік кестесі мен мәнері, суреттегіш-
бейнелегіш ... ... айту ... ... ... ... қазақ ақындары не үшін қызығушылық танытты деген сұраққа жауап
іздейтін болса, оған ... ... ... ... ... ... болса керек деп ойлаймыз. Оған көз жеткізе түсу үшін осы ... және ... ... ... ... жасауды қажет деп таптық:
Гўзал тўй оқшоми қуйлиб букун
Кўзи қамашди-ю, чекилди нари.
Тўйхона чароғон, ноз-немат тўкин.
Тун кўксин ёради қизлар ... ... ... жеңдер, меймандар,
Ішіп жейтін сәт бүгін.
Кел, ойнаңдар, тойлаңдар
Екі жастың шаттығын.
Ең алдымен, осындағы ... ... ... қарастырып
көрейік. Түпнұсқа он бір буынды, кәдімгі қара өлең ... ... ... тілінде жеті буынды түрде жеткен. Әрі ұйқасы да ... ... ... шалыс ұйқас түрінен саналады. Өзбек поэзиясындағы он бір
буынды өлшем жиі қолданылады. Ол аруз өлшемінің ... ... ... 6+5,
3+3+5 түрдегі бунақтар негізінде қалыптасқан. З.Ахметовтің: ... өлең ... ...... яғни ырғақ буын санымен өлшенеді.
Сондықтан қазақ өлеңі силлабикалық (силлабо – грекше буын ... сөз) ... /50, 126/, – ... ... ... қосыламыз. Әлбетте өзбек өлең
жүйесі де ... ... ... ... ... қазақ халқындағы
буындық өлшем өлеңнің мазмұнына, құрылымына да тән ... ... бір ... ... кезде, қазақ өлеңдерінде, жырларында 7-8
буынды ... жүйе ... ... Өлең ... ... ... оның құрылысына лайықталған түрде сіңеді. Өлеңнің ырғағы, ... ... ... той ... ... көңіл-күйі жеңіл өлең арқылы
айқын көрініс ... ... ... осы ... дауысты дыбыстардың
үйлесімі де көрініс тапқан. ... ... ... ... ... заңдылығымен байланысты қарастырылады да, көп жағдайда оның
эстетикалықтан гөрі ... ... ... ... ... Бірақ
ассонанстық қайталамалар сөйлеуге әуенділік, өлшемдердің ... ... бір ... ... ... мүмкіндік береді. Ассонанс
аллитерациямен бірге қолданылып, дыбыстық мәнерлілікті күшейтіп тұрады және
осының салдарынан белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тұрады
Жалпы, өзбек өлең жүйесіндегі құрылымдық ерекшелік туралы ... ... ... ... ... жөн. Поэтикалық
шығармалардың мазмұны оның құрылымымен тікелей ... ... ... ... ... ... бірліктері оның мазмұнына, идеясы мен ... етіп ... ... өлең ... буын саны ... пайда
болса, оқу барысында олардың ырғағын анықтауға ... ... ... ... болмайды.
«Өзбек, ұйғыр сияқты кейбір түркі тілдес халықтар әдебиетінде «уәзін»
сөзі термин ретінде қалыптасқан. Өлшем деген ... ... бұл сөз ... ... ... ... бармақ уәзіні, аруз уәзіні. Өзбек, ұйғыр
өлеңтануында силлабикалық өлең жүйесінің «бармақ өлшемі» деп ... ... ... /51, 9/. Өлшем буын санына ... ... ... ... ... ... ... Яғни, А.Фитрат
айтқандай, «бір шумақтың өлшемін анықтау үшін бірінші тармақтың буындарын
саусақпен санап оқимыз. ... ... ... буындарды санаймыз, олар
өзара сәйкес келсе, біркелкі дейміз. Сол ... ол ... ... деп
аталады» /52, 35/.
Зүлфияның «Келинчак» өлеңінің екінші шумағы келесідегідей:
Дарахт орасидан сўқ блан қараб
Бошингдан сепаркан ой оппоқ чечак.
Нурга. Латофатга, ... ... ҳае ичра ... келинчак.
Қазақ тіліндегі тәржімасы:
Түн ұялды сәуледен
Телміреді айлы аспан.
Қыз әдемі не деген,
Тақиясы жарасқан.
Түпнұсқадағы «айдың дарақ арасынан қарап тұруы» ... ... ... ... деп ... Әрі ... той үстіндегі қозғалыс динамикалық
түрде жеп-жеңіл, жылдам жүріп отырады. Қазақ тілінде қыздың ... ... ... ... ... ол ... мен бүлдеге
оранған» келіншек ретінде көрсетіледі.
«Аллитерация – сөз ішінде ... ... ... ... бірдей немесе
ұқсас дауыссыз дыбыстардың қайталанып келуі. Стилистикалық мәнерлілікті
күшейтудің ерекше ... ... ... ... синтаксистік
құрылымдарда, мақал-мәтелдерде, күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста кең
қолданылады. ... ... ... поэтикалық шығармалардан
басқа прозалық мәтіндердің де дыбыстық ұйымдасу ырғағына, ... ... ... ... әсер ... /53, ... ... өзбек поэзиясының көрнекті өкілі Зүлфия
шығармашылығындағы көркемдік-бейнелеу құралдары ... ... ... ... ... де ... Ақын фольклордың
көркемдік құралдарының мол ... ... ... жаңа ... ұтымды жарата алды. Ұйқас пен ырғақ ... ой мен ... ақын ... ... ... әрі суреткерлікпен астасып
жатыр. Соған сай Тұманбай Молдағалиев тәржімасында да шешендерге тән тура
сөйлеудің де, ... тән ... ... да неше ... ... бар. ... ... қазақ тіліне аударылған әдеби мұрасы қазақ
поэзиясының ... ... ... ... ... мен
құндылығы оның сан қатпарлы мазмұнында, көркемдік қасиетінде деп танимыз.
Қазақ поэзиясын өзбек тіліне аудару
Әлем ... ... ... ана тілімізге, ана
тіліміздегі шығармаларды әлем тілдеріне ... ... да өз ... ... Қай ... ... ... биік, терең мазмұнды
шығармаларын аудару қазіргі таңдағы игілікті істердің бірі ... ... ... белгілі бір халықтың ұлттық ақынының
шығармасы болса, ... ... ... ... ... ... ... оны өзге тілге аудару аудармашыдан үлкен ... ... ... ... ... ... да ... етеді. Яғни
тәржімашінің таланты ( ерекше талант болуы ... Және оны ... білу ... ... шығармалар аудармасымен поэзиялық
шығармалар аудармаларының ... ... ... бар. ... ... ... жолынан шықпай, оның ... ... Ал өлең ... ... аудармашы өз ойын
автордың ... ... ... ... ... ... ... береді. Дегенмен, аудармашы түпнұсқадан ... ... ... ... ауытқымайды. “Ақынға, ақынның белгілі өлеңінің тууына
негіз ... өмір ... ... ... ... ... ... сезіну даралығын, оның шығармашылық тұрғысы ... ... ... ғана ... ... ... көтеріліп, поэтикалық қасиетке ие болады” /54/.
Асылы, көркем ... ... ең ... ... ... ... ... күй мен эстетикалық ләззатын жеткізу. Әрбір сөзге
жармаса бермей, автордың ойын ... ... жөн. ... ... ... ... интонация, ырғақ, ұйқас,
образдылық элементтер ... ... ... де ... ... аудармасы, туған әдебиетіміздің ... ... ... тіліміздің байи түсуіне ... ... ... ... ... ... ұлы ақын Абай шығармаларының
өзбек тіліне аударылуы аударматану ... аз ... ... ... ... ... ... көңіл-күй лирикасын,
жүректен шыққан толғанысты жырларын өзбек тіліне ... ... ... ... әр ... ... ұғынғандығында емес, төл
әдебиетімізге аударма өнерін өрістету бағыты, уақыт озған сайын түпнұсқаға
қалай жақындай ... ... ... ... ... сөйлеуі тиіс. Түпнұсқаның мәтінін ... ... ... көркемдік қасиетін, сөз өрнегі мен сиқырын оқырманға
айна-қатесіз абайлату, аңғарту үшін ... ... ... ... тиіс. Тіпті, оп-оңай көрінетін тармақтың өзі де, жеке сөздер де
аудармашыны ... ... Абай ... ... ... ... дәстүріне
айрықша көңіл бөлу – әдеби процестің өзінен оның даму ... ... ... зер салу ... ... ... ... Академик
З.Ахметов айтқандай: «Абай творчествосының өз заманымен, сол ... ... ... сол ... ... зор ... тәрбиелік
міндет атқарғанын, сөз өнеріне не жаңалық әкелгенін толық ... ... біз оның ... ... қазіргі заманда қоғамдық ой-сананың,
әдебиеттің өркендеуіне қандай ықпал жасап келе ... ... ... /50, ... ... ... ... жолдағы даралығы, сол өнер
соқпағындағы шыншылдық пен турашылдық ... оны ... ... ... ... Түйіндеп айтқанда, ХІХ ғасыр
поэзиясында алатын көрнекті орны бар Абай ақын – ... ... ... ... тың леп қосып, кейінгі ұрпаққа түрлендіре, кемелдендіре
жеткізуші хас шебер ақындардың бірегейі. Мұның өзі ақын ... ... мен ... ... ... айқындайды.
Абайдың өлеңдері мен қара сөздері өзбек тіліне тәржімаланып, бірнеше
рет баспа бетін көрген. Оның біз талдайын деп отырған «Қалың ... ... ... деп ... ... ... философиялық толғаныстан хабардар
ететін, ел жағдайын барынша тереңнен сөз етуге арналған шығарма. Ақын ... ... ... ... ... ... сала отырып, қазақтың
надандық құрсауында қалып бара жатқандығын көреді, ... ... Осы ... ... ... ақын ... ... үстіне қайғы
жамала түседі, ол оңаша отырып, ойға ... Ал «ой ... ... ... толқытып шығаратыны» әмсе, белгілі жайт. Сондықтан бұл өлең мұң мен ыза
шарпысқан көңіл майданының жеткен биігі, ... ... деп ... ... ... ... ... аударылған шығармаларын салыстыра отырып
талдау кезінде бізге қажет ... ...... ... сипаттың, елдік
ойлау үлгісінің берілу деңгейі. Абайдың кесек-кесек кесіп сөйлейтін айту,
толғау дағдысына өзге ... ... ... ... ала ма, жоқ па? Немесе
құрылымы ғана тепе-тең түсіп жататын, ... мен мәні ... ... жаны жоқ дүние болып қала бере ме?
Абай – адамзаттың ақыны деген ой дұрыс, алайда ол ... ... ... үшін оны ... халықтың бір лепте, бір ырғақта қабылдап,
барлық халықтардың ұлы ойшыл жайлы ойы, түйгені бір ... ... ... ... Олай ... ... Абай Абай емес, көп ақынның бірі
болып қала бермекші. Жалпы Абайдың сөздерінің ... ... ... ... ... ... ғалымдары, зиялылары баршылық. Мәселен, Ахмет
Байтұрсынов, ... ... ... озық ойлы Алаш арқа ... ... ... анықтаманы алға тартады. «Хакім – ... ... ... ... ... Өзі де ... ... бір
мөлшерде үлес алатын адам». Ол хакімдігін өзімен бірге қара ... алып ... аян. Оның ... ... мен қара ... ... тұрады. Оның даналығы – ел қамын ... ... ... дауасыз дертті тамыршыдай тап басып табатындығы. ... ... ... ... ... қазағым, қайран жұртым» деген өлеңін ақын былай
бастайды:
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың.
Жақсы менен жаманды айырмадың,
Бірі қан, бірі май боп енді екі ... /55, ... ... өзбек тіліне аударған тәржімашы Ўринбаев былайша береді:
Қозоғим, шурлик юртим, вайрон юртим,
Қоронғида йул тополмай, хайрон юртим!
Емон билан ... фарқ ... хам қон, хам мой ... ... /56, ... ... түпнұсқадағы қалпында ағып тұратын, қара өлең үлгісімен
жазылған өлең аудармасында кібіртіктеп, күмілжіп ... ... ... Бұл пікір, бір жағынан, дұрыс та! Себебі ақынның өз жырында туған
халқына деген мейірім, бауырмалшылдық бірден көзге ұрып ... әр ... ... ... елге ... ... ... қағиданы салған
жерден аңғаруға болады. Өзбекшеде «сорлы ... - ... ... ... ... адам көңіл-күйінің дегбірін алатын тіркестер, өлеңнің
мағынасын солғындатып, бояуын ... ... ... ... ... салынған лирикалық кейіпкер танылғандай болады. Оның есесіне,
«ұстарасыз аузыңа ... ... ... ... жол ... ... қалған,
ол аудармада жоқ, орнына аудармашы «қоронғида йул тополмай, хайрон юртим!»
- «қараңғыда жол таба алмай қайран жұртым!» деген тың ойды жол ... ... ... ... ... ... ... деген сөз «оғзидан»
«аузыңнан» деп берілген. Бір айта ... ... ... ұйқасып
келетін үш жолы түгел «юртим» - «жұртым» деген эпифоралық қайталауға
құрылады. ... ... ... а, а, б, а ... ... ... 2-
жолда: «мұртың», 4-жолда: «ұртың» деп берілген.
Өлеңнің екінші шумағы:
Бет бергенде шырайың сондай жақсы,
Қайдан ғана бұзылды сартша сыртың?
Ұпайсың өз сөзіңнен ... ... орақ ... ... ... ... юзинг сенинг,
Нечун ахир, алдамчи сузинг сенинг?
Доноларнинг хикмати писанд эмас,
Ғофил қолган, адашган ... ... ... ... ... ойға ерік ... өзінің ойын
беруге талпынғанына өлеңнің екінші шумағы айқын дәлел бола алады. Оны ... ... ... ... әжептәуір жүзің сенің,/ Не үшін
ақыр, алдамшы сөзің сенің?/ Даналардың хикметі жалған емес, / ... ... өзің ... Абайдың өткір, бір нәрсені айтқанда, тереңінен тіліп-
тіліп ... ... ... ... дәлме-дәл келетін сөз тауып,
үйлестіре алмаған. ... ... тас ... қуатын осы жерден анық
түйсінеміз. Өйткені екінші шумақта Абай өтірік, ... ... ... ауыз ... ... ... ... «сартша» деген теңеуді қолданады. Бұл
Абайға дейін де қазақ арасында кең ... ... сөз ... ... жаңалық Абайдың оны екіжүзділіктің балама атауы ретінде дәл бере
алғандығында болса керек. Сарт - өзбек пен ... ... ... сөз. ... бұл сөзді сол қалпында ... ... ... ... ... сияқты. Әйтпесе «сарт» деген сөз өзбек
тілінің өзінде де бар. Және бір айта ... ... ... «бет ... орақ ору» ... өлеңнің құнарын бойға жиып-терген тұрақты ... ... ... ... ... бой көрсетпейді. Аудармашы
«ұқпайсың өз сөзіңнен басқа сөзді» деген ап-анық ажарлы жолдың тәржімалап
берудің орнына ... ... ... ... ... ... жолды енгізеді.
Өлеңнің үшінші шумағына назар аударып көрейік:
Өзімдікі дей алмай өз ... ... ... ... ... ... келеді байлауы жоқ,
Бір күн тыртың етеді, бір күн – бұртың.
Тәржіма ... ... ... ...... эм ... молинг – мулкинг!
Очкузсан, тамагирсан, қурумсоқсан,
Бор савлатинг бошингга кийган тулкинг...
Аудармашы алдыңғы екі ... ... ой ... анығырақ түсініп,
соны оқырманға түпнұсқадағы ... ... етіп ... ... ... екі ... қарағанда, үшінші шумақ барынша тәуір шыққан деп
айтуымызға болады. Өйткені мұнда біршама түпнұсқадағы ... ... бар, соны ... ... ... ... ... бар. Қазақтың
далада жүрген малын әркімге ұрлатып алып, малдың соңында тыныштықты ұмытқан
қалпын аудармашы да «дардингга эм булмади молинг – ... - ... ... ... деп ... Жалпы Абай өлеңі түпнұсқада бірінші
шумақтан құрылымдық жағынан жырақтамай, соған ой кесіп, әрі қарай ... ... ... аудармада бұл құрылымдық ерекшелік сақталмаған. Тек он
бір буынды, төрт тармақты тұтастықты сақтап, әрі ... 1, 2 және ... ... желі ... ... мен ... ... еркін аударма
күйін сақтап аударылғанымен, аудармашы «бор савлатинг ... ... - «бар ... басыңа киген түлкің» деп тың ой қосады. Мұны
оқыған кезде өзбек тілді оқырманның көз ... ... ... ... ... ... етіп ... қамсыз қазақтың байы келе қалары сөзсіз. Бірақ
егер бұл жерде аудармашы қазақтың ит жүгіртіп, құс ... ... ... алам ... онда қателескені. Қазақ халқы ешқашан да түздің аңын өз
олжасы санамаған, оны көрінгенге сауға ... ... ... ... ... ... ұққанымыз, бұл жерде аудармашы Абай ... деп, ... ... бетке басып отыр. Ал жоғарыдағы
айтылған ой тұтастықтары кейінгі жолдарда қалай жалғастық тапқан екен, ... ... би ... ... ... ... жоқ па елдің сиқын?
Өздеріңді түзелер дей алмаймын,
Өз қолыңнан кеткен соң енді өз ... ... ... бойлар бош-бошига,
Доғ солди, захар солди юрт ошига,
Қурқаман, асоси йуқ кур ... унар ... ... ... ... ... ... көзге шалынатыны – осы
шумақта. Бірінші жолды тәржімашы ... ... ... ... ... ... ... қайталама қос сөз қалған жолдардағыи
ұйқастарға ұйытқы болып тұра қалады. ... ... ... ... ... сөзсіз. Ол «өз қолыңнан кеткен соң енді өз ... ... ... ... ... ... ... жамандыққа еркін беріп
қойғанын, сайтанға бой алдырғанын танытады. Ақын бұл ойын мына бір ... ... ... ... ... ... ... төменшіктеп, қайғы жемек.
Өзімнің иттігімнен болды демей,
Жеңді ғой деп шайтанға болар көмек.
Ақынның бұл жерде ... ...... ... ... берекесін
кетірген дұшпаны – шайтан. Ал аударма нұсқасында ақын ... ... ... ... ... деп кінәлайды. Осы жерде ... сөз ... ... ... ... айтқанымыздай, Абайдағы жолдан-
жолға із тастап, жіптіктей өріліп отыратын сұлу ... ... ... жоқ ... етер ... да ... жоқ па Құдай құлқын?
Бірлік жоқ, береке жоқ, шын пейіл жоқ,
Сапырылды байлығың, баққан жылқың.
- Баста ми, қолда малға талас ... ... ... ... ... ... ухшамай қолди турқинг,
Епирай, мунча кетди, элим, хулқинг!
Бирлик йуқ, барака йуқ, бузилди феъл,
Қани йиққан давлатинг, боққан йилқинг?
Өзбекше нұсқаны қазақ ... ... ... мынадай тәржімаға кез
боламыз: «Оңаларға ұқсамай қалды тұрқың, / ... ... ... ... Осы ... ... ... болмайтын нәрседен көңіліне өкпе
сақтағыш ... оның бұл ... ... түп ... Құдайдың құлқын
алып қойғанын қолмен қойғандай дәл ... ... екі ... тіпті
үйлесіп тұрған жоқ. Аудармашы Абайдың ойына ой жарыстырып, қосарлап отырып,
өзінің де ел мінезі туралы айтқысы келгенін жеткізген ... ... ... ... ... жолдары ғана қазақша ... да, ... ... де дәл ... Алайда төртінші жолдан ары қарай ... ... жол ... ... ... бойда жүрсе осы қыртың,
Әр жерде-ақ жазылмай ма, жаным, тырқың?
Қай жеріңнен көңілге қуат қылдық,
Қыр артылмас болған соң, мінсе қырқың? /55 ... ... элат ев ... ... ... ини ев сийлиқ учун,
Қозоғим, уз-узингни унгламасанг,
Бадбахт кунга қолмасми тақдир бутун? /56, 95/
Жалпы аудармашылардың аударма мәтіннің ... мен оның ... ... ... шығармалардың басты компоненті автордың
идеясы мен мазмұнын, ... ... мен ... бере ... ... керек. Түпнұсқаның тілін білмейінше, балама аударма жасау
мүмкін емес//.
Көріп отырғанымыздай ... ... ... ... көрініп тұр. Ең бастысы аудармадағы ырғақ сақталуы қажет. Ал
"өзігінен өзгерістер ... ... ... ... ... біздіңше аудармашының аударылатын тілді білмегендіктен кездесетін
олқылықтар деп есептейміз. Бұл орайда ... ... ... мағынасын көрсете алатын сапалы, кәсіби тұрғыдан орындалған жолма-
жол ... ... рөлі зор. ... ... ... ... тек қана тілді біліп қана қоймай, сонымен қатар халықтың
тұрмыс-тіршілігін, мәдениетін, салт-дәстүрін де білу ... ... ... өзбек тіліне аударылған өлеңдерінің ішіндегі біз қарастырғалы
отырған тағы бір өлеңі «Мен ... ... ... ... деп аталады.
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,
Жоқ-барды, ертегіні термек үшін.
Көкірегі сезімді, тілі орамды,
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін.
Мен уланни езмаймын эрмак ... ... ... ... уланни езаман тушунганга,
Авлодимга бир сабоқ бермак учун.
Аудармада ала-құлалық жоқ, біршама ... әрі ... ... 1, 2-
жолдар өзбек тілінде қазақша қалпын ... ... ... Сонымен қатар 4-
жол да түпнұсқамен сәйкес, мағыналас тәржімаланады. Аудармашы «үлгі» деген
сөзді «сабоқ» деп алған, мұның өзі қазақ тілінде де ... ... ... ... ... ... «гаплар» сөзі, бір жағынан, ертегімен
қатар «бос сөз» деген ... да ... ... ... ... ... талапты ұғар,
Көңлінің көзі ашық, сергек үшін.
Түзу кел, қисық-қыңыр қырын келмей,
Сыртын танып іс бітпес, ... ... ... ... ... уқар,
Кунглининг кузи очик, сергак уқар.
Қийшиқ-қинғир йуллардан келма менга;
Туғри кел, куп сир очиб ... ... ... ... ... дау ... ... жоқ.
Алайда Абайдың бір ізбен жүріп отыратын құрылымдық ерекшелігі мұнда біраз
өзгерістерге ұшырап, ұйқастар ... бой ... ... ... ... ... бір өлеңде ұйқастардың сақталу реті ... бір ... ... ... сөз ... оның ... ... бірде
сақталмайтындығын айта кеткіміз келеді.
Шу дегенде құлағың тосаңсиды,
Өскен соң, мұндай сөзді бұрын ... ... ... ... ... айта бер ... жұрт тыным бермей.
Айтиб қуяй, еқмаса шу замоноқ ... улан ... ... ... шумақтар алдыңғысына қарағанда, қысқарып қалған және ондағы мағына
өзгешелікке ұшыраған.
Сөз айттым «әзірет Әлі, айдаһар» сыз,
Мұнда жоқ «алтын иек, сары-ала қыз».
Кәрілікті ... өлім ... ... жерім жоқ жігіт арсыз.
Мен уланда афсона куйламадим,
Олтиндан қуйма қизни уйламадим.
Кексаларга хеч улим тиламадим,
Ешларга емон бул деб суйламадим.
Жалпы осы өлеңнің туындау ... ... ... ... ғалым Мұхтар
Әуезов оның Абайдың шәкірттері Көкбай Жанатайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлына
байланысты дүниеге келгенін айтып ... ... Ол ... Көкбайдың
шығыстың стильдегі қиссаларындағы әсірелеушілікті, Шәкәрімнің кәрілікті
жамандауын сынаған Абай осы өлеңді ... ... ... ... ... ... ... сөздердің орнын «афсона» деген сөз ауыстырған.
Абай өлеңдері өзге тілде, әсіресе өзбек ... дәл, ... ... ... ... бар екендігін тәржімадан
байқауымызға болады.
Қорытынды
Қазақ-өзбек әдеби байланысын сонау ерте ... ... ... бағалаймыз. Ең алдымен, Шығыс халқының ұлы шайыры Ә.Науаиді Абайдың
өзіне ... ... оның ... ақынның жан-жақты, кеңірек
таныс болғандығын көрсетсе керек. Бұл ... ... ... ... ... Кеңестік кезеңде өзбек жазушылары ... ... өз ... ... және соған жауап ретінде
қазақ жазушылары да өзбек суреткерлерінің үздік-үздік ... ... ... ... тәржімалап, бұл салада біраз жетістіктерге жетті.
Ең алдымен, өзбек ... ... ... ... ... ... ... сияқты қаламгерлер олардың шығармашылық
жолдағы сенімді достары болды деп айта аламыз. Бұл ... ... ... ... ... ... қатар өзбек халқының көрнекті
жазушылары Айбек ... ... ... да ... ... ... ақ
көңілмен бағалап, қазақ өнер ... ... ... Осы зерттеу жұмысымызға біз өзбек қаламгерлерінің қазақ тілінен
аударған және қазақ қаламгерлерінің ... ... ... шығармаларын
арқау еттік.
Ең алдымен, қазақ өлеңдерін өзбек тіліне ... ... ... ... ... бұл ... біз ... дана сөздерінің өзбек тіліндегі
нұсқасын сөз қылдық. Аудармада қазақ халқының тұрмысы Абай ... таба ... да, ... ... ... ... ... ой тереңіне жету үшін оған қазақтың ұлттық ... ... ... ... еді деп ... өзбекше аудармасындағы көркемдігіне дау айтып отырғанымыз жоқ.
Алайда Абайдың бір ... ... ... ... ... ... біраз
өзгерістерге ұшырап, ұйқастар ерекшелігі бой көрсетіп отырады. ... ... ... бір ... ... ... реті көбінесе бір ізді
болып келгенімен, өзбек сөз өнерінде оның бірде ... ... айта ... келеді.
Өзбектің атақты ақын әйелі Зүлфияның «Күз», «Келинчак» деген өлеңдерін
аударған ақын Т.Молдағалиев тәржіманы түпнұсқамен тепе-тең етіп, ... ... ... шайырының бейнелеу құралдары, тілдік өрнектері
қазақы сипат алып, аудармада құлпыра ... ... аса ... ... ... ... Әділ ... қазынасы» атты романын аудармашы Көбей Сейдеханов қазақ тіліне
тәржімалаған болатын. Онда Әмір Темірдің немересі, Орта ... ... ... Ұлықбек туралы сөз болады, ол өз ұлының қолынан қаза тапқаннан
кейінгі дүрбелең тағдыр ... ... ... ... да ... ... көзге шалынады.
Өзбек тіліне жазушылар Мұхтар Әуезовтің «Абай ... ... ... ... ... ауып ... басы артық
оқиғалар жоқ. Түпнұсқадағы ойды діл сол ... ... ... ... ... ... айтылған пікірлердің аздығы оның қыр-сырын
толық теориялық түрде талдауға мүмкіндік бермей отыр.
Қорыта келгенде айтарымыз, қазақ-өзбек халықтарының ... ... ... ... шегіне жеткен байланыс. Оның әлі де жалғаса
беретініне сенім мол.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... Ш. ... байланыстар.-Алматы: Жазушы, 1974.- 216 б.
2. Сүтжанов С.Н. ХХ ғасырдың алғашқы ... ... және ... ... ... сипаты: филол.ғ.д. автореферат/ Алматы, 2006. – 64
б
3. Қазыбек Г. ... ... ... - ... 2006.
4. Тарақ Ә. Аударма әлемі. - Алматы, 2007.
5. Дуанина Б.И. Неміс прозасын қазақ тіліне аударудың өзекті ... ... ... З. ... ... ... - ... Ана тілі, 1998. -
384 бет.
7. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. - Алматы: Қазақстан Даму ... ... 750 ... Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. - Алматы: ... ... ... 1998. - 170 ... ... С. ... ... Абая на русский язык». автореф. дис. …
канд. филол. наук, - Алма-Ата, 1966.
10. Абдрахманов С. Өлең ... ... мен ... ... ... үшін жаз.диссертацияның авторефераты. –
Алматы, 2007.
11. Левин Ю. Перевод и ... // ... ... - 1979. № 7.
12. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. - Москва, 1979.
13. Нелюбин Л. Толковый переводоведческий словарь. - Москва, ... ... М. ... ... ... языка. В четырех томах. СП.
“Азбука”, 1996. Т. ІV, 72-бет.
15. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті ... ... А., 1994, ... ... Ғ. Аударма туралы кейбір ... ... ... ... ... Көркем аударманың кейбір мәселелері. Мақалалар жинағы. ... ... ... ... Қ. ... және аударма. - Алматы, 2003.
19. Назарбаев Н. ... ...... ... ... ... серіктестік болуға тиіс //Егемен Қазақстан. - 1993. - 13 ... ... М. ... ... ... ... ... Алматы, 1983.
21. Молда Мәди Меркішұлы. Шығармалары. - Алматы, ЖСО «Издательство ... -304 ... ... М. ... әдеби байланысы жөнінде. Жұлдыз. 1966. № 11.
23. Сейданов Қ. ... ... ... // ... Қазақстан. 1990. 21
сәуір.
24. Аханбайқызы А. Көңіл ұйығын іздеп барды Әбекең! // Айқын. 9 ... ... Қ. ... ... 1968. № 9.
26. Дәуренбекова Л. Эпистолярлық жанрдың көркем аудармаға ықпалы.//Ақиқат.
2004. №4.
27. Сейданов Қ. Мұхтар Әуезов және ... ... ... 2004. ... Фазылов Н. Түркістан хикаялары. Алматы, Жазушы, 1987.
29. Нұрмаханов Қ. Кемелдеген әдебиет.// Коммунизм таңы. 1962. 15 мамыр.
30. Тарақов Ә. ... ... және ... - ... Қазақ
университеті, 2005.
31. Әуезов М. Әдебиеттер байланысы туралы. // Қазақ әдебиеті. - 1962. ... ... Ә. Ұры. ... ... - 1960, 17 ... ... Х. Достық – жыр арқауы. // Қазақ әдебиеті. – 1962, 15 ... ... Т. ... әдебиеті. - 1960. 23 қыркүйек.
35. Ысқақов Б. Қарақалпақ әдебиеті жайлы.//Лениншіл жас. - 1972, ... ... М. ... ... ... ... – 1962, 15 ... Қучқаров А. Гүлдену жолында.// Лениншіл жас. – 1976, 6 қыркүйек.
38. ... С. ... ... - 1972. 1 ... ... О. Улуғбек хазинаси. Роман. –Ташкент, 1967.
40. Якубов Ә. Ұлықбек қазынасы. Аударған Көбей Сейдеханов. –Алматы, Жазушы,
1986.
41. Йўлдошев Қ. ... ... ... ... ... ... Н. ... – қазақ тілінде.// Қазақ әдебиеті. - 1962. 15 мамыр.
43. Сейданов Қ. Достықтың жыршысы еді. //Қазақ үні. 2003 ... ... Қ. ... ... ... әдебиеті. - 1962. 27 маусым.
45. Мүшәйра. Өзбек поэзиясының антологиясы. Құрастырған Б.Алдамжаров. -
Алматы, Жалын, 1972.
46. Өмірзақов Ү. ... мұң ... ... ... ... 2005. ... ... Һулкар. - Ташкент, Уздавнашр, 1947.
48. Зульфия. Өлеңдері. Аударған Т.Молдағалиев. - Алматы, Көркем ... ... ... З. Сөз ... ... ... университеті, 1993.
50. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 212 б.
51. ... Ш.Б. ... ... және ұйғыр силлабикалық поэзиясы: өлшем,
ырғақ және ұйқас (1950 – 2000 ж.ж.). Фил.ғыл.кан.ғыл.дәр.алу үшін жазылған
дисс.авторефераты. - Алматы, 2008.
52. Фитрат А. Адабиет ...... ... 1995. – 112 ... ... С.Б. «Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері».
Фил.ғыл.док.ғыл.дәр.алу үшін ... ... ... ... М. ... ... // Қазақ әдебиеті. 1971. 23-қыркүйек.
55. Абай. Өлеңдер. - Алматы, ҚазМемКөрӘдБас, 1966.
56. Абай Насиҳат сўзлар (Ўзбек ... - ... ... 2006. – 160 ... Ўринбаев таржимаси
Қосымша әдебиеттер:
1. Абдрахманов С. Аударматанудың теориялық проблемалары// ҚазҰУ хабаршысы
филология ... №9.- 6-10 ... ... О. ... фразеологиялық құбылыс. - Алматы, 1975, -
226 б
3. Алдашева А. ... ... ... 2006.- 248 ... ... Қ.Қ., Қазыбек Г.Қ. Қазақ аудармасының теориясы мен
тәжірибесі.- Алматы, 2001.- 213 б
5. Аударма ... ... ... Құраст: Қазыбек Г.Қ.- Алматы:
Қазақ университеті, 2006.- 142 б
6. Аударманың лексико-грамматикалық мәселелері қысқаша сөздігі. -Алматы:
Ғылым, 1987.- 152 ... ... Ә. ... не үшін ... ... әдебиетіндегі аудармашылық
мектеп туралы]// Қазақ әдебиеті.- 2001.- 16 ақпан (№7).- 5 б
8. Дуанина Б. Әдеби байланыстардың түп қазығы – ... // ... тілі ... орыс ... – 2009.- №1.- 17-29 б
9. Есенжанов Х. Көркем аудармадағы кейбір кемшіліктеріміз. // Қазақ
әдебиеті. – 1936.- 24 желтоқсан
10. Иманасова Ж. Аударма да ... // Ана ... – 20087 – 15 ... ... ... С.М., ... М.Х. Художественный перевод и сравнительное
литературоведение.: Учебное пособие. - ... РИК ... им. ... 2004.- 113 б
12. Альмуратова А.Н., Казыбек Г.К. Теоретические проблемы литературного
перевода. – Алматы: Қазақ университеті, 1998.- 121б
13. ... Г. Ода ... ... ... 2005.- 418 б

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Адамзаттың экологиялық байланыстарының тарихы4 бет
Алматы облысының шекара маңы аумағының экономикалық – географиялық байланыстарының дамуы (Панфилов ауданы мысалында)56 бет
Америка Құрама Штаттары мен Өзбекстанның қатынастары: жаңа қауіптер жағдайындағы саясат ерекшеліктері69 бет
Дешті қыпшақтың мысыр мамлүк мемлекетімен XIII-XV ғғ. байланыстары47 бет
Еселі көміртек – көміртек байланыстарына қосылу4 бет
Кедендік төлемдер және олардың мемлекеттің сыртқы экономикалық байланыстарын реттеудегі атқаратын рөлі(мысалға қазақстан республикасы)51 бет
Күн-жер байланыстары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь