Әйгілі философтардың адам туралы ілімдері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. Конфуций философиясындағы «цзюнь.цзы» (қайырымды адам) ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
2. Әл.Фараби дүниетанымындағы адам мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
3. Абай философиясындағы «толық адам» ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
Конфуций ілімінің ерекшелігі сол, ол адамгершілік мәселелерін бірінші кезекке қойған. Ал рух, аспан денелерінің қозғалу заңдылықтарына еш көңіл бөлмейді. «Өмірдің не екенін білмей жатып, өлімнің, рухтың не екенін қайдан білейік», — деген екен ол. Алайда, көкті пір тұтқандығы ақиқат, көк тәңірісіне құрбандық шалуды оған деген адамдардың көрсеткен құрметі деп түсінген. Кейіннен Қытайдың «аспан асты империя» деп аталуына да осы ұғым өз әсерін тигізген сыңайлы.
Конфуций өз ілімін адамға бағыттаған. Ол - алғаш рет адамның кісілік тұлғасы туралы ой қозғаған философ. Үлгі тұтуға жарайтын ер адамның адамгершілігі (жэнь), үлкенді сыйлауы (сяо), әдет-ғұрып, дәстүрді құрмет тұту (ли) жоғарғы дәрежеде болуы тиіс. Адам тумысынан жаман болып тумайды, оны жаман да, жақсы да қылатын өскен ортасы. Конфуций мемлекетті де үлкен отбасы деп түсіндірген. Оның ілімі, жалпы алғанда, үстем таптың мүддесін қорғады, құлдықты сөкет көрмеді, сондықтан да ұзақ жылдар бойы мемлекеттік ресми идеологияға айналып, Қытайдағы қоғамдық өмірдің барлық салаларына өз әсерін тигізді.
1. «Философия», Алматы, Рауан, 1991 жыл
2. «Философия», Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов, Алматы, 2002 жыл
3. Алтаев Ж., Қасабек А., Мұхамбетәлі Қ. Философия тарихы. Алматы 2000
4. Әбішев Қ., Әбжанов Т. Философия тарихындағы таным теориясы және метод проблемасы. Алматы, 1990
5. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Алматы 2003
6. Мәдени – философиялық энциклопедиялық сөздік. Т.Х. Ғабитов, А.Т.Құлсариева. Алматы: Раритет 2004
7. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Ойлау тарихының белестері. Алматы 1994
8. Философиялық сөздік. Алматы 1996
9. Философия: Электронды оқулық. Құр. Т.Х. Ғабитов. Алматы Юрлит,2004
10. Философия құр. Т.Х. Ғабитов. Алматы: Раритет 2005
        
        ЖОСПАР
Кіріспе.....................................................................
...............................................3
1. Конфуций философиясындағы «цзюнь-цзы» (қайырымды адам)
ілімі.......................................................................
......................4
2. Әл-Фараби дүниетанымындағы адам
мәселесі..............................................8
3. Абай философиясындағы ... ... ... ... сол, ол ... мәселелерін бірінші
кезекке қойған. Ал рух, аспан денелерінің қозғалу ... ... ... ... не екенін білмей жатып, өлімнің, рухтың не
екенін қайдан білейік», — ... екен ол. ... ... пір ... көк тәңірісіне құрбандық ... оған ... ... ... деп ... ... Қытайдың «аспан асты империя»
деп аталуына да осы ұғым өз әсерін тигізген сыңайлы.
Конфуций өз ілімін адамға бағыттаған. Ол - алғаш рет ... ... ... ой қозғаған философ. Үлгі тұтуға жарайтын ер ... ... ... сыйлауы (сяо), әдет-ғұрып, дәстүрді
құрмет тұту (ли) жоғарғы дәрежеде болуы ... Адам ... ... ... оны жаман да, жақсы да қылатын өскен ортасы. ... де ... ... деп түсіндірген. Оның ілімі, жалпы алғанда,
үстем таптың мүддесін қорғады, құлдықты сөкет ... ... ... ... бойы мемлекеттік ресми идеологияға ... ... ... барлық салаларына өз әсерін тигізді.
3
«Жан-жақты дамыған адам»
1. Конфуций философиясындағы «цзюнь-цзы» /қайырымды ... ... ... мән-маңызы Батыс пен Шығыс біздң эрамызға дейін
мыңдаған жылдар бұрын зерттеле бастаған. Егер де ... ... ... ғана табынуды жақтау» дәстүрінің негізгі жеке ... ... ... ретінде қарайтын хрестиан діні болса, ал Қытайдың рухани мәдениетінде
бұндай рөлді Конфуцийдің ілімі алды. Абсолют функциясын жеке адамның ... ... ... ... ... ... және күз (Чунь цю), соғысушы патшалықтар (чжань го) дәуірлері-ежелгі
Қытай тарихында өзгеріске толы кезен еді. ... ... ... ... ең алдымен адамға әсерін тигізбей қоймайды. Ежелгі
Қытай ойшылдарыныңтаң қалған назарларының алдында бұрын ... ... мен ... ... Егер ... жеке адам өзінің жүріс-
тұрысын, талпынысын туысқандық коллектившілдікке бағындырып, өзін ... ... ... ғана ... ... жеке ... ... болуы, жеке
кәсіптердің, сауданың дамуы, қалалардың бой көтеруі оны жанұядан алысатты.
Адамдардың ... да ... ... ... ... ... бай болған, бай туыстары кедей туыстарына көмек көрсетуден бас
тартқан сияқты ... ... ... Осындай адамдардың моралдық
құлдилауы ойшылдары таң қалдырды. ... да ... ... ... келмес »алтын ғасырды» аңсады. Бұл Конфуций ілімінде де байқалады.
Ежелгі Қытай ойшылдары сияқты ... де адам ... ... Ол ... ең болмағанда өзі үшін оның ... ... Әр ... ... ... ... ... оған
жұбанышты қорытындыны бермеді. «Лунь юй» (әнгімелесу және талқылау)
кітабында өзі ... ... ... ... ... ... біз адам табиғатына оның берген нақтылы анықтамасын кездестіреміз:
Ұстаз (Конфуций) айтты: «Байлық пен атақтылық - міне ... ... ... Егер ... бұған жетуіне Даоны (жолды) тағайындамасақ, онда
олар бұдан да ешқашан ... ... ... ... ... ... ... пен жек көрушілердің қатарында болып
қалудан ... адам ... тән ... ... Ежелгі Қытай ойшылдары,
соның ішінде Конфуцийден жүз жыл кейін өмір ... Ян Чжу ... ... Ян чжу ұзақ өмір сүру мен ... ... ... ... атап көрсетті: «Адамдарға тыныштық жетуге маза бермейтің
төрт нәрсе бар:бірінші-ұзақ өмір ... ... ... - ... ... ... Осы төрт ... иемденушілер
рухтан қорқады, күштен қорқады, күштен қорқады, күштен ... ... ... конфуцийшілдер әлеуметтік мәселелерді
экономикалық жолмен емес, ... ... ... мен ... ... ... шешуге тырысты. Конфуций оларды «аспанның» өзі
билік жүргізуге жіберген деген.
Конфуций осыған орай жалпы қытай қоғамын, ... үш ... ... ... жэнь ... аударсақ «кішкентай адам», «арам
адам»)
3.Жэнь (адам)
Цзюнь-цзы және Сяо жэнь – бұл ... ... екі ... ... ... бойы тек қана саяси мәдениеттің дамуын емес, сонымен ... ... ... ... ... ... Цзюнь-цзы Конфуций
ілімінде орталық орындардың бірің алады рөлі ... ... ... өкілдері еліктеу үшін көрнекті мысал.
Сяо жэнь - өзіне әрі этикалық, әрі әлеуметік ... ... емес ... Бұл ... ... ... ... термині - әдеттегі қарапайым ... ... ... ... адам – бұл ... ... ... тең емес. Олардың әлеуметтік – жанұялық жағдайы, ең ... ... мен ... ... ... ... ... тең болуы да
мүмкін емес. Бірақ олардың әрқайсысына қоғамдағы орнын көрсету – ... зор ... ... Бұның мәні ақыр-аяғында «барлығы адамдардың
игілігі үшін» дегенге саяды. ... ... ... ... сана мен ... ... бейнесі ретінде
қараса. Конфуций ... ... ... ... ... ... кез
келгенге емес, адамгершілікті, ақылды, қабілетті және білімге ұмтылған, өз
ойлары мен жүріс-тұрысына ... ... ... ... ... ... ... яғни цзюнь-цзы болу, Конфуцийдің пікірінше
әркімнің қолынан келеді. Дегенмен философ ... ... ... бағаласа да, адамдар әр түрлі қабілетке ие екенің жақсы
түсінсе де, адамдарға ... ... ... ... ... ... ... идеалға жақындай түсетіндігіне ... «Тек ... мен ... ғана ... Ең ... жайлы айтпасақта
түсінікті, ал ең ақылдыларға Конфуций ежелгі ... ... ғана ... ал өз ... ... өзін де ... сантына қоспады. Конфуций өзін көне ... көне ... ... көретіндердің қатарына қосты. Енді, Конфуций ... ... адам ... ... ... ... беретін әрі өзінің абыройын сақтап ... ... ... ... ... ... ... «қайырымды»
болып табылады. «аштықтан өлу - бұл үлкен ... ... ал ... – бұл үлкен оқиға»деген Конфуций.
Егер біз Конфуций іліміндегі ең ... ... ... ... қайырымды адамның моралдық абыройы толық
болмаған болар еді. Жэнь мәселесі (адамгершілік мәселесі) барлық ... Оның ... ... ... адам цзюнь-цзы емес. Енді осы
ұғымға тоқталсақ.
«Жэнь» ұғымға жан-жақты. «Жэньге» ... бұл ... ... ол ... да бір өзіндік терең нәрсе, адамға келген әрі береке, әрі
көп нәрсеге міндеттендіретін ауыртпалық. Ол адамға жаңа ... ... ... ... ... ... ... әлемнің әдемілігі,
бірақ бос бояма сөзбен, кекірейген үлгі-жэнь емес; жэнь – ... ... ... және де аса мол ... ... қол ... ... қала алмайсын. Жэньге ие болу ... ... ... ... жақсы көру және оқуды жақсы көрмеу-ақымақтық, олай ... ... адам ... бола ... егер жэньнен (адамгершіліктен)
айырылса ол цзюнь-цзы болудан қалады. Конфуций адамгершіліксіз қайырымды
адамды кездестіруге болады, ал ... ие сяо жэнь ... ... деген
мүлде болмайды деп сендіреді[3]. Соған орай, ол сяо жэнь үшін қол ... ... ... ... ... ... ... қабілетті. Басқаша
айтқанда, жэнь міндетті турде барлық нәрсеге қатысады, адамның ... ... ... Ақыр ... жэнь – ... адам болуға талпыныс
пен мүмкіндік, осы ... ... ... ... қызмет ету мәселесін
үндейді.
Конфуций бойынша адамның ... ... адам өзін ... ... ... ... бар ... мен өзін үнемі «женуде».
Конфуцийлік адамгершілік – адамды айқындаудың жолы. Міне ... ... ... жеңгендекеледі деп есептеді. Қандай да ... мен ... бар ... емес. Өзінді «жеңу үшін» лайықты
парасатты ақыл мен мызғымас жігердің бар болуы өте ... ... ...... қарсы категория – ... ... ... Егер ... адамда бар барлық жақсы
қасиеттерге ие болса, сяо жэньге тән басты ...... ... ... ... адам тек ... міндетін ойлайды, арам адам
өзінің пайдасын ғана ойлайды»[4].
Сяо жэнь ... ... ... ... ... ... қылықтарды бойына жинақтаған «арам адам» бейнесін замандастарына,
әсіресе келер ұрпаққа өзінің жеке ... ... жету үшін ... неге айналатынын көрсеткісі келді. Әркім міндетті түрде цзюнь-цзы
болуы міндет емес, бірақ барлығы ... ... ... өнегелі және
мәдениетті жолына түсуі керек. Адам үнемі өзін-өзі жетілдіруі қажет.
Сонымен, Конфуцийдің адам жайындағы пікірлерін ... ... ... ... ... рет ... бейнесі пайда
болғанын, оның Қытай ... ... ... мен ... мінез құлқын
қалыптастыруға әсерін тигізгенін көруге болады. Идеалды адам Конфуцийдің
өзі үшін ... ... ... құрудың кілті ретінде керек болды.
Адам табиғаттың тамаша туындысы
2. Әл-Фараби дүниетанымындағы адам ... ... ... ... ... ... ... табиғаттың,ғарыштың бір бөлшегі деп оларды өзара тығыз байланыста
қарастыратыны ... ... ... - ... адам мен табиғат
құбылыстарының жасырын сырын ашуға, оны ... күш ... ... ... көз ... туралы трактатында тыныштық пен
бейбітшілікке негізделген білімді әкім билеген идеал қауім ... ... ішкі ... аша ... ... сезімге әсер ету білімділікті
талап етеді»,-деген пікірді жариялады.
Адамды ай астындағы әлем дамуының жоғарғы сатысы ... ... ... адам ... ... мен ... ... туралы ілімді
дамытады. Адам табиғаттың тамаша туындысы бола отырып, әртүрлі күштер мен
қабілеттердітиеленеді:мысалы, «қүат ... ... ... күш»,»парасатты
немесе ойлаушы күш», «қозғаушы күш», «талпынушы» ... ... Осы ... ... ... ... бере ... әл-Фараби
адамның анатомиясы, физиологиясы, ... ... ... ... ... ... ... қарастырада келіп,
адам өмірінің мақсаты шынайы бақытқа жету, ендеше ол ... не ... ... оны ... ... айналдырып, соған қарай қадам басуы ... ... ... ... ... ... мен болмыстың мәнің,
қоғамның әлеуметтік бейнесін, жеке адамның рухани өмірі жете білмей бақытқа
жетуге болмайды. «Біз ... ... ... тән болғанда ғана тән,
ендеше бұдан бақытқа тек философия өнері ... ғана ... ... шығарамыз».
Әл-Фараби өзі өмір сүрген тарихи дәуірде үстемдік еткен ... ... ... ... ... - ... қоғам, мемлекет және
саясат туралы тұғырнамасында өз ... ... ... ... әлдеқайда ілгері кетті, «қоғамның кемшіліктерін сынай
отырып, ондағы ... ... ... ... ... Отырарлық ойшыл
ұсынған қайырымды және қайырымсыз қалалар мен мемлекет туралы ... ... өмір ... ... ... ... ... жүйеге туралап атылған ... ... Оның ... ... ... ... туындайтын мәселелермен үндес . Бұны айтып отырған себебім жылдар
бойы «коммунизм жұмағына» жетеміз деп жүріп өз халқымыздың
8
шынайы ... ... ... аса ... ... ... ... Бұдан былайғы уақыттағы әр адамның рухани ...... ... ... «жаңғырту» ісімен ... ... ... ... қайта түлетеді.
Қоғам мен адам мәселесіндегі Фарабидің идеялық және азаматтық
мақсатын қарастыру ондағы адамзат туралы ... ... үш ... ... қарауға мүмкіншілік жасайды: жалпы рационалистік мақсат
өмірді ... ... ... ... бірге ақыл-ой мен мінез-
құлықтың өзара ... ... ... ... ... ... мәселелер өзара тығыз байланыста болғандықтан, ал
кейде ол субъект пен объект, жалпылық пен жекелік, ақыл-ой мен ... пен ... ... де ... және ... ... ... ең алғаш ортағасырлық мұсылман дәуіріндегі адам
мен қоғам тұжырымдарына рационалистік жақындау болғандықтан ... ... ең ... игілік адамзат болмысының мақсатымен мәні
ретіндегі саналы әрекетті түсіндірді.
Саналы қабілет – адамның табиғи қасиеті, ол ... жеке ... тән және ... ... ... ... ... отырып Фараби ежелгі
грек софистері сияқты тегі мен жынысына ... ... ... ... ... ... Софистер «барлық заттардың өлшемін»
үнемі адамның өзінен, дүниелік-рухани ... ... ... ... ... ... ... әрекет жағдайымен шектеледі. Мұндай
шектеулік – ... ... ... ... ... ... ... ретінде қабылдаушы, соның ізінше адамдардың табиғи идеасы
үшін рух жағдаятында негіз іздеуші ... ... үшін ... да ... де ... ... ... - қоршаған жарамдылықтың
қарсы тұруындағы бір ...... ... - және де барлығының
өлшемі ретінде адам әрекет ... ...... ... үшін ... ... ... ақылға қонымды таным субъектісі ретінде
болмыстың құдайшыл жағдайын ... ... ... қарсы болады,
барлық заттардың өлшемі ретінде адамзат ақыл-ой әрекет ... ... ... ... ... ... ... адам ақыл-ойы әлемнен салыстырғанда белсенді бастама болып ... ... адам ... ... ... сондықтан
да оның мәні – енжар, селқоз пайымдауда емес, әрекетте, тұрақтануда, дамуда
ақиқат табиғат пен кемел ақыл-ойға жақындаудауда деп ... ... ... ... ... ... потенциядан шындыққа
ауысып отырады. ... ... ... қол жеткізу үшін,
потенцияда маныздылыққа өтуге мүмкіншілік жасайтын басқа нәрсе қажет[5].
Қайырымдылыққа үйренуге бола ма? Фараби үшін осы ... өте ... ... ... ... ... алу арқылы, тәрбие арқылы
және сенім арқылы қол жеткізуге ... ... ... ... адамдарды – халық, қалың жұртшылық және ғалымдар деп үшке ... – ең анық ... ... ... қабылдаған
ерекше адамдар. Олар, Фарабидің айтуынша, - ақиқат білімнің жалғыз ғана
көзі, ал қалың ...... ... ... ... ... расталатын біліммен шектеуге ... ... ... ... жасауда білімнің ақиқат мәнің қажет етпейді.
Фараби дүниетанымы өзінің барлық рационалистік сенімі ... ... ... емес ... болсақ, ондағы адам мәселесі де кез-
келген компонент ... ... – адам – ... және олардың
арасындағы байланыс, құдайдың мәні, құдайдың ... ... ... адам ... ... ... дүниетанымдық мәселелердің шешімімен
бөлінбейтін байланыста. Бұл мәселелерді әл-Фараби ислам діні ... ... жаңа ... ... Алла мәселесін шешудегі таза діни
шешімдермен шектелуді сезінді: ... ... ... жоғарыда
айтып өткеніміздей, бастапқы құралдық тұжырыммен ... ... ... ... ... ... ... да оны
қанағаттандырмады.
Мутазилиттерін (Васил ибн Ата, әл-Джахиз, әл-Наззам, ас-Салми)
рационализмі мен ... ... ... мен қаламның сүниттік,
захиридтік, шафидтік, ашариттік ортодоксальды мектептерінің ... ... Дін ... ... ... діни ... мәселелер ол
ең алдымен – құдайдың ... оның ... ... адам ... ... ... ... ықпал еткен бұл мәселесінің
пайда болуының өзі мұсылман дінінің тарихында жаңа кезенді ... оның мәні мен ... – бұл ... ... ... Дәл ... ... христиандықтағы сияқты мұсылман дінінде адам ... ... ие ... ... ... ... ... рухани
мәдениеттке ерекше тән. Мұсылман дін ... ... ... ... ... адам туралы түсініктерді туғызады. Олардың танымдық
жүйесі, ерте ортағасырлық ... ... мен Алла ... ... сәйкес адам табиғатының мазмұндамасында екі негізгі ағым пайда болды
деген қорытындыға алып келеді. Философия мен дін, ... ... ... ... сай, ақиқат білімнің әртүрлі деңгейінің мәні: 1. Шын
мәніңде ол ... өмір ... ... ... тану ... философиялық
тұрғыда түсіну); 2.Оны белгілер жүйесі арқылы, түсінік ... ... ... діни ... түсіну).
Дін – философиядан шыққан нәтиже ретінде керек. Діннің ақиқаты
өзінде емес, ... ... қала ... – философ, қайырымды іс-
әрекетті, кемел мен бақытты дарытуға жұмсау керек.
Әл-Фараби «ақиқат діннің» қажеттілігі ... ... ... ... ... түрдегі теоретикалық философияны меңгере
алмайтын қоғамның кейбір қабаты үшін ... ... ... ... ... бастап Спинозаға дейінгі ойшылдар қабылдаған .
Дін өкілдері ... дін ... сөз ... ... ақыл-ойға
орын жоқ деп санайды. Қуаттау мақсатында саналықпен қол жеткізгенді кері
шегіндіреді және ... ... ... ... ... ... жасайды. Діннің барлық әлсіз жақтарын басқа діндердің «ақиқат
емес» есебінде жүргізеді. Алайда бұл пікірді, ... ... ... бір-бірін қуаттамайтыны секілді, жоққа ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалығынан
шығаруға болады.
Ақыл-ой маңызын жоққа шығаратын теологтарға қарсы шыға отырып,
Фараби былай дейд: олар ақыл-ой ... мен ... ... ... да ... ... ... мен өтірікке ұмтылады. «Бұлардың
арасында енді біреулер, - осы ... ... ... ... ... ... толық растау үшін жеткіліксіз екенін көргенде, -
онда өзіне қарсылардың ... ... үшін ... ... ... ... оның ... ақиқат болғандықтан бұлар қалай болғанда
да, оның не жасқанып, не қорқып жұмған аузын ... ... ... ... ... ... мәжбүр болады.
Ал екіншілері, - өздерінің діні олар үшін ақиқат болып тұрғанда, -
оның ақиқаттығына күмән келтірмейді және ... ... оны ... деп ... оны
11
жетілдіре түсу, ондағы күмәнді жерлерді сейілтіп, дұшпаннан оны
барлық шараларды ... ... ... деп ... Бұлар алдауға, жала
жабуға және қайсарлық жасауға еркі бар...»[6].
Теология ... ... ... мен оған ... қатынасы, егер
Құран сөзіне ортодоксальдық сеніммен ... оны ... ... ... ... ол ... мен жалқының, қоғам мен адамның шынайы
проблемасы, «шынайы күш» пен адамның оның өзіне деген қабілеттері ... ... ... ... ... ... құдай
дегеніміз – адам өмірінен ажыратылған және ... ... ... ... оған ... қойылған осы күштер мен қабілеттердің ... ... және ... ... ... игілік емес, әншейін тарихи
қажеттілік болды. Фейрбах дін дегеніміз адамның өзінен-өзі безгенінен ... емес деп ... ... одан әрі ... ... адамнан,
адамның табиғаттан безініуін іс жузінде женудің мүмкіндігін және оның жолын
тек Маркс пен Энгельс көрсете алады.
Осыған орай, әл-Фарабиді дәйекті ... оның ... ... ... орынсыз болар еді. Ол өзінің алғашқы тұжырымында идеалист
болды. Бірақ дүниетанымдық мәселелерді ... оның ... өз ... ... ... ... ... болмайды. Оған қоса,
діннің сол немесе басқа мәселелерін, оның діни ілімдерін, исламның сол
кездегі ... ... ... сыни ... ... теориялық тұрғыдан
түсінуге тырысудың өзі ғалымның батыл қадамы болды.
Әл-Фараби ... ... ... үш ... өзек ... 1. Дүниенің мәңгілігін мойындау; 2. ... ... ... ... ... 3. Жеке адам ... өлмейтіндігін
жоққа шығару туралы қорытынды жасаудың айқын үрдісімен ұштасатын ақыл-ой
жөніңдегі ілім. Бұл – діннің ... ... ... ... адам ... Абай философиясындағы «толық адам» ілімі
Абай - ұлы философ, ойшыл. Оның дүниетанымдық және ... ... өте ... ... ... ... ... күнге
дейін Абай мұрасының толық зерттеліп болмағанына қарамастан, ... ... ... Абай ... негізі бағыттары: қоғамдық,
ақындық, көркемдік эстетикалық, тәрбиелік, ұстаздық, ... ... ... адам мен ... мәселелері – оның рухани
мұрасының кең ауқымдылығын, тереңділігін көрсетеді. ... осы ... мен ... ... адам ... ... орын
алады. Абай адам ... ... ... ... ... және ... тұрғыдан қарастырнады. Абай бүкіл
философиясының квинтэссенциясы, негізгі ... ... ... ... деген
тұжырымын алуға болады.Абай өзінің бүкіл болмысын, білімі мен өмірлік
тәжірибесін, ... мен ... ... ой-толғанысы мен философиясын адам
бойында кісілік пен ... ... пен ... пен ... ... қамын, бүкіл адамзат ... ... әлем ... ... ... адамды тәрбиелеуге жұмсады. Абайдың
пікірі бойынша адамгершілік нормалары мен принциптерін күнделікті өмір сүру
тәсіліне айналдырған ... ғана ... адам деп ... ... ... болам десеңіз, оған қайғы жесеңіз... Бес нәрседен ... (Бес ... - ... ... ... ... ... мал шашпақ ) Бес
нәрсеге асық бол(Бес асыл іс – Талап, ... ... ой, ... Рақым)»
Адам үшін оның өміріне мән беріп ... ... ... - өз ... ... ... өмір ... адамға лайықты өмір сүру. Осы
дүниеге адам ... ... осы ... де ... кету керек.
Адамның адамдық қасиетін өмір сүру барысында жоғалтып ... бұл да ... ... өз ... ... адамдар алдындағы жауапкершілігі, ол ... ... бір ... ... ... ... ... жәуанмәрт, яғни жан-жақты жетілген толық адамға
үш негізгі қасиет: ... ... ... тән болуы керек. ... ... Абай ... деп ... ... ... ... тагриф
(тану) бойынша құдай тағала ғылымды, рақымды, ғадәләтті құдіретті еді.
Сенде бұл ғылым, рақым, ... үш ... ... ... ... шарт ... мұсылман болдың, һәм толық инсаниетің (адамгершілік)
бар болады. Белгілі жәуәнмәртілік үш хаслат
13
(сипат) бірлән болар деген сиддық (шындық), ... ... ... бұл ... ... ғадәләт болар. Кәрәм шафағат ... ... ... ... бір аты екендігі, бұлар әр ... ... ... ... (шама, шамамен) бар қылып жаратқан. Бірақ оған
рауаж (реттеу, ... ... ... ... бәлки адам өз халінше
кәләмәтқа жеткізбек, жеһәтінде болмақ»[7].
Сонымен, шындықты Абай ... ... ... деп, ал ... ғылымның бір аты деп түсіндіреді.
Әділеттілік – жақсылықтың ... ал ... ... бір аты ... ...... анасы, ар-ұждан даәділеттілікке
негізделеді. Ешуақытта әділеттілік сезімдерді жоғалтпай, жақсылық жасаудан
шаршамандар деп ... ұлы ... ... ... иман ... ... мүмкін емес. Ғылым мен даналық та адам ... пен ... ... ... ... яғни ... тәрбиелейді. Абай бұл қасиет барлық адамдардың бойында бар ... ... аз, ... ... сондықтан әрбір адамның парызы, яғни
толық адам болу үшін осы ... ... ... және де ... ... ... тек қана игі, жақсы істерге жұмсау керек.
Абай мәңгілік мәселесін діни тұрғыдан емес, әл-Фараби ... ... мен ... ... ... ... ... да қарастырады.
Адамның адам болып, жан-жақты жетілуі тұрғысынан қарастырады. ... ... ... ... ... деген қате көзқарас тумауы керек. Абай
адам мәселесі бойынша өзінің ... ... ... ... жақтарымен де толықтырды, мұның бәрі Абайдың толық адам ... ... ... ... ... ... оны ... білуге ұмтылған адам ... ... ... ... ... ...... өзін-өзі тануы. Абай үшін
нағыз мұсылман болу – адамның адамдық атын жоймауымен тең[8].
Абай жан-жақты жетілген адам ... ... ... Абай ... ... ... ... өзін-өзі танып,
тазарту мақсаты тұрғысынан айтады. Себебі, өзін-өзі танып, тазарту мақсаты
тұрғысынан айтады жарамсыз қылықтарынан ... ... күш ... ... ... шешуге байланысты суфизм позициясында
тұрғанымен, суфизмнің кейбір идеаларын мойындағанымен, оның философиясы
аскетизмге ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ал кейбір мәселелерді қарастырғанда суфизмді тек қана ... ... ... ... Бұл ең ... ... жан-жақты жетілген толық адам
ілімінде айқын байқалады. Абай осы ... ... ... былай деп
жазады: «яғни пенделіктің кәмәлаты әулиелік бірлән болатұғын ... ... ... болып һу деп тариқатқа (дін жолы) кірсе, дүние ... ... ... ... ... кім бағады, дұшпанды кім тоқтатады, киімді кім
тоқиды, астықты кім егеді, дүниедегі ... ... үшін ... кім ... ... адам» ілімі – адам, адамдылық, адамгершілік
принциптеріне негізделген. ... осы ... ... ... ... ... орталық, өзекті мәселе ретінде алуы оның өз халқының
бойында адамшылықты дамыту, тәрбиелеу, адамның өмірінің соңына дейін өзінің
адамдық ... ... ... бір ... ... ... ... тілеген ой-
толғанысының, жүрек қобалжуының нәтижесі деп қарау керек
15
Қорытынды
Жан-жақты жетілген адам мәселесі бүгінгі күн ... ... ... ... ... ... ... бірі болып
табылады. Әлеуметтік идеал, жан-жақты ... ... ... ... ... түп тамыры бар және кең философиялық талдау ... ... ... ... оның ... ... ... күн талабына
сәйкес келетін жақтарын қазіргі заманның жан-жақты жетілген ... ... ... бүгінгі күнде әрі теориялық, әрі
тәжірибелік маңызы бар деп ... ... ... философиясында да “жан-жақты жетілген адам”мәселесіне
ерекше көңіл бөлінді. Бұл ең алдымен сол кездегі Қытай қоғамындағы ... ... ... ... ... Біздің эрамызға дейінгі 7-3
ғасырларда ... ... ... ... ... ... өмір ... тұрақсыздық бүкіл дүниенің күйрегені сияқты болып
көрінеді. Осындай ... ... ... ... ... реттейтін “жан-
жақты жетілген адамның”, әлеуметтік идеалдың жаңа ... ... ... ... ... бірін негіздеген Қытайдың ұлы ... ... Ол адам мен ... ... қарым-қатынастарды үйлестіру
мақсаты мен “жан-жақты жетілген адамның” әлеуметтік ... ... ... ... ол ... цзы, ... ... ер” ілімін
негіздеді. Конфуцийдің осы ілімі бойынша адамның адам ... ... ... ... үшін болып табылады. Ұлы философ адамды оның ... ... ... алады, ал тәрбиелеуді – адамның өзінің
әлеуметтік қызметін ... ... ... ... деп ... ... ... осы мәселе жалпы ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
қарай отырып, сонымен қатар білімділікке, парасаттылыққа да ерекше назар
аударылып отырылды. “Қазақтың” немесе “түркі тілдес ... ... ... ие ... ... ... сияқты адам мен адам, адам мен
мемлекет ара-қатынасы, әсіресе мемлекетті басқару мәселесіне көбірек көңіл
бөлуіне байланысты, ... ... адам ... осы тұрғыдан
қарастырады. Әл-Фараби бұл мәселені ... ... осы ... басқару тұрғысынан қарастырады. Әл-Фараби бақыт мәселесіне, ең
алдымен адамның осы дүниеде ... өмір ... ... ... ... ... ... қатар, әрбір жеке адамның жетілуінде ақыл-
ойдың, парасаттылық пен білімнің рөлін ерекше жоғары ... ... ... жетілген адам ілімін неғұрлым толық
және жоғары дәрежеде дамытқан Абай болып табылады. Абай осы ... ... және ... ... ... ... “толық адам” ілімін өте
ауқымды мәселе ретінде қарап, оны жан-жақты биологиялық, ... ... және ... ... Абай жеке ... ... ... пен адамгершілік,
сыпайылық пен әдемілік принциптерінің өте үлкен рөл ... ... ... Сонымен қатар, білім мен білімділіктің маңыздылығын терең түсіне
білді, қазақ жастарын әдептілік пен адамгершілікті, білім мен ... пен ... ... негізгі принциптері деп қарауға шақырады.
Абай қазақ халқына әр уақытта “адам ... ... ... ... адамдық
қасиетіңді жоғалтпа, аяққа баспа деп үйретті. Шәкәрім де Ұлы ... ... әрі ... ... жеке ... ... ... рөлі ерекше екендігін жан-жақты негіздеуге тырысты.
17
Қолданылған әдебиеттер
1. «Философия», Алматы, Рауан, 1991 жыл
2. «Философия», Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов, Алматы, 2002 жыл
3. ... Ж., ... А., ... Қ. ... ... ... ... Қ., Әбжанов Т. Философия ... ... ... ... ... ... ... Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Алматы 2003
6. Мәдени – ... ... ... Т.Х. ... ... Раритет 2004
7. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. ... ... ... ... ... ... Алматы 1996
9. Философия: Электронды ... Құр. Т.Х. ... ... ... құр. Т.Х. ... ... ... 2005
18
Алматы Энергетика және Байланыс Институты
Теплоэнергетика факультеті
Әлеуметтік пәндер кафедрасы
Семестрлік жұмыс №2
Тақырыбы: Конфуций философиясындағы ілім мәселесі
Орындаған: Ақжігіт Г.
Тексерген: Мұхамеджан Қ.
Алматы, ... Лунь ... го чжэ сюе ши цань као ... по историй
кит.философии/ Пекин,Народный Университет,1957 г.ч.1 65 б.
4
[2] А.Я.Папов Ян ... ... ... г. ... ... ... ... прошлого М.,Наука 1987г.138б
6
[4] Лунь юй.Чжун го чже сюе ши цанк као ... по ... ... Университет,1957 г.ч.1 73 б.
7
[5] Әл-Фараби. Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы
10
[6] Әл-Фараби.Философиялық ... ... ... ... ... ... ... мен философиясы а.,1995.95 б.
[9] Сол жерде,77 б
14

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдениет аясындағы философияның тарихи типтері45 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
Ислам философиясы және Әл-Ғазали51 бет
Экономикалық ілімдер тарихы пәні жөнінде жалпы мәлімет4 бет
XVII - ғасырдағы Голландияның саяси және құқықтық ілімдері9 бет
Д. Рикардоның экономикалық ілімдері. Рикардоның «Саяси экономия және салық салудың бастамасы» еңбегі5 бет
Дамыған елдердегi аралас экономика және сол туралы ғалымдарының iлiмдерi17 бет
Еуропадағы дүние жүзіне әйгілі саябақтар25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь