"Қазақ философиясы және Абай"

1. Қазақ философиясы және Абай
2. Адам... жылап туады, кейіп өледі (төртінші сөз)
3. Тіл жүректің айтқанына көнсе (он төртінші сөз)
4. Өзіңнен өзің есеп ал! (он бесінші сөз)
5. Қазақтың кеселді қылықтары (отыз үшінші сөз)
6. Ғұмыр өзі . хақиқат (отыз сегізінші сөз)
Қазақ философиясы дегенде біз, ең алдымен, басты-басты екі проблеманы анықтап алуымыз керек. Олар қазақ философиясының генезисі (шығу тарихы) және қазақ философиясының басталуы.
Қазақ философиясының мазмұны оның генезисі және басталуы арқылы айқындалмақ. Себебі, әрбір ұлттық философияның бір-бірінен өзгешелігінің өзі осы, оның генезисі мен басталуында. Мен осындай ізденіске түскенде көзімнің айқын жеткені қазақ философиясын еліктеуге салынып өзге ұлттар, халықтар философиясының үлгісіне салмай, өзіне тән менталитетінен шығарсақ, біз Абай дүниетанымын аттап өте алмаймыз. Сонымен қазақ философиясы үлкен әңгіме Абайға тіреледі.
Абай философиясының арқауы – адам. Бұл жаңалық емес. Барлық даналар сөздері адамға арналған. Бірақ, ақын адам туралы сөзді айта келіп, оны Алланың сөзіне тірейді. Сонда Алланың сөзі бар, Адамның сөзі бар. Мәселе сөзде. Платон идея десе, Абай Алла сөзі дейді.
Абай бұл тұста Алланың сөзі аксиома, сен оны ұқ, қабылда деген діни дәстүрдегі қарадүрсіндікке салмайды, ол Алланың сөзі рас, бірақ оның растығы адамның сөзі арқылы расталмақ деген өте терең философиялық концепция ұсынған.
Абай дүниетанымын зерттеуде қандай тәсіл қолдандық дегенге келсек, негізінен оның өзі қолданған тәсілді алдық. Ақын алтыншы қара сөзінде қазақтың «Өнер алды – бірлік, ырыс алды - тірлік» деген мақалына өзінше түсінік береді. Жиырма тоғызыншы сөзінде де мақалдарға түсінік берген. Мұндай тәсілді Еуропада герменевтика деп атайды. Ол тек метод емес, әрі философия.
Герменевтика тек Абай емес, қазақ дүниетанымын, философиясын тануда өте тиімді тәсіл. Себебі, қазақ философиясы герменевтикалық мазмұнда. Қазақша ойлау жүйесі астарлап сөйлеуге негізделген. Мысалға, билерді алсақ та жеткілікті. Сондықтан алдағы уақытта герменвтика мен диалектика немесе герменвтика мен метофизиканың байланысын ерекшеліктерін зерттеу қажеттілігі бар.
1. Ғарифолла Есім, Сана болмысы 2, Алматы, Ғылым, 1996.
2. Ғарифолла Есім, Сана болмысы 8, Алматы, Қазақ университеті, 2001.
3. Ғарифолла Есім, Хакім Абай,
        
        Жоспар:
1. Қазақ философиясы және Абай
2. Адам... жылап туады, кейіп өледі ... ... Тіл ... ... ... (он төртінші сөз)
4. Өзіңнен өзің есеп ал! (он бесінші сөз)
5. Қазақтың кеселді қылықтары (отыз үшінші сөз)
6. Ғұмыр өзі – ... ... ... ... ... және ... ... дегенде біз, ең алдымен, басты-басты ... ... ... ... Олар ... ... ... (шығу
тарихы) және қазақ философиясының басталуы.
Қазақ философиясының мазмұны оның ... және ... ... ... әрбір ұлттық философияның бір-бірінен ... осы, оның ... мен ... Мен ... ... ... айқын жеткені қазақ философиясын еліктеуге салынып өзге ұлттар,
халықтар философиясының ... ... ... тән менталитетінен шығарсақ,
біз Абай дүниетанымын аттап өте алмаймыз. Сонымен қазақ философиясы ... ... ... философиясының арқауы – адам. Бұл жаңалық емес. Барлық даналар
сөздері адамға арналған. Бірақ, ақын адам ... ... айта ... ... ... ... Сонда Алланың сөзі бар, Адамның сөзі бар. Мәселе
сөзде. Платон идея десе, Абай Алла сөзі ... бұл ... ... сөзі ... сен оны ұқ, ... деген діни
дәстүрдегі қарадүрсіндікке салмайды, ол Алланың сөзі рас, бірақ оның
растығы ... сөзі ... ... ... өте терең философиялық
концепция ... ... ... ... тәсіл қолдандық дегенге келсек,
негізінен оның өзі қолданған тәсілді ... Ақын ... қара ... ... алды – ... ырыс алды - тірлік» деген мақалына ... ... ... ... ... де ... түсінік берген.
Мұндай тәсілді Еуропада герменевтика деп
атайды. Ол тек метод емес, әрі философия.
Герменевтика тек Абай емес, ... ... ... тануда
өте тиімді тәсіл. Себебі, қазақ ... ... ... ... жүйесі астарлап сөйлеуге негізделген. Мысалға, билерді алсақ
та жеткілікті. Сондықтан алдағы уақытта герменвтика мен диалектика ... мен ... ... ... зерттеу
қажеттілігі бар.
Біз метафизиканы тек диалектикаға қарсы ... ... ... ... ... ... ... философиясының метофизикалық мазмұны, сірә әрі
тың, әрі ... ... Абай ... ... ... ... ... барғанда
қазақ философиясының бастауы, яғни көзі ... ал одан ... ... ... мүмкіндік ашылады. Қарапайым тілмен
айтсақ. Абай дүниетанымын тану – қазақ философиясын танудың ... Бұл ... ... ... ... ... мен ... қазақ
философиясының ғылыми терминдеріқызметін толығымен атқара ... ұзын саны ... ... ... ... ... өледі.
(төртінші сөз)
Абайдың бұл сөзі былай басталады: «әрбір байқаған адам білсе керек:
күлкі өзі бір мастық екен. Ал мас кісіден ... ... ... кісі ... адам ... Абай неге осылай айтып отыр? Жалпы күлкі ... ... үшін ... ... ме, ... жоқ ... ме? Мен ойлаймын күлкісіз адам
баласы болмақ емес. Абай бұл ... тек ... ... ... ... айтып отыр. Күлкі адам баласының ең асыл қасиеттерінің
бірі. Күлкісіз өмір жоқ. Біз ... ... оның ... ... Оның ... ...... өзі уайымның мәнін күлкі арқылы
білдірсе, күлкінің ... ... ... анықтамақ. Сонда күліп мас болып
жүрген ол ... адам ... ... ... Абай ... тереңдей
береді. Сондықтан да күлкі мен уайым туралы бірге ... ... ... ... ... ... ... қала берерлік
құбылыс. Абай осы тылсым ... ... екі ... ... ... Олар
күлкі және Қайғы. Дүниеде күлмейтін не ... жан бар ма? Бұл ... ... ... күйлері емес пе?
Абайдың айтып отырғаны өзгеше мәселе. Өмір күлкіге салынып қайғы
ойламайтын: «қаңбақ жандар» ... ... біле ... ... жандар
болады. Абайдың пайымдауынша, күлкінің өзі мастық, ал мас адамның әрбір
сөйлеген сөзі бас ... ... ... адам ... яғнм ... қалмақ. Уайым-қайғы ойлағыш адам о ... ... ... жинақырақ болады . бірақ адамның күлмей үнемі ... ... ... ... адам іш құса дертіне душар болмақ. Күлкі жауып өткен
жаңбырдай көңіл күйін ... ... ... ... жоқ. Абай осы ... ... ... адамның қылығына күлсең рахаттанып күлме,ыза ... оның өзі ... ... ... ... ... ... жақсыдан
ғибрат алдым деп күл дейді. Расында дүниеге ... ... ... ... ... қарекетсіз, тек күлкімен өтеді дегенге кім сенбек. Болмыстың
мәнін түсінбеген адамда уайым-қайғыбола да ... олай ... ... жоқ. Ішкеніне, жегеніне мәз, қуыс кеуде.кейбіреулері ойласа керек,
малым бар, не ... соны ... деп. Рас, ... ... ... ... пара беріпғаділет жолынан тайдыруға ондай жанның күші жетпек,
бірақ адамның ... ... ... ... ... күн ... ол бір
күндік ғұмырға зар болмақ.
Осы іс мәнісін ұққандықтың өзі ... ой ... адал ... ... емес ... ... бабамыз да қашып құтыла алмаған. Түсінген адамға өлім
қайғы емес, өмір уайым. Осындай жағдайларды түйіндей келе ... ... ... ... өз ... сүйініп, еңбегінді сау, еңбек қылсақ,
қара жер де береді құр тастамайды» - дейді.
Адам өз қайратына ... ... ... ... де ... ... түсінбек.
Тіл жүректің айтқанына көнсе
(он төртінші сөз)
Абай жүректің физикалық тұрғыдағы қызметін емес, адамның рухани
болмысындағы орнын айтып ... Біз ... ... көңіл бөлмей келгенбіз.
Оның орнына сана дедік, ақыл дедік соның ... де миға ... ... ... анықтауында адамның болмысындағы ең аяулы жері – жүрек.
Ол былай ... «біз ... ... кісі ...... кісі дегені. Онан
басқа жүректің қасиеттерін анықтап біле алмайды. Рақымсыздық ... ... істе адам ... өз ... деп ... ойлағандай ойды оларға да
болса игі демек еді, бұлар – жүрек ісі. Асықтық та ... іс. Ол ... ... ... ... ... тұрған нәрсе – сана. Абайдың сөзіне көңіл бөлсек: «тіл
жүректің айтқанына көнсе, жалған шықпайды». ... ... сөз. ... сүйек жоқ, не оралды - соны айта салады. Тіл сонысымен басқа ... ... Ал сөз ... ... ше? Қазақ айтпай ма, жүректен шыққан
сөз жүрекке жетеді деп.
Жүрек туралы қазақ көп ... ... оның ... ... ... кісі деп ел көбіне батыр адамды айтады. Ал жүректілік
жігерліліктен, қайраттылықтан, ақылдының сөзінеиланудан аңғарылатынынамән
бере білмейді. ... , ... ... әділдікті іске асыратын қасиеттер.
Абай жүрек туралы сөзді тын арнаға салады: ... ... ... тез жиып ... ... ... итше ере бермей, адасқан
көптен атының басын бұрып алуға жараған, әділетті ақыл мойындаған нәрсеге,
қиын да ... ...... ... осы болмаса, қазақтың ... - ... ... ... қасқыр жүректі деген сөз» осы жерде ... ... ... ... сол ... адам ... көріп отырмыз. Адасқан
көпті бұру үшін жай батырлық жеткіліксіз. Ол көптің ... ... ... ... ... ... Бұл ... адамның ғана қолынан келеді. өйткені
көпті бұру үшін көптің мінезін біліп қана қоймай, оған қоса ... ... және ... ... ... ... Міне, жүректілік деген
осы. Ол адам осы қадамдарының бәрін жүректің бұйрығымен істеп тұр. ... ... деп отыр ... өзің есеп ... ... сөз)
Өмірде ақылды кісі бар, ақылсыз кісі бар. Оларды бір-бірінен қалайша
ажыратуға болады. Абай айтуынша: «Әуел - пенде адам болып ... ... ... ... ... ... жүре ... сол қызықты нәрсесін
іздеген кезі өмірінің ең қызықтыуақыты болып ойында қалады». Демек ... ... ... ... ерекшелінеді.
Адам дүниеге қызықпаса өмірдің сәні болмайды. өмірге қызығу адамның
ең басты ... ... ... ... алға ... ... ... айшықтайды. Қызық нәрсе танымнан басталады. Баланың тілі шығып,
ойынға, оқуға енген езінен бастап дүниеге ... ... Жас ... ... ... нәрсені іздеген уақыты еске түсе береді. Міне осы ... ... есер ... ... ... Есті адам өмірінің әр күнін босқа
жібермей, тиянақты іс атқарып, қызықты ... өз ... ... ... ... өкініш болмайды. Есер адам болса, баянсыз істер
атқарып, қызықты нәрселерді құнсыздандырып, өмірін босқа ... ... ... ... ... бұл ... соң және бір қызық тауып
алатын кісімсіп, жастығы ... ... ... ... ... ... ... мойыны қатып, буыны құрып, екінші талапқа қайрат қылуға
жарамай қалады екен». ... ... қылу үшін ақыл ... Ақыл
дегеніміздің өзі дүние қызығын парықтау арқылы анықталмақ. Бағасыз құнсыз
нәрселерді қызықтап ... кешу ... ... қызықты қызықтау
салауаттылық. Сонда қызық дегеніміздің өзі ... ... ... ... ретінде қолданған. Ол қызық
дегенде адамның адамшылық болмысын ашатын оның іс-әрекетін ... ... бір ... бала деген». Балалы болу, оны тәрбиелеу қызық. Ретімен
жас кезінде ойнап-күлу де қызық. Алғыр, ... жас ... ... ұмтылу
өмірдің өз заңдылығы. Қызықты өмір сүру үшін талап аз, оған қоса қайрат
керек. Бұл ... ... келе ... Демек, есті (ақылды) кісінің
талабына қайратты сай болу қажет. ... ... соң адам әр ... ... құмарлық дертке айналып, оған жетемін деп жүргенде бір мастық пайда
болады екен дейді. Ал бұл ... ... ... көп шығарып, ақылдың көзін
байлап, төңіректегі қараушылардың көзін ашып, «ананы, ... ... ... ... ... Адамның мастықтан (әйфориядан) аман болуы да
қиын іс. Мсатық кейде желік туғызады, көпірме бос ... ... ... ... ... ... Абай адамдардың өзіне-өзі ... ... ... «егерде есті кісілердің қатарында болғын келсе,
күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, ... есеп ... ... есеп ... бергі өміріңді қалай өткіздің екен,
не білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды, ... өзің ... ... Жоқ, ... не ... ... өзің де білмей
қалыппысың?»
Әрине ақылсыз, есер кісінің ... ... ісі жоқ, ... ... ... өткізгені пайда болмайды.
0Абайдың бұл сөзі, әсіресе философия үшін өте маңызды. Оның дүние
қызығы, құмарлық, мастық деп отырғандары – ... ... ... деген ұғым туралы көп әңгіме жасауға болады. Қоғамдық ойлау
жүйесінде ... ... ... ... бар. Оның зарттеу объектісі
орысша айтқанда «ценность», қазақша осы Абай айтқан «қызық болса керек.
Қазақтың кеселді ... ... ... бір ... өнер ... Мал ... ... қолөнерде қажет.
Қазақтың әулиесі – осы ... ... адал ... ... қолөнершілер.
Бірақ, Абай: «Құдай тағала қолына ... ... ... ... - ... ... келеді. Ол қандай кеселдер десек, олар Абай санап
берген:
1. Талапсыздық. Қолынан ... мәз ... ... ... құр мақтанға салыну. Осы білген ... ... ... деп жігерсіздік таныту. өзгелер менен артық-
ау, солар білім жетілдірсем деп талаптанбау. Бұл қазақтың
өнерлі адамының басты ... Мұны Абай ... ... Еріншектік. Бұл да талапсыздыққа байланысты ...... ... салындырады, - дейді
абай.
3. Мақтаншақтық. біреулердің «дарқансын ғой, ... ... нең ... осы ғанамды істеп бер» дегеніне маған да
жалынатындар бар екен деп ... ... ... Сөйтіп
мақтаншақтар пайдадан қағылып қу тілге алданып өзінің
ауқатын босқа ... ... Сәл ... ... ... ... мәз ... досым десе ішкен асын жерге қойып, соның ісімен
жүріп, өзінің алданғанын ... ... ... ... ... ... ... басы дауға қалып жүргені. Сірә,
мұндайлар тамыршылдықты – адамгершілік әрі іскерлік ... ... ... Абайдың қазақ тамыршылдау келеді дегенде қазақтың ескіше
ойлауының тағы бір ... ... ... Ол ... Қонақжайлық, әрине жан ... ... ... ... не ... болса да мөлшерден
аспағаны жөн. ... жат ... ... еліне
«меймандардың» ағылып келіп бірте-бірте «төр ... ... ... ... ете бастағанын қалай түсінуге
болады? ... ... ... дұрыс қабылдауы, соған
ниет құрмет болды ма, болмаса келгендер ме ... ... ... ... өзін ... үшін ... халқы не
әрекет жасады. ... ... ... жер иелеріне үстемдігі асып кетті.
6. Қонақжайлықтың ел арасындағы тағы бір ... ... ең ... ... алыс ... ... оларға барсан алдыңа бар дәмін тосады. Ал осы ғажап
қасиеттікім ескеріп отыр? Сол шопандар қалаға ... ... орын таба ... зар ... Бұл қандай
мораль? Ауылдағылар қонақжай ... ... ... ... ... ... әлі ... бұл халықтық мүддеге қатысты әлеуметтік мәселелер
екен. Бұл мәселелердің Абай заманынан бері өз ... сөз ... ... ... өзі ... бола ... және ... болатындығы қалай?» деген оймен аяқтайды. Абай бұл ойларын қағаз
бетіне түсіргеніне ғасырдан аса ... ... ... ... ... осы
айтылған кеселдерден арылып бітті ме, жоқ па?бір сөзбен жауап қайыру қиын.
Бірақ, әлі де бала сияқты әлденеге алданып қала ... анық ... ... әбден сініп кеткен, одан құтылудың жолы сонда ауыр болғаны
ма?
Ғұмыр сөзі – хақиқат.
(отыз ... ... ... ауыр ... ішіндегі ең айтулысы отыз
сегізінші қара сөзі. Осы сөзде айтылған пікірлерді өлеңдерінен өзге ... ... Бұл ... ... өзі ... ... ... туралы» болса керек... Аталып отырған сөзінде Абай үлкен-
үлкен мәңгілік ұғымдар туралы, Алла ... ... адам ... ... осы ... ... сөйлемге назар аударайық: «ей,
жүрегімнің қуаты перзенттілерім!», - дейді. Байқап отырсыз ғой ...... Яғни ... ...... ... адам ұлының
мінездері туралы біраз сөз жазып ядкар қалдырайын». Ескерткіш қалдырайын
дегені ғой. Адам ... ... ... алдынғы сөздерге қатысты ... ... өзі де рас, сөзі де ... ... ... сөз ... деген
өлеңдерінде айтылатын ой желілері қырық үшінші, қырық ... ... ... Бұл шығармалардағы Алла мен адамға қатынасты
пікірлер отыз ... қара ... ... әрі дәлелді айтылған «қара
сөз» өлең – емес, нақтылықты қажет ... ... ... оны ... жақын қарастырамыз. Сондықтан қара сөздер көркемдік емес,
логикалық заңдылықтарға құрылған. ... бұл ... ... түрде тәсілдеп
беру үшін, оның айтпақ болған басты идеясын аңғару ... ... ... ... ... Абай ... деген: «ғұмыр өзі ... Қай ... ... жоқ ... онда ... ... ... ой. Бар
мәселенің кілті – ғұмыр. Тек ғұмыр болған соң ғана өзге ... ... ... ... болады. Алла, адам туралы түсініктер ... ... олар ... ... ғұмыр тікелей қатысты. Жалпы айтқанда
«ғұмыр» деген ұғым болмыстың ... ... ... ... соң ... ... адам жөнінде толғаныс, адамның адамшылығын бейнелей алатын
– махаббат бар. Енді ... ... ... білім, ғылым салалары
анықталып, хақиқит жолын нұсқаушылары: пайғамбарлар әулиелер және хакімдер
туралы Абай өз ... ... ... сөз Алла ... ... арналған. Абай ұғымында Алла
болмыстың аталуы «себебі, Алла тағала өзі – ... ... - ... ... ... осы хақиқаттықтың растығын білу, оған құмар болуы деген сөз
бұл Алла ғылымы емес. Барша нәселер кихметтің анық ... ...... Адам ғылымы оны алла ғылымына ынтық етеді. Осы ынтықтың өзі адам
ғылымына мазмұн болады. Бірақ, ол үшін ... ... ... ... ... бір ... ол ... ал оған ғашықтық адамға адамдық қасиеті
береді. Абай ғылым жолына түскен ... ... ... яғни Алла ... ... жан деп ... ... мал табу, пайда табу жолына
түскендерден жеткізе алмайды. Оның себебін Абай ... ... ... өлшеусіз, біздің ақылымыз - өлшеулі. Өлшеулі бірлән өлшеусізді
білуге болмайды. Біз Алла ... ... ... ... ... ол ... те – ғақылымызға ұғымның бір тиянағы үшін айтылған сөз. Болмаса ол
«бір» ... те алла ... ... ... ... ... тану мумкін емес, ақылымыз, ... ... ... шексіз шындық – Алланы анықтауға болмайтын іс.
Алла «бір», «бар» деп ... Алла ... ... ... емес,
біздің түсінігіміздің тиянағы үшін айтылған сөздер даам ойлап тапқан
түсініктер. ... оның ... ... ... бізге беймәлім.
Сол сияқты Алла тағаланың сегіз сипатының біреуін тағы болмайды.
Себебі, «ықтиярсыздық алла тағала лайықты ... ... ... сипаттан өзге
алла тағаланың мынандай ... бар: ... ... Рахим
(мейрімді), Ғафур (кешіруші), Уадут (сүюші), Хафиз (қорғаушы, ... ... ... Абай екі ... ... бірі ... ... жүрген сөздермен) дәлелдері, екіншісі ғақлия (оймен,
ақылмен) дәлелдері. ... атап ... Алла ... ... айту ... ... ... ақылмен, ойымен Алла құдіретін тану. Оның өзінде «ғақлия
дәлелін құдай тағала бұл ... ақыл ... ... ... ... ... пайда ала тұғын қылып жаратыпты. Жансыз жаратқаннан пайда
алатұғын жан иесі хайуандарды жаратып жанды хайуандардан ... ... ( адам ... ... Жануарлардан мақшарда, яғни ақыр
заман болғанда сұрау жоқ, ... олар ... ... Сұрау ақыл иесі
адамнан ғана болмақ. Мұны Абай ғадалеттілік дейді. Себебі, адамды Алла
махаббатпен жаратқан ... бар ... ... ... ... ... сипат берген. Бұл мәселені Абай ... ... ... ... құрт құс өзге хайуандар сипатаында жаратпай бұл гузәл сипаты беріп,
екі аяққа ... ... ... ... ... көздерлік қылып өзге
хайуандар секілді тамақты өз басымен алғызбай, ыңғайлы екі ... ... ... ... қолы ас ... де, не ... не жегенін білмей
қалмасын татады. Хакімдер болмаса дүниенің тиетін пайдасын ойлады, ... ... ... кімдерді тындап, кімдердің соңынан ермекпіз. Жоғарыда
айтылған үш хаслатты (сипат) кімдердің бойынан ... ... ... Абай ... ... қортқан. Ақын дүние қызығынан бас тартушылықты,
тақуалықты қолдамайды: «былай болғанда ... кім ... ... кім
тоқтатады, киімді кім тоқиды, астықты кім егеді, ... ... үшін ... қазыналарын кім іздейді?» Абай нақтылы сөйлегенді
жаратады нәсіні фида қылушылықтың өзі, ... алла жолы ... ... ... ... ретінде адамға жаратушы берген. Егер, сол Алла берген
нәпсіні пайдаланып қызығын көрмесе, Алла әміріне қарсы ... ... дер ... тыя ... меңгеру өзге іс. Жалпы нәпсіні теріске шығару
мұсылмандық емес. Тіптен өмір ... ... ... ... да
мұсылмандыққа жатпайды. Малды құдай адам қажеті үшін жаратқан, ендеше оны
бағып-қағу, өсіру, пайдаға ... да Алла ісі. ... ... туралы ой
болмаса, ел елдігінен айырылып, кәпірлерге жем болып дүниеге ойран ... ... ... өзі – ... дейді.
Абай әулиелердің бәрінің бірдей дүниені тәркі етпегендігін де ... Оған ... ... ... ... ... оның ынтасы
пайғамбар мен әулиелерге қарағанда ... ауа ... ... ... ... ... ... ойран болар еді... бұлардың ісінің көбі –
дүние ісі ләкин осы хакимдердің жасаған, таратқан уа айтқан ... ...... ... ... егені) дегендей, ахиретке егіндік
болатын дүние сол».
Хакимдердің пайғамбар мен әулиелерден артықшылығын мойындау діннен
шығу ... ... ... бір, пайғамбар хақ» деген қағидаға бұл ... ... діні әр ... ... ықтимал. Осы сөздерден үлкен бір
ойға қаласыз. Осы хакім ... бір ... бір ... ... ма ... ... өзін хакім деп мойындасақ, оның дәстүрлі мәніндегі
мұсылмандығына шүбә келтіруге болады. Ол өзін ... ... ... ... ... ... он үшінші қара сөзде якини иман
туралы сөз ... ... ... ... иман ... ... иман
дейміз. Яғни, бұл ғаламдардың нақлия дәлелдері арқылы Аллаға ... ... ... ... ... ... ... иман келтіруді якини
иман дейміз. ... якни иман ... ... ... ... ... ... «ғылым» мен «хакімді» ажыратқан оның айтуынша: әрбір ғалым – хакім
емес, ... ...... «ғалым» дегенге Абай мынандай түсінік берген:
«дүниеде ғалым захири (сыртқы ғылым) бар олар ... ... ... бұл ... ... ... ... Ғалымның айтар сөзі нақлия.
Ғалым дүниені білуші, танушы сол хақында айтушы. Хакім туралы Абай өзгеше
айтқан. ... ... еш ... ... жаратпаған. Сондықтан Абай:
«әрбір істің себебін іздеушілерге хакім ат қойдылар», - дейді.
Міне, хакімнің ... да, ... да, ... де ... ... ... ісінің болмасын болмысын, себебін іздеуші. Алайда олар
әр істің құпиясын толық таба алмайды, өйткені ол Алланың ... ... ... ... талдауды қажет етеді. Анығында «мұсылмандық»
дегенге нақтылы түсінік ... Оның ... ... ... сай келе қоймайды. Себеп іздеу деген адамды ... ... ... Аллаға сену керек, ешқандай себеп іздеудің қажеті шамалы.
Ал, Абай болса иман ... ... сол ... ... ... Абай ... ... бір өлшемін айтады: «...дінде
басшымыз құдайдың елшісі пайғамбарымыздың хадис шарифы, хайыру н – нас ... ... ... ... ... ... адам ) ... Мұндай адамды
Абай хакім атаған. Сонда нағыз «кәміл мұсылман» - ... ... ... ... ... осы сұрақ күні бүгінге дейін шешімін таппай жүр. Әркім
өз діндеріне берілген, олар бір-біріне іштей де, ... да ... ... өктемдік іздейді. Адамға тек жақсылық әкелетін дін қайда? Абай
дінге реформа жасау ... ... Олай ... оның өзі хакім, яғни
себеп іздеуші. Ол ... ... ... жан ... өзі іздеп, айырылып
барып ақыл тоқтататын данышпан. Ол пайғамбар, әулиелер туралы айтқанда,
оларды мүлдем жоққа ... ... ... жоқ.
Алла мен адам арасындағы ... тән әрі жан ... ... қажеттігі ерекше. Олар ... ... ... ... ... ... ... ықтимал. Абай
түсінігінше: «дуниенің мағмұрлығы бір түрлі ... нұр ... ... ... ... ... адамды тура жолдан бұруы ғажап емес. Адам ... ... жан ... ... Абай ерекше өзгеше ... ... ... деп адам ... ... Ол ... ... біреуден асамын деп әрекет жасау жаман іс емес, бірақ оны
мақтанға айналдырып, өзінді-өзін босқа қинасам ол ... бұл ... ... ... нірселерге тоқталған, өзі айтпақшы
нақлия айтқан. Мысалы, адам баласын қорылатын үш ... бар, олар ... және ... - ... ... ... ... Бұл ғаламда
пәлендей жаңалықтар емес, ғибрат ... ... ... ... ... ... – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық,
жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік – бәрі осдан ... ... ... туралы айтылған онда ғақлиялық ойлар жоқ ғибрат
үшін нақлия жазылған. Оны Абайдың өзі де ... ... «жә, бұл ... деп ... ... ... Есім, Сана болмысы 2, Алматы, Ғылым, 1996.
2. Ғарифолла Есім, Сана болмысы 8, Алматы, Қазақ университеті, 2001.
3. Ғарифолла Есім, ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай философиясы7 бет
Қазақ философиясы және Абай15 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет
Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу6 бет
Білімдендіру философиясы дүниетанымның жаңа моделі90 бет
Жаңа дәуірдегі философияның негізін қалаушылар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь