Мұраттың өмірбаяны,ақын мұрасының зерттелуі

I Кіріспе.

II Негізгі бөлім

1. Мұраттың өмірбаяны,ақын мұрасының зерттелуі.

2. Мұрат. айтыс ақыны.

3. Мұраттың арнау, жыр. дастандары.

III Қорытынды.
Қазақ әдебиетінде шығармалары қайшылыққа толы күрделі тұлға саналған ақындардың бірі – Мұрат Мөңкеұлы. "Ескі ақындардың өмірбаянын білсек, соның әрқайсысы өмір заманның тірі пішінді белгісін тауып алғандай боламыз. Әрбір дәуірдің сондайлық бір-бір белгісі болса, «темір аяқ тебендей болатын» көмескі, күңгірт ертегі заманның ұзақ сапарында қадам басып, жылжи беруге болады" [1.11;] деген Мұхтар Әузовтың пікіріне сүйенсек, Мұрат ақынның – шығармаларын өзі өмір сүрген қоғамнан бөліп қараудың жөні жоқ.
Мұрат өзі ғұмыр кешкен кезеңдегі ел ішіндегі ахуалды, халықтың басына түскен ауыртпалықты жырға қосты, жұртының жағдайын ойлап қабырғасы қайысты. Ахмет Байтұрсыновтың «Ақындық жалғыз өз көңілінің күйін толғай білуде емес, басқалардың да халін танып, күйіне салып толғай алуында» деп тұжырымдағаны сияқты Мұрат та қара басын күйіттеген ақын емес, халықтың үні мен елдің мұңын жеткізуші болды. Жүз жылға созылған зар заман дәуірінің ақындары халықтың басына төнген қайғы-қасіретті сары уайымға салыну, торығу сарынымен жырлады. Әсіресе Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы,Мұрат Мөңкеұлы өмір сүрген кезең –патшаның отаршылдық саясаты дәуірлеп, қазақ жерінің нағыз талауға түскен шағы еді [2. 6;].
Зар заман ақындарының көрнекті өкілі Мұрат Мөңкеұлы қазақ жері талауға түсіп, отаршылдардың ойранына айналған жылдарда халқына ұран тастады. «Үш қиян», « Сарыарқа», «Қазтуған » толғау-дастандарын да ел жағдайы мен ел жағдайын байланыстыра жырлап, ата-дәстүрінің үзіліп, ата-қоныстың қадірі кетіп,өлкенің тоз-тозы шыққанын сөз етті.
Мұрат-сол заманың айтулы өкілі. Оның шығармалары сол елінің жаны қысылған қиын шақтарда туды, қысылған жүректің қиналған күйін, өксітті зарын, өлшеусіз мұңын өлеңге қосты. Ақынның толғау-дастандары сол дәуірдің қасірет шындығы,қазақ әдебиетінде шоқтығы биік үлгілері.
Мұраттың мұңы көп еді. Сол мұңмен оралып шыққан, бірақ қайткенде де қасірет бұғауынан құтылып шығармыз деген үміт сәулесі қоса жүргенін; сол үміт сәулеге халқының бойға біткен бостандық рухыннан, ерлік дәстүрінен қуат нәр алған жыры да көп еді.
«Мұрат» зар заман дәуірінің ақыны, сол кездегі ел басына түскен ауыртпа лықты ол да Шортанбайша көре білді. Отаршылдық саясатқа ол Шортанбайша қарап боп, патша үкіметінің қазақ жерін тартып алуына, қазақ халқының қоныссыз қалуына қарсы шықты [3 .151;].
Екеуі де Зар заман ақыны бола тұра , Шортанбай мен Мұраттың арасында айырма бар. « Шортанбай өзінің барлық шығармаларына заманы өзі жасаған дәуәрден ғана тапқан, өз дәуірінен бұрынғы дәуірге де, соңғы дәуірге де құлашын созбаған, ақындық дарынын заманның жағдайына ғана арнаған ақын, ал Мұрат өз заманының мұңын мұңдаумен қатар, елінің арғы тарихына үңіліп өз заманының ғана емес, өткен тарихтың хал-жағдайын да жырлаған ақын» [3.154;] деп ғалым Мұрат өмірінен, шығырмаларынан жүйелі мәлімет бере келіп, XIX ғасыр әдебиетінде алатын орны аса елеулі деп тұжырымдайды.
1. Әуезов М. Әдебиет тарихы. -Алматы, «Ана тілі», 1991.
2. Омарұлы Б. Мұрат Мөңкеұлы. -Алматы, Крамдс-Пресс, 1993.
3. Мұханов С. Қазақтың XVIII, XIX ғасырлардағы әдебиет тарихынан очерктер. Алматы, 1942.
4. Сүйіншалиев Х. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, «Ана-тілі», 1997.
5. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы. Алматы, «Ана тілі», 1998.
6. Мәдібаева Қанипаш Қайсақызы. «Қазақ әдебиетінің XIX ғасырдағы көркемдік дамуы және зерттелуі» Диссертация. Филология ғылымдарының докторы.-Алматы, 2006.
7. Досмұхамедұлы Х. Аламан. Алматы, «Ана-тілі» 1991.
8. Омарұлы Б. Зар заман әдебиеті. Астана, «Елорда» 2005.
        
        Жоспар
I Кіріспе.
II ... ... ... ... ... ... Мұрат- айтыс ақыны.
3. Мұраттың арнау, жыр- дастандары.
III Қорытынды.
I Қазақ ... ... ... толы ... ... ... бірі – Мұрат Мөңкеұлы. ... ... ... ... ... өмір ... тірі пішінді белгісін тауып алғандай
боламыз. Әрбір дәуірдің сондайлық бір-бір ... ... ... ... болатын» көмескі, күңгірт ертегі заманның ұзақ ... ... ... ... ... [1.11;] деген Мұхтар Әузовтың пікіріне
сүйенсек, Мұрат ақынның – ... өзі өмір ... ... бөліп
қараудың жөні жоқ.
Мұрат өзі ғұмыр кешкен кезеңдегі ел ішіндегі ахуалды, халықтың ... ... ... ... ... ... ... қабырғасы қайысты.
Ахмет Байтұрсыновтың «Ақындық жалғыз өз ... ... ... ... басқалардың да халін танып, күйіне салып толғай ... ... ... ... та қара басын күйіттеген ақын емес, халықтың ... ... ... ... ... Жүз жылға созылған зар заман дәуірінің
ақындары халықтың басына төнген қайғы-қасіретті сары ... ... ... ... ... ... ... Шортанбай Қанайұлы,Мұрат
Мөңкеұлы өмір сүрген кезең ... ... ... ... ... нағыз талауға түскен шағы еді [2. 6;].
Зар заман ақындарының көрнекті ... ... ... ... жері ... ... ... айналған жылдарда халқына ұран тастады. ... « ... ... » ... да ел жағдайы мен ел
жағдайын байланыстыра жырлап, ата-дәстүрінің үзіліп, ата-қоныстың ... ... ... сөз ... ... ... өкілі. Оның шығармалары сол ... ... қиын ... ... қысылған жүректің қиналған күйін, өксітті
зарын, өлшеусіз мұңын өлеңге қосты. Ақынның ... сол ... ... ... ... биік ... мұңы көп еді. Сол мұңмен оралып шыққан, бірақ қайткенде де
қасірет бұғауынан құтылып шығармыз деген үміт ... қоса ... ... ... ... бойға біткен бостандық рухыннан, ерлік дәстүрінен
қуат нәр ... жыры да көп ... зар ... ... ... сол кездегі ел басына түскен
ауыртпа лықты ол да ... көре ... ... ... ... ... боп, патша үкіметінің қазақ жерін тартып алуына, қазақ
халқының қоныссыз қалуына ... ... [3 ... де Зар ... ... бола тұра , Шортанбай мен Мұраттың ... бар. « ... ... ... ... ... өзі ... ғана тапқан, өз дәуірінен бұрынғы дәуірге де, ... ... ... ... ... ... заманның жағдайына ғана арнаған ақын, ал
Мұрат өз заманының мұңын мұңдаумен қатар, елінің арғы тарихына ... ... ғана ... ... тарихтың хал-жағдайын да жырлаған ақын» [3.154;]
деп ғалым Мұрат өмірінен, шығырмаларынан жүйелі ... бере ... ... ... алатын орны аса елеулі деп тұжырымдайды.
II 1. Мұрат Мөңкеұлы 1843 жылы қазіргі Атырау облысы ... ... ... ... ... Мөңке кедей,шаруа адам болыпты. ... ... ... жөнінде түрлі ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Ғылым академиясы
Әдебиет және өнер институтының ... ... және ... ... ... ... жылы Ғылым академиясының экспедицясы құрамында жолға шығып,
деректер жинаған Берік Қорқытов ақының әулетін ... ... ... ... оның ... ... оның ... Рахпан, оның әкесі Жиенбай, оның
әкесі Байбоз, оның әкесі Аққұлы». Ал ... ... боп ... ... Қырықбай Бекбаев Мұраттың тегін былай таратады: «Мұрат ... он екі ата ... ... ... ... аталығынан. Біріштен-
Байсейіт. Байсейіттен-Қитас, Тілес туады. Тілестен-Бөкен, Қаратоқай.
Қаратоқайдың-Айтболат, Аққұлы, Андықожа, Шындеке, Бердіке ... бес ... ... кіндігінен Қарабас, Жиенбай, Өтеғұл, Маман, Құлсары,
Жарылғасын деген алты бала ... ... ... одан ... ... ... Мөңкенің екінші ұлы...»[2.26:]. Ақын өмірін біршама
зерттеген ғалымдардың бірі ... ... «XIX ... ... ... ... ... өз еліне аты мәлім дәулетті адам. ... ... ... ... ұлыстарының белді биі» [4.207;]. деп
жазды. Ал Сәбит Мұхановтың, Қажым Жұмалиевтің, ақын ... ... ... ... ... ... әрі ... адам болған деп
көрсетіледі.
Ал Халел Досмұхамедұлының «Таңдамалы» атты еңбегінде:”Мұраттың ... ... жылы ... ... жылы 63 ... опат ... ... тегі мал баққан шаруа қазақ. Туысқан ағасы Матай деген ақын болған.
Мұрат жасында ... ... ... қара ... хат ... ... ... Мұрат бала күнінен-ақ өлең айта бастаған. Он бестен ... ... өлең ... мүсе ... заманындағы айтқыштардың бәрін
айтысып жеңген. Айтысқа өте шебер болған . Мұраттың ... ... орны ... кәсібі мал бағу болса да, Мұраттың өз басы ... ... ... ... ... қыдырып жүріп өлең айту, той бастау,
айтысу, ескі сөздер ... ... өте ... ... кеткен. ”деп
көрсеткен [5. 93;].
Мұраттың әкесі туралы азын-аулақ дерктерге қарағанда оның ... өнер ... ... ... ... ... ... деседі.
Оның белді нағашылары Азамат, Самат, Саламат деген кісілер ... ... ... аты- ... Руы-адай, оның ішінде Қараша.
Қараман деген кісінің қызы. Қырықжылқы атануының мәнісі мынада.Өмірге сәби
келіп жатқанда біреу: «Не ... деп ... ... ... «Қыз ... тұспалдағандар: «Дүниеге қырық жылқы келді» депті. Осыны құлағы
шалған әке-шешесі ырымшылдықпен перзентіне сол есімді таңа ... ... ... ... ерсілеу көрінетін тәубешіл халқымыз әркез естен
шығарған ғой. ... ... Орақ пен ... ... ... ... ... әкесі Бөкейдің әйелінің Атан ... ... ... ... ... ... шешесі Қырықжылқы әнші әрі ақын екен. Мұратың бала ... ... бір ... ... болған, оны алғаш ақындыққа баулыған
сол өз шешесі ... ... ... ... ұлы- ... ... да жұртшылыққа
белгілі ақын болыпты [2.30;]. «Мұрат отыз жасына дейін сер ... боп, ... ... ... өлең ... ... ... асқан кезде үйленеді.
Бірақ, өлең шығару, ел аралап, айтысқа түсу әдетін үйленгеннен кейін ... ... ... екі бала ... Оның бір ... ... ... ауданында » деп жазды ... ... ... ... ... ... кітапханасы қолжазба қорындағы деректерде:
«32 жасында Есен беріш Иман ... ... ... қызына үйленеді. Мұратан
Дәулетқали,Сары, ... ... үш ұл, ... деген қыз туады.».Ал
Мұраттың ұлы ... ... рет ... ... ... ... ақынның екі ұлы болыпты. Біріншісінің аты Сары екен.
Ақын оны үнемі жанынан тастамай ертіп жүрген. Бір ғажабы, әкесі жыр ... ... әлгі ... іші ... мазасыздана бастайтын көрінеді.
Қолына домбыра ұстаса ішінің кепкені қайтып, жаны жай ... ... ... бала ... ... ... ... ақын болатын шығар » деп таңдай
қағысады. Сары он жасар толар- толмаста көз тиіп ... ... ... ... ұлы ... ... 1877-78 ... туып,
1960 жылдардың басында қайтыс болған. Өйткені Дәулетқалидің өзі ... ... ... ... Маңғыстауға көшіп келіп, «Сарыарқаны жырлайтын ... бала ... ... ... [2.76;]. ... өзінің Мұраттай
ақиық ақының тұяғы екенін әркез мақтан тұтқан. ... ... ... деген
қызға үйленіп, одан Бәкиза деген перзент ... 1924 жылы ... ... ... ... Жетпісінші жылдардың басында қайтыс болыпты.
Сөйтіп, бүгінде Мұраттан ұрпақ қалмаған.
Мұрат Мөңкеұлы 1906 жылы ... ... ... Өрлік ауылында 63
жасында қайтыс болған. Дендер аймағында ... ... қарт ... ұлы ... ... ... Мұрат өліміне қатысты бір әңгімені
былайша өрбітеді.
Өңірде Шолақ деген би болыпты. Сөзге шешен, от ... орақ ... ... ... ақын ... ... жүріп онымен дос жаран боп ... ... ... ... делбешісі болады. Үшеуінің көңілдері
жарасып, ел аралап, серілік құрып көп жүрсе ... Бір ... ... келе ... ... ... іргеміз бірге болып еді, өлгенде моламыз
бірге болсын. Кім бірінші дүниеден озса, сол осы ... ... ... Арада жылдар өтеді. Алдымен ... ... ... ... ... ... ... пен Бейсен оны серттескен жерге әкеліп
арулап қояды...
Мұрат ақын ... ... ... арғы ... ... қыдырып барып тұрған. Сонда ел аралап ... ақын ... ... аурады. Іші түйіліп, бауырын жаза алмай ... ... ... ... ... шеркештің үйіне жетіп жығылады. «Шәке
мен қатты ауырып келе ... ... беті ... Олай ... боп
кетсем, Шолақтың бейітінің жанына қойыңдар»,- дейді Мұрат. Ақынның халі сәт
сайын нашарлай түседі. Кенет шылапшын ... Сол ... ақын ... лықа толтырып ақ көбік құсады да сылқ ете түседі. Жанына жиылып
отырған ауыл ақсақалдары: Бұл ... ... желі ғой. ... та ... жоқ
енді», деп күңіренсіп кетеді. Шалда Мұраттың денесін ... ... ... марқұмның аманатын орындайды. Кейін би мен ... ... ... де топырақ осы жерден бұйырады. Ақын бейіті Индер ... ... ... ... ... ... мол мәлімет беретін
естеліктер Мұрын жыраудан ... ... ... ... айтуынша ол
Мұратпен Сағыздың ар ... ... ... Атыбайдың ауылында
кездеседі. «Мұрат орта бойлы қара сақалды кісі еді. Ол өлеңді домбырамен
айтпайтын еді, ... ... ... ... алып, болмаса телпекпен
аузын қағып айтатын еді, қабағын бір ... бір ... да ... ... бір ілгері, бір кейін кетіп отыратын. Мен ... ... ... рет ... ... мен ... ақындардың ішіндегі ең күштісі еді »
дейді Мұрын жырау
Халқын сүйген ақынның өміршең шығармалары ұзақ ... бойы ... ... ... жұрт аузына алынбай келі. Мұнның ... ... ... ... орыс ... ... жерін жайлай
бастауына күдіктене қарауынан еді.
Әдебиет пен өнерге үстемдік ... ... ... ... жұртшылыққа Мұрат мұраларын идеялық ... ... ... ... ... ... ... Орталық Комитетінң 1947 жылғы
21 қаңтар күнгі «Қазақ ССР ... ... Тіл және ... жұмысындағы саяси өрескел қателар туралы» қаулысынан кейін
Мұраттың өлең-толғаулары оқулықтардан алынып тасталды [2. ... ... ... рет 1908 жылы ... ... ағайынды
Кәрімовтердің баспаханасында басылды. Кітап «Мұрат ақынның Ғұмар Қазы
ұғылына ... деп ... ... ... ... ақынның Ғұмар қажыға
айтқаны» деп те жазылып жүр. Шындығына жинақтағы «Байұлы Байбақты ... ... ... ... ... деп аталатын өлеңде баяндалғандай,
Ғұмар ... ... ... ... ... әкесі – Қазы. Мұрат Сырым
батырға арналған дастаны бар екен ... осы ... жете ... ... ... ... [2. 15;].
1924 жылы Халел Досмұхамедұлы ... ... ... ... жүйеледі. Жыр дастандарын бастырды. Кейінде 1942 жылы
Сәбит Мұқанов: Зар заманның атақты ақындарының біреуі ... ... ... ... ... ... әдебиет тарихындағы орнын ғылыми тұрғыда
айғақтады. Қандай мұра қалғанын, ... ... ... Зар ... ішінде Мұраттың тарихқа, шежіреге жүйрік өзіндік ерекшелігін
айыра сөйледі [6. 168;].
Бұдан соң ... ... ... ... ... ... жылы ... қаласынан «Мұрат ақынның сөздері» деген атпен кітап ... ... Ақын ... 1946-47 ... ... ... ... келді. «Қарасай –Қази» жыры жеке кітап болып
шықты. Мұраттың өлең ... «Үш ... ... «Бес ғасыр жырлайды»,
«Ай заман-ай, заман-ай», жинақтарына, айтыстары әр ... ... ... енгізілді. Мұраттың шығармаларын алғаш зерттеген ... оның ... ... ... ... баға беріп,
мұраттанудың негізін қалады. Әдебиет ... ... ... ... ... ... туралы пікірлер айтты. Әсіресе ақын ... ... М. ... Ә ... ... Қ. ... Ә
Тоқмағанбетов, С. Мұқанов, Ы. Дүйсенбаев, Х. ... ... ... ... ... ... ... ашып, байыпты талдау
жасауымен құнды [2. 20;] . ... Қ. ... те ... ... ... жөнінде пікір айтты. Алайда оны ң тұжырымы
сол кездегі идеологиялық ойлаудың өлшеміне сай болды.
Мұрат ақынның мұралары ... ... ... ... Тіл ... институтының 1940 жылдардың орта шенінен бастап ұйымдастырған
ғылыми экспедицияларлың нәтижесінде жиналды. ... ... ... ... ... ... қолжазба қорын дамытуға Б.Қорқытов,
А. Әбдәрахманов, Ғ. Әбілмәжінов, М. Тілеужанов, Сұлтанғалиева, Аутанов ... үлес ... ... ... көпшілігі Мұраттың ұлы
Дәулетқалидың аузынан жазылып алынды. Орталық ... ... ... ... және өнер ... ... қорының 406,504,593,
папкалары Мұраттың шығармаларына арналған. Сондай-ақ институт қолжазба
қорының 411,332,910, ... ... ... ... ... ... ақының шығармалары қай кездеде әдебиет зерттеушілердің назарынан
тыс қалып ... жоқ. ... ... филология ғалымдарының докторы
дәрежесін алу үшін жазған диссеттациясының бір тарауын Мұрат ... ... ... есімі ақталғанан кейін мерзімді баспасөзде Мұрат
Мөңкеұлы жайында бірнеше ... ... ... ... ... ... 1991 жылы ... Қ. Сыдиқов пен Ш. Керімов
Атырау, Маңғыстау өңірлерінде өмір сүрген төрт ... ... ... ... ... ... Насихат Сүгірұлы) «Алқаласа
әлеумет» деп аталатын жыр жинағын құрастырып, бастырып шығарды. Осы жинақта
Мұрат шығармаларының бұрынғы ... мен ... ... Сол жылы ... Х. ... ... атты кітабына (
құрастырғандар Ғ. Әмесов, А. Мектапов, Ш. Керімов) ... 1924 ... ... ... жинақта жарияланған өлең-толғаулары енгізілді.
«Әлем» ... ... ... «XIX ... ... » оқулығының
хрестоматиясында Мұратың өлеңдері ... Ақын ... ... ... ... С. ... көп үлес қосты.
2. Мұрат есейе келе айтысқа ден қойған. Ол туып ... ... ... ... ... емес еді. ... ойын –сауыққа араласып, сал
серілерге ілесіп, жиын –тойдан қалмайтын ... ... сөз ... ... ... бейімдігін көрсете бастайды. Ал ақын деген қәдірлі
атақты алу үшін сол ... ... ... бойынша белгілі деген бірнеше
ақынмен айтысып сыннан өту, жүлде алу шарт еді. ... ... ... ... ... ақындық қабілеті, тапқырлығы ... ... Енді ... ... ... ... биі ... өзі баулып, ел мен жердің тарихы
жөнінде жалықпай әңгімелеп, рулардың шежіресіне жетік болуға үйретеді ... ... ... жеңген ақыны Жылқышы дейтін Ысық руының ... ... ... ... ... жолын ел ақсақалдарынан сұрап алып
айтысқаны аян. ... бұл ... 17 ... ... алып ... айтыстың
уәделі мерзімі өтіп кетіп, Жылқышы ақын барған ... ... ... ... сөз ... бала жастан
Өнерің он жасыңда судай тасқан .
Іздеді жұрт жиылып кешке дейін,
Өзіңе лайық па мұнша қашқан ?
Жеріңнен уағдалы табылмадың,
Құл, сенің ... алып ... ... ... ... Айтыста ру шежіресі сұралады, ел қараған атақты
батырлар дәрптеледі. Мұрат бұл жағынан да ... ... ... ... аяқ асты ... ... тіл кестесі аса келісімді.
Жылқышы ақын да, Мұрат та ең ... өз ... ... алға ... ... [6. 174;] Ал Б. ... еңбегінде бұл айтыс жайлы: «Мұрат
батырларды мараптау ... да ... ... ... ... ... жыр тілімен шебер жеткізеді.
Былайғы судың басы –Қобдал, Елік
Екпіндідеп сөз ... ... он екі ата ... қол ... батыр Төлек-
деп Жылқышы өз батырын мақтағанда Мұрат ... ... ... бір ... ... ... екі жолын қайталай отырып былай деп
жауап қайтарады.
Былайғы судың басы ... ... сөз ... ... халқына тиген пайдасын айт,
Сырғия ұрыны айтып нен керек?!
Қашқанда қазақ елі Сейілханнан,
Мінгесті Саржалаға сіздің ... өз ... ... ... әсерлі. Суырып салып жыр төгіп
отырғанына қарамастан бейнелі сөздері, айшықты теңеулері көп қолданады. ... ... ... ... айтысы. Жас ақын алғашқы сөз сайысында –ақ
жалпақ жұртқа ... ... ... тізе ... ... ... . ... үстінде өлең сөзге қарымды, ел мен жер ... ... ... - ... [2. 40;].
М. Әуезов ақындар айтысын мағана жағынан төрт түрге бөледі. 1) ... ру ... ру ... ... 2) бас ... арналған
өлеңдері, 3) рулардың арасындағы жуандық, зорлық өлеңі (бір руға ... ... ... ... ... 4) ... таласы [1.178-182;].
Мұрат пен Жылқышының айтысы осылардың алғашқы түріне жатады. Екі ақын ... ... ... ... ... ... ... екінші рет 1863 жылы, жиырма жасында таз руының ақыны бала
Оразбен айтысады. Оның ... алты ... ... бар. ... ... ... пен ... «Мұратжан бала, сен бе едің» деп сөйлейді. Бұл
айтысқа Ы. Дүйсенбаев: ... ... ... ... ... жоқ,
жоғарыдағы келтірілген Жылқышы ақынмен шайқастың ... ... ... ... кімнің жеңгені де көрсетілмеген. Мұндағы ...... жыр ... ... деп баға берді [6. 169;].
Ал Х. Сүйіншалиев еңбеінде: Ораз да Мұрат та бұл ... ... ... Тек бір-бір қайырумен ғана шектеледі. Солай бола тұрсада «екі ақын
сөздері де елінің басты батыр ерлерін тілдеріне тиек ... ... ... ... арын ... сойылын соққан» делінеді [4. 215;].
Ал Б. Омарұлының аталған еңбегінде: ... ... ... ... ақын ... деп топшылауға болады»- дейді.
1868–жылы Мұрат жиырма бес жасында Кете Жаскелең ... ... ... ... тәжірбие жинақтаған ол Жаскелеңді оп-оңай–ақ
тізе бүктіреді. Бұл айтыс та Мұрат пен ... ... ... ... ... Ы. ... ... Кете Жаскелең ... шын ... де ... ... ... деп тұжырым жасау тегін емес
[2. 48;].
Мұраттың ақындық қабілет- қарымын жаңаша қырынан танытқан айтыс ... ... ... ... Ысық ... ақын қызы екен. Айтысып
отырғанда айтқан сөздеріне қарап Мұрат пен ... ... ... ... ... ... ... тұрған деп топшылауға болады.
Мұрат ... ... ... ... ... де ... үндес:
«Мұрат пен Жантолы жас күндерінен ... ... ... ... алмай жүрген. Мұрат бірде ... ... елге ... ... ... естиді де іздеп барып айтысады. Жантолының өз
бойынан мін таба ... ... ... ... тиген күйеуінің бала
кезде кішкентай бұзаутаз ... орны ... ... ... соны ... тиек
етеді. Оның үстіне Жантолының күйеуі әзілге түсінбейтін, ... ... ... ... біреу екен» [2. 53;]. Ал Х.
Мәдібайқызының еңбегінде: «Қыз бен ... ... ... ... бірі ... ... ерін әйтеуір бір ... ... ... ... сары ... қаз келеді,
Қыс өтсе, оған жалғас жаз келеді
Болғанша тапа-тал түс ... ... те ... хас ... таз ... »
деп Мұрат келіншектің жанды жерінен тиіседі. Айтыс осы ... ... Әзіл ... әрі ... ... ... ... ақынмен таздың төңірегіндегі жағымсыз әңгімені соза
беруді қаламаса ... ... ... ақынды аттан түсір, үйге шақыр
деген ишара жасайды. Күйеуі ... ... ... ... теріс
бұрылыпты. Сонда Жантолы күйіуіне:
Бір қақтың ақ етіме ашуменен
Жігітке ашу ұят асыл деген.
Ұрынған өзі келіп берішке тимей
Мен бе едім ақ ... құрт ... ... ... ... пен ... ... дәстүрлі қайым айтыс». делінеді
[6. 170; ... ... ... ... атты ... айтыстың мағына жағынан
бөлінуінің бір түрі ретінде бас мінесуге арналған өлеңдер тобына Мұрат пен
Жантолының ... ... [1. 179; ... ... ... қай жылы ... ... нақты дерек жоқ.
Бұл айтыста ру адамдарына мадақ баса айтылады. Мұраттың ақындық өнері,
айтыстары жайлы ... ой ... ... ... ... қайсы бір сөз
қағыстыруларындағы тілге тиек болған өз жайын былайғы ... ... ... ... ... әрі бармағандай көрінетін тұстарын жадағай
қабылдаудан арашалайды [6. 170;].
«Айтыстарында ... ... ... өз ... мінсіз көзбен қарайтын
Мұрат, өзінің ақындық өміріне рушылдық көлемнің ақыны боп қана қалмайды.
Жас кездегі айтыс өлеңдерінде өз руын ... өзге руға ... ... ... ... ... өзге ... да көре, өзін жалпақ қазақ ақыны,
халық ақыны санап, бертін байсалды ақын болған шағында, өз ... ... ... қазақ халқының жоқшысы боп жырлайды» [3. 151;].
Ал, Мұратың Ізім шайырмен қалай ... ... ... ... ... ... келе ... бір аулға ат басын бұрады. Сол ауылдың бір
шеткі үйінде Ізім шайыр ... ... ... қыз-қырқынды жинап алып
өлеңдетіп отырады. Сол кезде жанындағылардың желіктіруімен Ізім есік алдына
шығып Мұратқа өзі ұрынып жыр ... Ізім ... руы тама ... ... ... ... ... тамамын
Алдымнан келсең аламын
Артымнан келсең шаламын
Мен қара қасқа қабанмын
Топтан торай шаламын [2. ... өз руын ... ... сес ... кезде ширығып тұрған Мұратта жыр нөсерін төгіп–төгіп жібереді.
Сен қарасың, қарасың,
Қара болсаң далада
Қаруытып тұрған молсың,
Тама болсаң келімсек,
Жеті руға ... қара ... ... .
Қабан болсаң шошқасын,
Шошқа болсаң торайсың,
Өзің торай болған соң
Менен несін сұрайсың ?
Ізім сөз тапай жеңіліп қалады. Мұраттың ащы ... мен ... ... бере алмайды.
Ал Б. Омарұлының аталған еңбегінде: «Бұл сөз сайысы жөнінде ... ... ... ... ... қағысулар қыз бен жігіт, я болмаса
екі елдің жастарының арасында көп кездесетін көрініс ақындық өнер ... ... ... ... ... ... Екі жақтың сынында да
үлкен зіл болмағанымен көзге түскен мін-мүлікті дәл тауып ... ... ... ... тап ... ... ... бірі. Қазақтың әйгілі
ақындарының қайсысы болсын, міне, осындай тәсілдермен тіл ... ... өнер ... ... Х. ... ... ... Ізім шайыр айтысы дейтін
–ұзаққа созылмаған ... ... [4. ... ... ... саралай келе мынадай жәйіттерге көз жеткізуге
болады.
Біріншіден, жоғарыда аталған айтыстардың бәрін де де жеңілмеген. Бала
Оразбен айтысы аяқталмай қалған. Ал ... ... ... анық ... алты ... бәрін де Мұраттың өзі ... Бар ... ... ... қызыл тілге әбден ерік беріп, додаға ... ... ... жыр ... ... ... ... Әдетте,
сөз қағыстырғанда мерейі үстем болған жеңімпаздың айтысты қорытындылайтыны
белгілі.
Екіншіден, Мұраттың ... ... ... ... ... ел мен жердің тарихына өте жетік білген. Әр рудың батырлары мен
билерін, мақтаулы адамдарын, әр жұрттың сүегіне ... ... ... ... жай-жапсарын жақсы білген. Мұның бәрін оның зердесіне
құйған Қаратоқай Есет би екенін ... атап ... ... ақын ... ... бір ... – уытты әзіл мен
ащы мысқылға, сынап- мінеуге шеберлігі ... ... өзі ... ... Х. ... айтыскер ақынның бір қырын атап көрсетеді: «Мұрат
қазақтың ру таласы, ру бәсекесі күшті мезгілде өсті. Мұрат өте ... ... ... ... байұлын мақтайды, байұлының ішінде бәсекке болса
өзінің руын ... ... ... ... ... ... ... ру бәсекелестерінің суреттерін айқын көрінеді»; Және онысын
«Орда, молда көреген осы ... ... ... күні ... рудың әсерінен құтыла алмай жүргенде, өткен ғасырда ... ... ... ... деп кінә ... ... ... деп ақтайды [7. 104;].
Мұрат ақын осындай ерекшелігінің арқасында айтыста үнемі басым ... ... ... қайымдасу түрінде келеді. Қайым өлеңдердің
жолдарын қайыра ... ... жаңа ойын ... ... ... Қайым
айтыс формасы көбіне, әзілдесу, қалжыңдасу, пікірлесу ретіндегі диалогтар.
Мұратпен айтысқандардың біразы ... осы бір ... ... ... деп ... Х. ... [4. 213;]. ... сөз сайысына түскендердің
қай-қайсысы да қабілет-қарымы жағынан осал ... ... ... ... жыр ... ... тізе ... Мәселен, Бала Ораз Өтебайұлы Құлмамбет, Жібек, Алма қыз, Тама
Дасжан, Берішқызы сияқты ақындармен айтысқан.
Мұрат айтыстарының табиғи ... ... ... аяқ астынан
сөз табатын ұтқырлығымен, терең біліктілігімен, ақындық парасаттылығымен
бағаланады. Бүгінгі айтыскерлер оның мұрасын ... ... ... ... [2. 75-76;] .
3. Мұраттың өнерпаздық мұрасының аса ... ... ... «Үш қиян», «Сарыарқа» толғау дастандары ел тарихы елім деп
еңіреген ер ... ... ... ... толғауының атауындағы Арқа
сөзі-Атырау ... ... ... ... ... Арқа дейді
[6. 170;]. Ақының бірқатар шығармалары ... ... ... дүниеге келген. Қоян жылының жұтына ұшыраған Мұрат атан ... ... ... ... жол ... Адай ... бұл қыста онша
жұтай қоймаған ... ... ... туу ... былайша
баяндайды: «Қояннан соң бір үлкен тойда қазақтың әдетінше той бастау жолы
Мұраттікі ... ... ... ... ... үй ... ... өзіміз бастап» той бастарды өзіміз аламыз ... сөз ... ... ... көптің ішінде тұрып Мұрат осы «Сарыарқаны қоя
беріпті. Айтылып ... соң ... ... ... риза ... ... бәйгесін беріпті-міс. Бұл өлең 1880 жылы айтылған» [5. 113;].
Бұл кезде Мұраттың жасы отыз жетіде, кемеліне ... ақын ... өн ... ... ... ... ... байқалады. Ақын ә
дегеннен-ақ нағашы жұртына өкпесін сездіріп өтеді:
Қонаққа сөйтеме екен ... ... ... жұрт деп асып ... ... Маңғыстауға еріксіз қуды
Ісім жоқ кісі өлтіріп, қашып келген
Сөз айтқан өздеріңе сын емес ... ... ... адай ... ... бұл толғауында туған жеріне сағынышпен, елге деген ... ... ... ... ... ... жыр ... шебер
жеткізеді. «Сарыарқада» ақынның жастық шағы, жігіттік ... де ... Орал бойы ... ... ... ... жерім
Ат мініп, мырзалардан нар жетелеп,
Қызылын әуестіке киген жерім
Қиғаш қас, оймақ ... бал ... ... ... жерім
Қой сойып үй басына, ойын қылып,
Жиылып жүруші еді қыз бен ... ... ... көңілін басып,
Біреуге пенде болды кербездерім [2. 81;].
Осы ретте Х Сүйіншалив «ақынның негізгі шығармаларына иек артсақ, ол ... ... ... керек. Қалай болғанда да Мұраттың бозбала шағы
өте көңілді өткен ... [4.208;] ... ... ... ... ... ... кету себебін көлденең тарта сөйлеуден
басталып, баяғы Асан, ... ... ... ауа көшкен ата
қонысқа сағыныш, махаббат, қимас сезім күйіне ұласады.
Мұрат ... ... ... ... ... ... айыптайды. Бұл
қоныс жеті жұрттан ... ... ... ... талақ салған қоныс.
Қазтуған, Асан қайғы, Орақ, Мамай, Біз түгіл осылардан қалған қоныс.
... Кәмілсіз қонған елін көп ... осы ... ... ... ... десе жөн ... қалған үш қиян,
Қол ұстасып жүрген жер,-
деп елге келген таршылықттың ... ... ... ... [6 .172;].
Мұраттың өлеңдерінде патша ... ... ... саясаты айқын
байқалады. Үкіметтің жақсы жерлерді тартып алғаны, ел ... ... ... анық ... [7. ... ... түпқазығы – «адыра қалғыр, қайырсыз қоныс»
десек, мұның себебін ақынның өзі ... ... неге ... ... Мамай, Телағыс
Қалған екен солардан.
Біз де бір сондай болармыз
Артықпа едік олардан?.
Бұл ежелден келе жатқан ... жер ... ... ... сарын.
Жан жақтан анталаған жау бой көтерсе, алдымен ... көзі ... қай- ... ... ... үздік жыр үлгілерінің бірі - «Үш қиян» толғауы. Шығарма
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... аңқып жатыр.
Еділдің бойы қанды қиян.
Жайықтың бойы жанды қиян.
Маңғыстаудың бойы шанды қиян,
Адыра қалғыр үш қиян.
Үш қиянның ара ... жұрт ... жол ... ... ... ... ... неткен жер.
Адыра қалғыр көк Жайық,
Көпір салып өткенжер.
Асан қайғы,Қазтуған,
Орақ, ... ... ... ... ... ... толғауын жариялап отырып Х. Досмұхамедұлы мынадай түсінік ... өлең жаңа ... ... ел ... ... елді ... ауылнайлар билей
бастаған замманың түріне айналған. ... 1873 ... ... ... ... Шығарма Х. Досмұхамедұлы бастыруында 31 түйдектен тұратын ұзақ жыр.
350 жолдай өлең. Бұл шығармалардағы ... ... ата ... ... көшу ... жер тарихы, ел тарихы, сонау Асан, Қазтуған, Шалкиіз,
Доспамбеттерден Қожаберген, Ақтамберді, ... келе ... ... саяси мәні жөнінен де көркемдік сапасы жағынан да құнды аса
жоғары. Бұл толғаулардың бірде дастан, ... ... ... ... жайы ... ... ғана ... атап айтқан уақиғасы болмағанымен, жырда әріден
бергіге жеткен ел тарихының үзілмеген желісі бар. ... ... ... бар. Жер тағдыры жатыр. Өзгені былай қойғанда, тарихи жер ... ... өзі ... елі ... ... ата- қонысы, құт мекені
біз едік деп, ... ойға ... ... ... ел ... ... ... Үш қиянның тарихын сай сүйекті сырқырата сыр ғып айтады. Айтып ойып
келіп, ендігі ... ... ... сол ... ақын көзі ... жүрегі
секемшіл, сөзі өткір.
Мұрат қимай отырған, өксігін ойлап ойлап отырған мекені толып жатқан
қымбатына, қырына қоса мынадай жер.
Тұлпар мініп ту ... ... ... ... суарған,
Аруақты ерлердіің
Абыройын төкен жер,
Керегесін кескен жер,
Кесіп бұршақ еикен жер,
Ердің соңы Исатай
Бармағын ... ... ... азаттығы үшін алысып, арпалысқан көп батырдың жан беріп шаһит
болған ... ... соңы ... деуі ... дәл ... көрегендік. Енді бас
көтерер шама қалмағанын, қазақтан хал кеткенін ақын осындай ... ... ... ... Енді ... ... батырлықты баян етіп
отырған жырау өз заманының күйіне Шортанбай ... зар ... ... ... алынған пара, арам ісі, мұсылманның баласы, шапағат-қайыр т, б
қолданыстар-Шортанбай ... да ... ... Мұраттың толғап
отырған ел билеушісінің сиқы, ел ... ... ... ... зар ... негізгі сарындары [6. 172;].
Саламат қайтіп сақтасын,
Берсең түгел келмейді,
Базарға қосқан аманат
Болмаса игі еді масқара
Байдан кетіп салауат
Пақырдан ... ... ... ... ... аралап.
Өсіп кетті балалап...
Заман кейпін бар қиырдан шалып келіп ... ... зор ... алға
тартады.
Мен қауіп еткеннен айтамын:
Ақ борықтай ілінген,
Кейінгі туған баланың
Ұстай ма деп білегін,
Шая ма деп жүрегін,
Шашын, мұртын қойдырдырып,
Ащы суға тойдырып,
Бұза ма деп ... ... ... ... сүреңін!.
«Үш қиян» құрылымы, стилі бөлек толғау. Ақын арғы ... қилы ... әр ... ... ... стильмен келеді. Жақсы күндер,
жеңіс ... ... ... ... жырлардың мақамымен үдете, айшықтала
келеді, ендігі күннің жайында дүние құбылыстарын ... ... ... ... жыр ... ... шуақты оралымдар мол. Дәстүрлі
қолданыстар ежелгі жыр-дастандармен туысып жатқан тұстар да әсіресе жиі [6.
173;].
«Сарыарқа» ... ... ... азғана тоқталған ақын, өз
уақытының көп сергелдеңін баяндауға ... ... орыс ... ... ... ... ... Еділден соң Нарынды алды,
Тоғайдың ағаш, қамыс талында алды.
Аржақтан Қайыпалды, Науша қашып,
Тарлықтың сонан бері ... мен нуды орыс ... ... ... ... ... ... соң
Заманның сонан бері тарылғаны.
...Бір қазақ еркек болса Махамбеттей,
Мұнанда ақсыз күні жазылмады.
... Кіндігін, кірін, жуып ... ... ер кете ... ... ата ... қилы ... да ауа көшкен белгілі хандарды, би
жырауларды, батырларды ... ақын енді өз ... ... ... ... замандас жұртты түгендейді. Ол Исатай, Махамбет, ... ... ... Бертін, Алаш, Қаныбек, Дәуіт, Ербөлек, Есет, Әлем, Құсен
сынды ерлер [6, 174;].
Мұраттың «Жалпыға айтқаны» ... ұзақ ... адам ... тіршіліктегі арман мұраты, табар тиянақ ... ... ... бары мен жоғы жайлы.
Шортанбайдың «Бала зары», «Алдамшы жалған » толғауларының ... ... ... ... ... шарттары не жақсы, не жаман; адам
қоғамындағы олардың орны ... ... ... ... фәни ... ... бір жүрген адамды,
Асырап сақтап өсірген
Бір жасаған құдайым
Он сегіз мың ғаламды...
Шығарма ... ... сөз ... орнын тауып орныққан. Мұраттың
өзіндік өрнектері, сөз айшықтары да аз ... Ақын ... ... ... ... ... Мұрат ара-тұра ежелгі дәстүрлі сарында
өзін-өзі ... ... ... бағасын білдіріп отырады. Өнерінің
артықтығын айтады. Дүние шартын, нақыл-ғибрат сөз ... ... ... ... ... көлденең тастап отыру, өнердің құнын ... ... ... [6. ... ... ... бір арнасы «Қазтуған», «Шалгез», «Қарасай Қази»
жырлары.
«Қазтуғанда» Қазтуған ... ... да ... ақынның өз сөздері де
аралас келген [6. 176;]. Х. Дасмұхамедұлының түсініктемесінде Қазтуғанның
қоныспен қоштасып айтқаны деп ... ... ... ... Х.
Сүйіншалиев, М. Мағауин де айтты Б. Омарұлының пікірі де солай.
С. Мұханов Мұраттың өзі ғана шығарды ... «Бұл ... ... оны ... өзі ғана ... ... ... жағынан
байқалады» [3.154;].
С. Мұханов идеялық жағы деп, орыс отаршылдығының пиғылын ашатын мәнін ... ... ... ... ... ... ... бешпет киерсің
Арбаға мәштек жегерсің,
Жасауылды жасаң деп,
Одамаңды одақ деп,
Қасына соның ерерсің!
Ақылы кетіп сасқан жұрт,
Құлдан туған төрені
Ақсүйектің ұлы ... да ... ... ... ... ... ... басына мал санап,
Адамға ақша төлерсің,
Аталық барма, қайран жұрт.
Күндердің күні болғанда
Қайғыға шіріп ... ... ... ... ... өзі шығарғанымен, ... да ... ... ... ... жөн ... Мәселен
«Аламан» (1991) жинағында басылған «Қазтуған» жырының 11 ... ... көк ... (Бес ғасыр жырлайды, 1989) атты жыры Қазтуғанның өз ... ... басы ... ... аса ... ... көзін салар деп,
Мен заманнан қорқып барамын.
Кейінгі өскен жас бала,
Кіріптарда қалар деп,
Күндердің күні болғанда
Обалы маған қалар ,
деп ... ... ... сөзі ... 12 ... де ... жырындағы» оралымдар орын ауыстырғанымен, негізінде сол қалпында
түскен. Жырда сол адыра қалғыр көк ... ... ... ... ... ... бен Жем, Ойыл, Қиыл, Еділ мен Аштрахан сынды ... арғы ... жайы сөз ... ... Тайсойған, Сағыз бен Жем,
Нарын атаулары Қазтуғанның төл ... ... Жыр ... «Үш ... ... да ... жырау сөз мен ақын сөзі аралас. Мұнда ел
қорғаған ... ... бірі асып ... күш ... ... ... жыр тілінде сөйлейді. Жырда дәстүрлі батырлық эпостың стилі
айқын [6. ... «Қыз » ... ... ... өңіріндегі көнекөз қарттардың
айтуынша адай қызының ұзатылу тойына ... ... Ал, ... ... хат ... ... ... қарап Маңғыстауда дүниеге
келген шығармаларының қатарына жатқызуға болады. Ақын елге ... ... ... ... ... ... ... арқылы жеткізеді.
Дұға да Мәкен, Сиқыт, Шеруенге
Тайсоған, адыра қалғыр ит Қарабау
Ат мініп, киім ... ... ... ... ... ... кетсе
Көзіме қай қайдағы көрінеді...
Жетер ме Маңғыстаудан айтсам сәлем
Қоныста- ай еркелеткен қылаңдарға
деген өлең жолдары өзі адай жұртының ... ... өлең ... ... Ақын өз ... түскен қасіретіне налыса да «Аланың салғанына амал ... ?» деп ... ... ... ... ... жағдайы оңалса елге
қайтпақ ниетін де сездіреді:
Мал бітіп әлде болса жұрт көреміз
Кезекті бұл дүниеде ауытқыған.
Мұраттың «Еліне ... атты ... ... ... «Сарыарқа»
толғауымен үндес.
Мұрат ақынның шығармашылық өмірбаянын айшықтай түсетін мұраларының
бірсыпырасы би ... ... ... ... мен жиын тойдағы жырлары.
Бұл өлеңдерден ақынның мінез құлқы, ... ... өмір ... ... мол ... ... болады. Ақынның Байбақты Ғұмар Қазы ... ... ... ... ... бір ... ... Тек Ғұмар
Қазы ұғлына айтқаны ғана мадақ өлең. Қалғандары би болыстарды сынап–мінеп,
кекетіп- мұқатқан сықық түріндегі ... Бұл ... ... ... ... өте ... екенін айғақтайды. Ы. Дүйсенбаев ... ... Қазы ... Мұрат ақынның айтқаны » деген өлеңді талдай ... баға ... ... ... Мұрат бұл өлеңін панигерик үлгісінде
жазса да, оның көркемдік жағы онша емес, шынайы ... сұлу ... ... ... сөздер, «серлі шумақтар жоқтың қасы, көбінесе
сылбыр баяндау, сырт ... ... ... ... ... Бұл пікір
әбден құптауға тұрарлық. Өйткені ақын Ғұмарды, ... оның ... деп бар ... ... бастарына үйіп- төгеді. Әсірелеу
тіркестерін де көп ... ... жеті ... келе жатырсың қалыбыңнан
Ұл туып Қазы Жүсіп Сырекеден
Пайдасы астананың табылынған
Дем тартсаң аждаһадай үйде ... жүз шыға ... ... ... бір ... ... сарай ақындарының сұлу сөздері
сияқты мадақ өлең [2. ... ... ... он төрт ... ... үйреткен: «Қарадөң
батыр», оның ұрпақтары «Жұбаныш батыр,», «Сүйініш ... ... ... ... ... ... «Құлыншақ батыр», «Ақжонас батыр», «Кеңес
батыр», «Жаңбыршы батыр», оның ... ... ... «Оғыз батыр». Бұл
Мұраттың кең тынысты жыршы ... ... ... ... ... Қази,
Асан Қайғы, Қазтуған секілді өткен адамдар туралы Мұрат көп өлеңдер
шығарған. ... ... ... ... екі ... айтатын еді деп
ақсақалдардан естігенім бар. Мұрат сөздерінің көбі осы күні ... ... ... ... Қазиымыз» ұзақ сөзден қалған бір жұрнақ»
[7. 103;]. деген Халел Досмұхамедұлының сипаттамасы осыған дәлел.
III. Қорыта айтқанда ақын - өз ... ... ... да ол
заманының күйін толғайды, өмір ... ... өз ... ... ... ... ... өмірбаяны ақынның ғұмыр ... ... ... Ақын ... ... ... себептерін іздеп өзінше қорытынды жасады. Зар заман ақындарының
әрқайсының ... ... ... әр ... ... Мұраттың
да қалыптасқан өзіндік көзқарасы, жеке пікірі бар. Мұраттың ... ... ... ... ... ... саясатының етек
алуы, халықтың басына түскен қайғы –қасірет ақынның шығармашылығына әсер
етті, айналасында ... ... ... ой ... ақын ... ... топшылады.
Ақынның «Үш қиян», «Сарыарқа», «Әттең бір қапы дүние-ай» ... ... ... көшкен жұрттың хал- ... ... ... ... де ... ел ... қайғы мұңы айтылады.
Үш шығармада да ... ... ... ... жер, ... ... ... жақсылардың табаны тиген жайлау мен жайылым, ... енді ... ... ... Ақын ... ... еске ... өзегі өртеніп тұрса да,
мұндай жерді халықтың мекендеп қалуына ... ... ... оның ... ... опа бермеген құтсыз қоныс.
Мұрат Мөңкеұлының шығармаларын әр қырынан алып қарауға болады. Қай
қырынан көз салсақ та ақын ... ... ... түседі. Ол сөз
сайысына алдына жан салмаған, қарсыластарының бәрін де тізе ... ... ... ... ... Ол ... ... майын тамызған суреткер.
От ауызды, орақ тілді шешен. Ел тарихын, жер тарихын өте ... ...... ... қана ... жұртын қорғаған, ата-қонысты
қызғыштай қорыған күрескер.
Мұрат мұрасының тарих үшін де, ... ... үшін де ... ... зертеушілер сонау ерте күнде-ақ бұлтартпай айтты.
Мұрат бір ... ... ... ... ... ... жағынан
халықтың мұңын, елдің зарын айтатын әлеуметттік ақын.
Әдебиет тарихындағы Мұраттың орны жайлы Мұхтар Әуезов: ... ... ... ірі ... ... ... сөз ... баяғының толғауы
сияқтанып, қарсыға шапқан жүйріктей, көсіліп, құлашын керіп келеді» деп жыр
дүлділінің өлшеусіз бағып бағасын өсіре айтты.
Мұраттың ... ... ... ... қимас алтын кесегі
болып қала бермек.
Мұраттың ақындық ғұмыры қайшылыққа толы күрделі ... өз ... өз ... ... ұлы болғандығымен, қазақ әдебиетінің
тарихында үлкен орны бар ақын ретінде қалғандығымен бағаланады
Пайдаланған ... ... ... М. ... ... ... «Ана ... 1991.
2. Омарұлы Б. Мұрат Мөңкеұлы. -Алматы, Крамдс-Пресс, 1993.
3. Мұханов С. Қазақтың XVIII, XIX ... ... ... Алматы, 1942.
4. Сүйіншалиев Х. Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, ... ... ... Х. ... ... «Ана ... ... Мәдібаева Қанипаш Қайсақызы. «Қазақ ... XIX ... ... және ... ... ... ... 2006.
7. Досмұхамедұлы Х. Аламан. Алматы, «Ана-тілі» 1991.
8. Омарұлы Б. Зар заман әдебиеті. Астана, «Елорда» 2005.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айтыс өнері31 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
Абайдың әдеби мұрасы9 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
М. Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы13 бет
М.Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы. «М.Әуезов және Абайдың әдеби ортасы» деген тақырыпты зерттеу нысанына алуы13 бет
М.Әуезовтің Абайтануға қосқан үлесі13 бет
Мұрат Мөңкеұлы7 бет
Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші4 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері жайлы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь