Сот отырысында алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісіндегі адвокат: риторикалық аспект

Кіріспе
1 Тарау. Қазақстан Республикасындағы алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісі.
1.1 Алқабилер институтының түсінігі және ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2 Сотта сөйлеу өнері және оның маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

2 Тарау. Адвокаттың алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісіндегі шешендік өнері.
2.1. Қылмыстық және азаматтык істер бойынша сотың бірінші
сатысындағыадвокаттың сөйлеулері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.2. Қылмыстық және азаматтық істер бойынша соттың екінші
Сатысындағы адвокаттың сөйлеулері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
2.3 Адвокаттық шешендік өнерінің этикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.4 Адвокаттың шешендік сөйлеу шеберлігін шыңдату ... ... ... ... ... ... ... ... .43
2.5 Қорғаушының шешенсөз өнерін қолдануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61

Пайдаланған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Адам мен азаматтың құқығына кепілдік беретін Негізгі заңның конституциялық ережелерінің арасында маңызды конституциялық принцип ретінде, қолданылатын білікті заң көмегін алу құқығы ерекше орын алады. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабының 3-тармағында әрбір адамның білікті заң көмегін алуға құқығының бар екендігі тікелей көрсетілген. Ал заңда көзделген жағдайда мұндай көмек тегін көрсетіледі.
Қазірге уақытта Қазақстанда адам мен азаматтың құқығын қорғау жөніндегі міндеттерді атқаратын әртүрлі мемлекеттік және мемлекеттік емес органдар, мекемелер мен қоғамдық ұйымдардың бар екеңдігін атап өткен жөн. Мысалы, соттар, прокуратура, ішкі істер, әділет органдары жоғарыда аталған құқық қорғау міндеттерін бір-бірімен тығыз байланыс жасай отырып атқарады. Алайда, осы міндеттерді табысты жүзеге асыру адвокатура сияқты қоғамдық-құқықтық институтсыз мүмкін емес. Қазақстандық заңнамада адвокатура ешбір жерде құқық қорғау органы ретінде көрсетілмесе де, ол іс жүзінде құқық қорғау қызметі міндетін атқарады. Әдетте, құқық қорғау қызметі ретіңде біз азаматтар мен ұйымдардың құқығын қорғауды мақсат ететін және заңға сәйкес зандық әсер ету шараларын қолдану жолымен арнайы мемлекеттік органдар жүргізетін және олар белгілеген тәртіп мұлтіксіз сақталатын қызметті түсінеміз.
Бүгінгі күні заңгерлердің сөйлеу мәдениетінің биік шыңы саналатын соттағы шешендік онер өткір қарудың біріне айналып отыр. Сөз өнерін шебер пайдалануды қажет етпейтін мамандық бүгінде жоқтын қасы. Тіпті адам қызметінің кейбір салаларында сөйлей білу шеберлігін меңгермей жұмыс істеу әсте де мүмкін емес. Әсіресе бұл құбылыс сот процесіне өте-мөте тән. Себебі сот процесіне қатысушы судья, айыптаушы мен қорғаушы, құқық қорғау органдарындағы жалпы заңгер мамандар күнделікті тұрмыс тіршілігінде әрдайым адамдармен қарым-қатынас жасайды, көпшіліктін алдында, қалың ортасында жүреді. Адвокат айыпталушының атынан сөйлеп, заң баптарына сүйене отыра, тілдің көмегімен жазықсызды ақтай алады. Осылайша қызмет бабымен адвокат көпшілік алдында сөйлеуге мәжбүр болады. Ал қызметтік міндетінен сот процесенде алқабилердің алдында сөйлеу үшін оларға не айтуды ғана емес, калай айтуды да білу шарт, яғни сөз сөйлеуде жұртка ықпал етудің түрлі ерекшеліктеріді дұрыс меңгерген жөн. Әрі қажет ұлттық заңгерлік шешендіктің тарихи, теориялық, тәжірибелік тұрғыда қалыпқа түспей жатқан тұсы мол. Осы дипломдық жұмыс ұлттық заң ғылымындағы соттағы адвокаттың риториқалық аспектілерді зерттеуіне арналған.
1 Халиков К.Х. Судебная власть на переходном этапе развития государства // Тураби. – 2001. – № 3. – С. 108-128.
2 Мәми Қ. Ә. Қазақстандағы сот реформасының даму кезеңдері. - Астана, 2003. – 259 б.
3 Назарбаев Н.А. Правосудие – это справедливость. Выступление Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева на III съезде судей РК // Юридическая газета. – 2001. – 11 июня.
4 Құқық қорғау органдары: Заң актілерінің жиынтығы // Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы. 2000 жыл 25 желтоқсан. – Алматы: Юрист, 2003. – 3-19 бб.
5 Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995 жылғы 30 тамыз. - Алматы, 2006. – 31 б.
6 Назарбаев Н. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы. – Алматы, 2005. – 48 б.
7 Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы (негізгі бағыттар): Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 жылғы 12 ақпандағы № 1569 қаулысымен бекітілген. – Алматы, 1994. - 21 б.
8 Халиқов К. Қазақстан Республикасындағы құқық қорғау органдары. – Алматы, 1995. – 173 б.
9 Халиков К.Х., Серімов Е.Е. Сот шешендігі. Оқу құралы. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2006. – 218 б.
10 Мурадьян Э.М. Истина как проблема судебного права. – М.: Былина, 2002. – 287 с.
11 Лебедев В.М. Судебная защита свободы и личной неприкосновенности граждан на предварительном следствии: Учебное пособие. – М., 2001. – 159 с.
12 Гинзбург Г. Судебная риторика. Алматы, 1999.
13 Гиздатов Г. Очерки по судебной риторике. Алматы, 2006
14 Халиков К.Х. Серимов Е.Е. Сот шешендігі. Қарағанда.2006
15 Лебедев В.М. Становление и развитие судебной власти в Российской Федерации. – М., 2000. – 368с.
16 Этика судьи: Пособие для судей / науч. ред. Н.В. Радутная. – М., 2002. – 211 с.
17 Правоохранительны органы Российской Федерации / под ред. В.П. Божьева. – М.: Спарк, 2002. – 400 с.
18 Сәбікенов С.Н. Салыстырмалы мемлекеттік құқық: Оқулық. – Алматы: Өркениет, 2000. – 408 б.
19 Куликов В.В. Советские суды-детище Октября, воплощение ленинских идей о правосудии // Советское государство и право. – 1967. – № 11. – С. 211.
20 Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. – М., 1968. – Т 1. – 470 с.
21 Строгович М.С. Демократические основы советского социалистического правосудия. – М., 1965. – 256 с.
22 Назарбаев Н. Ішкі және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналған негізгі бағыттары. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2003. – 4 көкек.
23 Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. – Алматы, 2003. – 208 б.
24 Алексеев А.А. Социальная ценность права в социалистическом обществе. – М.: Юридическая литература, 1971. – 223 с.
25 Шарипов Ш. Судьяның тәуелсізідігі: Оқу құралы. – Алматы: Данекер, 2003. – 207 б.
26 Ларин А.М. Коренным образом изменить подготовку следователей // Социалистическая законность. – 1965. – № 2. – С. 59-78.
27 Морщакова Т.Г., Петрухин И.Л. Социологические аспекты изучения эффективности правосудия // Право и социология. – М., 1973. – С. 253-269.
28 Петрухин И.Л. Батуров Г.П., Морщакова Т.Г. Теоретические основы эффективности правосудия // Право и социология. – М., 1979. – С. 375-394.
29 Радутная Н.В. Народный судья: профессиональное мастерство и подготовка. – М., 1977. – 143 с.
30 Кудрявцев В.Н. Правовое поведение: норма и патология. – М., 1982. – 150 с.
31 Банин В.А. Структура предмета доказывания в советском уголовном процессе. – Уфа, 1976. – 261 с.
32 Банин В.А. Предмет доказывания в советском уголовном процессе. –Воронеж, 1978 – 382 с.
33 Банин В.А. Предмет доказывания в советском уголовном процессе. –Саратов, 1981. - 327 с.
34 Горский Г.Д., Кокорев Л.Д., Элькинд П.С. Проблема доказательств в советском уголовном процессе. – Воронеж, 1978. – 197 с.
35 Ларин А.М. Проблемы расследования в советском уголовном процессе: автореф. дис…д-ра юрид. наук. – М., 1970. – 38 с.
36 Гиндеев П. Философия и социальное познание. – М., 1977. – 389 с.
37 Добровольская Т.Н. Советское правосудие развитого социалистического общества. - М., 1965. – 351 с.
38 Мельников А.А. Понятие и содержание правосудия. Осуществление правосудие только судом // Конституционные основы правосудия в СССР. - М., 1981. – С.150.
39 Бойков А.Д. Сущность социалистического правосудия и его виды // Вопросы борьбы с преступностью. – М., 1982. – Вып. 34. – С. 144.
40 Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан (теоретические и уголовно-процессуальные исследование): дис…д-ра юрид. наук. – Алматы, 1998. – 323 с.
41 Керимов Д.А. Право, правосознание, мировоззрения // Советское государство и право. – 1975. – № 7. – С.166.
42 Керимов Д.А. Соотношение теоретической и практической деятельности в процессе познание права // Советское государство и право. – 1980. – № 3. – С. 167.
43 Парыгин Б.Д. Основы социально-психологической теории. – М., 1974. –395 с.
44 Стецовский Ю.И. Уголовно-процессуальная деятельность адвоката. – М., 1982. – 303 с.
45 Мотовиловкер Я.О. О сущности, гарантийном значении и пределах действия презумпции невиновноти в советском уголовном процессе // Проблемы советского законодательства об охране прав граждан в сфере борьбы с преступностью. – Ярославль, 1984. – С. 121.
46 Строгович М.С. Судебная этика. – М., 1983. – 408 с.
47 Мотовиловкер Я.О. Мотивировка судом правильности применения законов // Правоведение. – М., 1984. – № 3. – С.140-158.
48 Резник Г.М. Внутреннее убеждение при оценке доказательств. – М., 1977. – 143 с.1.
49 Адвокатура туралы нормативтік құқықтық актілердің Жинағы. Алматы, 1999 жыл. 2. Арсентьев О.В. Адвокатура. Адвокат в уголовном и гражданском процессах. Нотариат в РК. Костанай. 1998 г.
50 Жалыбин С.М. Правовое положение адвоката в уголовном судопроизводстве. Алматы.1998 г.
51 Ерешев Е.Е. Қылмыстық процесс. Алматы,2006
52 Жамиева Р.М., Каиржанов Е.И. Тактика адвокатской защиты по уголовным делам: Учебное пособие Алматы: Өркениет, 2000 – 228 с.
53 Лубшев Ю.Ф. Адвокатура в России: Учебник. – М.: ООО “Профобразованиең, 2001. 832 с.
54 Смирнова Е.М. Адвокатура: Учебное пособие. – СПб.: Изд-во Михайлова В.А., 2002 г. – 267 с.
55 Тыныбеков С.Т. "Казакстан Республикасының адвокатурасы және адвокаттық қызмет” . - Алматы: Данекер, 2004. 246 с.
56 Тыныбеков С.Т. Организация и деятельность адвокатуры (вопросы и ответы). - Алматы: Данекер, 2000. 39с.
57 Строгович М.С. Материальная истина и судебные доказательства в советском уголовном процессе. – М., 1955. – 276 с.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
Заң факультеті
Сот билігі және қылмыстық іс жүргізу кафедрасы
Дипломдық жұмыс
Сот отырысында алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісіндегі адвокат:
риторикалық аспект.
Орындаған
4 курс ... ... ... оқытушы
Баяндина М.О.
Жұмыс қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі
З.ғ.к., доцент Бергусурова Л.Ш.
«__»____________2008 ж.
__________________
Алматы, 2008 жыл
Реферат
Жұмыс «Сот ... ... ... ... сот өндірісіндегі
адвокат: риторикалық аспект» ... ... ... ... ... сот процестерінде қатысуының әсері және ролі ерекше
орын алады. Адвокаттың риторикалық өнері осы іс ... ... ... ... табылады. Алқабилер институты біздің сот өндірісімізде
жаңадан пайда болған болғандықтан адвокаттың ... ... және оның ... ... әлі ... жолында деп айтуға болады. Дипломдық жұмыс
барысында келесідей терминдер қолданылды: адвокат, ... ... ... сот шешендігі.
Мазмұны
Кіріспе
1 Тарау. Қазақстан Республикасындағы алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот
өндірісі.
1.1 ... ... ... ... ... ... өнері және ... ... ... ... ... ... сот өндірісіндегі
шешендік өнері.
2.1. Қылмыстық және азаматтык істер бойынша сотың бірінші
сатысындағыадвокаттың
сөйлеулері.................................................................1
8
2.2. Қылмыстық және азаматтық істер бойынша соттың екінші
Сатысындағы ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу ... ... ... ... ... мен ... ... ... беретін Негізгі заңның
конституциялық ережелерінің арасында ... ... ... ... білікті заң көмегін алу құқығы ерекше орын алады.
Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... заң көмегін алуға құқығының бар екендігі
тікелей көрсетілген. Ал заңда көзделген ... ... ... ... ... ... адам мен ... құқығын қорғау
жөніндегі міндеттерді атқаратын әртүрлі мемлекеттік және мемлекеттік емес
органдар, мекемелер мен қоғамдық ... бар ... атап ... ... ... ... ішкі ... әділет органдары жоғарыда аталған
құқық қорғау міндеттерін бір-бірімен тығыз байланыс жасай ... ... осы ... ... ... ... адвокатура сияқты қоғамдық-
құқықтық институтсыз ... ... ... ... адвокатура ешбір
жерде құқық қорғау органы ретінде көрсетілмесе де, ол іс ... ... ... ... атқарады. Әдетте, құқық қорғау қызметі ретіңде біз
азаматтар мен ұйымдардың құқығын қорғауды мақсат ететін және ... ... әсер ету ... ... ... ... ... органдар
жүргізетін және олар белгілеген тәртіп мұлтіксіз сақталатын ... күні ... ... ... биік шыңы ... шешендік онер өткір қарудың біріне айналып отыр. Сөз ... ... ... ... мамандық бүгінде жоқтын қасы. Тіпті адам
қызметінің кейбір ... ... білу ... ... ... ... де мүмкін емес. Әсіресе бұл құбылыс сот ... ... тән. ... процесіне қатысушы судья, айыптаушы мен қорғаушы, құқық қорғау
органдарындағы жалпы заңгер мамандар ... ... ... әрдайым
адамдармен қарым-қатынас жасайды, көпшіліктін алдында, қалың ортасында
жүреді. Адвокат айыпталушының атынан сөйлеп, заң ... ... ... ... ... ... алады. Осылайша қызмет бабымен адвокат
көпшілік алдында сөйлеуге мәжбүр ... Ал ... ... ... алқабилердің алдында сөйлеу үшін оларға не айтуды ғана ... ... да білу ... яғни сөз ... ... ... ... түрлі
ерекшеліктеріді дұрыс меңгерген жөн. Әрі қажет ұлттық заңгерлік шешендіктің
тарихи, ... ... ... ... ... ... тұсы мол. Осы
дипломдық жұмыс ұлттық заң ғылымындағы ... ... ... ... ... даму жолындағы Қазақстан халықтарының күшін біріктіруге
ұмтылған «Қазақстан — 2030» стратегиясы, қоғамымыз бен ... ... ... мен ... ... айқындап берді. Осы стратегияны
жүзеге асыру бағытында мемлекеттік ... ... ... ... артуы, үштала, шындала түсу қажеттілігі ерекше аталын ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы әр азаматының экономикалық, әлеуметтік, мәдени тұрғыда, сондай-
ақ өз құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ететінін міндетіне алып, адам
ғүмырындағы осы ... ... бірі ... ... өз ... заң
алдында қорғауына кепілдік беріп отыр. Сот, әкімшілік, заңнамалық құзырлы
органдарға ... ... ... бүзу ... ... ... ... сотгық, құқыктық қорғау потенциалын арттыру жүктелуде. Ендеше
жәбірленушінің сот ... ... ... көмек көрсетер
қызметтің — сот шешендігінін осы саладағы көрсетер көмегінің манызы, ... ... ... ... ... ... Конституциялық
нормамен қылмыстық сот жүргізуде алкаби соттарының ... ... ... Сот ... Қ.Мәми бір сөзінде: «Арнайы
соттардың ашылуының басты мақсаты — азаматтардың құқығын, мүддесін өмірдін
бас саласында ... және ... өте ... ... ... ... келгенде, алка би соттарын құру мәселесінің қолға ... да ... ... ...... болатын. Сот тәуелсіздігі мен
демократиялығына кепіл боларлык бұл ... ... ... ... ... ... процесіне қатысушы түлғаларды, тараптарды, ... ... ... технологиясын меңгертетін сот шешендігінін де құны арта
түсері хақ. Оны ... ... ... сұрыптап тани түсу — өркениетті
қүкықтық қоғамның келелі міндеттерінін бірі.
Соттағы тілмарлыктың бір ... ... ... ... жүргізу ісінің кейбір мәселелеріне келіп саяды. Сөз жоқ, ... ... ... ... сот ісін ... ... ... қиындықтар туындайды. ҚР ҚІЖК 30-бабының 3-бөлігінде сот ... ... ... ... ... ... ... құқықтары
белгіленген. Осы құқықтарды қамтамасыз ету міндеті қылмыстық істі жүргізуші
органға жүктеледі. ... ... ... істі ... ... ... ... сот ісін жүргізуге қатысушы тұлғалар ... ... ... ... заң талап-тарын сактаудың мәнін жете
түсінбей, оларға ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізу, қылмыстық, азаматтық сот ісін жүргізу
заңдылығын елеулі ... ... ... ... ... ... мен ... нақ-тылай айтқанда сот процесіндегі
жауапты қызмет орындарылардың мемле-кеттік тілді тұрмыстық карым-қатынас
деңгейінде меңгеруі ... ... сот ісін ... ... ... ... заң ... де орнымен жүмсай білу қажет.
Яғни, салалық кәсіби тілді меңгеру — бірден-бір қажетгілік. ... ... ... ... Республикасындағы
мемлекетгік тіл — қазақ тілі» деп айкын жазылған. Бұл сот мекемелерініц
барлық ... ... ... ... ... ... тиіс деген
сөз. Бұл — Конституциялық ... ... ... ... жеке ... ... дерлік орындауы қажет. Алайда,
көптеген қылмыстық сот процесіне қатысқандағы байқалғаны — ... ... ... ... ... Ал қазақ тілді қарапайым
жұртшылыктың ... ... ... ... ... істі әділдікпен
жүргізіп, қылмысына қарай занды үкімін ... ... ... ... ... адвокат ең алдымен қазақ тілінің қыр-сырын жетік меңгерген сөз шебері
болуға тиісті. ... ... ... ... ... кез ... ... азамат адвокаттың кызметіне жүгініп, арыз-мүнын ... ... ... ... ... ... ... жоқ
заңгер жәбірленушінің мүқтажын жете түсінбегендіктен, өзінің қызметтіқ
парызын толық өтей ... ... ... ... ... сот ... ең ... — мемлекеттік тілде еркін, таза сөйлеп, ойын сауатты
жаза ... ... ... үшін ... ... нәр беретін сот
төрелігін жүзеге асырар тілмарлықтың керекті тұсы да осы. Сот ... ... ... соны ... бірі. ¥лттық сот төрелігі
тілмарлығынын дамуына негіз болған далалык құқықтық институттардың айкын
көрінісі — әдет-ғұрып заңы туралы, әрі кесім-биліктерімен ел ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің алдыңғы
легін кұраған Т. М. Культелеев, академик С. 3. Зиманов, С. Л. Фукс жан-
жақты, ... ... ... ... ізін ала Н. ... ... 3. ... С. Созакбаев (С. Өзбекұлы). М. ... тағы ... ... ... бүл ... кең ... арнады. Сот билгі туралы Қ. Халиковтың, адвокатура саласына
қатысты қорғаушьшың ... ... ... Е. ... пен ... ... ... еңбектерінде соттағы тілмарлық секілді кәсіби
өнер жанамалап қана айтылып ... ... сот ... ... ... әдістері және нысандары шешендіктің даму тарихын
тексерудегі алар орындары өзге де нәзік қырлары мен сырлары ... ... жоқ. Ол ... ... көп ... әлі ... ... Сонымен бірге өз қызметін дұрыс атқаруға кажетті тілмарлық ... ... ... ... талай ғасырғы тағлым жүйесін, ата салтын,
асыл да ежелгі елдік қасиетін ... ... ... ... алып ... жете сезіну үшін оның өзіндік негізгі ерекшеліктері, ... ... де ... ... ... болу ... Сол үшін де сот ... түрлі мәселелері қакында соңғы кезде көбірек айтылып жүрген
ғылыми толғамды пікірлерді, теориялық түжырымдарды ... ала ... ... ... таза өз ... негізінде әрі қарай сабақтап,
заңгерлерге кажетті тілмарлык өнердің өзіндік табиғатын кенірек аша түсу
жөн.
Адвокаттың риторикалық ... ... - сот ... ... сот
төрелігі тілмарлығының жүйелі теориялык негізін жасап, оның төл қасиеттері
мен міндеттерінін сот ... ... ... ... ретіндегі
табиғатын арттыру болып табылады. Бұл мақсаттын ... үшін ... ... — сот ... ... ... сот ісіне катысушы
түлғалардың — адвокат, қорғаушы мен ... және ... ... ... өзге де қызметкерлерін кәсіби тұрғыда ұштап, мемлекеттік тілде
еркін әрі жатық сөйлеуге, сауатты жазуға, айтайын деген ойын дәл жеткізуге
баулу, мемлекеттік ... ... мол ... мен сарқылмас байлығын
дүрыс пайдалана білуге дағдыландыру, нақты да дәл, ... де ... ... үлкен өнер екенін ... ... ... ... ... шыңдаған, ұрпактан-ұрпаққа мирас
етіп жеткізген даудағы шешендік сөз өнерін ... ... ... қажет.
Жүріп жатқан сот процесі - сот шешендігі өнерінің тағлиматында проку-
рор мен адвокатгың пікір-талас, сөз жарыстыру ... ... ... сөз ... ... ... ... тараптардың іскер-
лік дағдысын жетілдіруге керекті нәрселерге: ақиқатқа жетердегі бірден бір
айқын жол - диалектикалык бәсеке түрінде ... ... ... дәлелдерінің біртіндеп қомақты дәлелдемеге айналатынын, олардың
ерекшеліктері мен ... жете ... сот ... ... ... ... ... қарсы тараптың мінез-қылық белгі-лерін ... көре ... оған ... ... ... ... ... табу талаптары
жатады. Сотқа қатысар екі жақтың — тараптардың мақсаттары мен ... ... сөз ... төрелік сөздің атқарар қызметі, түрі мен
мазмұны — аталған кеңістіктін негізгі бөліктері болып та-былады.
Адвокаттың шешендік үлгіде сөйлеу мәтінін құрып, ... ... оны ... ала ... ... ... барысында еркін қарым-қатынас жасай
алу секілді коммуникативті аспектілерден құралады.
Соттағы прокурор мен адвокаттың қызметімен қабыса үштасып жататын олардын
сөйлеу ... ... ... ... тіл мәдениетінен бастау алады.
Сот тілмарлығынын ауқымды бөлігін құрайтын бұл тілдік нормалар — сөздің
дұрыс айтылуы мен ... ... ... ... ... сөз қолданудағы
амал-тәсілдер. сөйлеудегі шеберлік атырауларын шыңдауға қажетті басқыш.
Риторика - ... ... сөз ... ... алу шеберлігін жан-жақты,
егжеи-тегжейлі қарастыратын ілімді атайды. Риторика — тұп ... ... ... ... ... ... тірелетін, сонау қадым
заманда-ақ айнала қоршаған ортаның сұлулығын танытатын жеке ілім ретінде
іргесі ... ... ... Ол сөз ... ... тәжірибесін
тұжырымдап, қағидаларын бекітеді. Сөйлеу мәдениетінің тілдік нормалары мен
заңдылықтарын, сөздің бейнелілігі мен әсерлігін арттыратын сөйлеу сапасына,
ондағы түп ... ... ... тыңдарманға ықпалы зор, әсері
мол көркемдік әдіс-тәсілдердің жиынтығын жүйелейтін ... ... ... ... ... ... ... мен тыңдаушының) өзара
тусінісу-іне қызмет ететін түсініс қүралы.
Көп уақыттан бері тілдік колданысымызда ... ... ... ... ... ... көбіне «риторика» мағынасында қолданамыз. Сот
шешендігі - шешендік өнердің бір тармағы ғана.
Сотта сөйлеу (речь) ІІрокурор мен ... ... ... ... сөз ... ... яғни олардың тіл амалдарын пайда-лану
аркылы пікір, ой ... ... ... сөйлеу монолог түрінде (адам-ның
жеке сөйлеуі) не диалог арқылы (екі не одан да көп ... ... ... ... Алқалы көптің алдында сөйлеу — монологты ... ... мен ... сөздері осыған жатады. Олардың сөйлеу өнерін
ұшттайтын ... ... де осы ... ... ... ... арнайы сот өндірісінде сөйлеу
құқығы заң бойынша оған тікелей катысушыларға ғана, занда көрсетілген ... ... ... ... ... ... соттың бірінші, екінші
сатысына катысты, ол ... бір ... ... ... ... да
катысушыларға бағыштала айтылады. Соттағы сөйлеу көпшілікке арналғандықтан
ол сөйлеудің монологты түріне жатады.
Төрелік сөз (судебная речь) деп — қылмыстық ... ... ... барысында сот пен сотқа қатысушы көпшілікке арналған. Сот мәжілісінде
нақты іс бойынша тұжырым айтылатын, қарсы ... ... ... ... ... ... Төрелік сөздің судьяның, сотқа тікелей ... ішкі ... ... калыптастырудағы, істің ақ-қарасын
анықтап, әділ шешім нығарудағы орны ... ... ... күресін, жарыс, бәсекелестікті көр-
сетеді. Оған қатысушы айыптаушы мен қорғаушылар көбіне көп ... ... не сөзі ... не ... ... мойындайды. Сондық-тан
«пікірсайысқа қатысушыларда бір ғана мақсат бар. Ол — ... ... өз ... ... ... ... пікірсайыс, негізінен, занды,
адам ... ... ... ұйымдастырылып, қоғамдык пікірдің
қалыптасуына ұйытқы болады. Ол үшін ... мен ... ... ... ... сот ... көзін жеткізуге
тырысады. Ол үшін айтар уәждің негіздемесінің мыкты, шымыр әрі ...... ... ... ... шеберлікті менгеру арқылы
айыптаушы мен қорғаушы сот тергеуінде маңызы бар ... ... ... ... Соттағы пікірталас қылмыстық іс жүргізудің негізгі
бөлігін құраса, ал төрелік сөз сол пікірталастарына негізгі ... ... ... сөз ... сот жүргізу ісіндегі процес-суалдык қызметтің
ерекше бір айшыкты көрінісі.
Реплика — бұл да соттағы сөйленер ... ... ... қар-
сылас шешендерге айтылар қысқаша уәж-пікірлер. Төрелік сөз ... ... ... апелляциялық сатыға тән сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... кең. Оның реті Қазақстан
Республикасынының қылмыстық іс жүргізу кодекснің 212-бабын-да ... ... ... соң олар ... ... ... рет сөз ... алады. Сонғы реплика құқығын үнемі жауапкер мен ... ... ... ...... ... бір қылмыс немесе құқық бұзу-шылық
бойынша ... үкім не ... ... негіз беретін мә-
селелердін өзегі.
1 Тарау. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ... ... ... СОТ
ӨНДІРІСІ.
1.1 Алқабилер институтының түсінігі және ерекшеліктері.
Қазіргі кезендегі сот ... сөз ... сот ... ... кетуге болмайды. Сот жүйесіндегі әділетсіздіктер —
қазіргі коғам-дағы белең ... ... адам ... ... ... ... Әуел ... тергеуші өз ісін әділ жүргізбегендіктен, жанама
дәлелдерге ... ... ... кінә ... ... ... күні жиі-жиі көрініс ... Бұл — ... ... ... ... ... ... осал түсіп жатқанынан деген
қорытынды шығарамыз.
Әділдік категорияларының негізгі принциптері осы жерде босаң тартады.
Елбасы Н. Назарбаевтын ... ... ... ... ... ... ... жарлығымен 21 судьяны орнынан аластатқанын айтқан еді. ... ... ... ... аткарған заңгер К.Х. Халиқов: «Билеріміз
айтып кеткен: «Әділ билік ... ... дерт ... ... сөздер
бүгінгі сот төрелігін жүргізіп отырған барлық судьялар үшін күңдіз-түні
мойнынан тастамайтын тұмары, ... ... ... бас-шылыққа алып
отыратын ең басты шарты дер едім» — деп ... ... ... емес.
Бүгінгі танда сот жүйесінде қызмет етіп жүргендер көбінесе ... ... аз ... ... ... жеке басы, еңбек ... роль ... Өз ... берілген, тәжірибесі мол маман ешқашан үс-
ақтық пен заң ... әсте бара ... ... әділетсіздіктер, кылмыстық істі карау кезіндегі біржақ-
тылық немесе зад бұзушылык тек судьялардын ... деп ... ... істі ... барысында адам тағдыры шешілетіндіктен
айыптаушы мен қорғаушы өз сөйлеулеріне асқан ... ... бір ... ... тілдік қолданыста ұлттык психология, ұлтгық
дәстүр, ұлттык мәдениет сияқты ұғымдар ... ... ... ал ұлттық
құқықтық жүйе деген мүлдем кездеспейді. Кездессе де, ... ... ... ғалымдарымыздың аузынан ғана есітіліп жүр. Негізінен құқықтық
жүйенің гуманитарлық салаға жататынын, оның да ... ... ... ... ... ... ғылым екендігін
ескерсек, оның да ұлттык сипатына баса ... ... ... ... ... құқықтық жүйеміздің ұлттык сипатымен етене
тығыз қабысып ... ... ... ... ... сот ... ... сипатта болуы — заңдылық. ... үшін ... ... ... ... ... әкімшілік-әміршілдік
сипатка құрылған кешегі кеңестік сот жүйесінен мүлде арылуымыз керекті.
1994-жылғы «Қазакстан Ресупбликасындағы ... ... ... ... келуі осындай келелі жайтка бір ка-дам болса ... ... ... Онда: «Сот және құқық корғау ... ... ... ... және ... ұрандармен
бүркемелеген кенестік тоталитаризмнен мұраға қалған кеселдерден заң ... ... ... ... ... бір ... ... заңгер Халиков
К.Х.: «Тәуелсіз мемлекетгің бүтіндігін қорғап, ішкі және сыртқы саясатының
да пәрменділігін арттыру үшін оның ... заңы және сол ... ... соты болуы басты шарт. Ел жаңарып, заман өзгеріп заманмен бірге ... ... ... ... ... ... да ... мен толықтырулар
енгізуді қажет ететіні айқын»" — деген еді.
Сондықтан «коғамнын заң саласын реформалау қажеттілігі оның ... ... ... ... ... ... сай келетін құқықтық
инфрақұрылымдар кұруды талап етуінен ... ... ... ... ... ... заңдарын жалпы тү-гендеу мен
тексеруден өткізу ... ... ... ... бұл ... ... назар
аударарлық «түңғыш тума зандар» деп жеке қазақы емес, сон-шама халықтардың
лобараториясы болған Қазақстанның жалпы халкына ... заң сөз ... ... ... ... адам құқығы мен бостан-дығьшың ... ... және ... ... құруға белін бекем
байлаған дүниежүзілік қауымдастықтың ажырамас бір бөлігі. ... ... ... іс, ... ... жеке ... ... мен
бостандығының сенімді ... ... ... ... ... ... тамыздың 30-ында ... ... ... ... ... ... қылмыстық сот жүргізуге алқа билерінің қатысуы бе-кітілген еді.
Алқа би сотын өмірге енгізу мәселесі соңғы уақыттарда ... ... ... ... осы ... енгізу 2006 жылғы 20 қыркүйекте ... ... ... да баса ... алқа би ... ... ... талдау мәселелеріне
( байланысты ... ... кызу ... бір ... ... шығатын «Қылмыстың алдын алу» криминалогиялық журна- , лының
бір номерін түтелімен осы тақырыпқа арнауы осының айқын көріні- І сі. ... мұны ... ... әсте де оңай ... ... ... күнде де
қазақстандық сот жүргізу ісі екі ұдай жол айрығында болды. ... ... ... ... - ... және ағылшын-
американдык (немесе англо-саксондык) деп ... ... ... ... ... қажет болды. Жоғарғы соттың ... ... ... - ... үлгі ... ... ... үш
кәсіби судья және депортаменттің арнаулы комиссия мүшелерінін таңдауымен
сот міндетін атқарута ... ... алқа би ... ... ... — негізгі, екеуі — қосалқы) каралады. Үкім ... ... ... сот алқа ... ... ... дауыспен
шығарылады. Демократизациялау мәселелері ... ... ... ... дайындаған ағылшын-амеркандық сот жүргізу ісі бұдан мүлде басқаша.
Бүл үлгі ... сот бір ... ... және он төрт сот алқа мүшелерінен
(оның он екісі — негізгі, екеуі — ... ... Сот алқа ... жеке ... ғана ... ... кесімін айтады. Бұл институттардың
біз үшін манызды ерекшелігі: соттың ... мен ... ... ... сот ... ... сот ахуалына ұлттық төл
касиетіміз — сөз кадірлер ... әділ ... ... ... қана ... сот ... азайтуға, сот шешіміне сыртгай ықпал
етуді болдырмауға кепілдік ... ... ... сот алка
мүшелерінің талай ғасырғы тағлымды тәжірибесі бізге осыны айғақтайды. АҚПІ,
Батыс Еуропа, басқа да ... сот ... ... келе ... ... заседательдері қызметінің адамның кінәлілігін анықтауда немесе іс
материалдары жанама дәлелдерге құрылған. яғни бір ... ... ... қиын да күрделі істерде әділдікпен дүрыс шешім шығарарына сенім
мол. Демек онын ... ... іс ... ... ... қарағанда
әлдеқайда басым. Алайда, кажетті ... сот ... сот ... ... ... негізгі заңымыз — Конституцияда айшықты
көрінісін тапса да, онын кажеттілігі немесе ... ... ... толы ... ... ... ... қүралдарында,
ғылыми еңбектерде көп болды. Заңгерлеріміз арасында белгілі бір тоқтамға
келген тұжырым жоқ. ... оның ... ... ... ... ... оған кері-сінше, сот жүйемізге оны енгізу ертерек ... ... ... осы ба-ғытта зерттеу жүргізіп жүрген ... ... алқа ... ... моделін үзілді-кесілді
қолдайған. Оның уәжінше, алқа ... ... ала ... ... ... емес, сот тер-геуі барысында аныкталатын, әйгіленетін
анық дәлелдерге сүйенін барып шешім қабылдайды. Бұл модельдің ... ... сот ... ... қалыпқа түсіи қалған судья, өз кәсібі,
тәжірибесі биігінен қыл-мысты ... Ал алқа ... ... ... ... ... сот процесіне сырттай емес, ... рет ... ... сот төрелігіне барынша жауапкершілікпен келуге
ұмтылады. Сондыктан кәсіби судья мен алқа ... ... бір ... бермеуі заңдылық. Бүл институттың ұтымдылык ерекшелігі - алқа мүшелері
өмірдің түрлі жағ-даяттарынан жасалған ... ... ... ... ... Осы ... ағылшын-американдық модельді
жақтаған, Қазак-станда алқа билер институтьш енгізу туралы Алматы калалык
адвокатгар алқасының ашық хаты ... Оған ... алқа ... заңгерлік білімі, тәжірибесі жок. сондықтан карапайьш адам (алка би-
лер) сезім жетегіне ... адам ... ... ... ... бой ... ... уәж айтады. Қылмыстық сот өндірісіне алқабилердің катысуы-ның
тұжырымдамасы да егжей-тегжейлі талкыланды. ... ... ... қол ... ... ... 2006 жылғы кантардың 14-
і. № 117-Ш ҚРЗ) «Алкабилер ... ... ... ... ... ... ... кейбір заңнамалық актілеріне
алқабилердін қатысуымен қылмыстық сот ісін жүргізуді енгізу ... ... мен ... ... ... ... ... да қатар кабылданды. Айтпатымыз, демек, сот жүйесіне ... ... ... себепті сот шешендігінін кажеттілігі де, күны да арта
түсетіні ақиқат. Өйткені, сот ... ... ... өзегі —
шешендік тамырынан нәр алып, сот үкімін шығаруда соттың алқа мушелеріне
өзіндік ой кешу ... сез ... ... әсер ... ... ... ... кабылдауда жатыр. Алқабилер сотын енгізу елімізде қалыптаскан
алдын ала тергеу сатысын жақсартуға, айыптаушы мен ... ... мен ... ... іс ... ... жоғары деңгейі
көтеріп, процестін формальды емес, шын мәнінде тараптар ... ... көп ... ... Сотта сөйлеу өнері және оның маңызы
Классикалык тұрғыдан жіктегендегі шешендік ... ... ... — сот ... ... казіргі қоғамымыздың сот жүйесінің ажы-бөлігі.
Сонау XIX ... ... ... бері ... ... ... әділқазылык төрелік қызметін атқарған билер оты институтына
өзгерістер енгізіп, оны зандастырылған құқықтық норма-лармен ... ... ... ... сот ... ... ... ғұмыр
кешіп отырған қоғамымызда түпкілікті белең алу-ьіна әкеліп ... ... ... сот ... бізге де Жат емес.
Сот шешендігі - шешендік тарихындағы көне де болса жана бағыт. ... бұл ... сала ... ... ғалымдарымыздың ішінде қалам
тербеп жүргендер өкінішке қарай ауыз толтырып айтарлыктай көп емес, ... Г . ... Г. ... есімдерімен ғана түйықталады.
Қазакстан Республикасында қорғаушы-адвокапар ... орыс ... ... ... ... ғана ... көрген[5] . Осындай игі дәс-
т\тр ... ... ... ... ... сонау антикалык дүниеден алатын сот шешендігі көне
жіктеме бойынша. айыптаушылық (немесе прокурорлык), қорғаушылық ... ... өзін өзі ... сөзі ... ... үш ... ... да, қорғаушыға да керегі — қылмыстық сот жүргізу
ісінде қажетті деңгейде ұтымды ... ... ... сот ... ... ... ... білу шеберлігін
керек ететін қызмет саласының бірі — сот процесі. Ол дауласқан екі жақтын
жасындай жарқылдаған пікір-таластарынан, ... ... нақ та ... де ... ... ... кеңістікті құрайды. Мұндағы төрелік
айтар тілмарлықтың мазмұны мен ... ... ...... ... тәпіштей аныктау, екі ұдай пікір туғызбайтын дәлелдер ... ... ... ... ... ... ... бір ақиқатқа
көз жеткізіп, көпілілікті иландыра алу секілді қисындардан тұрады.
Сот процесінде сөйленер ... ... мен ... ... ... накты етіп жеткізуге баулуға, көптін алдына шығып сөз сөйлер шешеннің
төл өзіне тон ... ... алу ... ... ... ... ... еңбектер біздің топырақта жоқтын қасы. Ұлттық
мәдениетіміздін тұтас бір бөліғін құра ... ... арна ... ... ... ... тілмарлы тіл мәдениетін үнемі назардан тыс
қалдырмайтын көкірегі ояу, көзі ашық ... ... ... да ... ... мінбесі —- тарихтың өзі көрсеткендей, талай ғасырдан бері әрі қазірдін
өзінде де ... ... ... ету ... ... келеді.
Сондықтан казіргі кезде лау үрдісін, сөз қадірін білер сот шешендеріне
үлкен талатттар ... ... ...... ... ... алтын діңгегі. Олай
дейтініміз сот ... ... ... ... ... адвокатура
органдарының маңызды орын алатыны айкын. Олар сот қарастыр тын ... ... ... тікелей араласуға құқылы. Қылмыстық істі
тергегендегі прокуратуранын ... ... ... ... объективтік негіздер бойынша сотталушының кінәлілігін дәлелдеуге
келіп сайса, адвокат ... ... ... ... жауаптылыққа
тартылған кісіге онын азаматтық құқығын қорғау үшін заң тұрғысынан қолдау,
білікті ақыл-кеңес ... ... ... де ... көз қарастарын сот
алдында ауызша сөйлеу түрінде жалпыға паш ... Оның ... ... ... ... сот ... бұл ... қылмыстық істі қарап.
шешім шығарардағы алатын орны алабөтен ерекше.
Сөзімізді жүйелеп айтсақ, олардың ... ... ... ... ... басталады. Жарыссөз кезінде прокурор мен адвокат айыптау-
қорғаушы тұрғысынан сот тергеуінің қорытындысын шығарады. Сот ... ... ... ... өз ... ... ... зерттелген іс материалдарын тереңірек, кенінен түсінуге үйытқы
болады. Осылайша екі ... ... ...... ... ... ... негіз береді.
Өз сөйлеуінде айыптаушы мен қорғаушы болған қылмысты ... оның ... ... ... анықтап, күнәкерге тиі
бағасын айтуы тиіс. Сайып ... ... ... да, сот ... ... халыққа да тәрбиелік мәнінің әсерін жоқка шығаруға
болмайды. Азаматтарға ... ... ... ... дұрыс корытынды
шығаруға түрткі болады. Ендеше сопағы сөз ... ... ... ... бары ... ... сөйлеудің манызы мұнымен ғана шектелмесі анық. Қылмыстық істі
қарау барысында айыпталушы мен ... оның ... мен ... ... ... мен ниетіне терең талдау жасаи, жасалған қылмыстың сурет-
сүлбесін, яғни ... ... ... ... ... ... келтіреді.
Олардың жасалған жеке бөліктеріне тиісті баға беріп, көпшіліктің алдына
сарапқа салуы ... ... ... ... отырған істің мазмұның
терең түсінуге, көңіл зердесінен өткізуге түрткі болып, шығарған үкімнің
қаншалықты әділдігіне көз ... ... ... Сөз жок, жоғары талап
деңгейінен шыға білген айыптаушының не қорғаушының сөзі ... ... ... ... қуатты қарудың бірі. Әйтсе
де сот шешендері ... ... ... ... ай ... ... десек, қателескен болар едік. Солардың ... ... ...... бір ... ... мән-мазмұнға бай, сауатты сөйлеген сөз
ғана сот төрелігінін мейлінше әділ ... ... бола ... ... ... ... ... тиіс. Қылмыстық қорғау — ауыр да,
адами тұрғыдан келғенде жауаптылығы мол іс» — ... ... ... өткен ғасырдың әйгілі сот ... ... ... П. ... Егер «осы ... өмірінің мәні
деп ұққан адам сотталушыға қолынан келген бар қайраның жасауға ұмтылмаса,
өзінің ар-ожданының алдында қылмысқа барады. ... адал болу ... ... ... қана қызметінде көп жетістіктерге қолы жетеді; егер
ол сотта сұлу сөйлеп, атақ-даңқ көздеген пайдасыз ... ақша ... ... ... өмірінің соңына дейін қанағат таппасы анық» —
дейді әйгілі сот кайраткері.
Қазіргі сот ... ... ... желісі — сонау антикалық
заңманнан бері келе жаткан көне ... ... ... ... ұлттык төл шешендік тәжірибесі негізінде құралады.
Дарынды, белгілі заңгерлердің төрелік сөздері (судебные речи) терең
психологиялы болып келеді, өйткені ... сот ... мен ... ... ... сезімдеріне әсер етуғе тырысқан. Осы күнгі төрелік
сөздердің өзеғінде психологиялык жағынан төрі ... ... ... С. ... ... ... атты ... «Қазіргі айып-
таушылар мен қорғаушыларлар сөзінде ойдан гөрі ... ... ... ... ... Әр күн ... тілді дамытып отыруға, әңгі-мелесу
үстінде естіген соны ... ... ... ... ... дү-рыс.
Шешеннің сөзі күн айнаға калай түсіп ... ... ... дәл, ... жөн»,[7] — деп ескертеді.
Сотта сәтті сөйлеу үшін процеске тыңғылықты дайындықты қажет етеді. ... ... ... ... ... ... Бүл - іс ... зерттеу; іс бойынша процессуалдық позицияны
анықтау; ... ... ... кұрылымын ойластырып, жоспар жасау;
оны әдеби қалыпқа тұсіру.
Жүріп жатар сот процесі — шешендік өнер тағлиматында, бұлттар соғылып,
найзағайлар ... ... сөз ... ... ... ... екі жақтың мақсаттары мен міндеттері, айыптаушы, қорғаушы сөз
тезистері, төрелік сөздің ... ... түрі мен ...... негізгі бөліктері болып табылады.
Соттық пікір-талас, сөз жарыстыру кеністігінде сотқа қатысушы ... ... ... ... ... акиқатка жетерд
бірден бір ... жол — ... ... түрінде өтетінін үғыну;
қарсыластардың ... ... ... ... дәлелдемеге
айналатынын, олардың ерекшеліктері мен ... жете ... ... ... ... ... айналдырмай, қарсы жақтың акылға
сиымсыз ... ... ... көре білу, оған қарсы қолданар
тәсілдер ойлап табу талаптары ... ... алар ... ... - ... сөз ... ... шығу жолдарын алдын ала ... ... ... күтпеген дағдарысқа ұшырап қалмау; үзаққа созылған дау ... ... ... ... құралдарды орнымен пайдалану.
Кезінде осыдан екі ғасыр бүрын сот ... ... ... ... речи на суде» аты енбегінде ... ... сөз ... мен ... білу, ой мен ... мен ... ... меи ырғақтылығы, шешеннін рухани
еркіндігі, жүмыс пен импровизацияның қарым-катынасы, ... ... ... ... мен ... ... ... іргелі, күрделі
пікірлер айтқан. Ол пікірлер әлі күнге өз ... ... жоқ. Оның ... әр ... өзі ... ... тыңдаушыға да солай ұғынықты ету керек.
Сотта ... сөз ... анық ... ... ... еш ... кажет. Сөз жоқ, мұндай шеберлікке жету үшін стильдін тазалығы мен
дәлдігі және пән мен тілді терең меңгеру ләзім екендігін ... С. ... ... ... ... ... дұрыстығын қалайды.
Сөйлеген кезде жатқа айтасың ба, өзің ... ... ... күні ... ... күйі мен ойларын өткір сезінеді. Ол аса сақтық сөйлейді,
әбден сөзіне бағындырып алған соң, ... ... ... ... әкетеді
деп түйіндейді.
Сотта сөз айрықша анық айтылуы қажет. Нактылық пен айқындылық шынайы
стильге тән, кұбылысты барынша ... тану және тіл ... ... ... зерттеу күба-құп болар еді. Стилъдін аса ... ... ... ... сипатқа ие болады. Мінбеге щыққан
шешен сөз ... ... ... ол ... өзі ... Тыңдаушылар
шешеннің өз ойымен өзі болып, яғни толқынды, ... ... ... ... ... ... Кез келген ой өзіне тән сөздерді
пайдаланады, ... ғана ... ... ... деп жазады ғалым
(ескертерлігі: II. С. Пороховщиков сөзі қазак ғалымы ... ... ... ... отыр)[8]. Біз сөз сөйлеуге дайынлықты
зерттеуіміздің «Сот төрелік ... ... ... ... ... ... қырларын сот процесіне қатысушы адвокаттарға
ғана емес, сонымен бірге жалпы заңгерлер үшін де маңызды.
Әдетте сот шешендігі үш түрге: прокурорлык ... ... ... ... және ... ... қорғау сөзі болып бөлінеді.
«АйыІптау мен қорғау — бір-бірімен өзара байланысты ... ... ... ... іс ... ... бұл екеуі заңда қатаң
түрде өз орнын табуға тиіс»". Енді осы ... ... ... ... тоқталып, соттын бірінші, екінші сатысындағы негізгі
бөліктерін анықтап, оларды саралап, өн бойында мықтап сақтап жатқан күрделі
де көркем ... ... ... ... ... ... ... ЖҮРГІЗІЛЕТІН СОТ ӨНДІРІСІНДЕГІ
ШЕШЕНДІК ӨНЕРІ.
2.1. Қылмыстық және азаматтык істер бойынша сотың бірінші са-тысындағы
адвокаттың ... ... іс ... ... ... ... ... ен алдымен іс материалымен етене танысқандары абзал. ... ету - ... ... негізін құрайды. Кез келген, барынша айқын, ешқандай
қиындық тудырмайтын ... іс ... да, ... тыңғылықты танысып
алғандары жөн. Әсілі, бұлай, іспен егжеи-тегжейлі танысу ... ... ... бірі ... қылмыстық істін материалдарын жан-жақты игерудің мақсаты мынаған
саяды: кәсіби шеберлікке тәп ... сот ... не ... ала ... алу; ... қорытындысы шешімдерінің іс материалымен
сәйкестігін анықтау; іс бойынша ... ... ... ... есепке алуын қадағалау; соттың алдын ала
таргеуінде кеиін деген түстарды толықтырудың қажетілігін ... ... ... білу ... ... баска тараптардың жетегінде
кетпей, сот тергеуінде өзіндік әдіс, тактиканы, позицияны тандау ... ... ... мазмұнын айқындап, сөйлеуге жоспар құру үшін қажет-ак.Іспен
танысу барысында алдымен ... ... ... ... ... нені, қалай
дәлелдеген ләзім екенін, сот ... ... әсер І ... ... ... ... ... Сот шешіміне әр дәйектемелер,
дәлелдемелердің әсер етуі мүмкіндігін есте ... ол үшщ і ... ... сот ... ... ... ды ... Сонымен
бірге айыптаушы мен қорғаушының іс бойынша перлеріне ... ... ... ... ... дәле мелерді бағалап, талдау; қылмысты
саралауды негіздеу; сотталушы мен бірленушінің жеке тұлғалык ... ... ... себептер мен жағдайларға талдау жасау; жазалау
шаралары тур төл ойлары мен ... ... ... ... қызметіңде әртүрлі заң көмегін көрсетеді. ҚР
ҚІЖК әрбір адамға білікті заң көмегін ... ... және тең ... Бұл жағдайда заң көмегі өзінің мазмұны бойынша іс-әрекетгің үлкен
шеңберін ... оның ... ... алдын ала тергеу, сот органдарында
занды және жеке ... ... ету мен ... ... ... қылмыстық процеске қатысуы - бұл адвокат ... ... ... ол ... ... (сезіктіні) қорғау әрекеттерін
жүзеге асыруға байланысты.
Қорғау - ... ... деп ... келтірілген адамдардың құқықтары мен
мүдделерін қамтамасыз ету, айыптауды жоққа шығару немесе жеңілдету, сондай-
ақ заңсыз қылмыстық ізге түсуге ... ... ... ... қорғау
тарабы жүзеге асыратын іс жүргізу қызметі.
Қорғану тарабы сезікті, айыпталушы, олардың заңды өкілдері, қорғаушы,
азаматтық жауапкер және оның өкілдері ... ... ... әрбір сатысында айыпталушы қорғаушы ... ... ... өз ... ... ... айыптауды теріске шығаратын немесе жауапкершілігін жеңілдететін
мән-жайларды анықтауға дәрменсіз.
Қорғаушы - заңда белгіленген тәртіппен сезіктілер мен ... мен ... ... ... және ... заң ... ... анықтаушы қылмыс жасады деп күмән келтірілгендігін хабарлап,
соған байланысты ҚІЖК-де белгіленген негіздерде және ... ... ... іс ... не ... ... асырылған, не айып
тағылғанға дейін бұлтартпау шарасы ... адам ... ... ... ... ... ... жауапқа тарту туралы қаулы шыққан
адам, не өзіне қатысты ... жеке ... ... іс ... ... оған ... ... органының бастығы айыптау хаттамасын жасаған
және бекіткен адам айыпталушы болып танылады.
Заң қорғаушы ретінде жіберілуі ... ... ... ... ... адвокаттар, яғни адвокаттар алқасында мүшелікте түрған тұлғалар;
б) жұбайы (зайыбы);
в) жақын туыстары мен заңды өкілдері;
г) өз бірлестіктері мүшелерінің істері бойынша кәсіподақтың және ... ... ... өкілдері, олар өз өкілін бөліп, қорғаушы
ретіндегі оның өкілеттігін ... ... ... ... ... ... ... Республикасының қылмыстық іс жүргізу заңнамасыңда (ҚІЖК 70-
бал 2-тармақ) ... ... ... егер бұл Қазақстан Республикасының
тиісті мемлекетпен ... ... ... ... ... заңнамада
белгіленген тәртіппен іске қорғаушы ретінде шетел адвокатарының қатысуына
жол беріледі.
Қорғаушылар ... іске ... ... айып ... ... ... деп ... не айыптағылғанға дейін бұлтартпау шарасы
қолданылған сәттен бастап жіберіледі.
Бір адам, екі ... ... ... ... ... ... келетін болса, екеуіне бірдей қорғаушы бола алмайды.
Қылмыстық іс ... ... ... тек ... ғана ... заң ... алу құқығын жариялай отырып, Қазақстан
Республикасының Конституциясы барлық азаматтарды ... мен ... ... ... ... ... ізге түсуден қорғану құқығын
коса алғанда, қамтамасыз ету принципін ... (ҚР ҚІЖК ... ... ... ... жүргізетін адам, терегеуші, прокурор, сот әрбір іс
бойынша азаматқа өз құқығын жүзеге асырудың нақты ... ... ... ... ... ... ... шектеу я болмаса әлеуметтік
шығу тегі, лауазымдық немесе мүліктік жағдайы, жынысы, нәсілі, ұлты, ... ... ... ... ... ... ... немесе кез
келген басқа мән-жай бойынша өзге артықшылықты белілеу заң ... ... ... іс ... міндетті қатысуының келесі
негіздерін қарастырады.
Біріншіден, осындай негіздеме ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қорғаушыны міндетті
қатыстыру институты оның қатысуын, ең алдымен, ... ... еркі және ... ... ... ... ешкім де сезіктіге (айыпталушыға) корғаушы ретінде
белгілі бір тұлғаны ұсына алмайды. ... ... ... қорғаушысының көмегін пайдалану құқығына кедергі келтіру іс
жүргізу заңнамасын елеулі бұзушылық ... ... ... бір ... ... ... іске ... мүмкіндігі болмаған жағдайда
(демалыс, іс ... ... және т.б.) ... ... тұлға,
тергеуші, прокурор сезіктіге (айыпталушыға), басқа қорғаушыны шақыруды
ұсынуға құқылы немесе оны ... заң ... ... ... ... ... сезіктінің (айыпталушының) қорғаушы алғысы
келетіңдігі туралы өтінішін елемеуге құқығы жоқ. Оның ... ... ... ... ... жок, Ең ... заң көмегін
айыпталушының өзіне қажет деп санағандығында, ал бұл өз кезегінде тергеуші
мен ... ... ... қамтамасыз етуге міндеттейді.
Екіншіден, егер сезікті немесе ... ... ... ... ... Қылмыс жасаған сәтте он сегіз жасқа толмаған,
сондай-ақ бірнеше ... үшін ... оның ... он ... ... ... ... кәмелетке толмаған болып саналады.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары туралы іс бойынша ... ... ... ... айыпталушы ретінде алғаш рет жауап
алынған сәттен бастап, ал айыптағылғанға дейін ұсталған немесе ... ... ... тұтқындалған сәттен бастап жіберіледі.
Егер кәмелетке ... ... ... не оның ... ... ... жасамаса, тергеуші, прокурор, сот қылмыстық іс
бойынша қорғаушымен қамтамасыз етеді.
Үшіншіден, ... ... ... дене ... ... ... қорғану құқығын өз бетінше жүзеге асыра алмайтын
жағдайда. Бұл ... ... сол ... әрекетке қабілетті болып
танылғанымен, жүйкесінің ұдайы немесе ара-тұра бүзылатындығынан, тіл, көз,
құлақ мүкістігінен немесе өзге де ауыр ... ... ... іс жүргізу кодексінде дене кемістігі бар тұлғалардың тізбесі
толық келтірілмеген. Тіл, көз, қүлақ мүкістігінен зардап шегушілерден басқа
осы санаттағы қалған тұлғаларға ... өзге ... ... орай ... ... ... жүргізе алмайтығындығы немесе осы кемістіктерінің
айтарлықтай деңгейде заң көмегін алу құқығын қиындататындығы ... ... ... - ... санасында ақиқаттың толық
көрінетіндігіне ықпал ететін кез ... ... ... ... бұл жерде
айыпталушыны әрекетке қабілетсіз деп тануға мүмкіндік бермейтін және қылмыс
жасағандығы үшін жауапкершілікті жоймайтын, алайда айыпталушыға өз ... ... ... кедергі келтіретін немесе қиындататын кемістіктер
туралы айтылып ... ... ... ... сот ісі ... ... Республикасыңда қылмыстық сот ісі мемле-кеттік ... ... ... сот ... ... тілмен қатар орыс немесе басқа
тілдер қолданылады. Басқа тіл ретінде сол ... көп ... ... ... ... іс ... отырыс қылмыстық іс жүргізетін органның
қаулысы бойынша белгіленген сот ісі ... ... ... пен ... ... пен ... ... бойынша отырыс жүргізілетін тілді білмейтін немесе шала білетін
айыпталушы, адвокат кұқығының кез келген шектелуі және ана ... ... ... басқа тілде сотта сөз сөйлеу құқығымен қамтамасыз етпеу
қылмыстық іс жүргізу заңының нормаларын ... ... ... ... адам ... ... ретінде он жылдан астам мерзімге бас
бостандығынан айырылу, өмір бойы бас бостандығынан айырылу не өлім ... ... ... ... істі жасағандығы үшін айыпталады.
Қорғаушыда бір ғана іс жүргізу міндеті бар. Ол - ... ... ... ... міндетін жүзеге асыру үшін ... ... да, ... де ... осы. ... істі жұргізуші
мемлекеттік органдар қорғаушының өз міндетін атқаруына ... ... үшін ... ... ... ... өзіне қабылдаған сезіктіні, айыпталушыны немесе сотталушыны
қорғаудан бас тартуға құқы жоқ, бұл оның ... ... ... Бас ... тек ... ... ғана жол ... және өзге де объективтік себептер). Өзінің іс жүргізу міндетін
бұзғаны үшін ... ... ... туралы" Заңда және адвокаттар
алқасының Жарғысында белгіленген төртіппен тәртіптік ... - ... іс ... дербес субъектісі. Сонымен қатар ол
айыпталушымен (сезіктімен) ... іс ... ... ... оның іс жүргізу дербестігінің белгілі бір шекарасы бар. Қорғаушы
заң шегінде қорғауды жүзеге асырудың нысандары мен ... ... ... егер оның өзі ... қорғау бағыты айыпталушының жағдайына
қолайлы болса, оның қөзқарасы қорғауындағы ... ... ... ал ... ... ... оның ... теріске шығаруға
міндетті (өзіндік үкім, айыбын айғақтарсыз мойындау). Алайда ... ... ... қандай да бір деңгейде төмендететіндей мән-
жай-дан әрекетсіз қалуға құқығы жоқ. Әйтпесе қорғану құқығы өз ... ... іске ... үшін ... ауқымды іс жүргізу
құқықтары ... ... ... ... ... ол мыналарды жүзеге
асыруға қақылы:
1) сезіктімен және айыпталушымен олардың саны мен ... ... ... және ... ... ... көмек көрсету үшін қажетті заттарды, құжаттарды және
мәліметтерді жинауға және ұсынуға;
3) айып тағылған кезде қатысуға, ... ... , ... алу ... ... ... қатысуымен немесе олардың өтініші
бойынша жүргізілетін өзге де ... ... ... ... өз
өтініші бойынша жүргізілетін тергеу әрекеттеріне қатысуға;
4) қарсылықтар білдіруге;
5) ұстау ... ... ... ... туралы қаулымен,
сезіктінің, айыпталушының немесе корғаушының өзінің қатысуымен жасалған
тергеу әрекеттерінің хаттамаларымен, сезіктіге және ... ... ... тиіс болатын құжаттармен, ал анықтау немесе ... ала ... ... ... ... ... танысуға, одан кез келген
мәлеметті кез келген көлемде көшіріп алуға;
6) өтініш жариялауға ... ... - ... немесе мәлімдеушінің
қылмыстық процесті жүргізуші органға арналған өтініші);
7) кез келген сатыдағы сотта істі ... ала ... ... қатысуға, сот жарыссөздерінде сөйлеуге, жаңадан ашылған мән-
жайлар бойынша істі жаңарту кезінде соттың отырысына ... сот ... ... мен ... және оған ... енгізуге;
9) іс жүргізу құжаттарының көшірмелерін алуға;
10) тарап пен қылмыстық істі жүргізуші адамның заңсыз ... ... бұл ... іс ... ... ... ... (қылмыстық процесті жүргізу органдардың заңсыз әрекеттері болып
мыналар танылады:
- ҚIЖК-нің 33-бабының 1-бөлігінде, 34-бабының 1-бөлігінде ... ... ... ... ... ... қылмыстар
жөніндегі істер бойынша жеке айыптаушының ... ... іс ... ... ізге ... жүргізу;
- дәл сол айыптау және дәл сол адамға қатысты кылмыстық істі ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық іс қозғау;
- істі қылмыстық ізге түсу ... ... істі ... ... ... сондай-ақ дәл сол айыптау және дәл сол адамға қатысты
қылмыстық ізге түсудің ... ... ... ... ... үкім немесе
сот қаулысы бола тура қылмыстық ізге түсуді жүзеге асыру;
- қылмыс оқиғасының немесе адамның ... ... ... ... және жеке айыптаушының айыптаудан бас тартқанын,
жеке айыптау ісі бойынша жеке айьптаушының ... бас ... ... ... ... ... ... басқа), ҚК-тің 69,75, 85-
баптарында көзделген қылмыстық жауапкершілікке тарту мерзімінің ескеруін
және адамның осы ... ... істі ... ... ... ... реттерде жәбірленуші мен айыпталушының, сезіктінің достасқанын,
адамның жасаған әрекеті үшін ... ... ... ... ... қабылданғанын, жазадан босататын рақымшылық ... және ... осы ... ... істі ... ... ... жасау акгісінің қабылдануын растайтын факгілер анықталганнан ... ізге ... ... ... айыпталушымен және сотталушымен қатар білікті заң көмегіне
сондай-ақ өзін немесе мүддесі білдіріліп ... ... мен ... ... ... өзге де ... да мұқтаж. Мұндай
қатысушыларға, атап айтқанда, жәбірленуші, ... ... ... мен ... ... ... Бұл ... өз құқығын жеке,
сондай-ақ өкілінің көмегі арқылы жүзеге асырады.
Бұл жағдайда жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, жеке айыптаушының
және ... ... ... ... ... ... келісімнің
шегінде білдіруге өкілетті тұлғалар өкіл бола ... ... ... ... жеке ... және ... ... ретінде адвокаттар мен заң күшіне орай кұқықты өзге
тұлғалар (ата-аналар, ... ... ... ... ... және қылмыстық процесті жүргізуші органдардың қаулысымен ... ... ... іс бойынша іс жүргізу ... ... ... жеке ... және азаматтық
жауапкердің мүдделерін білдіре алады.
Сонымен қатар адвокат жоғарыда аталған тұлғалардың ... ... ... ... заң ... не адвокат кеңсесінен ордер
алғаннан кейін қатыса алады (адвокат заң ... ... ... ... ... істеген жағдайда). Егер адвокат өз қыз-метін заңды
тұлғаны ... жеке дара ... онда өз ... ... ... үшін тиісті шарт негіздеме болып табылады, оңда адвокаттық
қызметпен ... ... ... ... мен ... ... жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, жеке айыптаушының
және азаматтық ... ... ... ... процеске қатысуға осы
тұлғалардың өзі, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... талапкер, жеке айыптаушы және
азаматтық ... ... ... ... ... ... талапкермен, жеке айыптаушымен және ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Азаматтық талапкер, жеке айыптаушы және азаматтық жауапкер ... ... ... жеке және ... ... іс жүргізу құқығы
бар.
Адвокат азаматтық талапкердің, жеке айыптаушының және азаматтық
жауапкердің өкілі ... ... өзі ... ... процеске катысушыларға білікті заң көмегін
көрсетуге;
- өзі мүддесін білдіретін процеске қатысушылардың құқықтары мен заңды
мүдделерін белсенді қорғауға;
- өзі ... ... ... ... қатысушының мүдделеріне қайшы
қандай да болмасын әрекеттер жасамауға;
- айғақ жинауға, тексеруге және бағалауға, айғақты зерттеуге қатысуға
бағытталған қолдаухат ... ... ... ... ... мен
көлемін анықтау үшін қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге ... және ... ... ... ... талапкердің, жеке
айыптаушының және азаматтық жауапкердің барлық мүдделерін емес, тек занды
құқықтары мен мүдделерін ғана ... ... ... ... ... қылмыстық іс бойынша төрелік айтылар ... ... ... ... ... мән-жайы, олардың қоғамдың-әлеуметтік бағасы;
— дәлелдемелерді талдау мен бағалау;
— анықталған ... ... заң ... ...... ... жеке тұлғалық, ңажеттілігіне қарай қылмыстың сот процесіне
басқа да қатысушылардың мінездемесі;
— қылмыстың ... ... ... ... одан ... мәселелері;
— азаматтық талапты шешу мәселелері;
— шешімін табуға тиісті басқа да ... ... ... ... ... ... мен ... және оның алдын алу туралы ұсыныстар. Соттың бірінші сатысындағы
азаматтың іс ... ... ... ... ... кіреді:
— іс үшін маңызы бар нақты мән-жайлар;
— дәлелдемелерді бағалау;
— іс ... заң ... ... ... ... іс ... ұсыныстар;
— негіздің барлыгына байланысты жеке анықтаулар шығару туралы ұсыныстар.
Шағым ... ... ... ... ... нық пікір-таластарға орын
жоқ. Ондағы сот шешендерінің шығып сөйле нің мазмүны басқаша сипат табады.
Қорғаушылық немесе адвокаттық ... ... ... ... аз ... жүрген жоқ. Сот жайында
да жазылған жүмыстар баршылық. Ал адвокаттардың қызық та қиындыкка ... ... ... ... ... ... ... жоқтың касы
десе де болады. Сонын ішінде адвокат еңбегінің технологиясы ... ... ... Егер ... ... ... қылмыс
туралы дәлелдемелер жинақтаудағы тергеушінің мүмкіндік арсеналы мейлінше
шексіз. Адвокат болса алдын ала ... ... ... көзі әбден жетіп тұрса да, ол тек ... ... ... ... жақтас іздейді, өзінің ойлау үрдісінің темірқазық логикасына, ... ... іс ... ... ... ғана сүйеніп,
тұңғиықтан алып шығар жіңішке сүрлеулі ... ... ... шынайы
қорғаушының күш-қайратының аркасында ғана әділеттіліктің туы желбіреп,
кінәсіз адам қамаудан босатылады. Ендеше ... ... ... ... ... ... шеберлікті мецгерген адвокаггык кәсіптің кыр-
сыры нендеи, оның әділеіті сот жүйесіндегі алар орны кандай ... ... ... ... ... кешкен әрбір адамды толғандырмай қоймай-
тыны анық. Нақтылай айтқанда, ... ісі: ... ... ... ... тергеу сатыларынан бастап қылмыстық істерді
жүрпзуде белсене қатысып, ... ... ... ... ... көрсету, азаматтық істерді жүргізу т. б. ... ... ... Алайда біз сот төрелік тілмарлығына бірден-бір негіз бола-
тьщ адвокаттың сопағы сөйлеу еңбегін жан-жакты алып қарастырғымыз келеді.
Сот шешедігінің ... ... ... мен ... онын мұны ... ... түзіледі. Белгілі ғалым Е.Қайыржанов пен ... ... ... ... тактикасы мен түсінігі мазмұны мен
құрылымына ... ... ... ... беріле қой ған жоқ дей келе.
өздері тарапынан аньғқтама бере ... ... ... сы — бүл ... ... жүзеге асыруға бағытталған ғылыми ережелер мен ұсыныстар
жүйесі... Қорғау тәсілі — бүл ... ... мен ... ... ... ... жағдайын есепке ала ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын
тәсіл... Қорғау тәсілінін ішінде білімділік, берлік секілді өнерге ... ... ... іскерлік —- бүл тактикасы қызметін іске
асырудың, оныд тиімділігінің шарты, ... ... ... ... ... ... де қолданылады, ол қаші лықты тиімді, дүрыс тандалыи,
білгірлікпен жасалды ма, мәселе ... ... ... — бұл өнер ... ... ... жеке сана на ... әрекет. Біяімділік
ІІен шеберлік әдемі тілмсн өрілсе ғана атты қаруға айналады»[9].
Аталған ғалымдар ... іс ... ... түрлі қырынан, сөздің
сан түрлі мазмұнынан — кең ... ... ... іс ... ... ... дей ... оның өте ұкымды күрмеуі
калың ... ... ... ... «оны ... бол ... ... қылмыснамалык, қылмыстық іс жүргізу, криминалистік және басқа да
жағынан зерттеу, гүсіну ... деп ... атап ... Әділіне жүгінсек,
олардың еңбегін қылмыстық іс бойынша қорғау тәсілдерінің бар ... ... ... ... ... тілдегі бірден бір келелі енбек
екенін айтканымыз жөн. ... ... ... ... ... ... өткір де таластардан тұратынын жүрі ізілер стенограммалардан анық
байқауға болады. Адвокат енбегін тогілдіріп қарастырудын ұтымды жағы ... ... ... ғана ... ала ... ... білімділікгі
жетілдіруді әрбір адвокаттын азаматтық белсенділікті арттырып, занды
бәрінен де ары ғары ... ... ... ... зор. Еғер ... қор барысында өз міндетіне ... ... ... түрде
келіп,: әділетті жүргізсе, мүндай игі істер әділетті сот мәртебесін одан
сайын термесе, әсте ... ... ... ... ... туы еткен, жұрттын қызығатьш
дәрігер маман тәнді емдесе, ал адвокат адам ... ең те ... ... көлеңкелі дақтардан тазартады. Былайғы жұрттың ұғымында егер ... ... ... ол тек жазалануға тиісті, ақтау ... іс ... Бүл - қате ... ... ... ... ... бұзушының
тірі жан иесі — адам екенін сезіну керек Ол ... бір ... ... ... ... бір ... ... отбасының отағасы мен
отанасы, ақыр аяғында ол мемлекеттін азаиаты. Ендеше мемлекет оған ... ... жөн, ... ... міидетін атқарып жүрген
толыққанды бір мүшесінен жеріп, оның заңсыз мансұқ ... ... ... ... ... ... ... қорғаушыны керек етеді. Еліміздің Ата Заңы —
Конституциямыздың 16-бабында «Ұсталған, тұткындалған, қылмыс жасады деп
айып ... ... адам сол ... ... ... айьш ... ... адвокаттың (корғаушынын) көмегін пайдалануға ... ... ... ... отыр.
Алайда, адамды қылмыскер ретінде танымас бүрын, міндетті гүрде, бүл
қылмысты нак соның жасағанын дәлелдеп алу ... Ол ... ... ... міндеті адамның жауапкершілііін женілдететін қиыннан
қиыстырылған дәлелдемелер табумсн өлшснеді. Жасырары жоқ, кейде еш кінәсіз
адам да белгілі бір ... ... ... ... ... ... кылмыстан артық жауапкершілік жүктеледі. Адвокат ... ... ... ақ ... ... осы ... паш ... жарқыл
қағады. Адам сот алдында жауапты тағылған ай-ып бойынша ... ... ... ғана жаза тартуы гиарт.
Қылмыстык істі қарауға катысқанда адвокат ... ... ... ... ... азаматтык талапкер, азаматтык жауапкердің
өкілі ретінде ... ... ... ... ... ... 1997-жыл-дың
желтоксанының 5-і күні Елбасы Н. Ә. Назарбаев қолын қойған «Адвокаттық
қызмег ... ... ... Заңында: «Адвокагура қылмыстық
істер бойынша ... ... ... ... және ... да ... ... ету, сондай-ак азаматтардың кұкықтарын, бостандықтары мен
занды мүдделерін қорғау және іске ... ... ... ... өзге ... ... ... адвокаттардың Кызметін
ұйымдастырады» деп көрсетілсе, келесі баптарығіда оның ... ... ... көмек сүрап келген адамға ол мүқтаж бол-ған кез
келген заң ... ... ... Барльіқ соттарда зан көмегін сҰрап
өтініш жасаған түлғалардың ... мен ... ... ... күқылы»'.
метін корганушынын талап-тілектерінің негізінде емес, заң ... ... ... ... ... сөзі ... ... қажеттілік, пайдалы екеніне.
адвокат қалаған позициясының заңды, әділетті екеніне адамдардың көздері
жетуі ... ... осы ... төрелік айтар сөздің негізгі мазмұнын құ-
райды. Сог процесінде кей ... ... ... ... ... ... шеберліктің, біліктіліктің жетіспеуінен деп
ұққан ләчім.
Сотталушы өз тарапынан айтылар айғактарды дәледеуі ... ... ... ... сөзінде дәлелдемелер келтіруге міндетті саналады. ... ... ... ... Сот ... ... ... кей-ін
сөз алатындықтан онын сөзі әткір. өтімді болғаны абзал. Қылмыстық іске
итермелеген психологиялык факторларды ... тыс ... ... ... ... сот тергеуінде (№200001705 қылмыс-тық ... ... ... үзінді: «Сот мәжілісінде ... іс ... ... ... ала ... ... айып ду-рыс
дәрежеленбеген. Қасацана әлтіру қурамы жоқ. Тікелей ниетпен барма-ган. ... жок. ... ... ... ... агам қайпіыс болганда көңіл
айтып ... ... ... бітірді, оқуеа түсті, кә-мектеспедің деп
жай сөзбен айтқан. Кәптеген жарсщат алып, ауыр денс ... ... ... ... ол өлтіргені жоніиде дәлел-дер жоқ. Күмәнді жаедай
сотталушының паидасына шешілуі тиіс. ... а\:ыр дене ... ... ... ок,иаа. Іс-әрекетіне тужырымды бага беруі
керек. Сондьщтан 103 б. 3-бөлімі айыбын өзгертіп ... ... ... ... ... ... ... мінездемесін ескеріп, жаза
мвлшерін төменгі шекті қолданып, жа-залауды сурай.мын». ... ... ... ... оқиғаға қазақтың салт-дәстүрінен туындаған
түсінік түрткі болғандығы секілді пеихологиялык ... алға ... ... ... ... сөзі ... ... деңгейінде шығуы
шарт. Өйтксні ол тек ай-ыптаушымен ғана емес айыптаумен де қарсы ... ... ... кей маңызы бар детальдарды сөз етпей кетуі мумкін,
ал мұны адвокат та соз қылмауы ... ... үгым ... керек. Ол осы жайтты
үтымды пайдалан уы тиіс. Адвокат еөзі ... ... ... іс ... ... ... Соның жүйелі негізінде
құралады. Бүл үлкен ше-берлікті талап етеді.
2.2. Қылмыстық және ... ... ... ... екінші сатысындағы
адвокаттың сөйлеулері
Соттын екінші сатысындағы адвокаттың сөздері өзінің мақсаты мен ... ... ... сатыдағы сөйлеулеріне қарағанда мүлдем өзгеше. Сотқа
жазатын апелляциялык ... ... ... өз ... ... ... дүрыс- бұрыстыгы женіндегі түсініктеме беруден құрады. Оньң түпкі
мақсаты — соттың бірінші сатысындағы шығарған ... ... ... Адвокат өз сөйлеуінде үкімнің заңсыздығы мен негізділігін тілге
тиек етіп, қорғаушысының арызын қолдап сейлейді. Қарсы жақтың ... ... ... ... бұл ... ... наразылықты колдап, іс
бойынша қорытынды сөзін шығарады.
Сот ... ... ... ... істі қарау бары-сындағы
төрелік айтар сөздің негізгі мазмүны мынаған ... ... ... ... ... ... негіздеу не сынау;
— апелляциялық шағымды немесе наразылықты, негіздеу не сынау;
— жинақталған ... ... ... және ... ... бір ... дшғаруға (апелляциялық сатыдағы сотқа) ұсыныс айту.
Сонымен әрбір сот сатысындағы сөйленер ... ... ... ... қүрайтын осындай негізгі элементтер кіреді. Бүларды айтпай кетуге
негіз жоқ.
Адвокаттың сөйлейтін сөздерінің құрылымын олардын ... ... ... ... ... ... шағым-тү-сініктемесінде адвокат тек
соның аясында ғана шектеліп қоймайды, істің мән-жайы туралы өзінің жаңаша
көзқарасын ... ... ... іске ... ... жаңаша
бағасын бере сөйлейді. Мұнын өзі көбіне көп қылмыстық істегі фактілерге,
дәлелдемелерге сот ... ... баға ... ... ... ... өз позициясын негіздеу үшін кей қосалқы ... ... ... ... ... ... ... түгел қайталап оқып шығудың қажеті
шамалы. Өйткені сот мүшелері онымен алдын ала ... ... ... тек ең ... ... ... , ... пайымдаумен жеткізсе болғаны.
Сот алқасынын алдына алғаш ... ... ... ... ... мазмұнын өзектес шыққаны ләзім. Алайда өзекті жайға ... ... ... Сондай-ақ қосымша дәлелдеме, ... ... ... ... ... бірінші сатысында, алдын ала тергеу органдары
заңдык ... ... бір ... ... ... ... ... көрсеткені жөн.
Адвокат сот мүшесінің баяндауынан кейін барьш ... ... ... істе соттың назарына іліге қоймаған кей мәнді орны
бар дәлелдемелерге ... ... ... ... Адвокат өз созінде
шағымды тыңғылықты негіздеп, түжырымдарын нактылаи, қосымша дәйек-темелер
келтіруі міндетке саналадьГ. Адвокат сөзі ... ... не ... не негізсіздігін қозғаған қыскаша кіріспеден тұрып, содан кейін
барьга. өз сезін дәлелдеуге күрады, негізгі ... ... не ... ... ... ... прокурордың көрсетпе-лерін сынга
алады; өз позициясының негізі ... ... ... жасайды,
Қорытынды бөлікте түжырымдары мен ... ... ... етіп ... ... ... ... Айыпталушъшың өзін-өзі қорғау сөзі де
сот тілмарлығының бір бөлігін құрайды. «Айыпталушының корғану құқығы - ... ... және ... ... қылмыстық жауапкершілікке
тартылуынан құтылу үшін қорғану жөшндегі кешенді су-бъективтік ... ... ... ғалым Е. Тұрашев өзінін «Се-зіктінің, айыпталушыньщ
құқығын қамтамасыз ету мәселелері» атты ғылы-ми ... ... ... ... сөз ете ... ... дейді: «Азаматтардын,
құқықтары мен бостандықтарының қорғалуына үлкен әсер ететін ... ... ... бірі — ... қорғаітуға құқығын қамтамасыз
ету болып табылады. Қылмыстык іс жүргізу жүйесінде бұл принцип басты ... ... ... ... ... ету ... ... жасау ар-қылы ғана сот төрелігін дұрыс жүргізе аламыз»[11].
Ғылыми әдебиеттер де бұған орын барынша аз ... ... ... іс ... осы ... дейінгі жүріп өткен жолы бұралаңы ... ... ... Әуел ... ... одан ... ... кезіндегі сот жүйесінің қалыбы өз із-таңбасын салмай кеткен жоқ.
Кешегі ... ас ... ... ... ... ... те ... алмағайып аласапыран уақытгардағы жеке басқа табынған 30-жыл-дар
зүлматында сот төрелігінің айыптаушылық пен айыпталушының ... ... ... өрбіді. Дегенмен оның айыптаушылык түрі бірбеткей дамыды. Ал
екінші түрін «қылмыскер-мыс» атанған ... ... ... ... ... ғана ... кезен куәгерінің сезімен сейлесек - «30-жылдар, 37-38-жылдар ... түсе ... жоқ. Әуел ... ... ... байды кедейге қарсы
қойып, бір-бірінің қолы жағасынан ажырамай, өліспей ... ... ... ... ... ... идеясы дүниені қанды ди-ірменге
айнаддырып жіберді»[12]. Сонда чаңсыздыққа жол берушілік пен қыл-мысгық
істерді ... ... өте ... ... ... ... ... Үйреншікті
жайт істі тергеп-тексеруге тиісінше кылмыстық істі ... ... ... ... ... ... ... Тұтқын-дар үшін
жеткілікіі негіз боларлықтай ... жок ... да, ... ... қамауға алынган. Тергеү бір жылдан астам жүргізілген және заңсьп
түтқында үсталған ... ұзақ ... ... ... ... ... дәйекті дерек табылмаса да «үштік ... ... кете ... ... корытындысы жасалады да ешкімнің ... ... тыс ... ... ... ... іс
материалдарымен таныстырылмаған, ешкайсысына да өздерін корғау ... ... Ең ... ... ... ... жасан-Ды іс
бойынша сырттай үкім шығарылған.
Бір көніл бөлетін нәрсе: қазіргімен ... ол ... ... ... ... ... болды. Бұл күнде тергеуші мен айыпкердің сұрақ-жау-
абы сөзбе-сөз диалог ретінде қағазға түсетін ... ... ... ... ... айыптау1 хаггамасы, көбінесе біртүтас мәтін
күйінде толтырылған.Тергеуші койған ... ... ... ... ... ... сөз ... өзін-өзі қоргау үшін қолда-
нылған ресми стильдің өзінде дс орайьга ... ойды ... ... сөз
тіркестерін іздейді. «Өз басыма тағылған айыптарды ... ... ... деп ... ... жоқ ... тілмен жеткізеді. Партия қатарынан
шығу себебін «От болып жанып істейтін ... мол ... ... ... ... қубылліалы кезеңінен тагы қутылмай, ... әрі ... болу ... деп ойладым» немесе «өмірі мешеулікте өткен ... ... деп ... ... жастьщқи тимей жүрген мугалі.мге
зиянкес болу, іріткі істеу ақылга да, ойга да сыймайды. кісі ... ... ... еді» дейтін уәжді созін алға тартқан. Мұндағы «от болып жанып
істейтін шындығы мол ... ... ... ... ... ... деп жарғақ құлағы жастықка тимей жүр-ген ... ... еш ... ... ... ойды дәл ... күралы боп тұр. Осындай
қанқүйлы кезеңде мылтық ұңғысынын аузында түрып айтқан А. Байтұрсынұлының:
«Қурып бара жапщан ултьшыздың жагдайын ойлаган ... ... ... ... ... ... сіздер ултшылсыздар» дейтіні, М.
Әуезовтің: «Үлтын ... ... ... ... зар заман туды делінетін
каранғы қапаста туған қанатты сөздер сол бір ... ... ... ... ... көз алдыңа келтірер нақты айғақтар.
Қазіргі сот тілмарлығының үшінші түрі - айыпталушыньщ өзін-өзі ... ... ... бір ... ... ... ... емес, аб-айсызда
қылмыс жасағандығын, отбасынын бар екендігін. балаларының әк-есі не анасы
екендігін, жас ... ... ... ... үзақ ... ... айырмауын, мүмкіндік берсе. түзу жолға түсіп, ... ... тағы ... сол ... ... уәждерден түрады. Мәселен, Теміртау
қаласының қалалық сотында №0203120112 қылмыстық іс ... сот ... ... ... ... ... ... сот төрагасы!
Жасаған қылмысыма кешірім сұраймын. Қасақана өлтірген жоқпын, абайсызда
болған жагдай еді, Отбасы жағдайымда, ... ... ... ... жеңілдік қолдануды сұраймын»
2.3. Адвокаттық шешендік өнерінің этикасы
Сот төрелігін аткаруда, сот өндірісінде, соттық, прокурорлық және тер-геу
органдарында ... ... ... ... оларды өз орны-, мен
дұрыс қолдана ... ... ... зор. ... ... ... анықтау, оны ұстау, қылмысына қарай әділ жаза тағай-ындау, оньщ
кейінгі емірінде мәнді, мазмұнды ғұмыр кешуі үшін ... ... ... ... ісі ... мен адам ... етене қа-бысқан өзара
бірлігінен туындайды. Сөз жоқ, сот ... ... ... ... іс ... ... асыру барысында азаматтардың ... ... бір ... мемлекеттік мөжбүрлеу шаралары қолданылатыны
аян. Азаматтың ар-үяты. ... ... ... яки, бір ... ... ... қылмыстық істер бойынша
шығарылатын тергеу қорытындысына тікелей байланысты. Енде- ше ... ... ... ... корытындысы заң және адам-гершілік негіздерге
сүйенуі ... ... ... ... ... сот ... шығарғанда.
қылмысқа қарсы күрес шараларын қолдану зан талапта-рына ғана ... ... ... нормаларға да қатаң сәйкес болуы қажет, басқаша айтқанда,
сот органдары алдындағы кызметтік ... ... ... ала ... ... ... табуға тиіс.
Міне, осы мәселелер - сот этикасының күре ... ... ... Сот
шешендігінің әдебін сөз еткенде, сот этикасының ... ... ... ... ... кетуге негіз жок. Сот этикасы - кәсіби этиканың ен
маңызды ... ... Ол ... кәсіби этикаға тән мәселелердін бір
алуанын егжей-тегжейін қарастыратын ілім.
Сот этикасы - қылмыстық істерді тергеп, қорытынды ... ... ... ... мен ... ... тән ер-екше жағдайдағы
жалпы адамгершілік нормаларын қолдану, моральдык принщштерді жүзеге асыру
туралы ғылым ... ... ... сот ... сот ... іс ... ғана ... азаматтык із жүргізуді де қамтиды.
Сот этикасының мазмұн-мәні мен міндеттерін дүрыс түсіну үшін ... ... бар ... ... ... аныктап алған абзал: судьялар.
прокурорлар мен қорғаушы ... үшін ... ... жаі ... тән ... алабөтен адамгершілік нормалары болмай-ды, бүл тек
сот аясындағы жалпы ... ... ... ... сот ...... ... үлкен бөлігінің бірі де-дік. Әр
кәсіптік этика өз ... ... ... ... ... ... бүл, ... арналган ерекше кәсіби этика бар болуы
керек деген сез емес, ол ... ... ... тәуелді деген
ақикат.
Сот шешендігінің этикасына қатысты мәселелер соттағы кызметгік әдеп-
тіліктін жалпы ... ... ... кұқықтык нормаларынан
келіп туьпщайды. Қогамдағы қалыіггасқан жүйелі тәртіп ережелерін қүқық деп
атантын ... ал ол ... ... ... ... жатыр. Құ-кьіктык
сананы қалыптастыратын түп ... ... ... ... ... үшін ең алдымен ұлттың қүқықтық мәдениет қүнды-лыктарын игеру
ләзім болмақ. Демек, кызметтік әдеп ... ... ... негіз
болган күкьщтық тәрбиеден бастау алады. ... ... ... ... тәрбиелік мәнін ашьш, күқык-тык мәдениет, кұкықтық
сана туралы ... ... ... ... көрінш жүрген
ғальш, профессор Әдібай Табылдиев өзінің «Қазак этнопедагогикасындағы
құкьіқ тәрбиесі» атты еңбегінде ... деп ... ... ... ... ... мен ... кодекстер. жарғылар. қосымша
баптар арқылы қалыптасуымен қа-тар. халқымыздың касиетті ... ... ... ... ерекшеленіп түр. Жақсы әдет әдепке, әдеп
дәстүрге. дәстүр әдет-ғұ-рыпка, әдеи-ұрьш салт-санаға айналып, заңдылықпен
калыптасып, құқық-гык зан ... өмір ... ... ... ... мен ... ... ырым-тыйымдардан
көрінеді.
Құқықтык міндеттер, уәждер, парыз ұғымдары қазақ халқының әдет-ғұрпында
құқықтық өмір заңы болып сіңісіп ... Ол кез ... ... ... ... ... да ... Өйткені қалып-тасқан дәстүрлер мен
салттар дара тұлғаның қажепі түрде орындайтын ... ... ... жоқ, ... ... ... құқықтық сананы тәрбиелеудің ең түпкі,
бастау алар негіздеріне үңіліп, оның берік ... ... ... ... ... осы ізгілік бастаулары кейіннен орта, жоғары
мектептерде жүргізілетін пәндермен, қоғамдық зандармен айкындала түсе-тінін
меңзейді. Яғни, біз ... ... ... ... сот ... ... ... нормалары үлттық этнопедагогиканың Қайнар
бүлағында жатқандығын талдап. талғап ... ... ... сез ... ... реті келгенде аігга кететін ойымыздың
тобьіқтай түйіні мынаған ... ... ... ... ... ... қажетті күкықтық кәсіби әдептің төркіні ... ... ... жатыр. Бұл болашақ заңгердің құқықтық әліппесі деуге ... ... ... мойындайтын басы ашық нәрсе —еліміздің задгер
мамандарды даярлайтын ... оку ... заң ... ... ... тәрбиесі әлі күнге дейін жеке пәи ... ... ... ... ... ... ... азаматтарды
қүқыктык сана-сезімге бала кезден баулып, жүй-елі тәрбие беру үшін ... ... ... ашатың бүл пәннің шын мәнінде берсрі
мол, ... ... ... ... ... ... ... осал түстарды
бүтіндеуге қатысты айтылатын «бүлак көр-сең — ... аш» ... ... ... нақ ... жағда-ятгарға байланысты айтылса керек. Әйтсе
де бүл адлагы уақыттарда ғылыми ... ... ... ... ез ... ... ... ететін мәсе-ле.
Сотгағы сөйлеу әдебі сот әділдігімен тамыр ... ... ... ... ... ... біте қайнасудан туындаған айқын да ... ... ... ... этимологиялық мағынасында алғанда «ссп
әділдігі» деп нақты дәделдерге. өмірдегі ... ... ... ... нормасын қолдануды айтады. Сот әділдігі заңға дәлме-дәл сәй-кес
жүзеге асырылады. Сонымен «сот ... ... - - ... азамат-тық.
кылмыстық істерді шешу аркылы жүргізілетін мемлекет кызметінің ай-рыкша бір
саласы. Ол заңда көрсетілген әдістермен ... ... Сот ... ... ... ... мен ... қорғаута
байланысты азаматтық істерді қарау және шешу ... ... ... карау, сопалушының кінәлілігі туралы ... ... ... үшін ... ... заңда белгіленген жазалау шарала-рьш
белгілеумен, не кінәсіздерді актау жолымен жүзеге ... ... ... — сот ... қол жеткізетін заң түрі. Сот ... ... ... жолы ... сот ... ... Міне, осы сот
мәжілісітерінде судьяньщ, прокурордың, адвокаттың ... ... ... ... ... айкын көрініс тауып жатады.
Сот төрелігін жүзеге асырар сот қызметінде ... ... ... ... оны өз ... ... отырудың маңызы айрықша • болады. Сот
шешімдері мен үкімдері. айыптаушы мен қорғаушынын сөздері заң ... ... ... ... де үстелуі тиіс. Ол-ардың сөздеріне жан
бітіріп. бойына куат беріп, қан ... ... ... тауьш жатар
адамгершілік мүраттар — бейнелеп айтқанда, күлақ ... ... ... ... ... тең. Заң талаптары мен адамгерші-лік мұраттар бір
жердсн шығып, үндесе ... ... ... ғана сот кегінде әділдіктің
акшаңқан туы желбірейтініне сенім мол. Сот, прокуратура. ... ... ... ... заң және ... ... ... табады. Осыдан келіп сот ... ... ... ... ... бүгінгідей рухани кұндылықтардын
орнъга материалдык күндылықтар басқан, жан байлығы смсс, тән байлығы ... ... ... ... ... ... ... бір ғана сәттің
кызығы белең алған. ... ... ... мен тепкіні катты, өкімі
жүріп турған катал заман кесірінен туындап отыр. Бүл ... ... да ... зәру мәселелердің бірі. Міне, осы ... ... ... ... ... ... сот шешендігі этикасынң
негізін кұрайды.
Әдетте, соттағы тәрбиенің күре тамырын сот ... ... (ол ... ... заң ... ... монографиялар жеткілікті)1, сот
шешендігінін этикасы оның кенерлі саласы. Басқаша ... ол . ... ... желі ... жеке ... Ол судьяның, айыптаушы мен
қорғаушы ... ... ... қарастырады, Бір соз-бен
айтқанда, сот ... ...... ... ... ... ... нормаларының; адамгершілік принцип-терінің
іс жузінде жузеге асуы туралы ілім.
Шынтуайтында, сот ... ... ... ... ... салалык ғылыми әдебиеттерде, баспасөз беттерінде айтылып та,
жазылып та ... ... ... ... ... Оның ... мәселелерін. корінбей, ашылмай жатқан көркем қабаттарын қау-зау
сонғы уақытта енді-енді қолға алынып, айқын жолға қойылыи отыр. ... ... ... ... өз ... ... арттырып, сөз үс-тартудағы
сот шепіендігі этикасының алатын орнына әлі ... ... ... коңіл
бөлінбей келетінін жасырмаған ләзім.
Сотка қатысушылардың өзіндік козқарасын, беліглі бір пікірін білдіре-тін,
бірімен-бірін өзара түсіністіретін ... ... ...... көмкерілген соттағы кәсіби тіл болмак. Әсілінде, қылмыстық,
азаматтық. әкімшілік істер ... ... сот ... ... ... да әдептілік нормалары тұрғысынан кәсіптік сөйлеу мәдениетін
Меңгеріп сөйлей білулері керек. Ол үшін ... ... ... ...
басты талап. сотағы сөйлеу мәдениетінің биік шыңы саналатын сот ше-чкңдігі,
оның этикасы бүгінгі ... қала ... сот ... ... етіп ... ... иініндегі көтерер жүгі ауыр, мәні мен мазмүны терең, күрмеуі
қалын күрделі проблема.
Қандай да бір ... ... ... ... ... түп ... принциптер жатпаса, оның коғамга келтірер пайдасының
қақ суынын сарқыншағындай аз, ... ... бір ... ... ... Шешендік қағидаларын талап ететін ... ... ... пен айыптаушынын, қорғаушының кәсіби этикасы-ның мәселелері
озіне айрықша назар аударуды қажетсінетіні де сондықтан. ... ... ... мәні ... ... шын-шылдық секілді биік
адамгершілік мүраттармеи үстеледі. Ендеше соттың тө~ релік айту қызметінде
мұндай адамгершілік ... ... ... ... алдына қоятын көп
міндеперінің мазмұнды бөлігін жүзеге асыру болып табылады.
Қазақстан Республикасының қылмыстык процесуалдык заңы ... ... ... ... ... ыкпалы барын ескере отырып. төрелік
етуші судьяға сот ... ... ... ... ... тікелей
міндетгейді. Мұндай тәрбиелік мазмұн соттың қарауы мен тер-геуінде.
прокурор мен адвокат ... сот ... ... ... сот ... ... сөйлеуші тараптардың, түлғалардың үнемі жадынан
шығармай ұстауга ... бірі — өз ... туа ... ең әдемі
адами қасиеггерін өмірлік ... ... ... ... ... сөйлеу кезінде жекеленген түлғалар өздерінің табиғи болмысы, мінез-
күлқындағы туа дарыған ерекшеліктерін өз сөзіне коспай, ... ... тән игі төл ... (тілінің жатыктығы, сөйлеу ... ... т.б.) ... әр ... тұра ... Әдеп — сейлеу-дегі,
пікірсайыстағы, пікірталастағы мәдениет тірегі ... сот ... ... ... ...... деп ... Адамның тағ-дыры
шешілетін соттағы дау-дамай, таластарда даттап қарсы пікір айту да. ақтап
жаксы пікір айту да ... ... ... ... заңы ... сөйлеушілер барынша байсалдылық көрсетіп, көңіл күйін ор-нықты,
калытггы ұстауы қажет. Мүндай ...... ... ... ... ... ... ізгілік пен әділдік талаптарына сай ке-луініц
кепілі.
Сот процесінің тәрбиелік ... ... ... оның ашык ... жариялығымен өлшенеді. «Сот процесі — үгіт-насихат ... ең ... ... ... қай ... ... сот
процесіндегідей үгіт-насихатты онтайлы жүргізе алмайды» ... ... сөзі ... ... ... процесінің көпшілік кауым алдында ашык ... ... етуі ... ... ... гіікірді алдьш ала калыптастырады, Жас-алған
қылмыс пен кылмыскердің аморальдық болмысы ... ... ... ... ... ... дүйім жұртқа паш етіліп
отырылады. Қылмыскер лажсыз қоғамдық айыптаудын бар зілін, ауырлы-гьш жан-
тәнімен сезінуі тиіс. Демек. сот ... ... жағы деп ... ... жеке ... күнделікп күйбен тірлігш-де жеткілікті
мән бермеген, елеусіз деп ... ... ... қылықтарға басқаша
көзбен қарауына, оларды қайтадан сана елеп «ен ақылға салып өткізулеріне
түрткі болады. Ал сот ... ... ... ... орын ... да түсінікті.
Біздіңше, сот процесі ... ... ... меи ... ... ... ... екі бөлікке бөліп карастыруға болатындаи,
біріншісі — сот процесіне тікелей қатысушылар мен сот ... ... ... ... бағытталған сот тәлімінің тікелей әсері. Ехіншісі - жалпы
әлеуметке әсері. Жалпы әлеуметке бағытталған тәрбиелік әсері ... ... ... сот залында отырғандар мен, сайып келгенде. ... ... ... іс ... ... жеке адамдық, айкын позиция ұс-танатын
тұлғалар арқылы жүзеге асады. Сот тәлімінің жалиы әлеуметке ба-ғытталған
түрі сот ... ... ... ашык өтіп, Қоғамдык пікірдің қалыптасуына
тәуелді. Сондықтан сот процесі барысында қылмыстық іс бойынша ... ... оған ... ... өзінің жүріс-тұрыс мәдениетіне де аса
көңіл бөлгені абзал. Бұл факторлар соттын тәрбиелік ... сот ... ... ... негіз бсреді.
Судьялар, айыптаушылар мен қорғаушылар сотқа қатысушы аудиторияға,
қалаберді дүйім ... ... пен ... ... болатынын, сот залынан
шыққан сәтте көкейлеріне құқықтык заңның мызғымастығын, зан-ға деген сенім
мен құрметті үялатуға кеаіл боларлық ... ... да бір ... де
назардан шығармағандары жөн.
Жан-жақты, толыққанды атқарылып, әділдікке ... сот ... ... ... зор. Ол — ... ... ... кылмысының қоғам үшін түбірімен жат ексігін айғақтаиды. ... ... ... ... ... да, айыптаушы мен_қор-ғаушы да ез
сөйлеулерімен ... ... оны ... ... ... ... мен ... жасалынған келеңсіз іс-орекет жаиында-ғьі
қылмыскердің түлғасына моральдық-саяси баға бере ... ... ... жөн. Баға бере ... сөздері қылмыскерді «ақтап алу»
түрғысында емес, қайта қылмыскер келешекте мәнді, ... өмір ... ... ... ... ... ... Ескертерліп.
Қоргаушының соттағы сөйлеуі жалпыға бірдей адамгершілік жаиындағы алпылама
дәрістік сипат алмағаны дұрыс. Прокурор үшін ... ... ... ... жактарын атап өтуімен ғана шекте-луі де
жеткіліксіз. Қылмыскердін өзіне, ... да ... ... ... ... ... ... болған мән-жайларға да тоқ-талып ... ... ... сот ... ... ... ... негіздейтін тіл байлығы
ғана емес, ішкі үлкен мәдениёті калылтасқан рухани жан ... да ... ... тіл ... ... бүрмаламай, таза, ор-ынды,
орнықты, байыпты сөіілеуге ... ... сот ... ... ... ... ... тергеуі мен үкімінен, проку-рордың
және адвокаттың сөйлеулерінен желі тартып ... ... ... ... ... биік ... мұраттар заңмен
бекітілген қалмыстық сот ісі ережелерімен әспеггеледі. Тек сот кана ... ... ... ... ... ... ... қарай
жаза тағайындауы тиіс. Кінәсіздік презумпциясы түрғысынан істі ... ... ... «сотталушы» дегеннен гөрі «айыпта-лушы» дейтін
қаратпа сөздер пайдаланылса кұба құп. ... ... ... ... ... түлганы алаламай, оған әділ ба-ғасын ... ... ... ... ... толық мәндегі күкықтық және моральдық
жауапкершілік міндеттері жүктеледі. Төрелік айту тізгінін ұстаған ... ... ... ... ... ... ғана ... олардың қызметтік әдептілікті де сақтауьш қадағалау тапсырылады.
Судья болу ... ... де биік ... Осы ман-сапта діттеген жоғары
деңгейде көріну үшін төрелік етуші судья ен ... сот ... ... ... төрелігін жүзеге асыруда судьяның азаматтык, адамдык қасиеттері-мен
бірге арлы ... ... ... бар. Оның ... өз ... ... бере ... адамдар алдындағы моральдык
жауапкершілікпен, адам тағдырының кілті өз колында екенін ... ... ... мағынада белгілі бір ұлт өкілі екенін әрі сол ұлттың төл игі қас-
иеггерін айғактай алуымен өлшенеді. Бір сөзбен айтканда, ар-иман ... пен ... ұят ІІен ... ... пен ... - ... тән ... Әрбір судьянын ойлау қабілеті, сөй-леу
мәдениеті. казақ тілін білуі бүгінгі күн талабы. Оның нәтижесі ... істе ... ... ... ... ... үкім шы-ғарғанда
терең қанағаттанарлық сезімге бөленуінен ... ... өз ... болмай, іс-әрекетіне өзіне-өзі ... ... ... ... дәуірлерден қалган үлағат: «Бір елдің атасы болші, бар елдіц
данасы бо.г. Бір тонның жаеасы бо.іма, көп қолдың агасы бол. ... ақ ... ... қара деп ... ... кәміл бол, халқыңа әд-іл бол,
жауыңа қатал бол, ... адал бол» ... ... Төле ... сөзі ... судьяларға тікелей арнап қалдырып кеткен өсиет бата-
сындай.
Судьянын сөнлеу әдебі сот барысында мына ... ... ... Судьянъщ тәуелсіздігі. Сот істерін караған ... ... ... олардың накты бір істі әр түрлі сырттан ықпал егетін және әсерін тигі-
зетін жағдайларды болғызбай, езінін қүқыктык ... ішкі ... заң ... ... ... Судья ушін тараптардың заң мен сот апдында өзара теңдігі. ... ... ... ... ... және ... ... нәсілі мен ұлгына. жынысына. біліміне, тіліне. діни көзқарасына, се-
німіне, кәсібінің түрі мен сипатына, тұрғылықты жері мен ... да ... ... олардың зан мен сот ... ... ... мен өз ... айкындап отырады.
3. Сот процесініц жарыспалылыгы мен жариялыяыгы. ... ... ... ... материалдық-қүкыктық мүдделері сәйкес кел-мей, қарама-
карсы болса да өзара сөз жарыстырып, сайысуын ... ... ... сот ... ... ... ... жан-жақты ыкпал жасайтынын
қадағалау.
Қазақстан Республикасынын Конституциясы негізінде соггың үкімісіз және
заңға сәйкес ... ... де ... ... деп ... ... ... тартылуға тиісті емес. яғни кылмыстық жаза тек сот ... ғана ... ... ... ... 2002 жылғы 15-тамыздағы нормативтік
қаулысы бойынша: «Сот үкімі — қылмыстық іс жөніндегі ... ... ... ... ... аса маңьізды кесімі болып
табылады. Констіггуциялық кағидаларға сәйкес үкім Қазакстан Ресиубликасының
атынан шығарылады әрі занды және ... ... ... талаптары сақтала отырып, жиналған және тікелей сот отырысында толық,
жан-жақты және объективті тексеріліп, талданған, ... баға ... ... тұжырымдары дәлелденген үкім иегізді ... ... сот ... ... күрайтын адамгершілік мұрат-тары
сотталушыға да, сот процесіндегі басқа да қатысушыларға үлкен ... бар. Ең ... үкім ... ... сөзінің мазмүны накты
аііғақтарға күрылып, қылмыстың накты багасы берілумен ... ... ... ... ... ... ... прокурор-Дың сөйлеуі
міндегті түрде заң кодекстеріне негізделген, ... ... ... оның ... ... бері ... ... амал, тәсілдеріне сүйенген, адамгершілік мораль
талаптарымен сипатталған мазмұнды, артық-кемі жок ресми стильдегі өткір ... ... ... ... те, осындай бірінсіз бірі жок, бір-бірімен өзара
тығыз ... ... ... ішівде, бірінші кезекте, әрине, заң
түрады. ... заң — ... ... ... ... күре ... мен өлшемі. Нақтылай айтқавда, сот процесіндегі ең ... ... ... заң ... ... сактау түрінде корінеді.
Шындығында, прокурордын айыптауын көпшілік қауым қылмыскердін іс-әрекетіне
берілген әділетті баға ретінде кабылдайды. Айыптаушынын те-геурінді сөзінің
тәрбиелік ... ... ...... адамдық позициядан бір сүйем
де ... ... ... баспауына кепіл. Әсіресе, айтыс-тартыс. дау-дамай
алаңына айналатын сот процесінде адамгершілік талаптарды жете қадагаламаса
болмайтындай. Өйткені сот ... ... ... ... өтілетіндіктен,
«көкейдегі көрікті ойдың ауыздан шыққанда сиқы ... ... ... ... еш ... ... бір жақты
бағалау, сөз қолданысындағы ... ... ... ... ап-айқьш байқальш-ақ түрады. Сондықтан
прокурордың өн ...... ... жоғары болуы, завды
қүрметтеуі, заң бұзушылыққа тозбеу. принципшілдік, өз позициясын ... ... ... ... ... ... мүддесін ойлап, олардың
жетегінде кехпеу, өзіне сыни ... ... ... ... бойын, сөзін
үнемі қадғалап отыру, акиқат, шыв-дыққа көз жеткізу үшін әділдікке ұмтылу,
кылмыскер тараптарымен ешбір ымыраға келмеу, ... ... ... ... ... ... ... тимейтіндей шегін біле сөйлеу,
қарапайымдылылык т. 6. с. с. ізгі касиетгердін болғаны ... Бір ... ... сөй-леу әдебі — прокурор қызметінің барлық жақтарын
түгел камтып жатады.
Кез келген қылмыстық істі шешуде жан-жақты түрғыдан карау ...... ... ... ... бірі. Бүл толық күйінде ҚР қылмыстық іс
жүргізу ... ... ... көрініс тапқан: «1) Қылмыстык
проиестің міндеітері — қылмыстарды тез және ... ашү, ... ... әшкерелеу және кылмыстық жауапқа тарту, әділ сот талқылауы және
кылмыстык занды дүрыс ... ... ... 2) іс ... ... ... ... және азаматгы негізсіз ай-ыптау мен соттаудан,
олардың кұқықтары мен бостандықтарын заңсыз шек-теуден корғауды, кінәсіз
адам ... ... ... ... жағдай-да — оны дереу және ... ... ... ... ... пен қүкык тәртібін нығайтуға,
кылмыстын алдын алуға. қүқықты қүрметтеу ... ... ... Бүл маңызды ереженің ада-мгершілік негізгі ойып басқан
таңбаның ізіндей айқын да анык: еш кінәсі
жоқты айышау мсн соттау, ... ... ... әділетсіздік істе-рі
заиды бүзып қана қоймайды, моральдық ... да ... ... ... ... қолданған шаралардын айыптау- . дын
не қорғаудың пайдасына ... ... ... ... ... ... міндетті. Ол дәлелдемелерді бағалауда айып-Тау
айғақтарын әсірелеп үлғайтпай не салмагын бір ... ... ... гура ... ... ... ... түрде ке-дуі керек. Сотта
айыптауды негізсіз қолдау, айыптауды тек ... ... ... ... «мантіш арын» (честь мундира) қорғап. әділетсіздікке жол беріп алу
секілді прокурор кызметіндегі жат ... ... (ең ... өзі) ... ... жөн. Прокурордың сөйлеу әдебі барынша
сергектікті, оқталған мылтықтай әзірлікті қажет етеді.
Коргаушының сойлеу ... ... ... әдебі — сот шешендігі
этикасынын құрамды бөлігін қүрайды. Қазактың шешендік дауларында ... ... ... ... бір ... әділетсіздіктен қыл-
мысына қарай жаза тағайындамай келеңсіз деп танылған кей кұбылыстарды актау
мәніндегі ... ... ... ... ... ... молынан
үшырасады десек те бүгінгі күнге қажетті, қазіргі замана талабына сай
жарасар осы ... ... ... енді-енді жүргізіліп. бұл ба-ғытта
алғашқы қадамдар енді-енді ғана жасалуда. Өйткені Кеңес ... ... биік ... әлі де қалыптасып үлгермегендігінің жан-ды айғағы
секілді адвокат түлғасы сол кездерде ... ... ... тұл- ' ... ... қойған жоқты, сот процестерінде адвокат екінші дәре-желі
кызметкердей бағаланған болатын. ... ол ... істі ... рухы ... ... ... ... шешетінді1.
Адвокаттардың өз кәсіби еңбегі түрғысынан сөйлей білудін негізгі өзе-гінде
адамгершілік принциіггер, ... ... ... ... ... ... ... азаматтар мен үйымдардың заңды мүд-делерін
қорғауға. сот әділдігін жүзеге асыруға, адамдардьщ ... мен ... ... рухында өрісін табады.
Огкен ғасырлардағы Ресейдін адвокатгык тарихында шеберліктің ... ... көп ... қас ... ... ... өрі-ліп шыққан
кестедей сөзі бойды балқытып, тыңдармандарды ... ... ... ... ... Ф. Н. ... кезінде қүны елу тиын қаңылтыр ... ... ... «Өз тірлігінің мыцжыл-дан астам пшрихында Россия
нені көрмеді, не қиындықты басынан өткер-мегіі?.. Сол ... ... ... ... Россия. Ал енді... міне, "ір кемпір елу тиындық шәйнек
урлап отыр. Әрине, Россия бул сумдықты
көтере алмайды. ... ... ... сөзінен кейін соттың кемпірді
ақтап жіберуі үлкен адамгершілік қасиетнен ... ... Кім ... ... ... ... Адвокат кәсібінің негізгі өзегі — кәсіби ... ... ... ... ... адвокаттық қызмет
туралы Қазақстан Рес-публикасынын заңының 16 бабы толықтай ... ... ... ... Онда ... заң ... ... мына-дай кәсііггік ережелерді сақтауға тиіс делінген:
1) көп күш-жігер не уақыт жұмсауды талап ететін қажеіті әрекеттер жа-саудан
жасқанбай ыждағаттық пен құлшыныс ... заң ... ... ... ... мен ... адамдарға ка-тысты
өзін әдепті ұстау;
3) өз кәсіби мінез-құлкын көмек сұрап өтініш жасаған адамның ... ... ... сәйкес калыптастыра және тежей отырып, істі негізсіз
сезбұйдаға салуға, заң ... ... ... әдістеріне, алдауға жол
бермеу;
4) көмек сұрап өтініш жасаған адамның ... адал болу және ... ... кандай да болмасын әрекет жасамау.
Бүлай қорғаушының кәсіби мінез-құлық нормаларьш ... ... ... бүл ... қай саладағы болмасын кәсіби түл-
ғаларға қатысы барлығынан деп түсінген абзал. Евдеше ... ... ... ... ... ізін ... келе ... жас мамандарға үлгі болар-
лық тәлімдік-тәрбиелік мәинің аса ыкпалды болатынын түсінулері тиіс.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай ... ... сот ... ... ... ... мен ... рухани тұрғыда дамытудың. байытудың көзі
ретінде, адаміершілік қасиеттерді қалыптастыруға, ізгілікке. кайрым-дылықка
үндеудің, тәрбиелеудің кұралы ретінде ... ... ... ... ете ... айту — ... ... игі дәстүр, Қай кезде де төрелік айтудың алтын қазығы -- ...... ... — адамгершілік болмақ. Осындай орайда,
кылмыскерлердің жүректеріне Ішан ұялатьш, түзу ... ... ... ... ... кемеңгірлікпен ұктыра білген кешегі би-шешенде-ріміздің
билік кұру, кесім шығару енері кейінгі ... үшін ... ... Олар
туралы мүндай әңгімелердін азаматтъщ, адамның гағдырын ... ... ... бүгінгі прокурорларға үйретер сабағы да, тағлымы да мол.
Сондықтан ... ... ... ... Төле би ... көнеден жеткен бір
аңыздан үзінді келтіруіміздің де ... ... Төле би ... ... барып, аткосшысы екеуі ғана қайта-ды.
- Қайсы жолмен жүрсек екен? Бір жол бар ел ... ... Бір жол лар ... ... Ол төте жол. ... ... ... ел жағалап он күн жүргенше.
шелмен кетсек ауылға төрт-бес күнде барамыз. Осының кайсымен жүреміз? --
дейді жанындағы ... О, ... ... ашпай тамақ тәтті болмайды. Жолаушы жүрмей ер . қздірі
болмайды. Қиыншылык көріп, қарның ашпай ас қадірін ... Ел ... ... ғой. Салт аттылымыз, сабау қамшылымыз. Төтелеп тартып, шелмен
жүріп көрелік. Азар болса, үш-төрт күн далаға немесе ... ... ... ... ... ... ... әу-лиеміз бе, біз де
кврелік сол ... ... төте ... шөлмен тартты. Елден шығып, екі конып, үш қонып келе жатты. Бүлар
келе жаткан шөлді қырық ... ... ... кезі еді. Олар кезіккенді
тонап, елден мал үрлап, ешкімге ... ... ... ... күні Төле би аткосшысы екеуі қырық карақшыға тап болды. Бас ... ... де ... бермей, қолға түсірді. Аксақалды карттың Тө-ле би
екенін олар білген жоқ. Атын ... ... ... ... ... шөлге
гастайтын болды.
Төкең өзінін кім екенін айтпады.
- Әй, батырлар, сендер бәрің де батырсындар, Сендерге мал ... пе, ... пе? Жан ... ... бір шал мен бір жігітті өлтіріндер де ат-то-нын
алывдар. Ал еиді мал ... ... ... мен ... бір қора мал ... ... карақшының бастығы:
- Бізге. әрине, мал керек. Біз осы шөлде не үшін ... Мал үшін ... ... ... малды қайтін бересің? — деді.
- Менін малым көп, мен бір бай ... Жүз ... бар, жүз ... ... бар. ... ... ... Маған жанымнан мал артық па? Өлсем
артымда қалмай ма? Ауылға барып, мал ... ... ... ... ебін өзім ... ... сыйса тыңда. Мен ауылы-ма хат жазайын.
Хатты ... ... ... ... құда түсіп, біреудің Қьізьщ әпермек
болдым. Соған 40 күнан атан, 20 бура, 8 ақбас атанымды осы ... ... ... және оң босағамда тығулы жатқан затынымды, сол ... ... де қоса ... ... оріаларынан екі жігітті шығарып, олардың киімін кигізіп,
аттарына ... ... ... ... ... Екеуі салып үрып Төле
°идің аулына жетеді. Хатты табыс етеді. Екі жігітті «біз ... ... ... ... деп. бір ... үйге түсіреді. Ауыл адамдары
^этты олай оқып, былай оқып ... ... ... десе ... өз қо- ... жазыпты, киімін кигізіп. атын міт^ізіп жіберіп отыр, Сенейін десе, ч
«40 кұнан атан, 20 бура. 8 ақбас атан, оң босағамдағы ... сол. ... ... ... ... деп бәрі дал болып, отырганда келіні Данагүл келіп
атасьшың хатын оқидьД
- Сіздер атамның бұл хатына түсінбей отырсындар. Мен ... ол кісі ... ... түеіп калған болуы керек. «40 кұнан атан» де-гені— 20
палуан. « 8 ... ... ... — 8 ... кісіні балам менен ке-лінім
ертіп келсін дегені ғой.
«Алтын дегені» — баласы, «күміс дегені» — келіні мен ... Қой, ... ... қүткарып алайық.
Данагүлдің тапқыр даналығына ауыл адамдары риза больга, ... ... ... ... малды екі қарақшыға айдатып, Төле ... мен ... ... ... ... Олар үзай ... соң артынан 40
жігіт, 20 палуан, 8 аксақал көрінбестен еріп отырады. Жақындай бергенде
Данагүл екі каракшыға:
- ... озып ... ... ... ... біз малды жая жүріп кешке қарай
жетерміз, — дейді. Екі қарақшы шабуылдап барып, «Мал келе жатыр» ... ... «мол ... ... ... деп атгарын қоя ... жата ... Ел ... олар ... кіріскенде. 40 жігіт, 20
палуан сау етіп, ... ... ... ... ... ... ... Төле би пенде болған қарақшыларға:
- «Өмір — біреу, кезек — екеу» деген осы. жігіттер! Кеше ... ... ... ... қолға түстіңдер. Дүние кезек деген осы. Сендер
шөліркеп жаткан ... ... Елді зар ... ... ... ... тартып аласындар. Адал еңбек етнейсіндер.Шөл
далада кащырьш, қатын жок. бала жоқ, иг қорлыкпен күн ... ... ... да ... Істегендерің үрлық. ал үрлық түбі —
қорлык,. Қойға шапқан ... үрып алар ... де бір — ... да бір. ... ... не ... де ... әттең! Амал қанша, сендерге өлім сыйлағанша, емір сыйлағым кеп тұр.
Мен Төле ... ... ... ... алсаадар, тәубаға келіндер.
Қаракшылыкты қойывдар! Адал еңбек етуді ойландар. Бала-шағаға қарап. ... ... ... ... өсіріндер! үйлі-жайлы болып, мал жинап, егіс
егіп, күн ... ... мен ... ... ... ... мал беремін. Егер менің айтканыма көнбесевдер, өз обалдарьщ
өздеріңе! Кәне, не ... Өлім ... пе, өмір ... ... би ... дегенде, карақшылардың бастығы қара шойтпақ бүжыр бет ... ... ... келіп басын иеді:
- Айналайын, би-аға. сіздің бүл сөзіңізді түсіндік: біз ... Рас ... ... ... ... ... жоқ. Тек қана ... қарғысына қал-дық.
Осы қырык жігіт туғаннан қарақшы боп туған жокпыз. Біріміз ... ... ... ... салдарынан жиналып, ұры-қары боп кетіп едік.
Сөйтіп ... ... ... аш ... ... кезіп, ұрлық-зорлықпен
күнімізді еткізіп жүрдік. Евді, міне, сіздей қамкор, әділ кісіге кездесіп
тұрмыз. Сіз ые ... ... ... ... ... кездік қол-ынызда,
бар шынымыз, сізден ... осы, ... ... осы ... өзге ... шу ... биге ... өтініш-алғыстарын
жаудырады.
Төле би сөйтіп өзін^тұткындаған кырык қарақшыны тәубаға келтіріп, ел-іне
ертіп барады. ... кой ... ... түйе ... Бірі егіс ... ... кетеді. Үстагершілік, етікшілік, зергерлік колынан
келетіндеріне дүкен тұрғызып, жағдай ... Бәрі де адал ... Төле ... ... атанып кетіпті» .
Жеке мүддеге ғана иек арткан, жол торып, кезіккенін тонап, адал ... ... ... бір топ бұзықты кемеңгер Төле би бабамыз өзінің өмір
тәжірибесі, жеке басыиьщ ІІгі касиеттері ... түзү ... ... ... ізгілік ... ... ... шешендік сөйлеу шеберлігін шыңдату
Сот шешендігі — сотта сойлей алу шеберлігі сонау антикалық ... ... келе ... асыл ... бірі. Прокурор мен адвокаттың сөздері
бір-біріне қарама-қарсы сөз лсарыстыру, ... ... ... ... ... ... сілкісін, батырлардың жекпе-жегін
елестетерлік сот мәжілісін қып-қызыл майдан аланына айнал-дыра алатындай
қуаты күшті келеді. Қылмыстық, ... ... не ... іс ... ... ... ... тексеріи, жан-жақты ашып көрсетуге
күрылған олардьщ сездерінің дені соттын шығарар шешімі мен ... ... ... ... Кей кездері қылмыстьщ сот ісіне қатьтсушы тұлғалар іс
бойынша дүрыс шешім шығаруға маңызы бар ... ... ... мен ... ... оған анық көзін жеткізе түра, ойын қажетінше жатык ... ... ... ... ... мәнді етіп көпшілік алдында көлденең тарту ... іс ... ... ... ... қана коймай, ... ғана ... ... ... ... этика мен
логиканы жетік білетін жоғары білікті мәдениетті адам болулары керек."
Соттағы айі ылар ... ... ... ... үшін тәрбиелік Мәні
бар конституциялык принциптерді сақтауда үлкен орын алады. Проку-Рор ... ... ... талдау үстінде сөйлеу сапасына әсер
Қазактын би-шешендері ететін мына жайттарды анықтадық: шешеннің ... ... ... ғы, ... эрудициясы мен кәсіби шеберлігі; алқалы топ
алдында ұтымды ... алу ... ... ... ала ... ... ... алдындағы сөздің баскалармен байланыс орнату
(коммуникатив-тік), тыңдаушының назарын аудару (апеллятивтік). ... ... ... ... ... (эмотивті), т. б. тәрізді
функциялары бар»1. Ендеше, казіргі сот ... ... ... тиек ... ...... сот процесінде болсын немесе көпшілік алдында
болсын сөйленер сөздің түрлі-түрлі ерекшеліктері, сөз ... ... ... ... саяды. Сөйлеу мәтіні бойынша жұмысты немесе
сөйлеуге дайындык процесін риторика ғылымында бірнеше ... ... ... ... ... — бу.І, ең ... ... пен оның мақсатын анықтап алу,
ек-інші кезенге — ... ... ... ... ... ... ... алдын ала аңдап алу жагпады, үшінші — ... үшін ... сөз ... жоспар қуру және дойектемемк, .
теорияшқ материалдармен қарулану кезеңі, төртінші — мәтіннің толық ... ... ...... ... оқу, ... оқу жатты-гуларымен
жумыс, алтынты — екі үдай, аньщталшльщ сурақтар жүйесін алдын ала білуге
умтылып, оларга ... ... ... ... қою, ...
бәсекелік пікір-таласын үйьшдастыра алу, сөйлеи болганнан соц, мэтінге
толыққанды пшлдау жасау ... ... Сөз ... ... ... жататын бүл кезендердің ... ... ... көзделер мақсаттарды айқындап кө-
релік.
Сөз сөйлеуге дайындық кезеңдері.
1) Сөйлеу тақырыбы. Сот процесінде такырып жасалған кылмыс матери-алдары,
ҚР ҚК, ... ... ӘҚБТ ... ... айқындалады. Мұны жогарыда сөз
етгік. Ал көпшілік алдында сөйленер сөздің мәтінін ... ... ... ой кай ... ... күрылатынымен тікелеіі байланысты.
Дәлірек айтқанда, ... ... күн ... ... ... ... ... қаралатын ҚК-нің бабы, бөлім-тармакта ры
бойынша) ортадан ойът алып тавдау ... ... Оны ... ... ... ... ... талап — тақырып сотқа ка тысушы
тараптар, яғни тындарман қауым жсте ... ... ... рына ... ... болумен бірге, кептін ыкылас, ынтг-
зейінін өзіне лезде аударып, елітіп алып кететіндей ерекшеленуі тиіс. Яғн ;
сөйленер ... ... ... ... ... мазмүнын тере •
түсініп аігу керек.
Әдетте сөйлеу тақырыбы алдында ... ... бір ... ... ... ... ... гүрткі салу, руахни байытып, тан-
түсінігін кеңейту, тереңдету сипатты ... ... ... ... ... ... осы. Кейде жіңішке сүрлеу жол-дьі ... да ... ... ... сот ... ... бір ... іс-
әрекетін заң аясында ақтап шыеу, т. б. с. с.
Сөйлеу тақырыбынын кетерер жүгі, мақсатына сәйкес сөйленер сөздің көлемі ... ... ... ... лак ... носерлете төгіп, тоқ
етерін бір-ақ айтып салатын митингілік қысқаша қайырып. ... отты ... да, ... ... ... кеңінен жазып, емін-еркін көсіле
сөйлеу бар.
2) Тыңдармандар қурамын аңдау — соіп процесіндегі сөз ... ... ... ... да, қорғаушы да сот процесіне қатысушы
түлғалармен, тывдарман көпшілікпен, ал ... ... ... ... ... әлеуметтік күрамын алды-мен біліп
алудың еш артықтығы жок. Осыны ойлағавда Н. К, Крупскаяның ... ... В. И. ... ... ... мына сөзі еске тү-седі: «Буқара
алдында сөз сөйлегенде ол әрдаиым тыңдаушыеа бейімделе-Іпін. ... ол ... ... ... дәл нені ... ... ол-арга ненің
тусініксіз екенін, ... ... ... ... ... ... еске ала отыратын. Тыцдаушышрдыц көціл қою дә-режесі,
берілген сурақтар, ескертпелер, сөилеген сөздер бойынша әрдайы.м ... ... ... ... ... ... ор-ындап. көмескі
мәселелер жайында жауап беріп, ... ... ... ... ... ... — сөйлеушінің тывдармандар туралы алдын ала жан-жакты мағлұматтар
жинап, хабардар ... ... ... ... жас ... ... денгейін, білім саласын, бір-теетілігін, әртектілігін, сөз
болатын мәселеге олардың ... ... ... ... ... Бір ... бұл ... «салмағы білінбейтін бір
мысқалдай» елеуге тұрмайтындай болса да, сөйленер сөздің сәтгі, мәнді ... ... ... ... кажетті арітар. Ұсақ-түйек нәрсе жок.
Тіпті сөз ... ... ... де, онда ... бар ... ... кімнен кейін шығьгп Сөйлейтінін, әлгінде ғана сөз болған мәселеге
көппііліктің ықылас-зейіні Қаңдайлығын қадакалап отырмай ... ... ... ... тыс ... тиіс ... Жоспар куру. Дәлелдемелік. дәйектемелік, ... ... ... мен ... ... ... жазу ... да жоспарсыз жазылмаіпыны кәдік. Кейде алдын ала күні ... ... ... ... ... ... ... қалпынаы мүлдем танымастай озгеріп кетуі де обден ыктимал. ... ... ... ... акиқатка кө-зін жеткізу ... ... ... мойындату мақсатындағы сот процесі барысында ... ... ... ... дәлелдемелік дерек-айғақтар келтіруді қажет етсе.
ал мерейтойда. дастарқан ... ... ... ... мүлдем басқаша.
онда змоциялык көңіл-күй реңктерін біл-діретін сөздер басым келеді, той
иесініц жеке басына, ... ... ... ... кана мысал ретінде
пайдаланылады. «Фактілер — гыдымның не-гізгі өзегі» деп әйгілі И. П. ... ... ... мен ... өз ... ... ғана сөз ... әсерлі, сом алтындай салмақты шығары хақ.
Дәйектемелік, теориялык ... ... ... негізге алына-тыны —
дәлел-айғактардын шынайылығы, өмірдіц кайнап жатқан ... ... таяқ ... ... да ... ... ... те ол-ардын көп
болғаныныц зиянды жағы жоқ емес, өйткені ... ... ... ой ... ... тыңдаушыньщ көкейіне жетпей
калатыны болады. Әйтілі орыс шешені В. О. Ключевекий Ресейдегі Елизаветаның
патшалық ... ... өз ... бері енде: «Патшайым-ның жеке ... 1500 киер ... екі ... толы ... ... ... еді» — ... белгілі сот шешенінің Елизавета патшайымға деген өз
көзкарасы тайға таңба ... ... ... тұр. ... ... келтіретін айғақтар айтушынын ойын нақты-лай бекіте түсуге тиіс.
Әдетге мүндай долелдемелер өмірден оқып-түйген-нен, ... ... ... ... ... ... ... алынады. Әйтсе де
көбіне энциклопедиялық ... ... ... ... ... мен ... да ... белгілі.
Мүндай жазба нүсқалармен жұмыс істей білудің бірнеше ... бар. ... ... ... ... іс томдарына, газет-журнал. ғылыми
еңбектерге алдымен үстірт қана көз ... ... жөн. ... оку барысында
бүрынғы тәжірибе, оқып-білгенін, жадында каіпа жаңғырып, есі-не кей ... ... ... ... тақырыпқа үзінді ... ... ... ... жолына үңіле оқу бар, ушіншісі-не
еңбектерден щпалалар келтіру үшін үнемі конспектілеп ... ... ... жазылып алынған үзінділер не ... не ... ... ... ең ... цитаталар шешеннің айтатын ойын жинақтап. басқаша
түрде қайталап ... Бір ... ... рет ... ... қайта
лзнылса, тыңдаушыньщ ойында мыктап орын тебетініне сенім мол. Сондай-ак
циталар бірізділіктен, жалықтырудан ... ... ... бұр-мзлау
шешенге абырой әпермесі анық, сондьщтан жолма-жол үзінді келтір-генде °ны
бұрмалауға өз сөзіңмен өзгертуге әсте де болмайды. ... ... ... колданудан көрінбейді. оларды орынды-орынсыз, кел-сін-келмесін ... ... ... әрсіз етеді, әсерлілігін кемітеді, ажарын тайдырады".
Әсілівде макала, қьілмыстық іс материалдарын, ғылыми ... ... ... оку ... пайда болған ойларды ізін суытпай жеке
кағазға бөлек-бөлек жазып отыруды әдетке айналдырған дұрыс. Иінді ... ... ... мұндай үзіктерді арнаулы бір дәптерге әр бетіне
бір ғана үзіндіден түсіріп, жоғарғы жағына тақырыпты, соңында қай ... ... ... ләзім. Осындай ... ... ... түрде жинап, бір ізге түсіріп, жүрген абзал. Бір ... ... ... мол ... ...... ... қалған жағдайда қосымша деректер пайдала-нылады.
4. Сөз мәтінінің толық нусқасын жазт қажеттігі. Сөйленер сөз мә ... жазу ... пе ... мәселе туындауы да мүмкін. Кейбір шешен-дер
мәтінді толық жазғанды үзілді-кесілді ... Сот ... ірі ... С. ... ... «Сот ... ... атты кітабында былай
дейді: «Жазган дурыс Іш, ... па ... ... ... ... ... цайталамай-щ қоялық. Бір аныгы тең-тең бума каеазды ... ... қиын істе ... ... сөз айта ... ... қала.шіен дайындалган дурыс. Сөйлегенде оны жатқа айтасыц ба, оны
өзің білесің». Автор мәтін ... ... ... деп талап етсе де, қысқаша
түрде егжей-тегжейлі логикалық жүйелікті сақтай отыра, ... ... ... ... де уәжді айтады. Анығында, мә-тінді толық жазбай,
конспектілемей, жүйелі жоспар ... ... шын ... ... ... ... ғана талайына біткен өнер. Мә-^елен, кеп алдына жиі-
жиі шьпып. сөйлеуге тура ... А. В. ... ... ... майда жазумен қойьш дәптеріне қажетті ой өзе-Пн түртіп алып. ... ... ... ... дағдыланып үйрен-ген. Бұлай сөйлеу ... ... мен ... ... Әділіне жүгінсек,
мәтіннің толық жазылмауы кейде тәжірибелі ... ... ... ... ... сапасын төмендетіп ^атынын кездестіріп
калып жүрміз.
5. Сөйлеп жаттығу кезеңі. Сөйленер сөздің ... ... ... ... ... ... ... шыққаннан кейін, оның канша уақыт алатынын
'Лу қажеттілігін сөйлеу нормасына сәйкес (бір бет скі минутта окылады)
мәтінді алдын ала окып піыққан абзал. ... екі түрі бар ... ... оку) және ішкі ... ... оку). Жазба жүмысты көз жүгіртіп
іштен оқумен дауыстап, нақышына келтіріп ... ... ... ықпалы мен әсері бірдей болмайды. Дауыстап мәне-рімен оқығанда
жазылғанның мазмұны мен ... ... ... қажетті дауыс
кідірісі мен интонациясы, тиісті ырғак. дауыс күші мен ... ... мен ... ... ... ... ... сәтіне карай
иінді жерде шешеннің қимыл-қозғалысы, ым-ишарасы. яғни өзін-өзі үстауы да
сөзді нақтылата, шынайылата түседі. Шешеннің ... оқуы ... ... оның ... ырғағымен тікелей байла-нысты. ... ... сан ... ... адам ... ... ... тікелей
көрінісі. Кейде сөзбен жеткізе алмаған ойды дауыстың сан түрлі ... ... ... ... ... тұрады. Керісінше, мазмұнды көркем
жазылған мәтін тиісті дауыс ырғағымен аіі-тылмаса, немесе оқылмаса, өзінін
кұнын ... ... ... мысқа айна-лады. Мазмұнға лайыкты дауыс
ырғағымен окыганда мәтінге жан ... ... ... ... ... ... ... де әсерлі қүлаққа жа-ғымды. көңілге конымды болуы — оның
өз мәнерімен оқылуына, ... ... ... ... ...... ... сөзге, фразаға дейін
кажет болып ... ... сөз ... ... ... ... түсіндіруде дауыс ырғағының ыкпалы күшті, оның мағынасына қа-рай
сөйлеу сазының сан түрлі ... ... — ішкі ... ... ... ... ... мағыналы пікірлер дүрыс ... ... оньщ ... аз болады. Ол үшін шепіеннің дауысы ашық,
дикциясы анык, оның әр сөзді өз ... ... ... ... ... ... ... керек, Демек, шешен айтатын ойының мазмұнын, оның идеясын
толык ... қана ... оны ... жан дүниесімен, се-зімімен қуантып
та, қинальш та, ... те. ... та ... ... алуы қажет.
Осыған байланысты әрбір сөйлемнің өз интонациясы ... ... ... қүрылысымен тыгыз бай-ланысты. Интонапия
сөйлемді сан түрлі типтерге ... ... ... өз ... ... жазу тілі грамматикалық жақтан жетілсе де инто-нациясының сан түрлі
қызметін аткара ... ... ... «иә» ... ... 50 ... тәсімкн.
«жоқ>> сөзін 500 турлі тәсі.тліен беруге болады, ... ... ... ... ... ... негізін зерттеген В. Н. Всеволоский-Гернгри орыс
тілінде интонацияның он алты түрі бар деп ... ... ... шақыру, мақулдау, гпусіндіру. буйыру, салыстыру, т.б. Сол сияқты
профессор В. А. Артемов «байқа» деген бір ... ... ... 22 ... ... болатынын экспе-римеш' аркылы дәлелдеп берген. Мьгсалы.
осы сөз — ... ... ... шақыруды, кыюкылуды. хабарлауды,
үгіттеуді, бұйыруды, түсінді-руді, корытуды, сұрауды ... ... ... ... ... ... ... интонациянын мүмкінішілігі көл-көсір,
өйткені интонация адамның жан ... ... ... ... А. П. ... та ... мәнеріне қатты көңіл ... »әр ... ... мын маеынасы бар» деп көрсетеді.
Қорғаушылардын қолдануындағы әттең, қысқасы, рас ... ... ... онын ... ... шешен каратпа сөздер мен модель сөздерден кейін пауза л

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көп пропозициялы дискурс401 бет
Алқа билердің сотқа қатысуы26 бет
Алқа билердің қатысумен сот процесін дамытудың негізгі кезендері және жалпы сипаттамасы72 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
1)Тәжірибелік психология пәні.2)Психологтың мектеп алды тобындағы балалармен жүргізілетін жұмысының мазмұны8 бет
Ірімшік өндірісіндегі жабдықтар8 бет
Адвокат - қорғаушының алдын ала тергеуге қатысуы5 бет
Адвокаттар алқасы мүшелерінің құқықтық мәртебесі78 бет
Адвокаттар көрсететiн заң көмегiнiң түрлерi42 бет
Адвокаттар мен өзге де адамдардың азаматтарды қорғау және оларға заңгерлік көмек көрсету жөніндегі занды қызметіне кедергі жасау20 бет
Көп пропозициялы дискурс401 бет
Алқа билердің сотқа қатысуы26 бет
Алқа билердің қатысумен сот процесін дамытудың негізгі кезендері және жалпы сипаттамасы72 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
1)Тәжірибелік психология пәні.2)Психологтың мектеп алды тобындағы балалармен жүргізілетін жұмысының мазмұны8 бет
Ірімшік өндірісіндегі жабдықтар8 бет
Адвокат - қорғаушының алдын ала тергеуге қатысуы5 бет
Адвокаттар алқасы мүшелерінің құқықтық мәртебесі78 бет
Адвокаттар көрсететiн заң көмегiнiң түрлерi42 бет
Адвокаттар мен өзге де адамдардың азаматтарды қорғау және оларға заңгерлік көмек көрсету жөніндегі занды қызметіне кедергі жасау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь