Қазіргі айтыс тілінің ерекшелігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

1 ҚАЗІРГІ АЙТЫС ТІЛІНІҢ ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИ СИПАТЫ МЕН ЛЕКСИКА.СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ

1.1 Қазіргі айтыс тілінің ұлттық мәдени сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Қазіргі айтыс тіліндегі синонимдердің қолданылуы ... ... ... ... ... ... ...19
1.3 Қазіргі айтыс тіліндегі мақал.мәтелдер мен фразеологизмдердің қолданылу ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

2 ҚАЗІРГІ АЙТЫС ТІЛІНІҢ КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІГІ

2.1 Қазіргі айтыс тіліндегі метафоралық қолданыстар ... ... ... ... ... ... ... .30
2.2 Қазіргі айтыс тіліндегі теңеулердің қолданысы ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
2.3 Қазіргі айтыс тіліндегі эпитеттердің қолданыс ерекшелігі ... ... ... ... .38

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... 44
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Айтыс – қазақтың ауыз әдебиетінің үлкен бір саласы, тарих керуенімен бізге жеткен тапқырлық пен шешендікке, терең ой мен өткір сынға, әншілік пен әуенге, ең бастысы ұлттық мүдде мен ұлттық идеяға құрылған сахналық сұлу өнері. «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген ұлттық моральдік кодекстің алтын діңгегіне сүйенетін айтыс, қай заманда болса да, қоғамдық-әлеуметтік өмірдің қай-қай саласындағы қалтарыстар мен бұлтарыстарды, қоғамның көлеңкелі тұстарын өткір де өзекті ой-пікірімен, көркем де бейнелі, поэтикалық кестелі тілімен өрнектеген ұлттық рухани құндылықтың бірегейі.
Айтыс қазақ халқының маңдайына біткен біртуар бағы, төл өнері сөз өнерінің озық үлгісі, синкретті жанр. Синкретті болуы – оның аттаныс нүктесі эпостық шығармалармен төркіндес, тамырлас болып, ертедегі тұрмыс-салт өлеңдерінен бастау алып, әуен, мәтін, мақам, қимыл бірге жүретін философиялық, психологиялық, прагматикалық қасиеттерді бойына жинақтаған әмбебап кешенді құрылымдығында, әлеуметттік мәселелерді замана шындығына сай жырлайтын поэтикалық туынды.
Тәуелсіздікке қолымыз жетіп, ұлттық арман-аңсарымыздың (идеологиямыздың) беделі мен болашағын дамытуға тарихи мүмкіндік туған бүгінгі тұста, төл өнеріміз айтыс та қайта жанданып, заманауи жаһандану көшіне өз үлесін қосып жаңа сатыға көтерілу үстінде. Қазіргі айтыс өнерінің идеялық-мазмұнымен қатар, тілдік ресурстарын өлең құрылымының мағыналық-стильдік реңктері мен көркем поэтикалық образдар тұрғысынан, тілдік қатысым мен прагма-психологиялық тұрғыдан жүйелі де ұтымды зерттеуге мүмкіндік туып отыр. Осыған орай, ұлттық феномендік төл өнерімізді сан-салалы ғылым салаларымен сабақтастыра отырып кешенді зерттеу - бүгінгі күннің талабы.
Зерттеу жұмысында қазіргі қазақ айтысының тілдік ерекшеліктеріне толығырақ тоқталды.Қазіргі айтыс тілінің этномәдени сипаты мен лексика-семантикалық ерекшелігі кеңінен талқыланды.Қазіргі айтыс тілінің көркемдік ерекшеліктері оның ішінде метафоралық қолданыстар,теңеулер,эпитеттердің қолданыс ерекшеліктеріне сипаттама берілді.Бұл зерттеу жұмысында айтыскерлер тілін талдай отырып,мысалдар келтірілді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Көркем шығарма тілін лексика-грамматикалық, стилистикалық, коммуникативтік-прагматикалық, лингвомәдени ерекшеліктері тұрғысынан зерделеп, сөздің поэтикалық табиғатындағы жұмсалу орнына, тіркесімділік қабілетіне, тарихи мәніне, жасалу жолына, айтылу жүйесіне, нормалану үрдісіне, әдеби тіл мен көркем шығарма тілінің ара қатынасына назар аудару қазақ тіл білімінің бүгіндегі өзекті мәселерінің бірі болмақ.
Халық ауыз әдебиетінің сан ғасырлық тарихының айнасы іспетті асыл қазыналарының бірі болып саналатын айтыс өнерінің қазіргі тілдік ерекшеліктерін қазақ тіл білімінде жеке тақырып ретінде лингвомәдени, лингвопоэтикалық, лингвоэкологиялық, , лексика-семантикалық сипатта алғаш рет зерттеу нысанына айналдыру осы жұмыстың басты өзектілігін танытады.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазіргі қазақ айтыс тілінің лингвомәдени, лексика-семантикалық сипаты,тілдік ерекшелігі қарастырылады.
Зерттеу пәні. Қазіргі қазақ айтысының тілдік ерекшеліктері.
1.Қайдаров Ә. Этнолингвистика // Білім және еңбек. – 1985. – №101 –
22 б.
2. Маслова В.Л. Введение в лингвокультурология. – М ., 1997. – С. 228
3. В.фон Гумбольдт. Язык и философия культуры. – М ., 1985. – С. 946
4. Манкеева Ж.А. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері. – Алматы, 2008. – 353 б.
5. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы , 1991 – 240 б.
6. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы : Санат, 1996 – 365б
7. Асылбекова Ж. Қазіргі айтыс ақындарының тілдік ерекшеліктері//филол.ғыл.докт.дисс. – Алматы, 2010 – 125 б.
8. Қазіргі айтыс. – Алматы : Күлтегін, 2004 – 309 б.
9. Сыздық. Р. Айтыс: бүгіні мен болашағы. Қазақ әдебиеті. № 32, 14.08.1998
10. Асылбекова Ж. Қазіргі айтыс тіліндегі синонимдердің қолданылуы,мағынасы// ҚазҰУ Хабаршысы.Филология сериясы. – Алматы, 2002, - №18(52) – 117 – 120 бб.
11. Пермяков Г.Л. Основы структурной паремеологии. –М.,1988. –С. 80
12. Лингвистический энциклопедический словарь. – М., 1990. – С. 588
13. Б.Дина Қазақ паремияларындағы дүниенің тілдегі бейнесі // А.Байтұрсынұлы және қазақ филологиясы мәселелері. – Алматы, 2004 - 201 б
14. Ожегов С.Н. Словарь русского языка – Москва, 1989 – С. 712
15. Аристотель. Поэтика. – Москва: Мысль, 1984. – С. 830
16 . Еспекова Л.Ә. Қадыр Мырзалиев поэзиясындағы окказионализмдер // фил. ғыл. кан. ғыл. дәр. алу үшін дай. дисс. – Алматы, 1998. – 166б.
17. Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар. ІІ-том. –Алматы, 1983.
18. Күлкенова О.К. Қазіргі әдеби тіліндегі айқындауыштардың стилистикалық-бейнелеу функциялары. – Алматы, 1978. –39 б.
19. Краткий словарь когнитивных терминов // Под общей редакцией Е.С. Кубряковой. – Москва, 1996 – 245 с.
20. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы, 1965.
21. Асылбекова Ж. Қазіргі айтыс тіліндегі теңеулер // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – Алматы , 2000. - №4(38). – 88-91 бб.
22. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1985. – 310б.
23. Балақаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. – Алматы , 1965.
24. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы, 1995. - 207б. 25. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы, 1991. – 459б. 26. Горбачевич К.С. Язык неистощим в соединении слов // Русская речь. N4, 1973.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
............................5
1 ҚАЗІРГІ АЙТЫС ТІЛІНІҢ ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИ ... МЕН ... ... ... ... ұлттық ... ... ... ... синонимдердің
қолданылуы...........................19
1.3 Қазіргі айтыс тіліндегі мақал-мәтелдер мен ... ... ... ... ... ... ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ... айтыс тіліндегі эпитеттердің ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗАҚ ФИЛОЛОГИЯСЫ КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗІРГІ АЙТЫС ТІЛІНІҢ ЕРЕКШЕЛІГІ
Орындаған 4-курс студенті ________________________ Н. ... ... ... ... Күркебаев
Норма бақылаушы:
ф.ғ.к., доцент ... ... ... ... ... ... ... Б.
Шалабай
«___» ______2010
Алматы, 2010
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Қазіргі айтыс тілінің ерекшелігі.
Жұмыстың көлемі: 44
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 26
Тірек ... ... ... ... ... ... эпитет,
метафора, тіл, мәдениет.
Жұмыстың құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, «Қазіргі қазақ ... ... ... және ... ... ... ... тілінің көркемдік ерекшелігі» деп аталатын екі ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері: Зерттеудің негізгі мақсаты – ұлттық рухани
мәдениетіміздің сүбелі қабатын құрайтын, бабалар тілінің қайнар бұлағы ... ... ... ... бірі ... табылатын айтыс өнерінің
қазіргі этномәдени және поэтикалық ерекшеліктерін кешенді талдау жүргізу.
Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер ... ... ... ... ... ... және поэтикалық болмысын
айқындау;
- қазіргі қазақ айтыс тілінің өзіне тән лексика-семантикалық ... ... ... ... ... ... көркемдік ерекшеліктеріне жүйелі талдау
жүргізу;
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Диплом жұмысы ... ... ... ... ... ... арналған. Жұмыстың кіріспесінде жұмыстың
мақсаты мен міндеттері, өзектілігі, нысаны мен зерттеудің ... ... ... ... ... негіздері көрсетіледі.
Жұмыстың «Қазіргі қазақ айтыс тілінің этномәдени ... мен ... ... атты ... бөлімінде айтыстың этномәдени
сипаты,синонимдік қолданысы мен мақал-мәтелдер мен ... ... ... Ал ... ... ... ... атты екінші бөлімінде айтыс тіліндегі метафоралық, эпитеттік
және теңеулердің қолданысы жайлы айтылады. Жұмыстың қорытындысында ... ... ... ... ... ... ... жұмысын жазу барысында айтыс тілін жан-
жақты зерттеу үшін семантикалық талдау, мәтінді поэтикалық ... ... және ... ... ... ... Зерттеу жұмысында
А. Байтұрсыновтың «Тіл тағылымы» (1992); «Айтыс» I том (1988); ... том (1988); ... ... Астана: «Күлтегін» 2004. 1-кітап; Қазіргі
айтыс. Астана: «Күлтегін» 2004. ... ... ... ... «Қазіргі айтыс мәтіндері».
ГЛОССАРИЙ
Метафора ( грек. metaphora – ауысу ) – сөздер мен сөз ... ... және т.б. ... ... ... ... ... троп тәсілі.
Фразеологизм ( грек. phrasis – сөйлеу оралымдары + logos – сөз ) ... екі ... ... ... ... мен ... ... кезінде конструкцияланбай, даяр қалпын сақтай отырып жұмсалатын
біртұтас, ... ... ... ... ... ... – қосымша берілген) – Троптың бір түрі,
сөйлеу тіліндегі кең ... ... ... ... ... ... ... қосымша бағалау сипатына ие болады.
Теңеу ( орысша ...... ... заттың, құбылыстың
ерекше көрсетпей-ақ, оны басқа затпен, құбылыспен салыстыра суреттеу.
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. ...... ауыз ... ... ... тарих керуенімен бізге жеткен тапқырлық пен ... ... ... ... ... ... пен әуенге, ең бастысы ұлттық мүдде мен ұлттық
идеяға құрылған ... сұлу ... «Бас ... болса да, тіл кеспек жоқ»
деген ұлттық моральдік кодекстің алтын діңгегіне сүйенетін айтыс, ... ... да, ... өмірдің қай-қай ... мен ... ... ... ... өткір де өзекті
ой-пікірімен, көркем де бейнелі, поэтикалық кестелі тілімен өрнектеген
ұлттық рухани ... ... ... ... ... ... ... бағы, төл өнері ... озық ... ... ... ... ... – оның ... эпостық шығармалармен төркіндес, тамырлас болып, ертедегі тұрмыс-
салт өлеңдерінен бастау алып, әуен, мәтін, ... ... ... ... ... ... қасиеттерді бойына жинақтаған
әмбебап кешенді құрылымдығында, ... ... ... ... ... ... туынды.
Тәуелсіздікке қолымыз жетіп, ... ... ... мен ... дамытуға тарихи мүмкіндік туған
бүгінгі тұста, төл өнеріміз айтыс та қайта ... ... ... өз ... қосып жаңа сатыға көтерілу үстінде. Қазіргі айтыс
өнерінің ... ... ... ... өлең ... ... мен ... поэтикалық образдар тұрғысынан,
тілдік қатысым мен прагма-психологиялық тұрғыдан ... де ... ... туып ... ... орай, ұлттық феномендік төл
өнерімізді сан-салалы ... ... ... ... ... - ... ... талабы.
Зерттеу жұмысында қазіргі қазақ айтысының тілдік ерекшеліктеріне
толығырақ ... ... ... ... ... мен лексика-
семантикалық ерекшелігі кеңінен талқыланды.Қазіргі айтыс тілінің көркемдік
ерекшеліктері оның ішінде метафоралық ... ... ... ... ... жұмысында
айтыскерлер тілін талдай отырып,мысалдар ... ... ... Көркем шығарма тілін лексика-
грамматикалық, стилистикалық, ... ... ... ... ... поэтикалық табиғатындағы жұмсалу
орнына, тіркесімділік қабілетіне, тарихи ... ... ... ... ... ... ... тіл мен көркем шығарма тілінің ара
қатынасына назар аудару ... тіл ... ... ... ... болмақ.
Халық ауыз әдебиетінің сан ғасырлық тарихының айнасы іспетті асыл
қазыналарының бірі ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде жеке ... ... ... ... , ... сипатта
алғаш рет зерттеу нысанына айналдыру осы ... ... ... ... нысаны. Қазіргі қазақ айтыс тілінің ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ айтысының тілдік ерекшеліктері.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. ... ... ... - ... ... ... ... құрайтын, бабалар тілінің қайнар
бұлағы мен асыл ... ... ... бірі ... ... ... ... лингвомәдени және поэтикалық ерекшеліктеріне кешенді
талдау жүргізу. Осы ... жету үшін ... ... жүктелді:
– қазіргі қазақ айтыс тілінің лингвомәдени және поэтикалық болмысын
айқындау;
– қызыл тілдің қасиеті мен құдіретіне толы ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ айтыс тілінің өзіне тән лексика-грамматикалық
жүйесіне лингвистикалық талдаулар жасау;
– қазіргі ... ... ... ... ... танытатын
ерекшеліктеріне жүйелі талдаулар жүргізу.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Зерттеу жұмысында
А. Байтұрсыновтың «Тіл тағылымы» (1992); «Айтыс» I том (1988); ... том (1988); ... ... ... ... 2004. ... Қазіргі
айтыс. Астана: «Күлтегін» 2004. 2-кітап; Қазақ ... ... ... ... ... ... әдістері. Зерттеу барысында тіл ... ... ... индукция және дедукция синтез жасаудың әдіс-тәсілдері
кеңінен қолданылды.
Зерттеу жұмыстың әдістанымдық негізі. Зерттеу жұмысын жазу бар
ысында В. ... Ш. ... М. ... С. ... Ә. ... ... Б. Кенжебаев, Е. Ысмайлов сияқты халық ауыз әдебиетін зерттеуші
ғалымдардың айтысқа қатысты зерттеу ... мен ... ... М. ... Ә. Қайдар, Р. Сыздықова, Т. Жанұзақов, Н.
Уәлиев, Ж. ... Г. ... А. ... Б. Сағындықұлы, Г.
Смағұлова, А. ... Б. ... Б. ... ... ... лингвомәдени және танымдық зерттеу еңбектері, ... ... ... және практикалық маңызы. Зерттеу осы сала ... ... ... көркем мәтін поэтикасы,
стилистика, мәтін семантикасына қатысты еңбектерге теориялық, ұстанымдық
негіз ретінде ... ... ... ... іргелі ғылыми
пайымдаулардың дамуына жол ашады.
Зерттеу нәтижелерін этнолингвистика, көркем мәтін поэтикасы, стилистика,
семантика, ... ... ... курстарда және ... ... ... ... болады.
Зерттеудің құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, ... ... ... ... ... ... ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИ СИПАТЫ МЕН ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІГІ
1.1Қазіргі ... ... ... мәдени сипаты
Бүгінде жер бетіндегі этнос, ұлт, халық, мемлекет сияқты ... өз ... ... үшін «тіл – ...... ... ... ұлттық дүниетанымның, ұлттық рухтың, ұлттық ерекшеліктің нәзік те
күрделі табиғатын танып білуге байланысты ... ... ... ... үрдіс алып келеді. Яғни, бұрын да тіл жеке ғылым ... жеке дара сөз ... ... ... ретінде ұстанса, бүгінгі таңда
антропоцентристік ... ... ... ... ... ... ... үстінде.
Тілдің қызметі тек қана коммуникативтік емес, ол әлем болмысы туралы
дүниетанымдық ... ... ... ... келер ұрпаққа мирас етіп
жеткізуші. Осыған орай, тіл ... ... ... этномәдени болмысын
тануда аксиологиялық модельдер (құндылықтар теориясы), дүниенің тілдік
бейнесі, ... ... ... ... ... қағидалар, логикалық категориялар басым бағытқа ие болып
келе жатыр.
Әлем өрісінің, ... ... әлі жете ... аясы ... ... дүниені бағалау, қабылдау, жалпы тіршілік әлемге деген
көзқарас ғасырлар бойы қалыптасқан философиялық ойлау мәнері, ... ... ... ... және ... ... ... қабаттарының сан салалы көрсеткіші.
Ғылыми таным көзге көрініп тұрған дүние болмысын да, жердің ... ... де ... ... ... зерттеп, мүмкіндігінше
оларды адамзаттың өмір ... ... ... ... ... бейнелеуге ізгі талпыныстар жасауда.
Адамзат қоғамының дамуында әлеуметтік сананың өрлеуі, ой-сананың
жетілуі - тіл, мәдениет, тарихтың ... ... ... Ал ... ... тұрмысын ұлт тілінің жетегінде әлемдік мәдениеттің
ауқымында, дүниетанымын қоғамдық ғылымдардың аясында сөз ету ... ... ... ... ... ... ... лингвомәдениеттану,
мәдениаралық коммуникация, әлемнің тілдік бейнесі бағыттарымен сабақтаса
жүзеге асып ... - ... ... ... оның ... ... ... ортаның ықпалы зор. Өйткені бір ... ... ... оның ... ... ... ... Ал тілдік деректер деп
отырғанымыз - мәдениетті ... сөз ... мен ... ... ... ... ... түп негізі тіл қасиетінде
көрініс табады. Тілдің құдіретімен бейнеленіп, шынайылықты ... ... әр ... ... өзі жасаған және табиғат дарытқан ... ізі бар ... ... Бұл - тіл мен ... ... жолын
көздеген лингвомәдениеттану мен этнолингвистика пәнінің негізі болмақ.
Әр ұлттың, халықтың ... әлем ... ішкі және ... ... әр ... ... ... ерекшеліктер де сан
алуан. Тілдің бойында мәдениеттің арқауын құрайтын, ... ... ... ізін ... тұратын негізгі сипаттары көрініс береді. Тіл
рухының феномендік күші ұжым мүшелерінің тілдік санасында, ... ... ... ... ұлт ... ұлттық болмыс, ұрпақтан ұрпаққа беріліп
келе жатқан, ғасырлар бойы жасаған ... ... ... оның ... табады. Ұлттық танымдық мәдениеттің ... - ... Тіл ... ... Тіл – ... ... «Тілде халықтың бүкіл тыныс-
тіршілігі, оның шын ... ... ... ... мен ... [1, ... тіл – өз бойында ұлт тарихын, төл мәдениетін, танымы мен ... мен ... ... мен ... ... мен даналығын тұтастықта
сақтаған таңбалық жүйе. Осындай мазмұнды құрылымына сәйкес ол жай таңбалық
жүйе ... ол – ... ... ... оны ... ... зерттесек, үлкен нәтиже бере алмайды. Себебі,
тілдің қызметі тек қана ... ... ... ... жеткізуші, келесі ұрпаққа жалғастырушы, бүтін ұлттық
тұтастықты жинастырушы болып табылады.
Ақиқат дүниенің мәдени ақпаратын танытатын әрбір лингвомәдени ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылғандықтан, онда ұлттық таным, ұлт менталитеті, ұлттық мінез,
өмір салты, әдеп-ғұрпы, ... ... ... ... ... көрініс табады. Осыған орай, қазіргі таңда ... тіл ... ... ... зерделейтін тіл білімінің кешенді ... кең ... жаю ... ... тіл білімінің бұл саласына төмендегідей анықтама береді:
«Лингвокультурология – это наука, возникшая на ... ... ... и ... ... ... народа, которые отразились
и закрепились в языке» [2, 28].
Лингвомәдениеттану ұлттық тіл деректерінің бойынан ... ... ... ... ұлт ... өзіндік ерекшелігін танытуға көбірек
басымдық ... ... ... ... ... ... ... тіл арқылы
жүйеленіп, сөз құдіретінің ... ... ... ... ... да ғалымдар тарапынан тұжырымдалған ... ... ... деп ... де ... шығара алмаймыз.
Ұлттық мәдениетті танытушы негізгі құрал тіл екенін В. Маслова
төмендегіше ... ... ... ... ... ... Тіл
білімінің міндеті – сол мәдениет көріністерін зерттеу» [2, 76].
Тіл мен мәдениеттің, дүниетанымның ... ... ... ... ... беретінін алғаш В.фон Гумбольдт айтқан болатын.
В.фон Гумбольдт: «Язык народа есть его дух и дух народа есть его ... ... ... ... что-либо более тождественное» [3, 89], – деп атап
көрсеткен тұжырымдамасы ХХІ ... ... ... үшін де ... ... ... болып отыр.
Тіл мәдени ақпараттар қорын жинақтап қана қоймайды, оны ұрпақтан
ұрпаққа жеткізіп отырады. Тілдің бұл ... тіл ... ... деп ... ... ... туралы зерттеуші Ж. Манкеева: ... ... – сан ... жылдар бойы халқымызға тән рухани
қазынаны бойына сіңіріп, сақтауы. Ол - халқымыздың асыл мұрасын өз ... ... оны ... ... жеткізген, келешек ұрпаққа жеткізетін
тілдің кумулятивтік қызметіне байланысты», – деп ... [4, ... ... бір ... ... ... ... Ауызша әдебиет
ішінде айтыстан көп кездесетін өлең жоқ.баяғя ескі ... ... ... ... қай ру болса да ортасында айтыс өлең айтылмаған ел болмайды.
Айтыс сөздерінің молдығы мен көп жайылғандығына ... ... елі ... ... ... Өзге ... әдебиет тарихын өлең түріне бөлгенде,
айтыс өлеңі деген бөлім, не жоқ болады, не ... аз ... ... ... ескілігнің барлығында өзге елдеігіне ұқсастық болса да айтыс
өлеңдері барлығынан да жат, жаңа түр. Қазақ ... ... ғана ... ... жұртта өлең болса, мұншалықты мол етек алып жайылған ... ... ... ... сиякты көрінеді. Мысалы: ескі
француз әдебиетіндегі ... ... түрі ... ... ... Онда
да екі ақын көп жиынның алдында сөз жарыс жасайды. Айтыстың өзге ... ... ... өлеңдермен айтысатын болса, ... ... ... ... ... ... Айтысатын сөздері де қазақ
айтысында кездесетін білім талас сияқты, жұмбақ пен ой ... ... ... ... ... ... әйелдің қандай бағасы бар» деген
жайға арналған. Француз ... ... , ескі араб ... «Мұғалла
хат» деген өлеңдер болған, бірақ бұл нағыз ... ... ... өлең ... ... ... ... ұлы жиында көп ақынның бір тақырыпқа
айтқан жарысы, өлеңдері көптің сынына түсіп, ең ... ... ... ... қойлатын. Сондықтан «Мұғалла хат» деп ... ... өзге ... әдебиетінде айтыс өлеңдердің осы сияқты түрлері
болғаны рас.бірақ мұның ... ... ... ... ... ... барлығын бірдей ермек қылатындай болған жоқ. ... ... ... бөлімі болуға жарайтындай болып етек алып тараған ... ... ... ... ... ... ақындары: Шөже, Кемпірбай
,Жанақ, Сабырбай, Мұрат, Тоғжан, Біржан, Сара сияқтылардың ... ... ... жайылған.барған елдің барлығында да бағалы, ... ... ... да сый, құрмет, қызық, сауық болатындықтан, айтыс ... ... ... салт ... ... ... өнері жақсы жігіттің белгісі сияқты саналған.
Сондықтан ел ішінің қызық сауығы үшін сән түзеп, ... ... ... ... ... ... ... молайып, бері келген заманда
Біржандай сал, Ақандай ақын серіні ... ... жайы қай ... ... да, ... ... әңгіме болып қалған.
Соның бәрі айтыс ақындарының сарқыты. Онан соң ... ел, ... ... ... ... ... көре де екі ... ақыны айтысатын
кезед құр ғана көлденең тыңдаушы бола алмайтын. Біреудің тілеуінде болып,
ұранына қызып, өзі ... ... ... ... ... өлең ... пен ... ретінде айтылатын сөздер екі
жікке бөлінеді. Біреуі ақындар ... ... ... ... ... ру
тартысның тұсынды айтысатын сөздері –билер ... Сырт ... ... айтысы мен билер айтысы қазақ ескілігндегі екә алуан сөз
сияқты. Бірақ , кейбір мағыналарымен, ел тұрмысымен байланысына ... бір ... ... бір түрге қосатын себеп: ескі қазақ ішінде өте ... ... ... Бұрын қазақ әдебиетінде кездесетін өлең түрлері әр кезде әр ... ел ... үшін ... ... сыршылдық өлеңдері көздегі жас,
көңілдегі қайғыны уатып, сүйеу беретін сөздер болса, кейбір жерде жылату
үшін, ... жас ... үшін ... зар-мұңын шығаратын сөз болған.
Айтыс өлеңдердің ішінде мұң мен зар айтылмайды. Мұның ішінде елге ... ... ... ... ... ... ... өсиет жоқ. Мұндағы сөздердің
барлығы екі кісінің тартысы- таласы . Бұл өлең түрімен айтылған сөз ... ... ішкі ... ... мұндай айтыстар бұрынғы елдің
сауығы, желігі үшін ... айт пен той, ... ... ... ... ... өлеңдері жайында үлкенді-кішілі зерттеу еңбектер
жазған С. Мұқанов , М. Әуезов , Е. Ысмайылов, Қ. ... Т. ... ... ... қарағанда, айтыс деген сөз бірнеше ... ... екі ... сөз ... сөз ... ... жарысуы, сынасуы, өнер салыстыруы деген ұғымды қамтыған.Айтыс
қара сөз түрінде де, өлең түрінде де ... ... ... ... әдебиеттік жанрдың бірі болып табылатыны да – осы осы өлең ... ... ... алғанда, айтыс өлеңдерін мазмұнына, тақырыбына
қарай екі ... ... ... ... –халықтың тұрмыс-тіршілігіне, әдет-
ғұрып салтына байланысты туған айтыстар. Екіншісі – шын мәніндегі ақындар
айтысы. Соңғысы қазақ айтысының ең ... ... ... ... ... ... салтына байланысты
туған айтыстарды мазмұнына қарай бірнеше тақырыптарға ... ... ... ... «бәдік айтысы», «қыз бен жігіт айтысы», «дін
айтысы», «жұмбақ айтысы».
Қыз бен ... ... Бұл ... ... әдет-ғұрып салтына
байланысты ойын-сауықтар кезінде айтылған және ойын-сауыққа жиналған жұртты
көңілдендіру, күлдіру, ән мен өлең ... ... ... ... ... үлгілерін белгілі ақын қыздар мен жігіттер шығарған. Олардың осы
айтыстағы өлеңдерін кейіннен өлең ... ... бар, ... ... ... жоқ жастар жаттап алып, ойын-сауық кезінде айтып жүретін болған. ... ... ... мен ... ... солар айтатындықтан, халық оны
«қыз бен жігіт» айтысы деп ... бен ... ... ... екі ... ... ... әдемі қалжын ретінде айтыла береді.Онда ақындар айтысындағыдай үлкен
әңгімелер қозғалмайды, ойын-сауыққа ... ... ... ... сөз
болады. Айтыстың өлеңі ертеде шығарылған және жұртқа таныс, үйреншікті,
жаттамалы болғандықтан, оны ойын-сауық үстінде өлең ... ... бар ... ... ... да ... берген. Бұл айтыстың мысалы төменднгідей:
Жігіт:
Көгілдірік, ендеше , көгілдірік,
Көк дөненге жарасар өмілдірік.
Осындай бірме-бірге кез келгенде,
Айта гөр өлеңіңді төгілдіріп
Қыз :
Асыл қайрақ, ... асыл ... ... тұрады бұлбұл сайрап.
Құдай айдап осындай кез келгенде,
Өлеңіңді айта гөр, тәуір сайлап, -
деп, айтысқа түскен қыз бен ... бір- ... ... ... түсетін қыз бен ... ... ... ... ... да білдіріп отырады. «Бұдан былай таныс болып, ... - ... де ... қосады. Айтысып отырған бір қыз жігітке:
«Кешке таман қозы қараған кісі ... ... ... ... .Оған
жігіт:
...Қозы қарап, мезгілсіз бара берсем,
Итің қосар қу әкең сорым қайнап,-
дейді . Жігітің бұл сөзіне ... ... ... ... ... ... дариға, болсам
жігіт,-
деп жауап қайырады да, жігіттің намысына тие сөйлейді.
«Қыз бен ... ... ... ... көбінесе халыққа белгілі
он бір буынды өлең ... ... ... ... ... ... түрі ... кездеседі.Әсіресе , өлеңнің бастапқы екі жолын ... қыз да ... ... ... ... ... ... ойын өлеңнің
үшінші-төртінші тармағымен білдіреді.
Дін айтысы. Тарихшылардың ... ... XVI-XVII ... ... халқы тұтасынан бір дінде болмаған, тек XVII-ғасырдан бері қарай
ислам дінін толық қабылдап ... Осы ... ... ... ... дініне айналған.
Дін иелері, қожа-молдалар қазақ арасына ислам дінін үгіттеп жаю ... ... ... айтыс өлеңдерін пайдаланған. Олар халыққа түсініксіз
дін сөздерін, діни шарттарды кейбір ... ... ... ұғындырмақ
болған,көпшілікке түсінікті ақындық тілімен діни әңгіме-үгіттерді таратқан.
Дін иелері өздерінің қолына ұстаған ... ... ... жұрттың
жиналған жерінде дін үгіттерін айттырған, не туралы жіне қалай айтуды алдын
ала ескертіпте қойған. Осы негізінде діни ... ... ... ... ... екі ақынның бір-біріне сұрау-жауабы ретінде айтылады.
Айтыстың негізгі тақырыбы дін ... дін ... ... ... ... ... ... жағы қарастырылған. Бұл ретте дін айтысы
жаңалығы жоқ, бір айтқанын қайталай беретін өлеңге ... ... ... ... ... пен Елентай дейтін ақындардың мына
бір айтысынан көруге болады.
Балық:
Ақын жігіт атанған, ... ... ... ... бер, бір ... сөз ... не ... бір құдайым.
Елентай:
Болық , маған белгілі сенің сырың,
Біздерден артық емес айтқан ... ... ... мен көк ... ... ...
Осы сияқты дін айтыстарында сұрау-жауап ретінде аспан әлемі, ... ... ... ... ... айтылады.Бұлардың
баолығын жаратушы бір құдай екендігін айтып, халқты соған нандырмақ болады.
Сондай-ақ, дін айтыстарынан бес ... ... оқу, оаза ... қайыр-садақа,
үшір-пітір беру жайы да орын алады.Бұларды да дін айтысы халықтың «құдай
тағаланың әмірін ... ... ету» ... ... ... ... намаз
оқыған, ораза ұстаған, қайыр-садақа берген адам ғана «жұмақтың» төрінен
орын ... ал бұл ... ... ... ... ... , дін ... әртүрлі діни ұғымдарды елге тарату қараңғы
халықты діни насихатының құралы екені аңғарамыз.
Дін айтысы қазақтың айтыс өлеңдеріне, оның ... ... зор ... ... ... ... ... Қазақ халқының тұрмыс тіршілігіне, әдет-салтына
байланысты ... ... ... тағы бір түрі ... айтысы. Бұл
айтыста ойын-сауық үстінде, көпшіліктің жиналған жерінде айтылатын болған.
«Жұмбақ айтысы» бүкіл айтыс өлеңдерінің ... ең ... ... ол ... пен білгірлікке құрылады.сондықтан мұндай айтысқа түсу
үшін ақынның өлеңді ... ... айту ... ... қоса ақын ... және тез ... ... жауап беруге тиіс. Сонда ғана өзімен бірге
айтысқа түсіп отырған ... ... ... оқыстан берген жұмбағын
дұрыс шеше алатын болады. Бұл үшін жұмбақты берушінің де, оны ... ... ... хабардар , көп мәліметті білу шарт.
Қазақта айтысқа қатысқандар ақындар көп болғанымен де, ... ... ... аз ... ... өзі ... ... еместігін аңғартады. Дегенмен, мұндай айтысқа Рысжан, Әсет, Шөкей,
Күңбала, Нұржан, Сапарғали сияқты ақындардың ... ... ... ... айтыстары аталған ақындардың ақындық өнерімен қатар,
тапқыр, білгір адамдар екндіктерін көрсетеді. Мысалға, Рысжан мен ... ... ... ... білгенмен де, жүздесіп айтыспаған екен. Бір
жылы көп жиналған жерінде (бір деректерге ... олар ... ... ... секілді).Рысжан мен Әсеттің қызу айтысы ... ел ... ... деседі. Осы айтыста атақты екі ақын бір-
бірінен ақындық өнер асырамыз деп зор ... ... ... ... Сонда Әсеттің білгірлік шама-шарқын сынамақ болып, Рысжан ... шеше ... сол ... ... болыс-билерді мейлінше
жамандайды; «Елубасы-құзғын , старшин –қанға тояттаған қаршыға, ... деп ... ... ... жұмбағы –адамның дене мүшелері.
Мұны да Әсет әдемілеп шешіп береді. Ал үшінші жұмбағында:
Арықтап бір түйе өлді жетіп ... ... бұлы бар, ... ... ... көктен табылмайды,
Білдің бе, мұның өзі қайда өлген мал?-
дейді Рысжан. Бұл жұмбақты Әсет:
Домбыра саған ерген бұлбұл екен,
Рысжан қара сөзге қырғын ... ... ... ... түйең
Ақылмен абайласам бір жыл екен-
деп шешеді және «алты батпан бұлы бар» ... бір ... алты ай ... ... ... ... ең көлемдісі, тақырыбы мен маұмұны
жағынан ең күрделісі, көркемдік ... ... ... айтысы.
Қазақ айтыс өлеңдерінің зерттеген әдебиетші-ғалымдардың айтуына
қарағанда, шын мәніндегі үлкен айтыс, яғни ... ... ... он ... ... туған. Бұлай деудің бірнеше себебі бар
секілді. Ең алдымен, XIX ғасырға дейінгі айтыс ... ... де, ... ... ... де ... он тоғызыншы ғасырда ақындар айтысына қатысқан адамдардың аты-жөні
белгілі, кейбір айтыс ... де ... ... ... ... XIX ғасырда ақындар айтысында араласқан бір жүз ... ... ... ... ... болуы және олардың айтыс ... ... ... ... , ... түрі, яғни шын мәніндегі ақындар
айтысы,XIX ғасырдың бас кезінде ... ... ... ... ... ... ... жанрға айналған.Ақындар айтысына ақындық беті ашылған,
біраз даярлықтар жасап келген, ысылған адамдар ғана араласқан. Бұл жөнінде
Сәбит Мұқанов ... және ... ... ... (1941 ж.), Жамбыл жинағына
жазған кіріспесінде (1946 ж.), Мұхтар ... ... ... және
«Жамбылдың айтыстағы өнері» туралы жазған зерттеуінде (1948 ж), ... ... атты ... (1956 ж.), ... үшін мәні бар
бірнеше фактілер келтіреді. Олар шын мәніндегі ... ... ... ... да аса көп ... ... ... жас кезінде ақын
болуды мақсат еткен Жамбыл ауыл-үй ... ... ойын ... өлең шыгарып жүреді, бірақ онысымен үлкен «ақын» танылмайды.
Сондықтан ол ... ... ... ... және ... алу, ақындық
өнерге үйрену мақсатымен сол кездегі ... ақын ... ... ... ... ... жас ақынға көп ақыл
береді, жақсы ақын болу үшін не істеу керектігін айтады. Көп уақыт ... ... ... ... одан сөз ... ... үлгі ... және
Сүйінбайды тәрбиешім, ұсазым деп түсінеді.Кейіннен ... ... ... ... ... Сүйінбай оны айтысқа түсіп, ақын атағын алуына
рұхсат етеді. Жамбылдың:
Менің пірім –Сүйінбай ,
Сөз сөйлемен сиынбай,
Сырлы сұлу сөздері
Маған ... ... деп ... ... ... ... құйындай,-
деуі тегін емес.Жоғарыда айтылғандар Жамбылдың «ақын» атағын алу ... ... ... ... ... адымы неден басталғанын
көрсетеді [6, 325].
Айтыс –ақындар үшін сөз таласы, сөз ... сөз ... ғана ... өнер ... ... ... білім шарқын байқататын
жер. Сондықтан да айтысқа түсетін әрбір ақын бұл жағдайды жақсы ұғынып, мол
дайындықпен келетін болған.Бұл ... ... ... ... С. ... қосылатын тұлпарға теңейді. М. Әуезов «Жамбылдың айтыстағы ... ... ... ... ... ... ... ақынды: «Қынаптан қылыш
суырғандай жалт еткіш өткір өнер иесі», ... . ... ... ... ... ... қыранға меңзес, томағасын тартқанда алғыр қыран бар өңірді
сәтте көріп, шолып өтіп ... ... ... ... ... шалып қалғандай,
айтыс ағымындағы ақпа ... ... ... ... бұлдырды білгіш
болмақ шарт [5, 184].
Айтыс ақындардың көп даярлықпен келуінің екінші бір себебі ... ... ... жерінде өткізіледі және айтыс не туралы, қандай
тақырыпта ... ... ... ала ... ... Айтыстың
тақырыбы сол айтыс үстінде туады. Сондықтан да әрбір ақын өзімен ... қай ... ... ... сүріндіру жайын қарастыра, соған даярлана,
ойлана келеді.
1980 жылдардан бастап республикалық-телевизиялық ... ... ... тек сүре ... қана ... назарына ұсынылып жүрсе, енді қыз бен
жігіт, жұмбақ, қайым, өтірік өлең, түре айтыстар ... ... ... ... бастады. Осы жылдары көгілдір экраннан айтыскер ақындар
Әсия Беркенова, Қонысбай Әбілов, ... ... ... ... ... Шорабек Айдаров, Есенқұл Жақыпбеков, Айтақын ... ... ... ... ... ... ... орын алған «от
ауыз, орақ ... ... ... ақындар айтыстың көшін ары қарай жалғады.
Бұл ... ... де ... мазмұнының өткірлігімен, көркем
тілдің құнарлығымен, суырып салмалықтың озық үлгісмен ерекшеленді.
Ал қазақ елі ... ... ... ... 1990 жылдардан бері
айтысқа жаңа толқын, жаңа леп келіп, айтыстың түрі де, мазмұны да, ... жаңа ... ... Бұл ... азат ... ... кесіліп,
айтыс ақындарының еркін ой толғап, кең көсіле шабуына ... жол ... ... ... тап ... ... ... өлең
жолдары өздері өмір сүрген ортасының қолтаңбасы іспетті болды.
Еркін ойлайтын, ... ... ... қылыштай өткір тілмен кесіп
түсетін, поэтика ... ... сөз ... жас буын ... легі келді.
Олар: Аманжол Әлтаев, ... ... Мэлс ... ... ... Тазабеков, Оразәлі Доспосынов, Бекарыс Шойбеков, Ақмарал
Леубаева, Айнұр Тұрсымбаева, ... ... ... ... Дәулеткерей
Кәпұлы, Ринат Зайытов, Рүстем Қайыртайұлы және т.б.
Мәселен, «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген ұлттық моральдік
кодекстің ... ... ... ... қай ... болса да, қоғамдық-
әлеуметтік өмірдің қай-қай саласындағы ... мен ... ... ... ... өрнектей алған ұлттық идеологияның көш
басшысы болып, замана шындығын шыңғыртып айту ... ... ... ... көрініс тауып жүр.
Ұрылардың ұсағы түрмеде жүр,
Ұрылардың үлкені іргеде жүр.
Байланысып шекпенді шенеунікпен,
Кісі өлтіріген бүгінде ... ... ... бергенмен, ақыл сенбес,
Ібілістің үлкені іргеде жүр
(Мұхамеджан).
Қазақтың ұлттық феномендік дара өнері – айтыс, ... ... сан ... ... ... ... айналым шеңберіне біршама
түскенімен, тіл ғылымы тұрғысынан айтыс ... ... ... әр
жылдар жарық көрген бірен-саран жекелеген мақалалар болмаса, ... ... ... ғылыми еңбектер жоқтың қасы деуге болады [7, 14].
Қазіргі айтыстарда бұрынғыдай ақындардың бір-бірін кеміту,
азаматтың ... ... ауыр сөз айту жоқ. Бұл ... ... ... кемелдене түскенін көрсетеді. Баяғы айтыстарда ақындар рудың сөзін
сөйлеп, сойылын ... ... ... намысына тиетін ауыр сөздер
айтылатын. Қазіргі ақындарға ондай ... ... ... ... ... ру атынан емес, ұлт атынан сөйлеу дәстүрге ... ... ... айтыстың көшін бастап жүрген ақындарға айтар өкпе жоқ.
Айтыскерлердің көбі жұрт ... ... ... ... ... ... ... сөз айтып, үлкендерге ой салып, жастарға
үлгі болған Мұхамеджанды ... ... ... десе де ... ... желбіретіп, көкке көтерген де осы Мұхамеджан. Оның ойы да терең, сөзі
де терең. Мұхамеджан ... елең ... жарқ етіп ... ... отырған
ақынға мін тақпай, көшелі ой толғау, ... ... ... ... ел ішіндегі келеңсіз құбылыстарды да дәл басып, тайға таңба
басқандай ... ... ұрып ... айта білу ... тән қасиет.
Бекарыс Шойыбековпен айтысында:
Қазағым , кейде рас, Құлагаерсің,
Құлагер қашанғы енді құлап өлсін.
Жарнамаға алданған жастармыз,
Көңіліне ... иман шуақ ... ... ... ... ... да,халық, өзің куәгерсің.
Шал басымен қыз қуып, шарап ішсе,
Аузында қайдан оның дуа ... ... етек ... ... дөп ... дәл ... Айтыс өнерінің
мақтанышына айналған ақберген ақын Аманжол ... ... ... да, ата ... ... ... де халықтың көңілінен шығып
жүр [8, ... ... ... ақын жанды қазақ ұлтының мәдениетін оның
тілі арқылы жаңғыртып, тану барысында байқалатын бір жай – тарихи ... ... ... ... ... ... Осы ... қазақ
өркениетінде ақын-жыраулар шұрайлы тілінің атқарған миссиясы ерекше
[4,137 б].
Жалпы ... ... ... ... ... ... профессор
Р. Сыздық өз пікірін төмендегіше білдіреді: ... ...... ... ... сөз көркемдігі болып
есептеледі. Әрине айтыстың импровизация (суырып салмалық), ой ... мен ... ... ... ... тақырыпты іліп әкете
білуі, қойған сұрағына әрі ... әрі ... етіп ... ... ... ... тіпті отырыс-тұрысы, айтыс мақамы, дауысы, домбыра шертісі
сияқты «ұсақ түйектерді» қоса ... өзге де ... ... ... салмақтай отырып, басты талап сөз шеберлігі мен ... ... ... осы шартқа тіл көркемдігі, сөз өрнегі
толатын айтыскерлер жеңіс тұғырынан ... ... [9, 11], – ... ... бүгінгі айтыс тілінің өзіндік ерекшеліктерін дөп басып айтуы деп
білеміз.
Фольклор тілінен бастау алатын поэзия ... ... тілі де ... ... бөлігі болғандықтан, ондағы сөз қолданыстар эмоциялы
экспрессивті, бейнелі де ... ... мәні ... ... ... ... бейім тіл құрылымдары жиі жұмсалатындығы белгілі. Жалпы әдеби
тілдің басқа стильдік ... ... ... ... қатарынан
танылатын поэзия жанрының тілдік функционалдығы еркіндік пен ... ... ... өлең ... ... ... тәртібі,
сөздердің поэтикалық үйлесімдігі, өлең ... буын ... ... ... тағы ... ерекшеліктері жалпыға ортақ тілдік нормалардан
ауытқушылыққа ... ... ... Яғни ... та өлең тілімен өрілген
көркем әдеби туынды болса, сол ... ... ... ... ... ресурстар болуы шарт.
Қазіргі айтыс тақырыбының сан алуандығымен қатар, көркем тілінің де
өзіне тән ресурстары ретінде тілдің лексика-семантикалық ... ... ... Атап ... ... ... дүниетанымдық мәдени лексика
мен этнографизмдер, жаңа сөздер мен ... ... жаңа ... беру,
синоним, дублет, вариант сөздерді мән-мәтіндік кеңістікте қолдану, ... мен ... сөз ... ... өлең ... ... өзгертіп қолдану, антонимдік және ... табу ... мен ... ... ... сөздер мен
әжуа-қалжың сөздерді өзіндік авторлық стильдік қолданыс мақсатына ... ... ... ... ... ... және семантикалық
типтері мен түрлерін ... ... ... ... ... ... ғана ... негізгі ықпал тудырушы, әсер етуші қызметтерін басты назарда ұстау,
адамдарды жақсы істерге ... жұрт ... ... сезімдер
туғызуға, ақиқат пен тәртіпке құрылған жаңа қоғам орнатуға, қоғам мен
адамның келеңсіздіктері мен ... ... ... де әзіл ... ... ... ... кешенді де әмбебап ... ... ... ... ... жаргон сөздер
мен диалектизмдер, кірме сөздер, үнемі жаңашылдығымен, экспрессивтілігімен
ерекшеленіп, контекст ... ... ... ... ... сөздерді сұрыптап қолдану, ... ... ... пен
бейнелілікке ұштастыратын теңеу, контекстік теңеулер, метафора, метонимия,
эпитет, шендестіру, қайталамаларды жүйелі ... ... ... ... ... айтыстың тақырыбы мен мазмұны сан
алуан болғанымен де, ... ... ... ... ... тура ... Мұнда көтерілмейтін мәселе жоқ деуге ... мен ... ... мен ... насихат пен сын, қоғамдық-әлеуметтік
маңызды мәселелер: жер дауы, жезөкшелік пен көп әйел ... ... ... ... ... зейнетақы, жұмыссыздық, имандылыққа бас
ұру, қаңырап қалған ауыл мен ... ... мал ... ... ... тақырыбында: егемендік пен тәуелсіздік, жемқорлық пен сыбайластық,
сайлаушылар мен сайланушылар, қалғып отырған депутаттар мен «шаш ал ... ... ... жарылып жатқан сынақтар, құлап жатқан бомбалар...
Тіпті мұның ... ... ... әлемде болып жатқан саяси ... ... ... ... ... ... метафораларға, теңеулерге жаңа
сөз қолданыстарымен, ... ... ... ... ... ... айтыстан тыңдап-ақ, әлемде не болып жатқанынан хабардар
болуға болады. ... ... ... ... ... ... сол ... шығудың жолдарын қарастыру қазіргі
айтыстың міндетіне айналғандай.
1.2 Қазіргі айтыс тіліндегі ... ... ... ... ... оның ... ... байыппен көз
жіберетін болсақ, қиюластырып қаланған кірпіш сияқты шеберлік, ондағы
синонимдердің өз ... ... ... ... ... – кез ... қаншалықты дамығандығын, оның оралымдығын көрсететін сөз байлығының
құнарлы бір саласы
Айтыс тілінде болсын, ... ... ... ... ... тілдің қандай саласында ... ... ... ... ... ... ... ақындарының тіліне тән бір қасиет – ... ... ... ерекшеліктерін дұрыс аңғарып, керекті жерінде ретін тауып қолдана
алуында. Сондықтан да олардың сөздері соншама мәнерлі де ... ... ... дәл ... ... ... мезетінде ойдан шығарылатын
болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ойын ... үшін, тілін тартымды ету үшін, бір ... рет ... ... ... ... ... үшін ... кезінде синонимдерді
қолданады.
Синоним сөздер негізінен үш белгісіне қарай ... 1. ... аз да ... тұлғалық ерекшелігі керек. 2. Сөздер бір ғана
ұғымды білдіру ... 3. ... бір ғана сөз ... ... болу ... .
Синонимдердің қолдану аясы, мағынасы әр түрлі ... әр ... ... ... шарт емес [10, 118].Алдыңғы сөйлемде немесе қатар
тұрған мәтінде пайдаланған ... ... үшін ... ... ... аманбысың,
Шығар ма едің өнерді игермесең.
Бәрекелді деп сені жетелермін,
Ине боп қадалғаннан именбесең.
Балғынбек, бозбаласың боз ... ... ... ... сөзіңе отырсың өзің күліп,
Қораз туып, қошқарды қоздатқандай.
Балғынбек – айтыстың жас ... деп ... ... кей.
Күні ертең мырза болам деп отыр ғой,
Бола ма ұландарға сене білмей.
(Мұхамеджан )
Балауса, бозбала, жас ... ұлан ... ... Мұхамеджан бұл
синонимдерді жас ... ... ... ... ... ... ... алған. Мәндес сөздерді бірінің орнына бірін алып,
сөздерді құбылтпаса, онда ... құны ... құты ... еді. ... үшін ең алдымен тыңдарман көңілінен шығубасты мақсат, сондықтан
тыңдаушы адамды ... оны ... ... үшін ... ... ... ... қолдану керек.
Армысың менің мекенім,
Арайлап таңы атқан жер.
Алаштың алып жырауы,
Бұқардай бабам жатқан жер.
Жүйрігін мәресінен тосқан елім,
Сан сәтте талабымды қоштап едің.
Ал енді жыр ... ... ... ... қосқан елім.
Болған соң бабам мықты, далам құтты,
Өзгелер өлеңімнен бағамды ұқты.
Демеу бер қиқуыңмен асыл ... ... деп ... шықты.
(Аманжол)
Мекен − жер-дала сөздері синонимдер, ел-жұрт – алаш ... ... да бір ... ... ... ... синонимдерді пайдаланған. Сонымен қатар баршамызға аян мәндес
сөздерді ... ... ... ақын ... ... ... де
кездеседі. Мысалы:
Ақынның аңсайтұғын жыр арманы,
Халқы болса қалаулы тұрар мәңгі.
Өшкені жанып, ... ... ... ... қырандары!
(Айтақын)
Айтыс ақыны Айтақынның өзіне тән стильдік, қимыл-қозғалысы, ... бар ... ... аян. Сахнаға шығып айтайын дегенін айта
алмай, бүгежектеп, бір сөзін қайталай бергенді көпшілік қаламайды және ... деп ... Ал ... ... жұрт ... не ... екен ... қалады. Ол өзіне ғана тән тілдік ерекшелігімен көпшілікті ... Ел – ... ... ... ... сөзін синоним етіп
алып отыр. Қырандар сөзін жеке алып ел мен халық ... ... ... ... қыран сөзінің беретін мағынасы тіпті басқа. Қыран – қияда
самғайтын, тек биікте ұшатын ... ... құс. Ел, ... ... ... Бұл ... Айтақын тек қыран деген сөз тіркесін алып ... ... ... ... ... сөз тіркесін алып, Қызылжардың жұрты деген
мағынада, ел- ... ... етіп ... Бұл – ... ... [10, ... ... белгілі бір ұғымды түрлі белгілерімен жан – ... ... үшін бір – ... ... ... та, ... та,
ыңғайластырып та келе береді.
Мысалы:
Кедейсің бе, қарамай болыссың ба,
Манапсың ба залым ... зар ... ... ... екі ... ... түйме жалғап тұрған.
(Мұхамеджан)
Ақиқаттың атасы арам өліп,
Мәскеудің айтқанынан аспағанбыз.
Лениннің беті ашық ... ... ... ... ... ... - ... ақиқат - шындық синонимдері бір - біріне ... бір ... ... ... аша түскен. Манап - ... ... ... мен жалпы мағынасына қарап синоним ... ... тән ішкі ... ерекшелігі болады. Манап ̵ бай, дәулетті дегенді
білдірсе, болыс - билік ... бай ... ... Шындық- растықты
білдірсе, ақиқат-Һәқиқат араб ... ... ... действительность,
сущность.
Шындық төл сөзіміз болса, ақиқат кірме сөз. Бұдан шығатын қорытынды:
айтыс тілінің синоним сөздері тек төл сөздер ... ғана ... ... ... да ... ... ... синонимдер белгілі бір ... ... ... ... ... ... болып қатарма - қатар қолдану да айтыс тілінде
бар. Мысалы:
Өр түрік, алты алаш, ... ... ата - ... ... ... ... ұлын ... алған,
Ассалаумағалейкум, елім менің.
(Аманжол )
Талайды тас қаптырғам тас тіліммен,
Тай едім жас ... бас ... ... ... ... ... ... қасқырыңмен.
( Мұхамеджан )
Қатар қолданылған синонимдер бір -бірінің ... ... ... реңк ... ... бүтін бір ұғымның әр
түрлі белгілерін жан - жақты қамтып көрсетеді. Өр түрік, алты ... ... ... ... ... ... ... оны мағынасын аша алатын
синонимдер арқылы әр жағынан ... ... ... да, ... да – ... ... арлан деген әлдеқайда үлкен де, азулы, мықты екенін білдіріп
тұр. Бұл екеуі ... ... олар ... ... ... ... ... күшейтеді. Мұндай сөзді тіл білімінде плеоназм дейді.
Плеоназм ( от ...... ... – избыточность выразительных
средств, используемых для передачи лексического или грамматического ... ... ... ... өлкесі дүрлігіп жүр.
Қазақтың қанға сіңген әдетімен,
Біраз басшы мұрнынан сүргініп жүр.
( Бекарыс)
Қанға сіңу деген әдеттену синонимдерін ... ...... ... ... ... жұптап қолдану әлдеқайда мәнерлі
болып ұғынылады.
1.3 Қазіргі айтысы тіліндегі ... мен ... ... кез ... ұлттың, этностың өмірлік таңбасы, тарихы
болып табылады. Мақал-мәтелдер – ... сан ... ... ... ... қорытқан ақыл-ойының жиынтығы, анықтамасы,
табиғатта, өмірде үнемі қайталанып ... ... ... туған тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні. Сонымен бірге ... ... ... ... дүниетаным болмысы, әдет-
ғұрпы мен ақыл-ойы, ұлттық сипаты өзіндік көрініс береді. Мақал-мәтелдер
астарында ой ... ... ... ... ... ой
түйінділер сипатталады.
Бүгінгі таңда мақал-мәтелдердің ғылыми мәселесі паремиология ... ... ... сөзі – грек ... аударғанда «нақыл сөз» деген
мағынаны білдіреді. Ғалымдардың бір тобы паремиологияны ... ... ... ... ... яғни тілдегі күрделі формадағы ерекше сөз
тіркестерін ... ... пән деп ... ал ... ... бас тартып, «паремиологиялық единица» (ПЕ), яғни,
«паремиологиялық бірлік» терминін енгізуді жөн санайды.
Паремиологиялық бірліктердің ... ... ...... ... ... ... жағы, тілдегі паремиологизмдер
(мақал-мәтел, афоризм, қанатты сөздер) қолдану ... ... ... яғни трансформацияланады.
Жалпы паремиологияның құрылысы мен сипатын кеңінен ... ... оның ... орны ... ... ... ... разного вида
языковых клише, т.е. устойчивых ... ... ... или ... выраженные предложениями (например, пословицы, поговорки,
приметы), а также, ... ... ... представляющими
элементарную сценку или простейший ... ... ... ... загадки)» [11, 80].
Паремиологияға анықтама беру филолог ғалымдардың арасында дау-дамай туғызып
келеді.
«Паремия» (қысқа көркемдік мәтін) ... ... ... ... ... түсініктемемен сай келеді десе де
болады: ... ... ... ... ... в
коллективном сознании носителей данного языка как ... ... ... и ... ... ... знак для выражение определенного
языкового содержания, имеющего эксперссивную и образную окраску» [12, 588].
Паремия саласында ғылыми ізденіс жасап жүрген ғалымдар ... ... ... сөз, анекдоттар, ертегілерді жатқызады.
Демек, мақал-мәтелдер фразеологиялық, паремиологиялық бірліктердің ... ... ... ... бірден түйдек күйінде пайда болмай, алдын-ала
ойлау процесінде әзірленген даяр қалпында жұмсалады. Бұлардың тұрақтылығы
мен қолданатын сипаты ... ... ... ... ... ... – халықтың белгілі бір өмір тәжірибесінен шыққан
айқын ойды ... ... ... ... бейнелеп жеткізетін
халықтық нақыл сөзі.
Мақал-мәтел өзінің тақырыбы, ... ... ... өмір
құбылыстарын жан-жақты қамтып, қоғамдағы әртүрлі қарым-қатынасты нақыштап
жеткізеді.
Мақал-мәтелдің барлығы дерлік тура ... ... ... ... да беріліп отырады. Әсіресе, мақалдың өнегелік мазмұны көбінесе
ауыспалы мағынада көрінеді.
Мақал-мәтелдер әр ... ... ... ... ... ... ... деген көзқарасы, көңіл-күйі, қуанышы мен
қайғысы, шаттығы мен ... ... ... ... бойы ... ... мұра ... беріліп келе жатқан халық
даналығы. Қай халық болмасын өз ... ... өмір ... ... оны келер ұрпақ тәрбиесінде шебер тілмен қысқа да ... ... ... ... ...... халықтың белгілі бір өмір
тәжірибесінен қорытынды шыққан айқын ойды үлгі насихат, өнеге-өсиет ... ... ... даналық сөзі.
Нақыл сөзі десек оның өзіндік тақырыбы, ... ... ... ... жан-жақты қамтып, қоғамдағы әртүрлі қарым-қатынасты нақыштап
жеткізетін болған.
Жалпы, қазақ тіліндегі мақал-мәтелдің көбі ... ... ... ... екі ... ... да, алғашқы тармақ оқиғаны образ
түрінде суреттейтін болса, екіншісінде сол іске қорытынды жасалады.
Мақал мен ... жай сөз ... ол – сөз ... сөз ... тоқсан ауыз сөздің
тобықтай түйіні, қысқа болса да, ... ... ... ... ... секілді, жазу-сызу өнері болмаған кездің
өзінде-ақ ауыз әдебиетінің әр түрлі үлгілерін тудырып, солар ... ... әр ... ... ... қоғамдық өмірін, дүниеге
көзқарасын, таптық күресін, арман-мүддесін т.б. бейнелеп көрсеткен. ... ... және ауыз ... күрделі бір түрі деп халықтың мақал-
мәтелдерін айтамыз.
Халықтың өмірге деген көзқарасы, көңіл-күйі, қуанышы мен ... мен ... ... ... ... ... бойы
атадан балаға мұра ретінде беріліп келе жатқан халық даналығы.
Мақал-мәтелдер бұрын да, қазір де көбінесе ауыз ... кіші ... ... ... ұлттық философияның танымдық негізі ретінде
философтар тарапынан, ... ... ... ретінде педагогтар
тарапынан, көркем шығарма аудармасымен шұғылданушылар оның ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде астарлы мағыналы мақал-
мәтелдердің молдығы сол тілде сөйлеуші ұлттың ... ... ... ... мақал-мәтелдер халық танымындағы ұғымдармен
тікелей байланысты болып, ұлттың менталитетті ... ... ... ... паремияларын лингвистикалық тұрғыдан зерттеу – бір жағынан, ауыз
әдебиетінің фактілерін ... ... ... ... ... берсе, екінші жағынан сол тілде сөйлеуші халықтың ... даму ... сай ... ... әрбір кезеңдегі даму процесін
айқындауға тарихи негіз болып, оны ... ... ... ... ... ... – деп тұжырымдайды осы саланы тіл
ғылымы тұрғысынан зерттеуші Б. Дина.
Мақал-мәтелдер тіл ғылымында ... ... ... ... ... жатады. Әрбір мақал-мәтелдердің бойына этнос болмысына,
оның рухани заттық (материалдық) мәдениетіне, дүниетанымына, салт-дәстүр,
әдет-ғұрып, наным-сеніміне т.б. қатысты бай ... ... ... этнос болмысын танып-білуге қосар үлесі зор.
Қазақ тіліндегі астарлы мағыналы мақал-мәтелдердің молдығы сол тілде
сөйлеуші ... ... ... ... көрсетеді. Яғни, мақал-
мәтелдер халық танымындағы ұғымдармен тікелей ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Халықтың арман-мүддесін, көзқарасын әрбір қоғамдық, таптық бөліктерге
берген бағасын білдіретін ақыл-өсиет нақыл сөз ретінде айтылатын ... ... ... ... ... ... айтыс өнерінің
көркемді бейнесі мен жинақталған ой-тұжырымның жиынтығы ретінде айтыс
тілінің ... ... сөз ... озық үлгісі ретінде, кеңінен
қолданыс табуда.
Қазіргі айтыс ақындары өз өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... өзгертіп те, өзгертпей де қолданып
тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні ретінде тұжырым жасалуда.
Көңілін Рүстемнің кестім деме
Шапаның ... тұр ... ... ... ... ет ... ... тұрып кестім деме.
«Ұлық болсаң, кішік бол» деген бар ... деп ... ... ... ... есірткелер,
Қасіретке қағылған шеге сынды.
Қызына қырық үйден тыйым салған,
Тәрбиенің шөлмегі неге ... ата, Хауа ана ... ... емес пе біздің халық?
Атымтай жомарт сынды қазағымды
Қыспаққа алып отыр бүгінгі нарық.
Замана түлкі болып құбылығанмен,
Біз сірә тазы болып туылмадық.
( ... айта ... шегі ... жүрегінде кегі болмас.
Салауатты сұңғыла сөз айтпасаң,
Жайдақтау жауабының себі ... ... ... сен ... ... ... емі ... Аманжол)
Өлі разы болмай тірі байымайды,
Бабалар жүзімізден шат көріп тұр.
Ханның басын ... ... ... ... сыйлар сәт келіп тұр.
( Дәулеткерей)
Ақындар жиналған соң санасы бар,
Алла қолдап жүрген соң бабасы ... ... ... ... ... ... ... бар.
Баяғыда шалдар айтушы еді,
Ағасы бардың деуші еді жағасы бар.
(Тілеген )
Балаңа бал жырыңды арнап жатсаң,
Апажан, түсіп қалмас содан ... де шеше ... қыз ... ... оған ... қыз ... жүз емес ... шыққан жері қыз емес пе?
Адамның шыққан жері қыз болғанмен,
Бірақта бізсіз өмір күз емес пе.
Мысалы қаншама ащы ... ... ... тұз емес ... ... қаңғып жүр бұл қалада,
Балығы қалқып шыққан көл секілді.
Басқа тартсаң, аяққа жетпей жатыр,
Етектен кесіп алған жең секілді.
(Мұхамеджан)
Мұхамеджан ақырып жолда тұр ғой.
Аты ... ... ол да ақын ... ... ... – қорқақ болғанмен, қол –батыр ғой.
(Балғынбек)
Бұл өлең жолындарындағы ұлық ... ... бол, ... ... үйден
тыйым салған, сұрап алған аурудың емі ... өлі разы ... ... ... ... болып құбылғанмен, біз сірә тазы болып ... өлең ... өз ... ... ... ... ... жең
секілді, көз – қорқақ болғанмен, қол – батыр ғой, астың дәмін кіргізер ... пе? ... ... ... еді жағасы бар,мақал-мәтелдері құрылымдық
өзгеріске ұшырап бейнелілік, экспрессивтілік мән ... ... ... тұр. Ал егер де шеше ... қыз ... ... өлең ... мақалдың
элементі бар, негізінде толығы бұл мақал мынадай: шеше ... ... ... тұрып ұл сөйлегеннен без.
Қазіргі айтыс тілінде мақал-мәтелдер мән-мазмұны тұрғысынан қоғамдағы
өмір құбылыстарын жан-жақты ... ... тура ... ... ... ... да ... қарсыласының білім қоры мен эмоциясына жүйелі
әсер етеді.
Қазіргі айтыс ... ... тән тағы бір ... ... ... ... ұлттық сөз байлығымызды ерекше танытатын
фразеологизмдерді сөз сайыстарында ұтымды пайдалануды аңғаруға болады.
Тұрақты сөз тіркестері ... ... ... ... ... бейнелілік, экспрессивтілік сипатта көркемдік құрал ретінде
көрініс беретіні белгілі.
Лексикалық қорымыздың құнарлы ... ... ... поэтикалық табиғатының көп ... мен ... ... Р. Сыздықова орынды пікір білдіреді:
«Жеке суреткер тіліндегі образды фразеологизмдердің ... ... ... түгендеу үстінде ақынның не жазушының
фразеологизмдер саласындағы байырғы ... ... ... ... ... ... ұсынғанын көруге болады. Ал ... ... ... ... ... дегенді танытады, тіпті
кеңірек қарасақ, суреткер тіліндегі фразеологизмдер ... оның ... ... ... ... ... [9, ... айтыс ақындарының қай-қайсысын алсақ та, өз айтыс үлгілерінде
фразеологизмдерді көркем сөзге нәр беретін функционалдық-стильдік ... ... ... буған тәуелсіздік жолға бекем,
Батырлар ел-жұртының қорғаны екен.
Күшіне ақылы сай Ағыбайдың
Иығына бақ құсы ... ... ... ... ... да ... бұл ағасын.
Ауыз бірлік еліңнен кеткен болса,
Келген-кеткен жеп кетер сыбағасын.
(Ермек)
Хан Кене ... ән ... ... ... ... ... күрескенін,
Толғанып жырмен айтып жар салыпты.
Жүрегінің түгі бар арыстаным,
Ажалды да өлеңмен қарсы алыпты.
(Аманжол)
Күн көруге көшті ғой әйел ... те ен ... ... ... ... ... деп.
Бел буып, болашаққа беттесін деп.
(Ақмарал)
«Кішкенмен айтыстым» деп өкінбеңіз,
Ол деген апарады зор ... ... қоян атып ... да,
Қанжығаңыз майланса болды емес пе?
Алысқа көз жеткізер көрегендік,
Ақын боп ел алдында неге келдік.
Қой аузынан шөп алмас ел едік ... жау алса да ... ... сол ... ... ... мен ... ... ... енді ... ... ... ... дайын шығар сіздің жақтан,
Қыз емессің күрендеп шай тосатын.
Махамбеттің ұрпағы емес пе едің,
Қасық қаны ... ... деп ... ... ... шудадағы не бәлесің
Бесіктен белің шықпай не бәлесің
Алдында бұл апаңның бұлқынасың.
(Әсия)
Бөрідей жігіт ... ... ... ... ... суы ... басып көр енді арыстанға,
Тиген жерде тіс қалсын суырылып.
Балғынбек, бізден жасың кіші ме еді,
Кішілікті кісі ... ... ... аяқ ... кеудеге нан ... ағам ... ... ... бір бақ ... шын бұйырды.
Ғарышкер жоқ қазақта дегендердің,
Екінші рет ауызына құм құйылды.
(Балғынбек)
Жалпыхалық тілінде тұрақталған фразеолгизмдерге жаңа тіркес құрау
айтыскер ... ... мен ... ... ... ... келтірілген жолы болды дегенді иығына бақ
құсы қонды ,татулық дегеннін ... ауыз ... ... ... ... жүрегінің түгі бар,олжалы болу дегенді қанжығасы майлану,момын,жуас
дегенді қой аузынан шөп алмас,тану дегенді көзіне ... ... ... ... ... қасық қаны қалғанша,кішкентай,жас дегенді бесіктен ... ... ... суы құру , ... ... ... ... сияқты тұрақты сөз тіркестері жеке сөзге қарағанда ... ... ... ... ... сөз ... айтыс
тілінің құнарлылығы мен шұрайлығын күшейтіп, тыңдаушының ... ... ... әсер ... белгілі.
Лингвистикалық поэтикада ырғақ, ұйқас, троп түрлері, поэтикалық синтаксис,
эвфония сияқты құрылымдар поэзияны әрлендіруге әр қырынан атсалысып ... өз ... ... ... ... белгілі.
Арендаға сарайды аламыз деп,
Халықты қалдырдың ғой қапияға.
Айтатын сөздеріңді айта берші,
Бұл сарай тар кеп тұр ма тақияңа?
(Рүстем)
Ер ... ұл мен ... рух ... ... ... - деп сері жігіт сертін берсе,
Қақпассың айлы түнде ... жүр ... кім де ... ... сіз де ... табақ бетті бір жалап қайт,
Майланып ауызың жүрсін тым болмаса.
(Ермек)
Тар кеп тұрма тақияңа деген ... ... ... бұл ... тар ... қақпассың айлы түнде кірпігіңді
дегенде арасына сөз ... ... орны ... ... де ... орны ... ... жолына айрықша
бейнелілік,эксрессивтік мән жамап тұр. ... ... ... ... ... компонеттердің орын алмасуы
немесе антонимдік ... ... ... ... ... ... керек.
Сондай-ақ, фразеологизмдер құрамындағы компонеттердің орын алмасуын тіл
ғылымында контоминация деп ... «В ... ... – это
возникновение нового выражения или формы путем объединения ... ... и ... ... ... [14, ... қара сөздей емес, белгілі бір ұйқасқа, ырғаққа құрылғандықтан
тұрақты сөз тіркестері де контаминациялық ... ... ... ... бейнелегіштік сипатына бейімделеді. Бұл да қазіргі айтыс
ақындарының тіліне тән ... бірі ... ... ... ... ... ... ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 Қазіргі айтыс тіліндегі метафораларлық қолданыстар
Халық тіліндегі көркемдеу құралдарының тууы – халықтың ... ... ... мен ... ... ... мәдени өркендеуімізге тікелей
байланысты. Мұндай құралдарды дүниеге келтіретін ... ... ... ... ... ... адам сезіміне әсер ететін бояулы-
мәнерлі сөздер адам танымындағы зат не ... ... бір зат ... балау, ұқсату, салыстыру, ауыстыру, мегзеу, кейіптеу әрекетінен
туатыны белгілі.
Ақын-жазушылар ілімінде қолданылатын ең негізгі көріктеу құралдарының
бірі – ... Ең ... ... ... ... және ... ... индивидуалдық стилін ... ... ... болуында. Метафора көркем мәтіннің ... ... ... ... грек ... бастау алады. Европалық ғылыми
дәстүрде, әлемді тануда және ... тіл ... ... ... туралы мәселені алғаш сөз еткен адам – Аристотель. Ол ... баға ... ... ... ... ... ... атты
еңбектерінде семантикалық өзгерістерді басқаратын механизмді ашуға
талпынып, өзіндік ... ... Ол ... ең ... шешендік және
поэтикалық тіл стилінің компоненті ретінде қарастырып, ... ... ... ... Аристотель «Риторика» атты еңбегінде:
«Метафорада жұмбақ қасиет бар, ... ... ...... ... – деп, ол теңеуді, әсерлеуді және ... ... ... ... ... «жасырын теңеу», – деп
атайды [15, 124].
Метафора – сыртқы не ішкі ... ... ... ... ... қызметіндегі, амал-әрекетіндегі бір зат
атауының ... бір ... атау етіп ... ... сөз мағынасының
ауысуын айтамыз. Бұл тәсілдің негізінде ұқсату заңы жатыр. Жалпы тілтанымда
метафоралық ... үш түрі ... ... ... сөздік
метафора; поэтикалық метафора; индивидуалды немесе окказионал ... Енді ... ... ... ... бере ... (сөздік) метафора жалпыхалықтық қолданысқа ие болғандықтан,
метафораның бұл түрін дәстүрлі ... деп те ... ... ... бойынша, ұқсату заңының негізінде жалпыхалықтық қолданыстағы сөздерге
нақтылы мағына қосып, оның семантикалық ... ... ... тууына әкеледі. Мысалы: мүше сөзінің тура ... ... ... ... болса, одан кейін «үлес, сыбаға» екінші ... бір ұйым ... ... ... ішкі ... ... мүшесі, тұрлаулы мүше, тұрлаусыз мүше, ... ... ... ... ... ... ... тілдік қолданыста бұл мағыналар
атауыштық мағыналарға ие, сол себепті сөздік ... ... ... ... ... бір ... тән жаңа
қолданыстар. Метафораның бұл түрі әр ... ... ... ... да келтірінді мағына өзгермелі болып келеді. Мысалы:
Сенемін, сенемін деп дамылдасын,
Сенімнің ақ көрпесін жамылғасын...
(Мұқағали);
немесе
Жас жүрек жайып саусағын,
Талпынған шығар айға
(Абай).
Осындағы ... ақ ... жас ... ... деген метафоралық
қолданыстар әр ақынның өзіндік қолтаңбасын көрсетеді. Мұндай қолданыстар
жалпыхалықтық қолданысқа түсе ... Сол ... ... ... немесе окказионал метафоралар деп аталады. «Окказионализмдер
дегеніміз – белгілі бір қаламгерге тән, ... ... ... ... ... ... сәйкес те, сәйкессіз де жасалатын, ... ... ... атқаратын, әдеби тілімізге, сөздіктерге кіру ... ... ... ... ... сөздер» деп тұжырымдайды өз ойын Л. Еспекова [16, 36].
Айтыс ақындары тіліндегі метафоралық ... ... ... ... ... өте жиі ... болады. Мысалы:
Ақын деген қазақтың ырысы еді,
Ал, батыр қылшылдаған қылышы еді.
(Аманжол )
Адамның таза болса ой ... бақ пен ... ... ... айтыс – кеме , өлең – теңіз ,
Жаңа толқын болармыз өлеңге біз.
(Мұхамеджан)
Адам –шәкірт , өмір – ... , Алла – ... ... ... сөз ... батыр қылшылдаған қылыш, ой дәптер, айтыс – кеме ,өлең –теңіз ,
адам – ... , өмір – ... , Алла – ... ... ... ... ... яғни ұғымдардың бір-біріне қатыстылығынан, қимыл
ұқсастығы, зат ... ... ... ... ... ... өлең – теңіз,адам – шәкірт , өмір – ... , Алла – ... екі ... жай ғана жанастырып қоймай, біріншісін
екіншісіне, екіншісін біріншісіне балау құбылысы байқалады.Адам – ... ... ... алатын болсақ, адам өмірге келгеннен кейін бәрін
үйренеді,дүниеге келген күннен бастап ақырғы күніне дейін ізденісте ...... ... ... өмір сүре ... көре бересін дегендей өмір
бәріне үйретеді. Бұлар – мағынасы жағынан қабыспайтын, жанаспайтын сөздерді
бір-біріне ұқсатып, балау ... ... ... Осы ... ... тасты кітап, қанжарды қалам) ақынның сол ... ... ... ... ... ... мұндай қолданыстарды
қарастыруда сөздің о баста образдан туындағанын ... ... ... «Образдылық – әр сөздің табиғи қасиеті. Әңгіме сол
қасиеттің күллі «құпиясын», құбылысын ... ... ішкі ... ... әрі нәзік, әрі терең түсініп, соны қаламгерлік ... ... ... ...... ... [17, 188]. О.К. ... қазақ әдеби тіліндегі айқындауыштардың көркем шығарма тілінде, көп
жағдайда, «... көркем бейнелі образды эпитет ретінде ... ... 38]. ... ... бір ... не құбылыстың белгісін, қасиетін
көрсетсе, метафорада екі нәрсені, құбылысты салыстыру, жанастыру негізінде
астарлы тың ... ... Сол ... ... ... эпитеттік
емес, метафоралық қолданыстар деп танимыз.
Бүгінгі тілтанымда ғалымдар ... ... ... ... қарастырып, адамдардың әр түрлі ... ... ... ... ... білу қабілетімен
сабақтастыруды негізге алады. Зерттеушілер метафораның когнитивтік ... ... ... ... ...... оқиғаларды, әрекеттер тізбегін
белгілі бір зат немесе субстанция ретінде ... ... ... ... оған ... ... ... шекарасын
анықтау» деген анықтама берілген;
• бағдарлы метафора – ... ... ... ... әрі кеңістіктегі бағдарға негізделген тұжырымдар жүйесі, мұнда
«жоғары-төмен, іші-сырты, терең-таяз, ... ... ... ... ... ... ... жақсы атаулының барлығы
жоғары деңгейдегі көрсеткішті құрайды – ... ... ... ал ... мағыналары төменгі деңгеймен өлшенеді – ауру, бақытсыздық, жамандық
т.б.;
• концептуалдық метафора – ... ... ... ... ... ... беруге, оның жадыдағы көрінісін сұрыптауға мүмкіндік
беретін амалдардың бірі.
Аталған метафоралардың әрқайсысы образ нысанын құрайтын ұғымдар ... ... ... не ... ... ... когнитивтік терминдердің қысқаша сөздігінде оның қосымша
тағы төрт түрі ... ... ... метафора;
• «хабарды жеткізу құралы» ретіндегі метафора;
• «контейнерлік» ... ... ... [19, ... ... ... ... тарихының мәселелері және Абай
поэзиясының ... атты ... ... ... ... ... жасалу жолын көрсетеді:
1. Метафораның жай түрі (жалғау, жұрнақсыз);
2. Жалғаулар арқылы жасалатын метафора;
3. Көмекші етістіктер арқылы жасалатын ... ... ... ... ... ... түрі;
5. Метафораның бейне бір, тең деген сөздердің ... ... ... ақындары тілінде метафораның жай, күрделі түрлері және түбірге
әр түрлі қосымшалар жалғану арқылы, атап ... зат ... ... ... ... ... түрлері, етістіктің көсемше,
есімше, жіктеу формасымен келген ... ... ... ... ... ... ... жастардың қанын жұтып; ерлікпен
емдеп көңіл күйіктерін;тереңнен жыр маржанын теретұғын; шыққасын тәуекелдің
тәжін киіп; ... жыр ... ... көк ... көз ... ... метафоралық қолданыстардың семантикасы тек өзі қолданылып тұрған
контексте ғана ашылады, жеке, байланыссыз түрде ... бұл ... ... ... ... ... ... жойылуға дейін баруы
мүмкін. Негізінен, окказионал метафоралар ... ... ... ... ал грамматикалық тұрғыдан окказионалды емес.
Қазіргі айтыс ақындары тілінде стильдік бояуы айқын ... ... жиі ... ... қарт Алатау, саңлақ
белім;ақ басты Алатауым, Алматы мәңгі жұмақ екенсін ғой. ... ... ... ... ... ізінде жұмсалып өлең
жолдарының негізгі идеясына айналған. Алатауды жай тау ... ... ... жай қала емес ... балап,яғни жанды нәрсені жансыз
нәрсеге денотаттық балау арқылы адам мен ... ... ... ... де ... ... жеткізіп тұр.
Дерексіз ұғым атауларын деректі, ... зат ... ... ... құрылған метафоралар да айтыс ақындары тілінен
жиі кездеседі. Мысалы:
Мейірімнің жаямын ақ кілемін,
Сөйлейін парасатпен табаламай
(Аманжол);
Айттарыңыз бүгінгі қабыл болсын,
Ақ ... ... ... ... ... ақ кілемін, ақ ниеттің ағытылсын түймелері
сияқты бейнелі метафоралы тіркестер қимыл ... ... ... ... ... пен ізгіліктің, адалдық пен көңіл тазалығын
білдіріп ... ... ... ... метафоралы қолданыстар өз негізін
ұлттық тілден алатындықтан, бұрыннан тілімізде орныққан сөздерді сан алуан
контекстік қолданысқа сәйкес ... ... ... ... ... контекстік, авторлық, поэтикалық метафоралар түзіліп, ақын ойын
анық жеткізумен қатар, тыңдарманмен ерекше психологиялық байланысқа ... ... ... осы ... қолданыстарда жатыр. Сөз
зергерлерінің тіліндегі көріктеу құралдарының бірі – метафораның қолданылу
аясының өте кең екендігін ... ... ... ... жасау негізінде
дәлелдедік.
2.2 Қазіргі айтыс тіліндегі теңеулердің қолданысы
Әр дәуірде өмір сүрген айтыс ақындарының тілдік ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... байланысты
қалыптасып дамып отырады. Жаһандану үрдісіне сәйкес қоғамда орын алатын
әрбір әлеуметтік, саяси-экономикалық, ... ... ... ... ... ... ... Бұл өзгерістер қазіргі айтыс ақындарының тілінде
де өз ерекшеліктерімен көрініс табады. Қай ұлтты алып ... та, ... ... дүниетанымы, жан дүниесі ұрпақтан-ұрпаққа тіл арқылы жетіп
отыратындықтан, ... ... ... де ... ұлтына тән үрдістерді
көре аламыз, ғасырдан-ғасырға, ұрпақтан-ұрпаққа мұра ... келе ... ...... ... оқып біле ... тілі – ... тіл. Әрбір айтыскердің тіліне жеке-жеке ... ... ... болсақ, оның әр түрлі дәрежеде, әр түрлі сипатта
екендігін көре аламыз. Оның ерекшелігі неде? Сонда ... ... ... емес пе ... ... ... да тууы мүмкін. Әр ... ... ... тән ... ... болады. Ол, әрине, дау
тудырмайтын құбылыс.
Айтыс тілінің ... – оның өн ... ұлт ... ... ... тұратындығында. Ұлт мәдениетінің ежелден келе ...... ... ... гөрі тыңдағанды ұнататындығы. Ауыз
әдебиеті жанрларының да ... ... ... ... ... ... ... отыруы осыған дәлел. Айтқанға көну, сөзге
тоқтау – ұлттық мәдениетіміздің көрінісі іспетті [21, 89].
Бүгінгі күнгі ... ... тілі – жаңа бір ... жаңа ... биік ... ... шағы. Мұны айтыс үрдісіндегі жаңғыру деп
айтсақ та болады. Жаңғыру тек ... ... ... сөз ... ... ... мәнері, тіпті айтыскерлер қатарының ... ... ... ... жағынан да айқын сезілуде. Цензураның
жойылуы ... өте ... әсер ... ... ... өзі ... ойыңды
іркілмей, табан астында өлең шығару, ... ... ... ... ... ... ... үлкен шабыт беретін
сияқты. Коммунистік идеология өмір сүріп тұрған кезде айтыскерлер алдын ... ... ... ... ... айтуға болмайды» деген
сұрыптаудан өтетін. Мұның өзі айтқың ... айта ... ... ... ойыңды ашық айтуға тұсау болатын. Қазіргі айтыскерлер тілі
шындықты ашып айтуға және ... ... ... тілі – ұлттық
қасиетімізді, ұлттық ерекшелігімізді танытатын бірден-бір құрал. Сондықтан
да оны терең талдап, ғылыми тұрғыдан зерделеу ... ... ... тілі – ... ... келе ... айтыс өнерінің
тоқырап қалмағандығын көрсетумен қатар, заманына сай тілдің ұлттық нақышпен
толыға түсетінін көрсетеді. Айтыскерлер ащы ... ашып ... ... ... ... ... жан ... марқайтумен
қатар, айтыс тілін өзіндік қолданыстарындағы асыл теңеулерімен де ... ... ... құбылыстарды, табиғаттағы заттарды, адам
әрекеттерін бір-бірімен салыстыру арқылы ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге болатын көріктеу
құралдарының бірі – теңеу. Көркемдеу ... бірі ... ... ... ... әсерлі болуы, ең алдымен теңейтін сөздің
лексикалық мағынасына, ... ... ... С.И. ... әр халықтың, этностың тілінде қалыптасқан тұрақты теңеулер арқылы
оның өмір сүрген ортасына тән ойлау ... ... ... ... ... байқауға болады. Орыс ғалымдары
Л.И. Тимофеев, Б.В. Томашевский, Д.С. ... А.Т. ... Н.М. ... ... ... ... зерттелсе, Қ. Жұмалиев, З.
Қабдолов, З. Ахметов, Т. ... ... ... ... теңеудің шығу
тегінен бастап, стильдік қызметіне дейін әр салада ... тіл ... үлес ... ... Т. ... ... ... анықтама береді:
«Теңеу дегеніміз – ұқсас, ... ... ... бір ... ... ... арқылы сипатталушы нәрсенің бейнелік, көркемдік, поэтика
тұрғысынан танытатын әрі стильдік тәсіл, әрі таным құралы» [22, 7].
Т. ... ... ... ... ... түрін атап көрсеткен.
Қазақ тіліндегі теңеулердің ... зат ... ... ... -дай, -дей, -тай, -тей, -ша, -ше және ... -дейін жұрнақтары
арқылы жасалатын түрлерімен қатар, секілді, ... ... ... едің
дейтін көмекші сөздердің көмегімен жасалатындығын айтады. ... де ... ... осы ... әр ... ... молынан
кездеседі. Мысалы: Ай сайын айтыс тыңдап отырмаса, Бастары шай қысқандай
ауыратын (Асқар); ... сөз ... ... ... ... дән ... (Айнұр); Астыртын әрекетке мен көшейін, Іргеден түнде шыққан
бүргедейін ... ... ... тілі – эталон ... ... ... ... ... үшін қиын емес, өйткені ол көбіміздің жүрегімізде
жатқан сөздерді басқаға теңеу арқылы өте ... ... ... сыры ... қадірін ұғынып, асыл теңеулермен қасиетін көрсете
алуында.
«Уықты қазымен майлағандай», «жуас атты ... ... ... босатқандай жүз құлынды», «өз табанын жалаған
аю құсап», асау атқа байлаған торсық ... ... ... ... борсық
құсап», сапты аяққа сары алтын жалатқандай» т.б.
Көріп отырғанымыздай, айтыскердің әр бір ... ... ... ... ... ... ... айналған тұрақты теңеулерден тұрады.
Уықты қазымен майлау – сіңіп кету
Жуас атты жусанға байлау – ... атқа ... ...... тұрмау
Үйренген хан иленген терідей – айтқанға көну мағыналарында жұмсалып
тұр. Бұл сөз саптауларынан Т. ... ... ... ... ... ... ... жинақталған, дүниетанымның ұлттық
өзгешеліктері бас қосқан категориялардың бірі ... көре ... ... келе ... ... ... ғана ... коймай,
өзіндік ойы, өзіндік нақышы бар жаңа теңеулерді де ... ... ... ... ...... тойған қонжық – риза болу
Орақ пенен құшақтасқан балғадай – тату
Тау бөктерлеп тәуір үй соғу баю мағыналарында ... ... лебі ... де дами ... ... ... омартаға теңеу
ондағы сөздердің балдай тәтті болу ... ... ... ... ... ел ... сый беру – жақсы сөздермен тыңдарманды
риза ету
Күл шығарғандай күйбеңдесең – ... сөз айта ... ... сүйрендесең – әдеп сақтамасаң, -деп теңеулерді
өз орнына тиімді пайдаланған.
Мұхамеджан көбіміздің ойымызда жоқ, бірақ ... ... ... ... ... сөз ... жиі жұмсайтындығымен тыңдарман аудиторияның
мейірін қандырады.
Айтыскердің тілі – аз ... көп ... ... ... бір ... құралатындығын көреміз.
Заманға баға беру, ондағы адамдардың орны мен ... ... да тіл ... ... ... жан ... көреміз.
«Қоғамның көк тұманында», «қой күзеткен төбеттердің үйден шыққан мысықтың
мұртын жалап ... ... ... ... сау басы аман ... ... кие ... жүргенін», «қиын ғой көлге бірден көндіктіру қолдан ... ... ... ... ойды бірінің отын бірі көсеп немесе ... ... ... ... тек ... аузынан естуге болады.
Көріп отырғанымыздай, тілдегі теңеулердің қасиеті – ... ... ... немесе белгілігінде емес, сол айтылатын
өзгешелік бұлардың бірінен екіншісінде айқынырақ көрнекілеу ... ... – таза ... ... теңеу. Айтыскердің
өзіндік стилі бар екендігін көре ... Оның тілі , ойы таза ... ... ... баурап алып, ерекше психологиялық қасиетпен
жан дүниеңді жадыратады.
Тек қана Мұхамеджан емес, басқа ақындар да ... ...... айтқанын іліп әкетіп, айтылмақ идеяны өрбіті түсуде, ретті
тұста образдап айтуда есе жібермейді.
Айтыскерлер тіліне шолу ... ... ... ... лексика-
семантикалық қасиеті жағынан бірнеше топтарға бөлдік.
Олар:
1. Адамның физикалық қасиетіне қатысты теңеулер;
2. Заттарды физикалық қасиетіне ... ... ... ... ... ... Жан-дүние мен көңіл-күйге қатысты теңеулер;
5. Заттардың дәмін ... ... ... ... ... теңеулер;
7. Жануарларға немесе өсімдіктерге салыстыра
теңеулер;
8. Шығармалардағы ұлттық бейнедегі кейіпкерлерге
салыстыратын ... ... ... теңеулер;
[7, 111].
Енді әрбір топтарға жеке-жеке тоқтала кетейік, «Езуімнен ел-жұртқа
сый бермесем», «Жанымыз ... ... ... ... ... «Солақайдан құтылғам, Оңқай ақын сөз бе ... ... ... мен ... шашап жейтін алғанын сұңқардаймын»
(Балғынбек) теңеулері адамның физикалық қасиетіне көрсетеді.
«Қайрап-қайрап кім салды сені ... ... ... ... ... «Ине боп қадалғаннан именбесең», «Кәдімгі пышақ
пенен қайрақ құсап», «Тікен кірмей жетілсе тіліңізге», «Өнерің бар бойында
байқайтұғын, сары ... ... ... ... жез, сабағы алтын
семсер болсақ, Жүзіңді ... ... ... ... ... ... көрсететін қасиетіне тән.
«Жарылсам да жүректің ағыменен», «Дүбіріңе көз тіккен дүйім ... ойың ... еш ... Қар ... құрылған қақпан құсап»
(Мұхамеджан), тазалық, сүйсіну, сақтану сияқты мінез-құлық ерекшеліктерін
көрсетеді.
«Өзіңе-өзің күліп отырсың-ау, қораз ... ... ... едік ... сыйына мас», «біздердей айтушыда бар ма, сіздердей
тыңдаушыға тап ... ... риза ... ... ... ... буылғандай» (Аманжол) тәуекелге салу, «сахнаға шыққан соң
томағам да шешелсін» (Балғынбек) ... айту ... ... ... алып ... атты омартадан», «шелек толы шекердей төзім барда»,
«бас қойып мейір қанса бал ... ... еріп ал енді ... тәтті мағынасын жеткізіп тұр.
«Жарқырап жаныма кеп бір айдай боп», «ол кісі – сан ұрпаққа ... «Ақ ... ... жаңа ... «әлі жүрсің қырдағы сағымменен»
(Мұхамеджан) табиғат құбылыстарына салыстыра теңеу орын алған.
«Бөрідей жігіт болсаң бөгелмей айт», «азу ... көр енді ... ... тиіп ... еді, ... бар ... тары ... айтыстың
арғымағы алқынбаған» (Мұхамеджан), «Тұлпармен жағаласқан құландайын»,
«ұсталған ши ішінде ... ... ... ... ... ... ... бе шық бермес Шығайбай боп», «Майқы биге ... ... да ... ... ... сен ... ... шығармалардағы ұлттық бейне ... асты ... ... ... Мұхтар құсап сіздерге Волга беред»,
(Балғынбек), «Айтысты жарылқаушы Мұхтар боп тұр, ... ... » ... ... ... ... салыстыра теңеу орын
алған.
Бұл бүгінгі заманның, жаңалықтың бейнесі. Көріп отырғанымыздай, айтыс
ақыны көрерменді, ... ... ... ... үшін әлемде болып жатқан
барлық жаңалықтан хабардар болуы керек. Бұл ақынға қойылатын ... ... ... ... ... тиек ету арқылы, сөздік қолданыстарын үнемі
құбылтып отыру арқылы ақын өзгелерден өзінің ... ... ... ... ... ... тыңдарманды жалықтырады да, көпшіліктің
айтысқа ... ... да ... ... ақындары тіліндегі теңеулер ықшам,
көркем әрі қарапайымдылығымен кімнің де ... ... қона ... ... ... ... құрылуы өлең мәтініндегі
ойдың мазмұндылығына, ... ... оның ... мен сонылығына,
сөздің түрліше құбылуына қызмет етіп ... ... ... ... ... ... ... ақындары тілінде кездесетін келесі бір көріктеу құралдары –
эпитеттер. Эпитеттік ... – тіл ... жиі ... ... ... ... ... келетін құбылыс. М. Балақаев: «Суреткердің өз-
өзіне тән тіл шеберлігін, ... ... аша білу ... ... бен образ арасындағы осы бір стильдік нәзіктікті, яғни жеке ... ... бәрі ... келіп тұтас контекстік мән
алатындығы ойды бейнелі, нақты ... ... үшін ... ... ... [23, 80], – ... ... жасаса, Л.И. Тимофеев: «Кең мағынада
алғанда қандай болса да бір ... ... ... ... ... сөз эпитет болады» – деп өз ойын түйіндейді. ... ... ... ... деуі, тілтанымда эпитетті көркем анықтауыш және
экспрессияға қатысы жоқ грамматикалық ... ... ... деп ... Бұл жөнінде Р. Сыздықова: «Эпитет – адамның, заттың, құбылыстың бір
белгісін, сырын, сипатын, қасиетін атап көрсететін сөз, ... осы ... жай ... сөзден эпитеттің айырмасы бар. Жай анықтауыш заттың,
құбылыстың, адамның өзіне тән қалыпты сынын /белгісін, қасиетін, ... т.б./ ... ... өзі ... ... ... ... бұл белгі сол заттың, адамның, құбылыстың табиғи белгісі емес [24,
23]. Демек ... жай ... гөрі ... ... ... ... жатады.
Кез келген сөз жеке тұрып та не болмаса алдынан, ... ... ... ... те ... ... ... Осы бейнені айқындап,
көріктеп тұратын көріктеу құралы ... ... ... Бұл ... ... ... ... көркейте айқындау десе [25, 89], Қ. Жұмалиев
ортақ ... ... ... [20, 75], З. ... А. ... ... ... жөн деп санайды [17, 187]. ... ... жай ғана ... ... ... бейнелеп анықтауда, нақтылап,
шашыратпай жеткізуде эпитеттің ... ... Орыс ... К.С. ... үш ... ... қарастыруды ұсынады:
1. Жалпы тілдік эпитеттер (общеязыковые);
2. Халықтық-поэтикалық ... ... ... ... (окказиональные).
Эпитеттердің көрсетілген алғашқы тобында ... ... ... ол, «... ... ... между определяющим и
определяемым». Екінші топтағы эпитеттер халық ауыз ... ... әрі ... ... эпитеттер, ал үшінші топтағы
эпитеттердің сонылығымен ерекшеленетіндігін айтады [26, 6].
Жалпы айтыс ақындары тіліндегі эпитеттерді жасалу ерекшелігіне қарай ... ... ... ... Есім сөздердің тіркесуі арқылы (сын есім + зат есім; зат есім + зат
есім).
2. ... пен зат ... ... ... (көсемше, есімше + ... ... ... ... ... ... ... көп
кездеседі.Мысалы:
Абыздар астаналық есен бе екен,
Асыл ой, ардақ сөзді жалғастырған.
(Жібек)
Жігіт боп сырлы кесе мен ... алшы ... ... ... ... ... да ... аманбысың кәрі студент,
Тоқыраудың тұсында бар студент.
Жирмасыншы ғасырдан келе жатқан,
Екі беті табақтай нар студент.
Елімнің қай ... де ... ... ... абзал ана, мәрт ұлымен.
Бұғыл бел, бұлаң қасты, бұла сәулем,
Жал сипатпай арда ... бір асау ма ... ел мен ... ... ... алас ұрар ... ... соң ұқсағаның,
Киелі қылқаламды ұстағанмын.
Қасиетті құранға қол созғандай,
Аузымнан бісімілләні тастамадым.
(Рүстем)
Етістік пен зат ... ... ... оның ... ... көбірек кездесесе көсемшелі аз кездеседі .Мысалы:
Дертіңді кәләм-шариф анық басар,
Оқыған ғалым жұртқа жарық шашар.
(Жәкен)
Қой сойып,бермесеңіз етіңізді,
Қайтейін жалтыраған бетіңізді.
Сүйкімді сылаңдаған қыз ... ... ... ... ұландар өсе берсін,
Рухты қазақ деген талантты елден.
Ақын менен батыры бірге болса,
Ұлтымның тарылмаған тынысы еді.
(Аманжол)
Алтынды күміс ішінен таба алмасссың,
Қауыз жармаған гүлді ала ... ... ... ... ... ... ... келтірілген тұрақты эпитеттер – халық ауыз әдебиетінен бастап
бүгінгі ақын-жазушыларымыздың ... ... ... бір ... ашуда
өзіндік қызметі бар эпитеттер. Айтыс ақындарының бұл ... ... ... ... ... тіліндегі түстерге қатысты эпитеттерді қарастыратын болсақ,бұның
өзін бір жеке тақырып ... ... ... ... қысқаша айта кетсек
төмендегідей:
Әлемдегі түстердің барлығын олардың қанық-солғын, жылтыр-көмескі, таза-
аралас, ... ... ... ... әрі ... ... қарастырған сайын, соғұрлым олардың ... ... ... ... ... халқының түстер палитрасында ақ
түстің алатын орны ... Оның ... ... ... ауқымы өте кең.
Жалпы ақ – тазалықтың, пәктіктің, ... ... ... ... айтыс тіліндегі ақ түлкі, ақ ... ақ ... ақ ... ақ
найза,ақ алмас, ақ отау, ақ орамал, ақ ... ана және ақ ... ... ... да ... ... ... экспрессивті-эмоциялық
бояуын ашуда, әрі адамның алуан түрлі көңіл күйін ... ... ... ... ... ұстанымдар әлемдік лингвистикадағы
жаңа ... ... ... ... отыр. Жаңа заман лингвистикасында
қазақ тілтанымы да мол ізденістерді ... ... ... орай, ұлт
болмысының дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... емес, ұжымның тілдік санасында
қатталған этномәдени концептілер, аксиологиялық модельдер ... ... ... ассоциациялық өрістер,
фреймдер арқылы айқындалумен ерекшеленіп ... ... ... ... ... ... нысанына сұранып тұрған, этномәдени ұжымның ақыл-ойы мен ... озық ... ... ... тіл ... ой ... сөз
сайыстырудың тамаша үлгісіне құрылған қазақ ... ... ... айтыс
екені белгілі.
“Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ” деген ұлттық моральдік кодекстің
алтын діңгегіне сүйенетін ... ...... ... ... бар, ... мен ұлттық идеяны қай заманда болса да, ең басты ... ... ... ащы шындығы мен көлеңкелі тұстарын өткір де өзекті ой-
пікірімен ... ... ... ... пен ... ... ... терең ой мен өткір сынға, образдылық пен ... әсем ... ... пен ... ... ... ... қоры мен сезіміне
түрткі салатын, өне бойы өлеңмен өріліп, тыңдаушысын ... ... ... өнер ... ... міндеттерінің шешімін айғақтайды.
Зерттеу нәтижелері бойынша нақты тұжырымдар төмендегідей:
- ... ... ... ... ... танытатын айтыс өнері
дүниенің тілдік ... ... ... ... ... онда ... ... ұлт менталитеті, ұлттық мінез,
өмір салты, әдеп-ғұрпы, ... ... ... көзқарасы,
этноментальдық түйсігі мен сана-сезімі көрініс табады;
- қазіргі қазақ айтыс тіліндегі синонимдердің ... әр ... ... ... аяқ ... ойын жеткізу үшін, ... ету ... бір ... екі рет қайталамас үшін, ... ... үшін ... және ... ... ... ... ерекшеліктерін дұрыс
аңғарып керекті жерінде ретін тауып қолдана алуында;
- қазіргі қазақ айтыс тіліндегі мақал-мәтелдер кез келген ... ... ... ... ... ... ... – халықтың
сан ғасырлық көрген-білгенін, бастан кешкен ... ... ... ... ... табиғатта, өмірде үнемі қайталанып тұратын
оқиғалармен, құбылыстармен байланысты туған тоқсан ауыз ... ... ... ... оның ... ... ... тұрмыс-тіршілігі,
дүниетаным болмысы, әдет-ғұрпы мен ақыл-ойы, ... ... ... береді. Мақал-мәтелдер астарында ой дәлдігі, символдық тұспалдар,
терең философиялық ой ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер тілдік санамызда
қалыптасып, ұлттық сөз байлығымызды ерекше танытады, сөз ... ... ... сөз ... ... тармақтарда кеңінен
қолданғанымен, поэзия тілінде бейнелілік, экспрессивтілік ... ... ... ... ... белгілі.Қазіргі қазақ айтыс
тіліндегі фразеологизмдерді көркем сөзге нәр беретін ... ... ... ... ... ... ... айтыс тілінің метафораларлық ... ... ... ... ең ... ... ... бірі. Ең
негізгі дейтін себебіміз, поэтикалық және окказионалды метафоралар ақынның
индивидуалдық стилін танытатын бейнелі сөз ... ... ... не ішкі ... ұқсастықтар негізінде, яғни тұлғасындағы,
атқаратын қызметіндегі, амал-әрекетіндегі бір зат атауының екінші ... атау етіп ... ... сөз ... ... ... ... айтыс тіліндегі теңеулер көркемдеу құралдарының бірі
болғандықтан,олар әрқашан экспессивті, ... ... ... өмірдегі
құбылыстарды, табиғаттағы заттарды, адам әрекеттерін бір-бірімен салыстыру
арқылы екіншісін бейнелеп, ажарлап, ең алдымен теңейтін ... ... ... ондағы теңеулердің халық көкейінде ... ... ... орын ... ... ... теңеулерлер . Оны түсіну
кез-келген қазақ үшін қиын емес, өйткені ол ұлттық танымнан, ұлттық сана-
сезімнен, ұлттық ... ... алып ... ... ... ... ... кездесетін келесі бір көріктеу құралдары –
эпитеттер. Эпитеттік қолданыстар – тіл өрнегінде жиі ... ... ... бояуы құбылып келетін құбылыс.Суреткердің өз-өзіне тән ... ... ... аша білу ... талдағанда сөз бен образ
арасындағы осы бір стильдік нәзіктікті, яғни жеке ... ... бәрі ... ... ... ... мән ... ойды
бейнелі, нақты шынайы көрсету үшін эпитетсіз елестету мүмкін емес.
Зерттеу жұмыстың нәтижелері қазақ тілінің рухани ... ... ... лингвомәдениеттану, этнолингвистика, когнитивті
лингвистикамен қатар көркем ... ... ... семантика,
стилистика пәндерінің теориялық материалдарын толықтыруға және тіл мен
қоғамның арақатынасын ... ... ... ... ... байланысты тұжырымдарды, көзқарастарды кеңейтетін деректер
негізінде қолдануға болады.
Тіл мен ... ... ... ... ... пен
арақатынастарды орнату мәселелерінінің деңгейіне орай «ақыл-ой (сана) -
тіл - ішкі ... ... - ... - категориялау –
қабылдау» сияқты іргелі ұғымдар жүйесінде де ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының аясында халық ауыз әдебиетінің құнарлы
тармақтарының бірі ретінде жан-жақты ғылыми айналысқа түскенімен, қазақ ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
нысанына іліккен жоқ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Қайдаров Ә. Этнолингвистика // Білім және еңбек. – 1985. – №101 ... ... ... В.Л. ... в ... – М ., 1997. – С. ... ... Гумбольдт. Язык и философия культуры. – М ., 1985. – С. 946
4. Манкеева Ж.А. ... ... ... атаулардың танымдық негіздері.
– Алматы, 2008. – 353 б.
5. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы , 1991 – 240 ... ... М. ... ... ауыз ...... : ... 1996 – 365б
7. Асылбекова Ж. ... ... ... ... – Алматы, 2010 – 125 б.
8. Қазіргі ...... : ... 2004 – 309 ... ... Р. Айтыс: бүгіні мен ... ... ...... ... Ж. ... ... тіліндегі синонимдердің
қолданылуы,мағынасы// ҚазҰУ Хабаршысы.Филология сериясы. – Алматы, 2002, ... – 117 – 120 ... ... Г.Л. ... ... ... –М.,1988. –С. 80
12. Лингвистический энциклопедический словарь. – М., 1990. – С. 588
13. Б.Дина ... ... ... ... ... //
А.Байтұрсынұлы және қазақ филологиясы мәселелері. – Алматы, 2004 - 201 б
14. Ожегов С.Н. Словарь русского языка – ... 1989 – С. ... ... ... – Москва: Мысль, 1984. – С. 830
16 . Еспекова Л.Ә. Қадыр ... ... ... // ... кан. ғыл. дәр. алу үшін дай. ...... 1998. – 166б.
17. Қабдолов З. Таңдамалы ... ... ... ... ... О.К. ... әдеби тіліндегі айқындауыштардың стилистикалық-
бейнелеу функциялары. – ... 1978. –39 ... ... ... когнитивных терминов // Под общей редакцией ...... 1996 – 245 ... ... Қ. ... ...... 1965.
21. Асылбекова Ж. Қазіргі айтыс тіліндегі теңеулер // ҚазҰУ Хабаршысы.
Филология ...... , 2000. - ... – 88-91 ... ... Т. ... теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1985. – 310б.
23. Балақаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. – ... , ... ... Р. ... сөз ...... 1995. - ... Байтұрсынов А.
Ақ жол. – ... 1991. – ... ... К.С. Язык ... в ... слов // ... ... N4,
1973.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ізғұтты Айтықов7 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Айтыс6 бет
Айтыс - халық мұраты3 бет
Айтыс өнері31 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Айтыс – сөз барымтасы6 бет
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
Ақындар айтысы13 бет
Біржан-айтыскер ақын5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь