Қоғамдық идеология және журналистика

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I ТАРАУ Қоғамдық идеология және журналистика
1.1 Қазіргі қазақ журналистикасы.
1.2 Қазақ журналистикасының жай. күйі
1.3 Журналистика жайындағы қоғамдық идеология
1.4 Журналистік этика
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Журналистика ─қоғамдық сананы қозғаушы күш. Журналистика – өмір айнасы. Ол өмірді сипаттап қана қоймай, онда болып жатқан іс-әрекеттер жөнінде ой тастайды, қоғамға жол сілтейді, бағыт-бағдар алуға көмек етеді. Осылайша журналистика маңызды қоғамдық-саяси рөл атқарып, жұртшылыққа әлеуметтік белсенділік туғызып, шындықты ашып береді. Журналистік қызмет халықтың керегіне жауап беріп, әлеуметтік дамудың жолдарын жариялап отырады. Журналист бұл салада қоғамдық-саяси қызмет жасаудың өнерін игере біліп, әлеуметтік процестерге өз еңбегімен белсене араласады. Журналистика – халықтық болып саналады. Өйткені, журналистика – халықтың қамын ойлайтын, соның қажетін қарастыратын сала. Қандай мәселені көтермесін, журналистика соның бәрін халықтық тұрғыда қозғауға, халықтың сөзін сөйлеуге күш салады. Әрқашан халықтың жағында болып, халықтық позицияны ұстайды. Бүгінгі қоғамдағы бұқаралық ақпарат құралдарының басты парызы – бұқараның санасын билеу, оларға уақыт кезеңдерінің міндеттерін жан-жақты түсіндіру, жас ұрпақты тәрбиелеу тағы басқа толып жатқан сан-саладағы көкейкесті міндеттерді бойларына сіңіру болуға тиіс. Осы сан-саладағы көкейкесті мәселелерді қоғамға жеткізуде бұқаралық коммуникация құралдарының ішінде болжам бойынша жетекші орынға ие болатын – интернет.
Интернеттің бірқатар коммуникация мен ақпараттық ерекшеліктеріне байланысты жаңа бұқаралық ақпарат құралының түрі – интернет-БАҚ немесе интернет-журналистика дүниеге келді. Ал соңғы кезде бүкіл әлемде «азаматтық журналистика», «блогтық журналистика» деген ұғымдар пайда болды. Азаматтық журналистика ол интернетпен тығыз байланысты. Ғаламторда блог деген түсінік бұрыннан бері қалыптасқан. Ал біздің елімізде ол жаңадан пайда болған құбылыс. Азаматтық журналистиканың азаматтық қоғам дамуында салмақты орын алатынын мамандар мойындайды. Көптеген елдерде азаматтар қоғамдық мәселелерді жаңа медианың көмегімен шешіп жатады. Блогинг елдер арасындағы шекараны ғана жоймай, сонымен бірге салалық журналистиканы дамытуға ат салысады. Мысалы, тек қана экономикаға, фото өнеріне, аспаздыққа, ақпараттық технологияларға, әдебиетке немесе спортқа арналған блогтар. Осылардың ішіндегі бір тақырыпты таңдасаңыз материалдарды қызығып оқисыз, себебі көп ретте автор жариялаған материалды өз еркімен жазған және толық меңгерген. Нақты салада жазылған блог тандалған тақырыпқа сай барлық жаңалықты жариялауға тырысады, өз тәжірибесімен, идеяларымен бөлісіп, кеңес береді. Елімізде тәуелсіз журналистер блогшы ретінде өздерін көрсете білсе, ақпараттық нарықты дамытуға мүмкіндік туатыны сөзсіз. Осыған орай, тәуелсіз журналистер қызметіне жүгінетін БАҚ-тар да пайда болады. Демек, қазақ журналистикасы интернет еркіндігі және пікірлердің плюрализмі арқылы жаңа белестерден көрініп, алға қадам жасай алады. Бұқарамен тығыз байланыста болған журналист ешқашан ұтылмайды, керісінше, ақпарат көздерін күн сайын ұлғайта береді.
Кітаптар мен монографиялар:

1 Жақып Б. Публицистикалық шығармашылық негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2007.
2 Омашев Н. Қазақ радижурналистикасы: тарихы, тәжірибесі, теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 1992.
3 Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары (1860-1930). – Алматы, 1964.
4 Медианет. Интернет в Казахстане. - Алматы. Medianet. Soros. 2009ж. 14-105 бет.
5 Муслимова К.С. Бұқаралық ақпарат құралдарының әлеуметтану процессіндегі ролі [Text] / Муслимова К.С. - , 2002 // Международная конф. "Журналистика на рубеже веков:проблемы и перспективы". - Караганда:КарГУ, Караганда:КарГУ,2002. - С. Караганда:КарГУ,2002
6 Жапек, М. С. Интернет бұқаралық ақпарат құралы бола ала ма? - Қарағанды, 2006. – 13-24 бет.
7 Барлыбаева С. Масс – медиа и цивилизация Востока. – Алматы: “Қазақ университеті”, 2000. - 79 стр.
8 Барманкулов М. Жанры печати, радиовещание и телевидение. –Алматы: ҚазГУ, 1994.
9 Омашев Н., Бегімбетова Р. Қазіргі шетел журналистикасы. –Алматы: “Қазақ университеті”, 2000.

Мерізімді басылымдар:

10 Кәмшәт Тасболат. Дәстүрлі журналистиканың орнын әлеметтік желілер баса ма ? // Айқын -2010. №14. 11-12 бет.
11 Әлия Сембай. Интернеттегі жарнама. // Қазақстан іскері. 2008.
№ 15. 4 бет.
12 Нұрболат Аманжол. Қазақ блогосферасы: бүгіні мен келешегі. // Айқын- 2010 № 17. 5 бет
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I ТАРАУ Қоғамдық идеология және ... ... ... ... ... ... жай- күйі
1.3 Журналистика жайындағы қоғамдық идеология
1.4 Журналистік этика
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Журналистика ─қоғамдық сананы қозғаушы күш. Журналистика – ... Ол ... ... қана қоймай, онда болып жатқан іс-әрекеттер
жөнінде ой тастайды, ... жол ... ... алуға көмек
етеді. Осылайша журналистика ... ... рөл ... ... белсенділік туғызып, шындықты ашып береді.
Журналистік ... ... ... ... ... ... дамудың
жолдарын жариялап отырады. Журналист бұл салада қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... өз ... белсене
араласады. Журналистика – халықтық болып саналады. Өйткені, журналистика
– халықтың қамын ... ... ... ... ... Қандай
мәселені көтермесін, журналистика соның бәрін халықтық тұрғыда қозғауға,
халықтың сөзін сөйлеуге күш салады. ... ... ... болып,
халықтық позицияны ұстайды. ... ... ... ... ... ... – бұқараның санасын билеу, оларға уақыт
кезеңдерінің міндеттерін жан-жақты түсіндіру, жас ұрпақты ... ... ... ... ... көкейкесті міндеттерді бойларына сіңіру
болуға тиіс. Осы сан-саладағы көкейкесті мәселелерді қоғамға жеткізуде
бұқаралық коммуникация құралдарының ішінде ... ... ... ... ...... бірқатар коммуникация мен ақпараттық ерекшеліктеріне
байланысты жаңа бұқаралық ақпарат құралының түрі – ... ... ... ... Ал ... ... бүкіл әлемде
«азаматтық журналистика», «блогтық журналистика» деген ұғымдар пайда
болды. Азаматтық ... ол ... ... ... блог деген түсінік бұрыннан бері қалыптасқан. Ал біздің
елімізде ол жаңадан пайда ... ... ... ... ... ... ... орын алатынын мамандар мойындайды.
Көптеген елдерде азаматтар қоғамдық мәселелерді жаңа медианың көмегімен
шешіп жатады. ... ... ... ... ғана жоймай, сонымен
бірге салалық журналистиканы дамытуға ат салысады. Мысалы, тек ... фото ... ... ... ... немесе спортқа арналған блогтар. Осылардың ішіндегі ... ... ... ... ... себебі көп ретте автор
жариялаған материалды өз еркімен жазған және ... ... ... ... блог ... тақырыпқа сай барлық жаңалықты жариялауға
тырысады, өз тәжірибесімен, идеяларымен ... ... ... ... журналистер блогшы ретінде өздерін көрсете білсе, ақпараттық
нарықты ... ... ... ... ... орай, тәуелсіз
журналистер қызметіне жүгінетін БАҚ-тар да пайда болады. Демек, қазақ
журналистикасы интернет ... және ... ... ... ... ... алға ... жасай алады. Бұқарамен тығыз байланыста
болған журналист ешқашан ұтылмайды, керісінше, ақпарат ... күн ... ... ... ... идеология және журналистика
1.1 Қазіргі қазақ журналистикасы.
«Журналистика — күнделікті өмірдің жаршысы». Сондықтан журналистика әр
кезде өз биігінен көрінеді. Кеңес үкіметі ... ... мысы ... Ол ... ... ... ... жөнінде өткір мақалалар
жаза алмады. Сондықтан қаламгерлер өнер мен мәдениет ... ... Ал ... ... ... ... Қоғам алмасқанда журналистиканың
баяғы деңгейінің артта қалғанына көзіміз жетіп отыр.
Қазіргі қазақ журналистикасының деңгейі ... ... ... ... ... ... журналистикасы еркіндіктің босағасында, оның өзінің
деңгейі мен дәрежесі бар. Кез-келген тақырыпта, кез келген мәселеге ... ... Ол ... Бақ ... ... десек те болады.
Бірақ дей тұрғанмен қазақ журналистикасының жолын дамыту бар да, және жас
журналистерді ... ... ... ... ... ... тоқталатын болсақ:
Қазақ журналистикасы соңғы 15 жыл ішінде коммунистік жүйеден ... БАҚ ... ... бет бұрып, едәуір нәтижелерге қол
жеткізді. ... ... ... ... әлемнің жоғары
дамыған 50 ... ... ... ... алға қойылып отырған және
ақпараттық кеңістікте бәсекеге қабілеттілікті арттыру қажеттілігі туындаған
қазіргідей ... де ... ... ... жұмыс істейтін мамандарды
даярлау ісіне әдістемелік тұрғыдан шұғыл бетбұрыстың жасалуы талап ... және ... ... ... ... ... бүгінде
Қазақстаннның 26 университетінде журналист мамандарын даярлайтын факультет
пен ... ... ... ... Сондай-ақ, министрлікте ресми тіркелген
БАҚ саны 7000-нан асып кеткен. Олардың әзірше 2500-і нақты жұмыс ... ... ... 12 пайызы ғана үкіметтік көрінеді. Олай болса, ... ... ... 26 оқу ... бәрінде де, ондаған жылдар бойы
қолданылып келген, ... әлі де өз ... жоя ... кеңестік жүйесінің
көне тәсілдерінен түбегейлі бас тартып, әлемдік ... ... ... жол жоқ. ... ... ... білікті медиа-
бизнесмендердің, БАҚ саласы менеджерлерінің жоқтығынан еліміз баспасөзі
нарығында ... 49 ... ... ... ... ... көпе-көрінеу айырылып отыруымыздың өзі медиа-бизнеске бейімделген
мамандардың жеткіліксіздігінде болса керек. Диплом алып ... ... ... оның бәрі БАҚ ... ... да ... ... америкалық озық тәжірибеге сүйенсек, ұтылмайтынымыз
анық. Білім берудің ... ... озық ... мәні ... ... ... беру ... тәжірибеге басымдық беретіндігінде;
l студенттің өз бетімен еңбек етуіне, шығармашылық еркін ой мен ... ... ... ... ... ... ... білім берудің әлемдік ... ... ... ... бар. Ең ... ... материалдық базасының сын
көтермейтінін атап айтуға тиіспіз. Әлемнің жоғары дамыған ... ... ... ... саны асып түскен жағдайда” ғана
талапқа сай деп танылады. Біздің елде бұл көрсеткіш өте төмен. Студенттерді
айтпағанның өзінде, ... үшін ... екі ... ... соны ... ... мәжбүр. Оның сыртында көптеген университет ректорлары
журналистика ... ... ... мен ... мән ... де. Соның салдарынан тәуелсіздік жылдарында
ашылған кафедраларда журналистика саласы бойынша білім беруді ... ... ... ... ... ... ғана қарастырды. Тіпті,
жасырмай айтқанда, журналистика мен филологияны айыра білмейтіндер де
баршылық. Олар ... ... ... ... ... ... ... жатқандығымен, оның демократиялық зайырлы қоғамда “төртінші биліктің”
дәрежесіне көтерілетін ықпалымен, қазіргі жаһандану ... ... ашық ... ... оның өзі ... ... етудің маңызды бір бөлігі екендігімен санаса бермейді. ... ... ... ... ... білікті
мамандар жеткіліксіз. Ал, кейбір мамандар жеткілікті оқу орындарының өзінде
журналистика кафедраларын өзге саланың адамдарына, көбінесе журналистиканың
теориясы мен ... ... ... ... қоюы ... ойды нақтылай түседі.
Мұндай жағдайда не істеу керек? Әрине, студенттердің өз ... ... ... олқылықтардың орнын толтыруға тырысудан өзге амал жоқ.
Оның ең бір тиімді түрі – сапалы ... мен ... ... ... ... ... ... білім беру ісіне ... ... ... ... ... ... ... мен
тарихының іргелі туындыларымен етене танысуларына, зерттеп, зерделеулеріне
аса ден қою қажет болады. Себебі, олар ... ... ... мен оқу ... ... ... талаптарымен байланыстырып
пайдалануға дағдыланбаса, ертеңгі күні БАҚ-қа барған соң ... ... ... ... ... қабілетсіз болмақ. Шын мәнінде,
ғылыми-зерттеу, талдау-сараптау тәсілдерін ерте меңгерген ... БАҚ ... өз ... тез ... ... зерттеу материалдарының түп нұсқаларын жалпылама түрде ішкі
және сыртқы деген екі объектіге бөлуге болады. ... ... ... әлемдік үрдіспен салыстыру, өзіміздің қай тұста жүргенімізді
бажайлау, өзгелерден үйрену міндетті түрде қажет ... Оның ... ... ... ... ... ... сыртқы әлемге
өз болмысымен танылды, ашық қоғамға қадам ... ... ... ... да ... ашып отыр. Қазіргі таңда әлемнің кез келген
елінің кітап-құралдарын интернет ... ... ... білім беру
әдістемелерімен танысуға мүмкіндік бар. Сондай-ақ, қазақ журналистикасы да
өзінің даму ... сан қилы ... ... ... ... көп ... журналист ғалымдар өздері зерттеген салалары бойынша
ғана оқулықтар мен оқу құралдарын әзірлеп ... ... ... теориясы, баспасөз дизайны, журналистика ... ... мен ... ... ... ... мен құқық негіздері ... ... ... бойынша
оқулықтарды айтпағанның өзінде ғылыми мақалалардың өзі өте сирек кездеседі.
Оның өзіндік себептері бар. ... оқу ... ... араласып
жүрген ғалымдардың оқулық жазып әзірлеуге уақыттары жоқ; оқулық жазуға
ниеттенген ... ... ... жоқ, атап ... ... ... ... төленбейді, өндірістен қол үзіп шығармашылықпен айналысуына
мүмкіндік жасалмайды; жазған ... мен оқу ... ... көп ... кезек күтіп, кешігіп жатады.
Сондай-ақ, ғылыми кеңестер тақырып бекіткен ... ең ... әрі ... тың салаларға жіті көңіл бөлмейді. Бір ... ... ... ден ... ... бүгінде “пәленшекеңнің публицистикасы”,
“түгеншекеңнің редакторлығы” секілді қамтитын аясы тар, ... ... тым ... ... ... ... ... журналистика
мамандығы бойынша магистранттар мен докторанттарды қабылдағанда, олардың
тақырыптарының өзектілігіне жіті көңіл бөлінуі аса ... ... бәрі де ... ... ... әрі ... қамтамасыз етуге елеулі кедергі келтіріп отыр. Бүгінде
журналистика ... ... мен ... қызметтерінің
тәсілдерін реформалау қажеттіліктері туындап отырғанда ескі жүйе ... ... ... ... ... ... ... одағы
тұсында жарық көрген, бір идеологияның тар ... ... озық ... алшақ, көбінесе компартияның кезекті съездері мен
пленумдарының шешімдерінен ұзын ... ... ... ... ... оқу ... мен әдебиеттерді қазіргі жастардың
талғамдарына сай келеді деуге еш ... жоқ. ... ... оған ... ана ... жасалып үлгермегендіктен жоо-ның көп лекторлары сол
оқулықтарды немесе Ресейдің әдебиеттерін қолдануға мәжбүр болып жүр.
Журналистика мамандығына ... ... ... ... ... ... ой ... кеңейтуге, сөйлеу және жазу
мәдениеттерін ... ... ... ... ... алу ... ... баулитындай бағытта және жалпы базалық білім беретін
пәндермен сабақтасарлықтай болуға ... Оның ... ... сөйлеу және қарым-қатынас мәдениеті, кәсіби этика, ... ... ... ... ... ... пәндердің
сапалы оқытылуына айырықша назар аударылуымен қатар, журналистерді дәл осы
салалардың ... ... ... деп ... ... ... журналист-бағдарламашы, т.с.с.
қос мамандық бойынша даярласа, тіпті тиімді болар ... ... ... ... ... ... ... іс
қызметке қажет ақыл-кеңестерді, бүгінгі БАҚ тыныс-тіршілігінен ... мен ... мол ... ... тың ... ізін ... көреміз. Сондықтан, жоо-дағы әріптестеріміз Ресей оқулықтарына ғана бір
жақты сүйеніп келеді. Осы орайда АҚШ ... ... ... бейімделген, қысқа да нұсқа, күрделі ұғымдардың өзін ... ... ... ... ... әрі тартымды оқулықтарын
аударып, қолданысқа енгізудің аса ... ... атап айту ... ... ... отандық ғалымдарымыз бен ... ... Оны ... ... ... ... олардың
бастырған оқулықтарының таралымы аз болғандықтан, бір ғана оқу ... шыға ... өзге ... ... ... ... ... бойынша шығарылған оқулықтарға, кітаптарға, әдістемелік
еңбектерге рецензиялар жазылмайды, талдаулар жасалмайды, мерзімді баспасөз
арқылы насихатталмайды.
1.2 ... ... жай- ... жылы ... Тәуелсіздік алған күндері еліміз үшін қайталанбас
ерекше сезім, рухани екпін, ... ... ... ... өзі ... сәл ... ... секілді. Әуелі Кеңестік
одақтың тұсындағы 1986 жылы орталықтың шешімімен ... ... ... ...... ... ... көрінісі іспеттес.
Шындығында да Кеңестер одағы бойынша қазақ жастарын алаңға алып шыққан ол
күш одақты ... ... ... етіп ... ... Ол ... бұрынғы
мемлекет күйрейді-ау деген ой ешкімде де жоқ. Дегенмен де, ... ... ... ... тану ... ... тұсы ... Мұндағы басын ашып айтатын мәселе - ... шығу ... да ... ... ... ... биліктің қазақ елінің
мүддесімен санаспауы ұлт ... ... ... Ал, содан кейінгі
кезеңдердегі бүкіл одақ бойынша орын ... ... ... осы ... бастау алды десек қателеспейміз.
Өткен ғасырдың 80-ші жылдардың соңы 90-шы жылдардың басы жер-жерде рухани
бостандыққа ... ... ... 1990 жылы Қазақстан Жоғарғы Кеңесі
егемендік туралы Декларация қабылдады.
Осы секілді ... ... жаңа бір ... ... ... ... Мұнда бұқаралық ақпарат құралдарының атқарған рөлі де зор деп
есептеймін. Бұрын бір ғана ... ... ... жүрген
ақпарат құралдары «бұғаудан босаған» күйін сезінді. Ал, осы ... ... ... ... ... ... жан тебірентерліктей. Қазақ
журналистикасы рухани бостандыққа қол жеткізді.
Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев бірден елді жаңа ... ... ... бастады.
1992 жылдың қазан айында жаңадан құрылып жатқан ТМД елдерінің арасында
тұңғыш рет біздің, Қазақстанның бастамашылығымен ЮНЕСКО ... ... ... ... ... ... пен ЮНЕСКО бірлесіп
өткізді. Оған дүниежүзінің ... ... ... 200-ге жуық ... ... ... ... журналистер келді. Конференцияда бұрынғы
тоталитарлық жүйені, партияны ашық ... ... ... насихаттау, әділ, еркін жазу мәселелері кеңінен сөз болды.
Қазақ журналистикасы үшін де бұл бір жаңа кезең еді. Бұрын әрбір ... ... ... ... бақылауында тұрды. ... ... ... ... ... ашу үшін де сол ... халық тұрады, оның ұлттық құрамы, тілі, баспасөздің бағыты, ... ... оның ... ... ... ғана жүзеге асатын ... ... соң, жаңа ... оның ішінде қазақ сөзі жариялылыққа
бұрқақтай екпінмен өрістеді. Сөз бостандығы еркін көсілді. Сол ... өзі ... ... журналистикасының туындап, тұрақтануының жаңа
бір серпіндік кезеңі болды.
Әлемдегі барлық дамыған, демократиялық елдерде біз ... бәрі ... ... ... ... айтатын мәселелер бар және
айтылмайтын ... ... бар. Ол ... неге ... ... ... ... идеологияға зиянын тигізетін демократия,
сол елдің жауларынан басқа ешкімге керек емес.
Идеологияның өзі қауымдасып ... ... ... идеологиямызды халықтың
санасына сыналайтын негізгі құрал – қазақ тілді басылымдар мен ... ... ... озық ойлы ... пікірлерін халыққа
жеткізеді, идеяларын ортаға салады. Қазақ тілді бұқаралық ақпарат ... ... ... ... болып, осалдау шығып жатыр деген ойлар да
бар. Шет ел ақпарат құралдарының ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде алып қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... туындайды.
Республикадағы орыс тілді басылымдарды, телерадионы қарап отырсаңыз, ондағы
ақпараттар, проблемалар қазақ тілді ақпарат құралдарына қарағанда, өткірлеу
берілетін ... ... ... Оған ... ... ... ... екен» деп ойлауға болмайды. Осы уақытқа ... ... ... ... құралдарында басшыларға сын, мін айтылмайды» деп келді.
Бірақ қазіргі қазақ тілді ... сын ... орыс ... ... ... ... Өйткені қазақ тілінде берілетін сын
материалдардың айырмашылығы бар. Ол ... ... ... «мақтамен
бауыздау» деген ұғым бар. Оны басқа тілге аударып жеткізе алмайсың. Бұл –
тікелей ... ... ... орыс ... ... ... ... одан әлдеқайда тиімді тәсіл. Қазақ журналистикасында да «тіліп, тұз
құйып» тұрып сынайтын сәттер ... Бұл енді – ... ... ... шара. Ал енді журналистиканың ең бір биік, өрелі де тиімді жолы ... ... ... ... ... алды – ... тіл» деп аталарымыз
сөз өнерін алға қойған. ... ... ... ... ... және бұл ... Баяғыдағы билеріміз, шешен даналарымыз сөздерін
емеурінмен-ақ өткізіп, ... ... ... ... Одан ... ... ... бауыздаған» қаншама фельетондары жарық
көрді. Журналистикадағы осындай тәсілдерді ысырып қойып, бірден бас салып
«сен – ... деп ... ... ... одан әрі шарамыз таусылады.
Соңғы сөзімізді айтып ... ... ... дәрменсіздік, бейшаралық
болар еді. Қазақ ... ... ... тағы ... бар. Ол – ... ... шығармашылық. Орыс тілінде
бұл – аз. Тек орыс тілінде ғана емес, жалпы шет ел ... ... – олар ... ... ... ... аз пайдаланады. Мысалға,
ағылшын тілін алайық. Бұл тілді қаншама ұлт қолданғандықтан, ол ... ... ... ... айырылған. Сөйтіп, ағылшын тілі тек
қана «бар-кел, отыр-тұр» деген сияқты тура мағынаны ... ... ғана ... «Қор ... ... ... тілі-ай» деп
ағылшындардың күйзелетіні содан. Өйткені бұл тіл неғұрлым тарала түскен
сайын, соғұрлым ... ... ... жоғалтуда. Ал қазақ журналистикасында
қандай жанр болсын, көркемдеп беру тәсілі міндетті түрде көрініп ... ... ... ... болады. Бұл біздің журналистиканың ... ... ... ... ... ... орыс
басылымдарынан әлдеқайда басым. Бірақ қазақ журналистері кейбір кездерде
көркемдікті қуалаймын деп, ... ... ... ... кетіп
жатады. Бұл енді – жекелеген тілшілерге тағылатын мін. Қалай ... ... ... орыс ... ... ... кемшін түсіп жатыр»
деген сөзге келіспеуге болатын сияқты. Дәл қазіргі қазақ ... ... да ... сауатты.
Тағы да ауыз толтырып айта кететін жайт- журналистикада сөз ... ... ... қай ... ... ... бақыланатын
жұмыстың өзегі.
«Сөз бостандығы шексіз емес. Ол – табындыратын да, талқандайтын да қуатты
күш», - Мемлекет ... ... ... бір ... осылай деп еді.
Ендеше, біз осы «қуатты күшті» қазақ журналистикасы дұрыс пайдаланып жатыр
ма деген сұрақ туындайды. ... сөз ... ... сөз қозғалған жерде
сөз бостандығы бар деген сөз. «Сөз бостандығы ... ... деп ... өзі ... ... ... ... «Журналистер –
күңкілдек, сыншы әрі кеңесші. Олар басшыларды да өз ықпалында ұстайды және
халыққа да бағыт-бағдар көрсетеді. Мың жау ... ... жат ... ... көбірек қорқу керек», - деген екен. - Француз халқына қарап
отырсаңыз бұл ... өзі ... ел. ... ... ... ... ... сөз. Ал қазақ айтады «Сөз бас жарады, бас жармаса
тас жарады». Яғани қазақ БАҚ-құралдарында да ... ... бар ... ... ... ... ... қазақ басылымдарының сыни
мақалалары да осы бостандықтың еншісінде екені тағы бар.
1.3 Журналистика жайындағы қоғамдық идеология
Журналистика ... ... ... бір ... ... ... зор мүмкіндіктерді иеленетін жүйе. ХХІ ғасыр ... ... ұлы ... адам ... ... ой – ... әсер ететін идеологиялық құрал. Рухани нәр мен эстетикалық әсер
беретін өнердің өзгеше бір ... ... ... ... аясынан «ақпарат
ғасыры» деген ... ... ... ... ... ... алатын орны айрықша.
Эфирдегі телехабардың берер тағылымы мол. Ұлттық діл, ... ... рух, ... ... ұлттық сана, ұлттық болмыс – ... ... ... ... тілімен, ата – бабамыздың салт – дәстүрімен
қалыптасса, соны дүние жүзі ... бар ... ... ... ... ұшаң – ... ... өкілдері атасы мен әжесінің аңыз – ертегілерін ... сөз ... ой ... мәнерін көріп, таза қазақы ортада өсті. Ал
соңғы кездері ұлттық орта қалалық жерлерде жоқ ... ... Осы ... ... мәңгүрттену бағдарының одан әрі жалғасуын ... ... ... ... негіздерінен ажырап қалмау ісінде ақпарат
құралдарының, соның ішінде теледидардың атқарар рөлі зор. ... ... ... де шын ... ... ... отыр. Тек, жастарымыздың
ғана емес, ол күллі елдің ... ... ... ... ... халық
санасына кез келген идеяны сіңіруге болатындығы ... ... ... Демек, қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... сияқты аса күрделі құбылыстар
ақпарат құралдары арқылы жете түсіндірілгені ... Осы ... ... мәдени – рухани шаралар ұшаң – теңіз. Соған орай,
кезінде халық ықыласын өзіне еріксіз ... ... ... ... ...... көрсетулердің бергені мол. Бұлар бір жағынан қызықты
ойын – тамаша ретінде ... ... ойын – ... ретінде
көпшілікке, соның ішінде жас толқынға ... ... оның салт ... мен ... ... тән ұғым – ... маңызды деректер
беріп, оны ұрпақ санасына сіңіру арқылы қыруар тәрбиелік ... ... ... ... баладан, еңкейген қартқа дейін ,
үлкенді – кішіні белгілі бір бөлігінің ұлттық тәрбиелік ортадан тыс ... ... ... ... құбылыстармен қатар, қазақ отбасында
халқымызға жат, жағымсыз құбылыстар жиі ... ... - ... Ш.
Битаева. [7] Бүгінгі жас балдырған ертең ... ... ... ... ... экран арқылы аудиторияға хабар таратудың маңыздылығы
орасан зор. Жаңа ақпарат ғасыры ... ... ... ... ... қоғамдық көңіл – күйде, қарқынды түрде эволюциялық
процесс жүріп жатыр. Сондықтан теледидар ... ... ... деген мәселенің алдыңғы кезекке шығаруы заңды болып табылады. Жаңа
ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... өзіндік көзқарасын қалыптастыруда ерекше
белсенділік танытып отыр. Өйткені, бүгінде әлем тез ... тез ... ... ... даму ... жеке адамның сезіміне
ақпараттың барлық түрімен әсер етуде.
«Теледидар өз бойына театр мен киноның, ... бен ... ... ... ... өнер түрі ... оның табиғатының да
күрделілігі өз - ... ... ... Ол ... негізгі
бейнелеу элементтері жанды көрініс пен дыбыс, мәнерлі сөз ... ... ... ... ... публицистикалық сарын жалпы журналистиканың
заңдылықтарынан туындайды. Телеэкрандағы ... ... ... құрылымының қуаты, кіріспе сөздерден бастап ... ... ... ... ... әрбір бағдарламаның өн бойынан көрініп отыруы
тиіс. Мысалы, теледидардың әдеби – ... ... ... ... ... ... ... сақталып қолданылады. Эфирдегі көрініспен
қатар естілетін не сөйленетін сөздің дыбыс мүмкіндіктеріне, дауыс ырғағына
қарай құбылып, әсер, ... арта ... ... ... ... сөздің реңін ашып, ойдың бейнелі түрде көрермендерге
эстетикалық ләззат беріп, ... ... ... ... ... көркем
дүниелер ұсынуына мүмкіндік туғызады. Хабарлар тілінің шұрайлылығы, ... ... ... ... ... ... гипербола т.б)
мол қолданылуы бір мезгілде көрермендердің санасына ғана емес, сезіміне де
әсер етеді. Сондай – ақ, ... ... мен ... қатар ие
екендігін ескерсек, хабардың көрерменді әсемдік әлемімен бірге ... ... ... тарих, мәдениет, ғылым туралы жүйелі ой, толымды
пікір ... ... ...... өз ... жоғалтуына еліп
соғады.» [9] Радиолампаны ойлап табушы, американдық Ли де ... ... «... ... ... ... не істедіңіздер. Ол қоғамның
дамуы, әрі әсем музыка мен мәдениетті насихаттаудың өткір ... ... ... ... оларды көшеге шығарып, тобырдан ақша жинауға
дейінгі дәрежеге дейін ... [10] ... ... ... ... ... әрі ағартушылық рөліндегі маңыздылығы
баршамызды толғандырады.
Көрермен сезімінде ... ... ... қабылдануы
кинотеатрдағыдан өзгеше. Талғамдық жағынан теледидарда көңіл – ... ... ... ... Ол ... ... ішкі ... көркем полотно, симфония, эстрадалық концертті қабылдау үрдісі
кезінде оны «қайта жасауға» тіптен ... ... ... оның ... ... ... ... көрерменнің түрге
деген қызығушылығын тудыратындығын осыдан байқауға болады. ... ... ... кезеңінде көпсериялылықтың бұлдыр сағым
түзуі; қабылдаудағы тұрақсыздығы; ұзақтығы; деректілігі; ... ... әсер ету ... ... ... ... әлде ... біріккен кез келген хабарлама сюжеттік жағынан тұйық әрі ... ие. ... ... не ... ... тақырыптың
мазмұнына да қатысты.
«В. Вильчек, А. Вартанов, Ю. Богомолов, Р. Копылова т.б ... ... ... ... ... ... алғы шарты деп бағалап, әрі теледидарды ... ... ... ... әсерін сезінетіндігін мойындайды.» [11] Шын
мәнінде, уақыт өткен сайын теледидар көпшілікпен бірте – ... ... ... ... ... ... экранда көрермен, шығарма және
суретшінің шынайы қатынасы іштей түсіністікке ұласып, ол ... ... ... нәтижесінде теледидардағы айшық әрбіріміздің ... күн ... ... бір ... әсер ... ... оқулығында журналистиканың жеті түрлі
функциясын атап көрсетеді. Олар: ақпараттық ... ...... ... тәрбиелеу функциясы, үгітшілдік, насихатшылдық, ұйымдастырушылық
функциясы, интегративтік функциясы, мәдени – ... ... ... [12] ... ... ... негізгі өзегі
журналистиканың интегративтік функциясы болып ... ... ... ... ... адамзатқа тән құндылықтарды
адамзат баласының (адамға қатысы бар) бойына сіңіру, соның бәрінің ... ... ... бар дүние екенін олардың әрқайсысына ... ... ... етене араласып одан ешкімді шет қалдырмау.
Әлбетте, әр көрерменнің ... әр ... ... ... ... теледидардағы хабарлардың барлық түрінде ... ... ... ... ... және тағы ... функциялармен
тығыз байланысты.» [13]
Осы жерде адамзатқа тән құндылықтар дегенге түсініктеме беріп кетсем.
«Адамзатқа тән құндылықтар ол: халықтың ұлттық тілі, ... ...... ... ... ...... ұлағатты тәлім – тәрбиелік
мәні бар даналық ... ...... ... және ... салт – ... ділі мен ... ойындары, мерекелері,
халықтың еңбек құралдары, сәулет өнері, ... ... ... ... мен ... ... өнері және т.б.» [14] Мысалы, сәулет
өнеріне жататын әлемнің жеті кереметі бүкіл адамзатқа тән ... ... ... ... ... ... бағы, Эфес Артемидасының
ғибадатханасы, Галикарнас мавзолейі, Радос алыбы, Александрия ... Зевс ... ... Және де Тәж – ... Ақ ... кереметі мен
Ұлы Қытай қорғанын осы тізімге ... ... ... ... өзіне
тән тарихы бар.
Мәселен, бірінші кереметтің қатарынан көрінген, Мысыр пирамидалары
туралы ғалымдарда қанша ой ... , осы бір ... ... ... ... дүниелері де өте көп.
Ал елеміздегі рухани құндылықтардың дәріптелу қандай ? Әрине бұл
тұрғыдан ел ... алға ... жеке ... ... бар. ... 1999 ... бастап қолға алынған мәдени мұраны қолдау жылдары
аясында ... ... ... ... ... төл
тарихымызға қатысты біраз дүниелер шетелдік аудиторияға көрсетіліп келеді.
Солардың қатарында спутник арқылы ... ... ... ... ... ... ... сыр шертетін бағдарламалар
бар. Айталық аптасына бірнеше рет ... ... ... ... рухани құндылықтарды шетелге таныстыру болып
табылады. Бұл жобаларда еліміздің ... ойып орын ... ... ... ... ... бетіндегі қорғандармен, ескерткіш,
мавзолейлерге қамтылған. 20-30 минуттық аталмыш ... ... ... ... айдардың мақсаты көрерменге тарихты сөзсіз, бейне арқылы
жеткізуді көздейді. Онда тарихи жерлермен ... елде ... ... ... Оның бір ... видиолық қатарда ешқандай мәтін
берілмейді. Мәселен «Caspionet» ... ... 2006 ... желтоқсан
айының 26 жұлдызында «Fesses» айдары бойынша көне ... ... ... ... ... ... тек интершум арқылы көрсетілді. Мұнда ... ... ... сол көне ... ... қана ... адамдар
арасында соны зерттеуге деген қызығушылықтарын тудыруы ... ... ... рухани құндылықтарды сақтау мақсатында «2004
жылы Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 13 қаңтарындағы N ... ... ... ... 44-бабының 8 тармақшасында
рухани және бiлiм беру саласын дамыту, ... ... ... ... мен тиiмдi пайдаланылуын қамтамасыз ету жайлы қаулы
қабылданып ұмыт болған дүниелер ... ... ... ... ... ... соның iшiнде қазiргi заманғы ұлттық мәдениеттi, ауыз
әдебиетiн, ... мен ... ... ... ... құру.
Сондай-ақ көркем және ғылыми толық кестелерiн шығару арқылы ұлттық әдебиет
пен жазудың сан ғасырлық тәжiрибесiн қорыту
Қазақстанның ... ... ... жай-күйi сан ғасырлық
дәстүрлердi сақтау мен одан әрі ... ... ... ... қолдан
келгенше қамтамасыз етумен, тарих пен мәдениеттің жаңа ескерткiштерiн
ашумен, кесенелердi, ескi мешiттердi, ежелгi ... ... ... ... ... ... олардың негiзiнде жаңа тарихи-
мәдени мұражай-қорықтардың құрумен сипатталады.
«Қазақстанда ... ... ... ... ... және ... ... ескерткiштерi 25 мыңнан астам, 11 мың кiтапхана, ... 8 ... ... 215 ... бар ... және ... ... мемлекеттiк мұражайлардың,
Қазақстан тарихындағы есте қалатын оқиғаларға ... ... ... ... тарихы мен мәдениетiнің қайталанбас ескерткiшi -
Түркiстан ... Қожа ... ... ... 2003 ... маусымда
ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұра тiзiмiне енгiзiлдi».
Астана қаласының мәдени инфрақұрылымын жақсарту ... ... ... ... соңғы жылдары Қазақ музыкалық комедия
театры, мұражайды, кiтапхананы және концерт ... ... ... орталығы ашылды. Ұлттық кiтапхананың құрылысы аяқталды. ... мен ... ... ... ... ... және пайдалану туралы», «Мәдениет
туралы», «Ұлттық мұрағат қоры және ... ... ... ... ... ... ... саясаттағы медениетті қолдауға жасалған тың қадамдар тек ... қана ... ... ... ... ... ұмытылмай дәріптелуіне
еліміздегі БАҚ-ты қосары мол. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... Мейлі ол деректі фильм ретінде
, немесе, жеке телевизиялық жоба болсын, өзін ақтары ... ... ... тек ... ... ғана емес, ел жадында ... ... ... патриоттық тәрбие беруде үлесі телегей теңіз.
Қазіргі ... бала ... ... ... ... Оған себеб сәби
кезінен бастап теледидар көріп дағдалануында. Кез келген баланың көгілдір
экраннан ... ...... ... Және бұл ... алғанда,
қазір айтарлықтай қиындық жоқ. Тәулік бойы бір тынбайтын «Nіckelodeon»,
«Jetіx», «Fox Kіds» ... ... ... ... ... ... ... толтырып отырғалы қашан!..
Осының салдарынан бүгінгі ... өз ... ... ... қабыспайтын Бетман, Терминатор, Человек-Паук, Маска, Робот-
полицейский, Спайнч Боб, Сквер Пентс пен Медаботтарға еліктеп өсіп келеді.
Аты да, заты да ... осы ... ... ... ... ... ... перзентіңіз сіздің: «Менің балам кейін
Алпамыстай асқан батыр болады!» деген сөзіңізге ... ... мен ... ... ... ... ... береді. Бұған, әрине, ол кінәлі
емес. Біз Алпамысты жыр қылып, ... ... ... ... ... «көзімен» көрмеген, жойқын күшін, жүйрік ақылын ... бала оған ... ... да, ... ... тұрсам, бүлдіршін біткен көз айырмай қарайтын қазіргі
мультфильмдердің дені кейіпкерлері бір-бірін аяусыз ... ... ... ... ... ... ... фильмдерден аумайды. Қазір
үлкендерді қойып, титтей ... ... өте ... ашушаң, қатыгез
болып бара жатқандығы көгілдір экранды ... ... ... зиянды
дүниелердің кесірі екендігі күмәнсіз.
Осы ретте, «баланы – ... ... ... ... ұлттық тәрбие
қандай еді?» деп еріксіз ... Рас, біз ... ... қол
үзіп қалдық, тұнық бастауымыз лайланды. Ер Төстік, Тазша бала, Алдар Көсе,
Аяз би дегендер есте жоқ ескі ... ... ... ... айта ... бос бір әңгімесі сияқты болды да қалды... Ал шындығына
келгенде, ... та, ... те, ... да, ... пен ... тура сол ауыз ... ... емес пе? Қадірін білген адам болса,
мультфильмнің де, басқа фильмнің де ... ... тап сол ... ... Әмен ... осыдан қырық жыл бұрын түсірген «Қарлығаштың құйрығы
неге айыр?» атты мультфильмінің күні бүгінге дейін жылы ... ... ... ертегісінің негізінде түсірілгендігінен және ең бастысы, ойлы,
тағылымды дүние ... ... ... ... ... ... Әмен қария: «Мультфильмнің кейіпкерлері балаларға жақсы таныс,
жандарына жақын, түсінікті болуы ... Және олар ... ... ... басқа да жақсы қасиеттерге үйретуі
тиіс» деп есептейді. Сөйтіп, осы ең алғашқы дүниесінің өзінде-ақ «түбінде
бәрібір ... ... ... ... ойды жеткізуге тырысқандығын
айтады. [20] Аталмыш мультфильмде бірде-бір сөз жоқ екендігіне ... ... ... пен ... ... ... тұр. Сондай-ақ Нұрғиса
Тілендиевтің арнайы жазған музыкасы да мультфильм табиғатымен әдемі үйлесім
тапқан. Немесе ... ... бір ... ... ... ... болсам. Әмен Қайдаровтың айтуынша, оны түсіруге Шәкен Айманов та
қатысып, ... ... ... өзі ... [21] Шындығында, Тілендиев те,
Айманов та – өз ... ... ... ұлы ... Осындай адамдардың
қатысуымен дүниеге келгендіктен де аталмыш мультфильмдердің құны ешқашан
жойылмақ ... ... ... ... ... ... көрсете алатын және өзіміз
де сүйсініп, көре ... ... ... фильм бар?» дегенде, қай-
қайсымыз да бір құшақ тізімді санамалай жөнелетініміз ... Және ... ... ... шыны ... ... әлдеқашан жаттап
алғанбыз.
Кино - тәрбие құралы. Қарбалас тірлік, қым-қуыт өмір ... жас ... ... болатынын мүлдем естен шығарып алған
сыңайымыз бар. Бұл өте ... ... ... ... етек ... ... ... бара жатқан «қоғамдық дерттің» тағы бірі – айуандықпен кісі
өлтіру. ... ... 33 ... ... ... ... ... Ал бір ғана жердегі ... ... ... 10 пайызы шетел киноларының әсерінен қылмысқа барғандар. Соның
көбі – жастар. Ақпарат күнделігінен ... ... ... өз
мұғалімін өлтіреді, немересі әжесін бауыздап кетеді, әкесі өз ... ... ... бәрі ... жиі тіркелетін қылмыс түріне айналған. Кісіні
азаптап өлтіру біздің салт-дәстүрімізге аса жат ... ... ... ... ... үзіп ... де ... болмысынан тумаған. Ол
айуандықты өзімен бірге Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... бойымызға сіңіп жатыр десек, жалған емес.
Осы тұста айта кету керек, өмір шындығын көрерменге жеткізуде ... ... ... ... ... жолмен тасымалдаушы
киносаудагерлердің үлесі айтарлықтай болып отыр. Естеріңізде ... ... жыл ... «Титаник» шығып, елді бір дүрліктіргені белгілі. Сол ... ... ... ... 12 долларды құрапты. Бізге шетел
өнімдерінің тоқтаусыз ... ... ... ... біріншіден, шетел
өніміне деген сұраныстың көптігінде жатса керек. Демек, ... ... да ... екенін айта кеткеніміз жөн. Ал екіншіден, заң жүзінде
белгілі мөлердегі шектеу мүлдем ... ... ... ... 25 млн. ... (іс ... одан да көп
болуы мүмкін) бөлініп, қомақты қаржы есебінде түсірілген осы ... ... ... ... Оның өзі ... ... алыстау ма деп қалдық.
Мына бір мәлімет пен әртістер ... өзі көп ... ... ... ... ... 27– ... аяқталды. Оны монтаждау жұмысы
Америкада ... ... ... ... ... ... жерінде
ХVIII ғ. өткен нақты тарихи оқиғалар негіз етіп ... ... ... ... ... – Марк ... ... батыры және ақылгөйі
Ораздың рөлін Джейсон Скотт Ли, Мансұр – Абылай хан оның сыңары Ералыны
Голливуд ... Куно ... мен Джей ... ... ... ... Әбілқайыр рөлін Досқан Жолжақсынов пен Тұңғышбай Жаманқұлов ойнады.
Көріп отырғанымыздай, басты рөлдің ... ... ... ... ... олар қазақи болмысты аша алды ма? ... гәп ... ... көп ... де, сын да ... 15 ... ... көрген қалған фильмдердің бір тобы —
көрерменнің күллі құқығын жиыстырып қойып, өз ойын өзі ... ... ... ... бөлігі — халқымыздың есте жоқ ескі замандардағы
айтөбел тұлғалары, әрі ... ... үшін ... ... ... ... тағы ... — қазақы қалыпқа, қарапайым ... ... ... ... ... ... ... алмай жатқан
ала-құла жобалар. Яғни, алдыңдағы самсаған ... ... әр ... ... ... ... ... бәрін қоя
тұрып, ең әуелі мынаны көрейінші!» - дейтіндей жаңа ... ... ... және ... таңдауда ешқандай эстетикалық
талғам көрсетпейді. Шынында да, қазақтың ... ... ... ... көз ... сымбатына жан сүйсінетін ... ... көре ... Бүгінгі киноға түсіп жүрген кейіпкерлердің түр-
тұлғасына қарап ... ... жүз ... ... ... ең сұрықсызын
сұрыптап алған ба?» деген ой келеді. Біздің киногерлер үшін ... ... ... рөл ойнамайтын сияқты. Қай фильмді қарасам да, не бойы
кішкентай, не мұрны жапырайған, не көзі ... не ... ... не
даусы шіңкілдеген, не беті табақтай, біреулер жүреді...
Кино — эстетикалық талғамды қалыптастыратын өнердің бір түрі.
Адам, ... жас ... ... үлгі ... ... әсерленуге, көз
қуантар көркемдіктен қуат алуға тырысады. Жас ұрпақ өзіне үлгі тұтар, ... және ... ... ... ... ... қаһармандарды іздесеңде
таппайсың. Орыстарда кеше Андрей Миронов пен Татьяна Друбин болса, бүгін
Михаил Пореченков пен ... ... ... ... Дуглас пен Сандра Баллок болса, бүгін Брэд Питт пен Анжелина ... ... кеше ... ... мен ... ... ... Шахрух Хан мен
Айшварья Рай бар... Әрине тұлғалы серілер мен сымбатты сұлулар қазақтан да
табылады, бірақ ... ... ... әуре ... байқамадым.
Сол сияқты біздің филъмдерден қазақ даласының тамаша табиғатын да
көре алмайсыз. Әйтпесе нағыз ... ... ... — өз ... ... ... мен өз жеріңнің ғажайып көрікті екеніне көз ... ... Оның ... ... ... кино ... ... көркем жерлер көп
қой! Киногерлеріміз әзірге бұл ... да аса мән ... ... ... қазақ киносында ұлттық мінез, салт-дәстүр, әдет-ғұрыпты
кездестіру мүмкін емес. Кейіпкерлердің көпшілігі ... ... ... ... ... байқалмайды. Шәкен Аймановтың
«Атамекеніндегі» немесе ... ... ... парызындағы»
ақсақалдардың әр қимылынан байқалып тұратын ұлттық мінез бүгінгі фильмдерде
жоққа тән. ... ... ... қыз ұзату, шілдехана, тұсау кесу секілді
қазақы той-думан, әке мен баланың, келінмен ененің, құдамен құданың, ... ... тек ... ... ғана тән, ... үшін таңсық қарым-
қатынастары, содан туындайтын жөн-жосық, ... да ... ... ... Ал ... ... кім екенін өзгелерге
танытатын саланың бірі осы кино емес пе? Біз жапонның, корейдің, ... ... ... ... ... екенін солардың фильмдеріне қарап
білеміз.
Біздің бүгінгі ... ... ... ойын жоқ. ... ... актердің ойынын ашатын, соның шеберлігіне сүйенетін сценарийлер тапшы.
Және актердің сол драмалық дарынын қажет етіп жатқан ... де ... ... ... ... ... «маған актердің ойнағаны керек
емес, тек менің камера алдында өйт, бүйт деген талабымды бұлжытпай орындаса
болғаны» деп ашық ... ... ... табысының кілті ең ұстамды
деген көрерменнің өзінің жүрегін елжіретіп, ... ... ... ... ... ... ... осы актердің шеберлігінде емес
пе?
Қазақ киносында музыкаға маңыз бермейді. Фильмнің түсіру ... ... ... ... ... жеткілікті. Олар «нашар
режиссерлер ғана музыкаға сүйенеді» деп ... ... ... ... ... ... араша түсе алмаған эпизодтарда бүкіл
буырқанған сезімнің бәрін жүрекке музыка жеткізеді. ... ... ... ... сүйгенімен жолығысатын сәті немесе «Монте-Кристо
қазынасындағы» тұтқынның зынданнан өліктің кебініне оранып қашатын кезі ... тек ... ... ғана ... ... ... ... Осындай кемшіліктердің арқасында, қазір қазақ тек шетел
фильмдерін ғана ... ... ... ... ... ... ... бастан кешіріп отырған тарихи кезеңде ... да ... ие ... ... ... ... ... алдыңғы қатарға
шығып, рухани жұтаңдық жайлаған ... ... ... тән ... ... тұрғыдағы абзал борышқа, күн тәртібіндегі бірінші
мәселеге айналып отырғаны ақиқат.
1.4 ... ... ... ... пен сабырлылықты талап ... ... те аса ... ... бірі. Әсіресе адамның өзін-өзі
тәрбиелеуі, жетілдіруі ең ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудің бір түрі – алдымен өзіңді тану болса, онда ... ... өз ... ... ... жайлы саралап-
салмақтаудың еш артықтығы жоқ. Өйткені, уақыт кезеңіне орай әрбір адамның
жүйке ... ... ... ... салмақтардың шамадан тыс көп екендігін де
жасыруға болмас. Олар негізінен алғанда: халықаралық қақтығыстар, соғыс
қауіпі, жұмыссыздық, ауру ... ... ақша ... инфляция,
мезі ететін ауыр жұмыс, қоршаған ортаның ... ... және ... ... Бір ... айтқанда осының бәрі де көңіл күйдің ... алып ... ... ... Ал, журналистер болса бұның бәрін де
жүрек елегінен өткізіп, оны жеңілдету жолын іздейді және ... ... ... ... ... төртінші билік иелері үшін адамға рух
беретін тізгіннің өз қолында екенін сезіну ерекше бақыттылық.
Өзіңді ... тек ... ... қажетті түрлі мәнермен ғана емес,
сонымен қатар әлем, қоғам, табиғат, жануарлар мен ... ... де ... ... Бұл ... айрықша есте болатын
нәрсе ол адамның адамға деген сүйіспеншілігі, сыйластығы. Егер мұның үстіне
ұстамдылық келіп қосылса онда ... ... ... ... оның үстіне
есте сақтау қабілетің де жақсарып, осы ... ... ... арта түседі деп ойлаймын.
Не себепті адамдар мыңдаған жылдар бойына бір-бірімен қарым-қатынастың жаңа
әдістері мен түрлерін ... ... ... - ... өзін ... ... мәселесі болатын. Осы тұста Құдайберген Тұрсыновтың
таныстық жайындағы пікіріне көз жүгіртіп өтейік.
«Әдептілік ... ... көп ... айтуға және түсінуге болады.
Мәселен, сізге, өзіңізді қалай ұстау ... ... ... ... ... тура ... шығар. Ол көбінесе өзіңізге таныс емес ортада
болатын оқиға. Мысалы, бейтаныс ортада таныстықты кім бастау керек? Сіз ... әлде ... ме? ... жақын досыңыздың туған күні ... ... ... ... ұялату үшін қандай сыйлық ұсынған жөн. ... өмір ... ... ... ... ... ... күнделікті
мәселелерді алға тартып жатыр. Егер сіз бұл арада жоғарыда тек ... ... ... ... ... ... болсаңыз, онда көп
қиналмайсыз. Ең бастысы, өзіңді мінез-құлықтың қандай да бір түрін игеруге
бағыттап, ... ... ... ... ... ... ғана ... кез келген ортада еркін сезінетін боласың. Бұл ... ... өмір ...... ... - ... ... сөзін есте сақтаған жөн»,
- деп өз ойын білдіреді.
Әрине, ... ... ... ... та, ... та, ... те бой
алары сөзсіз. Олай болса, бұл кісінің пікірі өте орынды. Өйткені, журналист
этиканы ғана ... деп, оның ... ... ... қағатын болса,
одан әдепті журналистің шығуы екі талай. Сондықтан да, мәдениетті журналист
болам деп ... ... ... иесі ... әдебін, сыйласу,
еркіндікті сезіну, жетістікке жетуді бойына мұрат тұту керек.
Этикет – француз сөзі. Оның ескі ... да ... ... және ... көне ... бір ғана рәсімнің отыз мыңнан астам түрлі атаулары
бар ... ... ... ... ... ... үйге ... кіру қажет, қалай
тұру, отыру, шай құйылған кесені қалай ұстау қерек – бәрінің де өте ... ... Осы ... ... ... өз еңбегінде былай
деп жазыпты:
«Кезінде феодалдар мен байлардың балаларына осы ... ... үшін ... жылдар қажет болған.
Оның үстіне бай, кедей демей, олардың бәрінде де өздеріне тән ... Олар үшін ... ... ... ... ойлап тапқан да емес.
Адамдар бойындағы бұл тәлім-тәрбие сонау ғасырлар тереңінен бастау алып,
қарым-қатынас нәтижесінде ... ... ... ... Мысалы,
дүние жүзіне кең тараған амандасу (қол алысу) – біздерге әлденеше мың
жылдар ... ... Ол ... бұл ... бір ... ... яғни
екеуара қол алысу, кездескен адамның қолында құрал немесе ... ... ... көз ... үшін ... болған».
Міне, бұл да бір мәдениеттің түрі.
Уақыт өткен сайын, сан ұрпақ ... ... ... ... ... бойлап ене бастады. Алайда, бұған қарамастан ... ... ... түрлі қоғамдық, саяси жағдайларға орай үнемі
өзгеріске ұшырап отырды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... сан миллиондаған аудитория алдына
шығып сөз ... ... де ... ... мен ... ... етеді. Оған,
шындығын айтсақ, тереңдікпен қатар бейімділік те керек. Алайда, мұның да
өзіндік ... бар. ... ... қашанда, сөздерінің дәмі жоқ, көп
сөйлейтіндерден безген ғой. Спартандық көне грек мемлекеті әміршісіне ... ... ... ... сұрай барады. Қысқа және тартымды өтініштің
орнына олар екі сағат бойына ... жоқ сөз ... ... аса ... ... тым ұзақ ... басталуын біз ұмытып
қалдық, ал басын қалай ұғынбағанымыз секілді, соңын да ... ... ... ... ... ... бар. Тұщымды ой, зерделілік болмаған жерде оның
ұғымды жетпесі анық. Ал осы сияқты журналистерден үкілі үміт ... ... мен ... ... ... оған кінәлі кім?
Сондықтан, қандай да бір тәрбиелі журналист ... ... ... ... ... ... ... арқылы оны өздерінің мінез-
құлықтарының күнделікті нормаларына айналдыруы тиіс. Әрине, бұл ... ... тек ескі ... ... ... ... жоқ. ... бір
бөлігі уақыт кезеңіне сай ... ... ... Ал, ... жаңа ғұрыптар мен салт-дәстүрлер пайда болып, ... өмір ... өту ... ... ... ие ... ... бұл үнемі қайталанып отырылатын процесс. Адам үшін ең басты
қасиеттердің ... ... ... ... ... білу ... мен ... ұстай білу ерекшелігі болып табылады. Әдептілік – ... ... ... ...... бір ... түсінігіндей қалай амандасу,
әңгімеге қалай араласу, дастарқан басында ... ... ... ... ... ... емес. Әдептілік – адамдардың бір-бірінің сеніміне
кіруі, сыйластығы, сыпайылығы, бір сөзбен айтқанда, ... ... ... ... жан ... ... күнделікті қарым-қатынас барысында «ажарсыз», «талғамсыз»,
«күлкілі», «ыңғайсыз» және т.б. ... көп ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында тәрбиесі нашар, мінез-құлқы төмен
дәрежедегі адамдар осылай суреттеледі. Бұған қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... ... жинақтылығы, тартымдылығы,
көңіл аударарлық мәнері, бірсөзділігі, сабырлылығымен кімді болсын ... ... ... ... суреттелетінін әсте естен шығармаған
дұрыс.
Қазіргі баспасөзде этиканың сақталуы, меніңше, орынды ... ... бір ... ... етіп ... Жас Алаштың 2007 жылғы №52 Айжан
Жеңісқызының ... «екі ... ... ... үкімет
басшысындағы ол қылықтар жайында айтылған. Ал бұл ... өте ... ... ... ... ... да ... түбінен орып
қазылғандай. Бұл мақала өте орынды әрі сәтті шыққан деп есептеймін. ... екі ... - ... Бұл ... ... ... түгілі,
министрлер де оны елемейді. Мәселен, екі ай бұрын ғана ... ... ... ... ... бір ... ... күресте ешкімнің
де тартынып қалмайтынын, соған қарамастан «өзінің кез-келген шабуылға төтеп
беруге, оған төзуге және ешқашан ... ... ... ... ... Ол ... дифомация(жала жабу туралы) туралы бапқа моратрий ... ... Бұл кеш. ... ... ... айтылған... Ал
бүгін жағдай басқаша». – деген үзіндіден көруімізге болады. Бұл саясат
мәселесі. Ендеше ... ауыр ... ... да мүмкін. Соған қарамастан
жоғарыдағы жайтты қарапайым жұртшылыққа жеткізу бұл тілшінің ... ... ... басқа да көркемдік материлдарда да этика өте мықты сақталған.
Сөз майын ағызып, жұршылықтың назарын өзіне аудару ... ... ... ... Осылай дей келе, қазіргі бұқаралық ақпарат көздерінде
журналистік этика өз орнымен сақталған демекшімін.
Әптіліктің төрт қырлы сыры бар. Олар: адамның ... ... ... ... ... ... ... және халықтық үлгі мен
салт-дәстүрлерге деген ... ... тек ... асыл қасиеттер ғана
сіздің күнделікті өміріңізді гүлдендіріп, болашаққа жол сілтей алады.
Егер өзіңізбен әңгімеге қатысушы ... ішкі жан ... ... аша
түскіңіз келсе, онда оған хабардың өн бойында көрсетілер орынды қошеметтің
де тигізер әсері мол екенін ... ... ... ... әйелдерге
ілтипатты қошемет өте ұнайды. Жалпы, қошеметті қаламайтын адам болмайды.
Алайда ерлер ... ... өз ... ... көп ... ... Қарап отырсақ, адам жанының нәзік иірімдеріне қошемет
көрсетудің психологиялық әсері өте мол ... ... жан ... ... ғана өзінің ішкі әлеміндегі бар байлығын ақтаруға
әзір. Кілтін тапқан екенсің, оны аша да біл. ... өзі ... ... таба ... теледидар алдында көсіле сөйлеп, көрікті ойдың көрігін
қыздыру ғой. Шындығында, ой әлеміне беріле ... ... ... ауанын
аудара білгенге не жетсін. Міне, жүргізушінің биік арман-мақсаты да осы.
Қошеметтеу мен жарамсақтықтың айырмасы ... ... азда ... ... ... үстемдік құрады. Жағымпаздық сізбен әңгімелесуші
адамыңыздың ... ... ... ... ... ... ... Салыстырмалы түрде: «Сізге мына түр аса қонымды екен» (қошеметтеу)
және «Сен аса ... ... ... ... сіз ... ... жұмыс орныңыз жайлы аса бір қолайсыз пікір қалыптастыруыңыз
да ғажап емес. Содан келіп, ол ... ... сіз ... не ... хабарға деген көңіл-күйі басқа арнаға бұрылып, өзгереді. Көпшілік
болғаннан кейін жарамсақтықты да ұнататын адамдар ... ... ... көп те ... ... жарамсақтыққа жан-тәнімен қас. Ақпарат
құралдары арқылы салиқалы да салмақты ой-толғамдарын көрерменге ... ... да ... ... да салқынқанды болғаны абзал.
Қошеметтеу мен мақтау – бір мезгілде бір-бірін толықтыратын және ... егіз ... ... ... ... жайлардың әңгіме өзегіне
айналатындығы анық. Егер сіз біреуге баға берсеңіз, ол керісінше ... ... де сіз ... ... ... ... ... Қошеметтеудің мақтаудан өзгешелігі, әңгімелесуші адамыңызда сізді
өзінен жоғары сезінушілік көңіл-күйі үстемдік етеді.
Қошеметтеу жайлы бұған дейін ... ой ... ... адамға жақындасу арқылы негізгі мәселеге көңіл аудару. Шағын
ғана мысал. Бөлім бастығы екінші бір бөлімнің ... ... ... сәті ... ... Кеше мен онымен бір сағаттай әңгімелессем де
ешқандай нәтиже шығара алмадым, ал сен ... ... ... ... сол
мәселені шешуге қол жеткіздің». Өзіңіздің ... ... ... ... ... ... ... қошеметіңіз. Халқымыздағы «мақтамен
бауыздағандай» деген ұғымның қабысар тұсы да осы сәт. ... көз ... өз ... ... ... соншалықты биік екендігін тағы да
бір рет дәлелдеді. ... оған сол бір ... ... сыйлаған, көңілін
жадыратқан сіз ғой? Адамға бақытты сәттер сыйлаудың өзі де ғажап-ау!
«Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі» дегендей, ... ... ... ... ... әрбір келтірілген фактіге аса маңыз
беріп, оны орнымен қолдана білуі керек. Мысалы, сіздің бір ... ... ... ... қосып, ұйқы көрмей шықты делік. Егер сол жанға
«сіздің бет-әлпетіңіз жақсы» десеңіз, ол адамның ... ... ... ба?
Журналист мамандығын бойына арқау еткен кез-келген жанға өз ... ... және ... әдебін білу аздық етеді. Сол үшін өзге
елдердің де ... сай ... және ... білу ... ... тағы да ... Тұрсыновтың пікіріне жүгінсек.
«Егемендіктің арқасында алыс-жақын шет елдің мәдениеті мен әдет ғұрпы, салт-
дәстүрі, өзге де жайлары туралы көріп-біліп ... Ел ... ... ... ... ... өзге халықтардағы ишараттар мен әдет-
ғұрыптарды білгеннің зияны жоқ. ... ... ... араласпасаң
жат боласың. Барған елдің әдет-ғұрпын, өздері үйретпей-ақ біліп тұрсаң
іштері жылып, сенің біліктілігің мен ... ... ... де ... елдің жақсылары мен жайсаңдарын бас идіресің».
Тілінен бал, сөзінен ... ... ... ... табу ... де оңай ... Төрт ... тең басқан, су шайқалмас шешендерге
зәрулігіміз де жылдар өткен сайын қоюлана түсуде. Ол тұрмақ, эфирде ... мен ... ... сүрініп жататындар да аз ба? Бүгінде
өзге адамға қарата сөйлеудің қатып қалған түрі жоқ. Сөзсіз бағынатын ... ... емес және ... адамға әрқашанда «сіз» деп тіл қатқан әдепті
болады. «Сен» деген сөзге көшуге әлә ... ... ... ... ... ме, ... көрермендер!», «Кеш жарық,
қымбатты теледидар көрермендері!», «Ассалаумағалейкум, ... ... ... хабар аяқталарда: «Эфирде ... ... ... ... ... ... ... болсын!» дегендей
ойлармен қоштасып жатады. Эфирдегі жүргізушінің жан жадыратар әсем үні ... ... ... ... ... ... берер үлгісі де мол
болмақ. Әрбір сөзге әр ... өң ... ... білу де ... ... бірі.
Егер сіз ересектер тобына кезіксеңіз, ондай жағдайда өзіңізді-өзіңіз не
өзге біреу таныстырады. Таныстықты жасы кіші ... ... ... қол алысу міндетті. Бұл жерде ереже қарапайым: жасы үлкен таныстыру
рәсімінен кейін қолын бірінші ... ... әйел де ... ... ... ... атау ... Амандасу кезінде де қаратпа сөздің
екі түрі – «сіз» және ... ... ... күн ... әлденеше ондаған, жүздеген адамдармен көшеде,
жұмыста, дүкенде, мәдени орындарда кездесіп жатамыз. Бәрінде де ... ... ... ... рөл ... ... Олар өзін қоршаған
ортада сыпайылық танытты ма, қонақжайлық ... ... ... кірбең
түсірді ме, әлде мінез-құлқын дұрыс ұстай білмеді ме? Осының ... ... ... мол әрі ... ... қатар көрініс
беріп жатыр. Сыпайылықпен ... ... ... ... ... тыңдаған жандардың сол бір тұлғаны экраннан асыға ... де ... ... пен ... ... ... ... журналист қаншама
сан мыңдаған жандарға өз бойындағы асылын сыйлап жатады. Журналистке қарап
бой мен ой түзейтіндер аз деп кім айта ... ... осы бір ... көрінген жанның қарапайым өмірде өзін-өзі ұстай алмай жатуы да
ғажап емес қой! Біз ... ... өмір ... ... ... дене ... өзгелерге де елеусіздеу ... Сырт ... ... де «әу» деп амандасу мен өзіңді-өзің ұстауың, «е» ... ... ... ... ... таныс және бейтаныс адамдар арасына ену кезеңі де аса
сақтықты талап етеді. Үйден шығар алдында ... сын ... ... ... па, бас ... ... кидің бе, пальтоң лас емес ... әлде ... ... ... ... ба? Егер сіз ... бас
киімсіз жүретін болсаңыз, шашыңыз таралған ба? Аяқ киіміңіз ... ... ... ... тиіс. Лауазымды адамдармен кездесетін, шет
елдік қонақтардан интервью ... ... ... ... мен ... ... үйлесімділігі де қатар қабысып жатуы шарттылық.
Мүмкіндігінше, киімнің үйлесімділігі, қымбат болмаса да көз ... ... ... мен ... ... таза болғаны дұрыс.
Халқымызда «қонақты киімімен қарсы алып, ... ... ... ... сөз де ... ... ... Танымайтын ортада киімнің
өзгелерге қандай да бір өзекті жайлар төңірегіндегі қызу ... ... ... ... ... сені сол ... анық. Алайда, адамның ішкі сезім әлемі сыртқы көріктілікпен
қабыса байланысып ... ғана адам шын ... ... мен ... ие ... ішкі жан дүниесінің сұлулығы мен тазалығына жетер ешбір нәрсенің
жоқтығы да анық.
«Сыйлы болғың келсе - ... де ... ... ... ... сөз. ... астарында тұнып жататын, сыйлылық деген ұлылықтың да артар жүгі
мен көтерер салмағы да тым ауыр. Елінің ... мен ... үшін бар ... жар ... ... атпал азаматтар аз ба? Қоғамның көңіл-күйін дөп
басып, шындық үшін таяқ жеп ... де ... ... ... ... «бас ... болсада, тіл кеспек жоқ» деген ұғымды өмірлік
кредосы етіп алған журналистер ... тек қана ... ... ... Өткірлік пен әділдік, дәлдік пен өнегелілік
қатар қанат қақса, сыйластық ғұмырының да ұзақ болатындығы анық.
Атам заманнан белгілі жәйт ... бес ... ... көру, есту, ұнату,
жарқындық және түйсік бар. Адам осылардың көмегімен әлеммен қарым-қатынасқа
кіреді. Ал, ... ... ол ... ... ... ... ол бәрімізге бірдей жөргектен бойға дарымаған. Ол
- өнегелік. Кімде-кім осы өнегелікті, алтыншы сезімді игерсе – ол ... ... ... ... ... ... Өнегелік, сезімталдық,
сыпайылық – онсыз тәрбиелік, кішіпейілділік болуы да мүмкін емес. ХХІ ... ... ... өз ... биік тұлғалы азаматтары болу
міндеті жүктеліп отыр. Оған жету жолында өнегеліктің асқақ үлгісін ... ... кең ... тез ... алып та, ... та жығатын, уақыт
ағымынан оза отыратын тұлғалар ... ... мен ... ... ... ... барып бар қырынан жарқырай көрінетін, өнегеліктің өзегіне
нәр беретін жайлар бір ... ... ... ақыл ... ... ... ... үндестік тауып жатса.
ХVІІІ ғасырда өмір сүрген француз философы Жан-Жак Руссо: ... ... ... ... және сендіре білу, ол сөз ... етіп ... ... ... ол ақылдылықпен өзгелерге көмектесу, өзін
қарапайым ұстау, олардың сезімін таптамау». Даналық дәні ... ... ... ... ... ... ... аспанда ойша қалықтап, жерге
қонбай қоятын жүргізушілердің есте ұстағандары жөн-ау! «Ешқашан да, ешкім
де артық емес». Қарапайым да дәл. Бұл өзін ... ... ... ... ұстанатын басты принципі болуға тиісті.
Дәлдік – эфирде жұмыс істейтін журналистер үшін аса ... ... ... 10-15 минут бұрын ерте бару қажет. Ол ... ... ... ... дәл әрі ... түрде баруыңызға кепіл.
Егер өзіңіз әңгімелесетін не факторлар алу қажет ... ... кеш ... ол адам ... көп ... өзге ... ... Ондай жағдайда сіз өзіңіз ғана емес, әріптесіңізді
ыңғайсыз жағдайға ... және де ол ... сіз ... ... ... Кей ... ... хабарды дер кезінде тапсыра ... да ... ... да ... жұмыс істейтін жауапты
журналистердің дәлдікке үйренгендері және оны ... ... ... есте ... ... Әлем ... арасында ағылшындар
өздерінің ұқыптылығы, дәлдігімен мақтанады. Ол жайлы ағылшындарда мынадай
бір әңгіме бар. ... ... ... әйел ... келе ... ... белгіленген мерзімнен бес минут уақыт өткенде қонақтарын үстел басына
шақырады. Әңгіме арасында, үй иесі, «мүмкін ол аяғын сындырып алған ... ... ... ... арада әлденеше минуттардан кейін ол кісі телефон
шалып, өзінің келе алмайтындығын, орта жолда аяғын ... ... ... ... Қандай инабаттылық, дәлдік әрі сыпайылық. Дәлдік
пен ... жоқ ... ол тек іске ғана ... жасап қана қоймай,
өзгелерді де қиналысқа түсіріп, олардың ашу-ызасын туғызады, ең ... әсер ... ... ... оның ішкі мәдениеттілігін ауыстыра алмайды.
Екеуі бір-бірін ... ғана ... шын ... ... ... шағынан сарайлық әдептілік даналықтарын бойына
сіңірмегенде, бәлкім, ақылсыз, ызақор біреу ... ма еді? ... ... адам ... ... жай ғана ... жайларын білмесе,
ескермесе аса ұнамды болмасы белгілі.
Дағыстанда адамға баға ... : ... сен ... ... ... ... ... және әннің саған ешқандай да ... ... ... ... ... және сараңдық байқатсаң, онда сені
емдету қажет!», - дейді ... Егер осы ... адам ... ... ... ақсап жатса, оны қалай өзгелерге үлгі етеміз. Көкірек көзі бітеу,
ой дүниесін қараңғылық тұмшалаған, дүниеге селқос ... жан ... да ... ... ... өзің ... адам жайлы пікір қалыптастыру да ... ... ... жатады. Теледидар алдына шақырылатын, өзіңмен сол
хабардың ... ... ... адам ... бір ... ... да қиын. Томаға тұйық, аса көп ашыла қоймайтын, ішімдегіні
өзің тап дейтін ... ... эфир ... ... ... ... ауылына ат ойнатпауы да жүргізушіге көп қиындық ... ... ... де жоқ ... ... жас кезінен ұяң, ұялшақ балалар ... да көп ... Олар ... ... ақ ... ... өздерін
өзге ортада еркін сезіне алмайды. Ондай қасиеттер эфир кезінде өзін ... де ... ... ... ... қалдырып жатады.
сонымен, ұялшақтықты жеңу жолында не істеу керек? Біріншіден, өзіңнің
жетістігің мен ... ... ... ... баға бер. Саған теледидардан
бәрінің бірдей көңіл аударуы мүмкін емес қой. Көпшілігінде сені ... ... ... ... ... Осылай болуы тиіс қой деп
өзіңді-өзің сендір. ... күн ... ... ... емес адамдармен
сөйлесу, әңгімелесу жайлы алдыңа міндет қой. Әңгіме ... ... ... ойластыр. Үшіншіден, ұялшақ адамдарға ... ... ... ... Ол ... ... ... көмектеседі.
Төртіншіден, ұялшақтықты, өзіңдегі кедергілерді жоюға ең жақын жолдасың
көмекке келеді. Ол саған әрі ... әрі ... әрі дос. ... ... ... жерінде ескертпелер жасап, одан арылуға көмек қолын созатын
сол. Теледидар экраны алдында жарқылдай ... ... ... ... ой бұлақтың көзін бітемей ашу да өз қолыңда. Бақытты болу әркімнің
өзіне байланысты ... ... есте ... ... сүйіспеншілігің алабөтен, ал енді біреулермен қатар
отырғың да ... ... Сен ... ... көре жүріп, талғамын, мінез-
құлқын байқайсың, кәсіби шеберлігіне көз жеткізесің, ішкі ... ... ... ... ой ... ... Ол ... тереңірек
білу үшін көбіне ақпараттар, фактілер жетіспей жатады. Себебі, адам әрекет,
іс, жұмыс ... ғана ... ... көз ... ... шын ... ... Біз оның осы тұсына тереңірек үңіліп, қаныққан кезде ғана
ол жайлы қандай екені әрқашанда оның ұнамдылығымен ... Ол ... ... ... ... ... ... өзіне еріксіз баурайды!
Тәрбиелік, ұстамдылық адамның ішкі мәдениеттілігімен берік байланыста.
Кейде нашар, таза емес, өзгені ... адам да бір ... ... ... ... ... ... алдыңыздан есік ашады, алға
оздырады. Алайда, бір мезетте сіз осы жайлардың ... ... Ол ... ... ... шын ... ... заманда алғашқы кездесу мен әсерге ерекше көңіл бөлген. Қажет болса
адамға сыртқы пішініне қарап та баға ... ... адам ... ... кітап екенін, онан адамның мінез-құлқын оқуға ... Ол ... сырт ... оның мінез-құлқының қандай екендігін
де бағамдап, анықтама жасаған.
Журналистің, жүргізушінің бәріне бірдей табиғат – ана ... ... түр ... Олай ... ... жоқ. Табиғат берген сұлулықтың
өзін шаң бастырмай ұстасаң, сол да жарасымды. Көпшілік алдында шашың сәнді,
тырнақтарың ... аяқ ... ... ... мен ... ... ... тиіс. Ең әрісі, костюміңнің іліктері де түгелдей ... ... ... ... не хабарға қатысушы адам көзге аса ... ... ... ... сырт киім мен ... ... ... дұрыс. Өйткені, бәрінің де назары соған ауады. Хабар кезінде бас
киімді шешіп қойған ... Ол ... ... ... ... ... белгілерінің бірі. Эфир кезінде сіздің ... не ... ... ... де ... ... тиіс. Аса тар
костюм не юбка кимеңіз. Ол сіздің қозғалысыңызбен еркін қимыл-әрекетіңізге
тек кедергі ғана ... Ер ... ... ... ... ... төс ... мен өзге де жерлерде басы артық ешқандай да зат
болмауы ... Киім ... ... ... әрі ... екі арада тез әрі жылы байланыс орнатуға жол ... ... ... ... ... жүрегіне жол табады.
Дауысы сүйкімді адамдардың мінездері де жайдары. Қоңыр, ... ... ... «сыбызғыдай сызылған» үннің алдында тебірене отырып, өзге
әлемнің ұмтылатын сәттері аз ба? ... ... не ... үндерден
хабар аяқталғанша мезі болып, көңіл-күйіңнің су сепкендей басылатыны рас.
Эфирдегі айқын, анық, қажет жерінде екпіндей ... ... ... ... ... жан ... сөзіңді әлденеше жүз мыңдаған, миллиондаған адамдар тыңдайды.
Сондықтан да әңгімелесушімен сөйлескенде оған тіке ... Ал ... ... ... ... онда камера көзін нысанаға алудың қажеті
шамалы. Эфирде отырғанда төменге жиі ... ол ... ... ... бен ... ... ... әсерде
қалдырады. Ойларыңыз жазылған қағаз ... ... оны ... ешқандай да зияны жоқ. Егер сіз әлсін-әлсін ... ... ... қарағыштасаңыз, әлде бір бөтен шаруамен айналыспаңыз. Эфирде
асықпай, ұстамды сөйлеңіз, ... ... ... ... ... ... ... көрерменге сездірмеңіз!
Қонағыңызды сабырлылықпен тыңдай білу және әңгімеге қажетті жерінде араласа
білу ... ... ... ... эфир ... ... сөйлеу, оның өз
пікірін соңына дейін айтқызбау ерте кезден-ақ барлық халықта да ... Ұлы ... ... ... ... де өзінің білімсіздігін
мойындамайды. Егер ... ... ... ... сөз ... ... оған таңданбаңыз! Ішекті музыка аспабының дыбысы
барабандар даңғыры ... ... - ... ... ... ... есте ұстағандары жөн.
Журналист қауымының көпшілігі дерлік өзгелерді өздеріне ... ... ие ... Ал бұл теледидарда жұмыс істеуге өз өмірін
бағыштаған ... үшін аса ... Оған да туа ... ... пен ... пен ... т.б. қасиеттер керек. Адамдарды өзіңізге
тартудың қатып қалған әдіс-тәсілдері болмаса да, мына бір ... ... ... ... ... шын ... ... байқатыңыз.
- Жымиыңыз!
- Есте сақтаңыз! Адам үшін өз есімінің ... ең ... ... ... бола ... Өзгелерге өзі жайлы айтуға жағдай
тудырыңыз.
- ... ... ... ... ... ... ... өздерін қолайлы сезінулеріне жағдай жасап және оны ... ... ... біз төңірегіміздегі адамдарға жағымсыз әрекеттеріміз ... ... ... ... ... ... жайлардың
журналист бойынан табылмағаны орынды. Адам қанша ... ... ... ... ... айта берсең ақылдың артық етпесі де ... ... ... да, ... ... әрбір төмендегі жайларды
есте сақтағандары жөн:
- ... және ... ... қолыңыз тыныштықты сақтасын.
- Көрмеде өнер туындылары мен өзге де дүниелерге қол тигізбеңіз.
- ... және ... ... ... ... бермеңіз.
- Қоғамдық орындарда шашыңызды тарамаңыз.
- ... ... ... иығыңызды қозғамаңыз.
- Әңгімеңіздің соңын қатты күлкімен аяқтамаңыз. Ол өзгелерге теріс әсер
қалдырады.
Адамға қарата қол шошайту, ... ... ... не ... бетін тарақпен
жырту, саусағыңызға сілекейіңізді жағып кітап бетін парақтау, тырнағыңызбен
тісіңізді тазалау, қонақта, ... ... ... ...
нағыз мәдениетсіздіктің белгісі. Сондықтан да адам өмірден үнемі үйренеді.
Тележурналистерге пайдалы кеңестер
Журналист қауымының қаламынан ... ... ... оның ... ... ... Ал, теледидар алдында ойға олақ, тілге шорқақ біреу
өмірмен, шынайы фактілермен нақты байланыссыз жалаң ... ... ... көрермен теледидарды өшіре қояды. Бұл - өмір ... ... ... үшін не ... керек? Ол үшін журналист көрерменін ойлы
да отты сөзімен, кемеңгерлік ой кесімдерімен баурап алатындай ... ... ... ... отыруы шарт. Көрерменді – көруге, тыңдаушыны –
тыңдауға, ...... ... ... ... ... өз ... Ол
үшін әрбір журналист талмай ізденіп, жалықпай үйреніп, ... ... ... толы ... ... шеберлікке жетілуі қажет.
Эфирдегі хабар өзінің табиғилығымен, өнерге тән ... ... Әр сөз, әр ... әр ... ... өзінен алынса, өмірдің өзі болып
естілсе ғана ... ... әсер ете ... ... өз даусымен
сөйлеуін, халықтық ән күйлеріміздің ... ... сөз ... ... ... ... бағалайды. Өйткені, жеке адамның дауысы ... ... ... ... ... ... Адамның көңіл-күйін,
ой-сезімін оның дауысы да білдіреді. Міне, бұл кейіпкердің жан-дүниесін
ашып, образын жасаудағы ең ... ... ... ... хабар дайындағанда алға қоятын негізгі мақсаты – көрерменін
ішкі жан дүние әлемімен қоса үйіріп ала ... ... ... ... деген ойын, мақсатын ұтымды әдіспен жеткізе білуінде. Бұл телехабар
жанрларының қыры мен ... ... ... жеделдіктанытатын, жалықпай
ізденіп, кең ... пен ... ие ... ғана ... өмірі өнермен етене қабысқан. Ол өмірді ... ... ... ... ... ... сөйлесіп,
пікірлескендегі алған әсерінен өзінше ой түйіп, қорытынды жасайды. Шынайы
өмір шындығын көрсетуде, оның көркем ... ... ... өнер ... шын ... ... байланысқа ықпалды күшін аттап өте алмайды.
Эфир мерзімінің шектеулілігі – заңдылық. Қысқа әрі ... ойға ... ... ... мәнді болғаны абзал. Журналист хабарға қатысушы
сөзінің мәтінін ... оның ... ... ... ... ... мен
терминдерден, жаргон сөздерден таза болуын ойластыруы керек. Автор ... ... ... ғана ... ие болады.
Кейіпкерді ағынан жарылтып сөйлете білу үшін оның көңіл кілтін таба білу
қажет. Ал, бұл кілтті ... жолы ... ... ... ... ... қарым-қатынасын, ой-дүниесін байқап, ішкі сезім
әлеміне ... ... ғана оның жан ... бар қырынан жарқырата аша
алады.
Тыңғылықты ... ойлы ... ... ... ... ... шарлайды. Оны ойландырып, толғандырады, жан ... ... ... ... сан алуан күйін кештіреді. Терең мазмұнға
толы хабарлар ... өмір ... ... ... көзқарасын
қалыптастыруға, олардың мінез-құлқына, эстетикалық талғамына әсер етеді.
Журналистің ізденгіштігін ... ... жай – ... ... ... ... ... күн және болашақ туралы ойландыра
білуінде. Оның жазғандары фактілердің ... ... ғана ... жарқын бейнесі, олардың ой-мақсаты, арман-мүддесі жайлы
әсерлі әңгімесі. Олардың хабарларынан өмірді зерттеп, құпияларына ... ... ... ... ... ... ... жұмысымызда Қазақстандағы азаматтық журналистиканың
қалыптасу, бүгінгі ... ... орны мен ... және даму
жолдары сараланды. Қазіргі азаматтық журналистиканың ерекшеліктері туралы
отандық және шетелдік мамандардың пікіріне ... ... ... ... ... оның ... ... ретінде Асхат Еркімбай
былай дейді: «Мен Қазақстанның 6 қаласында блогинг тақырыбына арналған
тренинг ... ... ... ... ... ... ... толығуына, шын мәнінде, үлес қосқысы келгендер өздерінің
жеке беттерін жүргізіп жатыр. Ал блогтардың ... ... ... мен ... ... арқылы ғылымды, азаматтық
қоғамды және қазақ тілінің күш-қуатын ... ... ... пікірден
айныған емеспін». Осы бірауыз пікірдің өзінен азаматтық журналистиканың
маңызын бірден байқауға болады.
Тақырыпты зерттей келе мынадай ... ... ... мәліметтер бойынша интернет көмегіне ... саны ... ... ... өзге ... ... ... кетпес үшін
қазақтілді БАҚ-тың электронды нұсқасы, қазақтілді интернет-БАҚ-тың
саны мен ... ... ... ... ... табылады. Әлемтордың
қазақ тілді бөлігінде «қазақ» сөзіне сұрау салып, іздеушілер күннен
күнге көбейіп келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы интернет-аудитория кеңейіп
келе жатқандықтан қазақ тілінде ақпарат іздеушілер ... ... ... ... Осы ... ... іздеу тораптарына кіріп,
қазақ, казах, Kazakh, qazaq деген ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде интернетте мәлімет
іздеушілер саны анағұрлым көп екені анық ... ... ... ... ... ... айналған жаңа
медианың ықпалы артып барады. Ал қазақ блогосферасындағы блогтардың
барлығын ... ... деп ... ... ... ... басты белгілері – ақпараттың маңыздылығы,
бұқараға беретін пайдасы.
3. Азаматтық журналистика ... ... ... көп ... ... ... ... журналистиканың шын мәніндегі
жағдайын анқытай отырып, бір қазақ интернетіндегі проблемаларды ... ... ... ... ... ... ... қарпін айна-қатесіз интернет кәлимасына түсірудің өзі
бастауалды шақтарда не халде болғанын мұны жетік білетін «құлтемірді
шұқылаушылар» [13] (блоггерлер Ерлан мен Аршаттың ... ... ... ... асқа - тік ... деп келе ... жоқ. ... блогосферасындағы энтузиасттар. Азаматтық журналистиканың
дамыту арқылы азаматтық қоғам ғана дамымайды. ... ... ... үшін жаңа ... пайда болады. Тілдік, мәдени, ... және ... ... ету ... ... ... жүреді. Білімі мен білігі басым ел ұтатын,  ... ... ел шаң ... кез осы. ... ... ... ... ана тіліне табан тіреп, әлемдік озық ғылыми оймен және жаңа
технологиямен қаруланып, іскерлігі мен ... тең ... ел ... ... легінен көрінеді.
Қазақ блогосферасы қазіргі таңда қалыптасу ... ... ... кезекте қазақ тілінде ... ... ... ... ... әлі де ... ... барлық қазақ
тілді қолданушылардың қолы жетіп отырған жоқ. Қазақ тілінде блогтарды
үнемі жүргізіп отыратын блогшылардың ... ... ... ... ... Блогтың ар жағында автор, бер жағында дүниенің күллі
оқырманы тұр. Осы бір жауапкершілік көп ... ... ... ... қазақ мүддесін өзгелерден қорғау үшін емес, қазақ
мүддесін қазақтарға насихаттаумен айналысады. ... ... да ... болашағы үшін жауапкершіліктен сырт қала
алмайды. Яғни елімізде орын алып ... ... тез ... ... ... ... да әлеуметтік проблемаларды
шешуге, халықтың білімі мен мәдениетін көтеруге, ... да ... ... ... ... ... ... етіп, қоғамдық күш ретінде жауапкершілікті өзіне алғанда
блогтық журналистиканың да беделі өсіп, ... арта ... ... ТІЗІМІ
Кітаптар мен монографиялар:
1. Жақып Б. Публицистикалық шығармашылық негіздері. – Алматы: Қазақ
университеті, 2007.
2. Омашев Н. Қазақ радижурналистикасы: тарихы, тәжірибесі, теориясы. ... ... ... ... ... Х. ... ... даму жолдары (1860-1930). – Алматы,
1964.
4. Медианет. Интернет в Казахстане. - ... ... ... 14-105 ... ... К.С. ... ... құралдарының әлеуметтану
процессіндегі ролі [Text] / Муслимова К.С. - , 2002 // Международная
конф. "Журналистика на ... ... и ... ... Караганда:КарГУ,2002. - С. Караганда:КарГУ,2002
6. Жапек, М. С. Интернет ... ... ... бола ала ма? ... 2006. – 13-24 ... ... С. Масс – ... и цивилизация Востока. – Алматы: “Қазақ
университеті”, 2маты: Жеті жарғы, 1995, ... - 79 ... ... М. ... ... радиовещание и телевидение. –Алматы:
ҚазГУ, 1994.
9. Омашев Н., ... Р. ... ... ... ... университеті”, 2000.
Мерізімді басылымдар:
10. Кәмшәт Тасболат. Дәстүрлі журналистиканың орнын ... ... ма ? // ... -2010. №14. 11-12 ... Әлия ... ... жарнама. // Қазақстан іскері. 2008.
№ 15. 4 ... ... ... ... ... ... мен ... // Айқын-
2010 № 17. 5 бет

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
«Айқын» басылымы: тақырып және талғам49 бет
«қазақтың спорт комметаторлары»17 бет
Іскери журналистика71 бет
Баспасөздегі жаңа технология4 бет
БАҚ саласындағы этикалық нормалар20 бет
Бүгінгі экономикалық басылымдар және олардың проблемалары61 бет
Журналистика «Хабаршысының» ғылыми кадрларды даярлаудағы рөлі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь