Түркі халықтарының күнтізбесі, астрономиялық ілім-білімдері

Кіріспе
I ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ КҮНТІЗБЕСІ, АСТРОНОМИЯЛЫҚ ІЛІМ.БІЛІМДЕРІ
1.1 Астрономиясы және аспан денелері туралы ілімдік таным
1.2 Халық күнтізбесі, жыл қайыру мәселелері
II ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ ХАЛЫҚТЫҚ МЕДИЦИНАСЫ
2.1 Түркі халықтарындағы бақсылық
2.2 Түркі халықтарындағы оташылдық (сынықшы)
III ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ ВЕТЕРИНАРИЯСЫ
3.1 Мал ауру түрлерін емдеудің халықтық әдіс.тәсілдері
3.2 Мал ауруларының түрлерін магиялық (бақсылық) емдеу тәсілдері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Диссертация түркі халықтарының дәстүрлі ілімдерін зерттеуге арналған. Оның ішінде астрономиялық ілімдері, халықтық медицинасы мен ветеринариясын қазақ және түркі халықтары тәжірибесі негізінде оның ішінде якут халықтарындағы халықтық ілімдерге басымдық бере отырып салыстырыла қарастырылады.
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда кең байтақ Еуразия алқабын бізге мұра етіп қалдырған бабаларымыздың мол дүниетанымға толы ілім-білімі мен мәдени құндылықтарының сырын ашу этнология ғылымының алдында тұрған өзекті мәселелердің бірі. Аталған проблемалар жалпы түркі жұртына ортақ мұра. Бұл мәселенің маңызды екендігін елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің мынадай сөздерімен айқындап бергендей: «Түркі өркениеті, оның мәңгі өшпестей болып, мың жарым жылға жуық уақыт бұрын Еуразия құрлығының төсінде бедерленген көне жазбалары жалпы адамзат өркениетінің үлкен қазынасы болып отырғаны бүгін баршаға мәлім. Түркі әлемі әлі толық зерттелмеген терең тұңғиық. Біздің ұлы бабаларымыз Алтайдан Ақ теңізге дейінгі Ұлы далада өз билігін жүргізді. Тұңғыш рет әлемге өнеге болған ортақ шаңырақ – киіз үйді, темірді, шалбарды, жебені, етікті және өкшені, үзеңгіні ойлап тапты. Осындай батырлық эпосты дүниеге танытудың кезі келді деп ойлаймын» [1]. Демек, өркениеттің шыңына шыққан түркі халықтарының мұрасы қазіргі таңда кімді болса да қызықтырмай қоймасы анық.
Қазіргі жаһандану мен интеграциялық қоғамда рухани дүниетанымымыз бен мәдениетіміздің ерекшелігін көрсетіп, оны толықтай дәйектер негізінде жариялау мәселелері де туындап тұр. Сол мұралардың негізі – халықтық ілімде жатыр. Сандаған ғасырлар бойы қалыптасқан түркі халықтарының білімі тәжірибенің, сан-алуан шаруашылық түрлерін жүргізу тәсілі мен заттай және рухани мәдениетінің, таным-түсінігінің нәтижесі болды.
Алайда түркі мәдениетіне қатысты әлі де сыры ашылмаған құпиялар көп. Осындай түйткілді сұрақтардың бірі, алмағайып заманнан салт-дәстүр сабақтастығы ретінде түркі халықтарының арасында сақталып келе жатқан рухани мұраларының бірі бақсылық дәстүр. Бұл өте кең ауқымды тақырып болып саналатындықтан, қолда бар мәліметтер негізінде түркі жұртының түп қазығы саналатын қазақ халқы мен Сібір жеріндегі якут халқында өте жақсы сақталған. Адамзаттың пайда болуынан бастап жалғасын тауып келе жатқан тылсым құпия сырларының бірі бақсылық өнерінің тарихы тереңде екені белгілі. Бақсылық дәстүрі қазақ жерін мекен еткен көне тайпалардың дүниетанымының негізінде пайда болды. Бүгінгі күні, ата-бабаларымыздан қалған осы секілді мұраларды жаңа қырынан зерттеп жариялау ғылымда өзекті болып отыр.
Қазіргі кезеңде бір кездері ұмыт бола бастаған дәстүрлі ілім-білімдерімізді зерттеу, яғни ата-бабамыздың ілімдеріндегі маңызын алып, оны насихаттау, жарыққа шығару мәселесі этнология ғылымының өзекті тақырыптарының бірі. Соның ішінде халықтық астрономия мен күнтізбе мәселесі халықтың ертеден келе жатқан тәжірибелі ілімі. Шығыс халықтарының да күнтізбесі сонау ертеден келе жатқан күнделікті тұрмыс-тіршілікпен байланысты қалыптастырған ілімдерінің бірі болып саналады.
1 Дүйсенбі А.К. Түркі аңыздары мен әпсаналары. – Астана: Сарыарқа баспасы, 2011. – 260 б.
2 Халид Құрбанғали. Тауарих хамса: (Бес тарих). – Алматы: Қазақстан, 1992. – 304 б.
3 Әбішев Х.Ә. Халық астрономиясы. – Алматы, 1959. –170 б.
4 Әбішев Х.Ә. Аспан сыры. – Алматы: Жазушы, 2009. – 264 б.
5 Исқақов М. Қазақтың байырғы календары. – Алматы, 1960. – 100 б.
6 Нұрғалымова Г.С. Қазақ халқының күнтізбесі. – Алматы, 2002. – 104 б.
7 Рычков Н.П. Рычков П.И. Капитан жазбалары. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 104 б.
8 Оразақов Е. Қазақ халық медицинасы. – Алматы: Ғылым, 1989. – 80 б.
9 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
10 Ястребов М.Я. Киргизские шаманы // Москвитянин - 1851. – №87. Кн. 2.
11 Уәлиханов Ш. Қазақтардағы шамандықтың қалдығы //Қазақ бақсы-балгерлері. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 8-36 б.б.
12 Уәлиханов Ш. Тәңірі // Қазақ бақсы-балгерлері. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 36-40 б.б.
13 Алекторов А.Е. Указатель книг, журнальных и газетных статей и заметок о киргизах. – Казань, 1900. – 985 с.
14 Диваев Ә. Тарту. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 256 б.
15 Толеубаев А.Т. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов. – Алма-Ата: Гылым, 1991. – 214 с.
16 Кастанье И. Қазақ наным-сенімдерінен // Қазақ бақсы-балгерлері. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 41-48 б б.
17 Сейфуллин С. Бақсының жырлары // «Қорқыт ата» энциклопедиялық жинақ: -Алматы, 1999. – 738-741 б б.
18 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: Санат, 1996. – 368 б.
19 Чеканинский И.А. Баксылык (Следы древних верований казахов) // Записки Семипалатинского Отдела общества изучения Казахстана. – Семипалатинск, 1929. – Т. 1. – Вып. XVIII. – 75 с.
20 Марғұлан Ә. Қазақтың халық музыкасындағы Қорқыт дәстүрі //Қазақ бақсы-балгерлері. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 99-116 б б.
21 Басилов В.Н. Шаманство у народов Средней Азии и Казахстана. – М.: Наука, 1992. – 328 с.
22 Мустафина Р.М. Предчтавления, культы, обряды у казахов. – Алма-Ата: Қазақ университеті, 1992. – 171 с.
23 Байбосынов Қ., Исахов Ә. Бақсылар: тарихи-этнографиялық очерктер. – Алматы: Мерей, 1995. – 111 б.
24 Турсунов Е. Акыны и баксы – древнейшие из фольклорных типов // Рух-Мирас. – 2004.– №1. – 46-51 С.
25 Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. – Алматы: Ғылым, 1969. – 172 б.
26 Сейфуллин С. Шығармалар. Т. 6. – Алматы: Жазушы, 1964. – 455 б.
27 Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям. – Алма-Ата: Казахстан, 1966. – 226 с.
28 Бабалықұлы Жағда. Мал ауруларының қазақша атаулары. – Алматы: Қайнар, 1986. – 240 б.
29 Тоқтабай А. Қазақ жылқысының тарихы. – Алматы: «Алматыкітап» баспасы, 2010. – 446 б.
30 Хинаятұлы Б. Қазақтардың төрт түлікке қатысты дәстүрлі ырым, жосын-жоралғы, әдет-ғұрыптары // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні. Мақалалар жинағы. – Алматы: Ғылым, 2001. – 173-191 б б.
31 Хинаят Б. Қазақтардың рухани мәдениетіндегі магияның орны (төрт түлікке қатысты қырларынан) // ҚР ҰҒА Хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы, – Алматы, 1998. №6 – 78-86 б б.
32 Қинаятұлы Б., Мырзабеков Ж.Б. Дәстүрлі мал дәрігерлігінің ғылыми негіздерінің кейбір мәселелері // ҚР Ұлттық Академияық Аграрлық зерттеулер орталығының ғылыми-теориялық журналы. Жаршы.– Алматы, 1997. №7– 21-28 б б.
33 Хинаят Б. Төрт түліктің мінез-құлықтарына қатысты дәстүрлі таным // Жұлдыз. №8-9. – Алматы, 2000. – 123-129 б б.
34 Қинаятұлы Б. Жылқы түлігінде жиі кездесетін ауру-жарақаттарды халықтық тәсілмен емдеу // ҚР Ұлттық Академияық Аграрлық зерттеулер орталығының ғылыми-теориялық журналы. Жаршы.– Алматы, 1998. №4 – 28-35 б б.
35 Төлеубаев Ә. Қазақтың мал шаруашылығына байланысты кейбір көне сенімдері // Вестник АН КазССР – 1984 - №12. – 56-60 б б.
36 Серошевский В.Л. Якуты. Опыт этнографического исследования. – 2-е изд., – М., 1993. – 736 с.
37 Кулаковский А.Е. Материалы для изучения верований якутов // А.Е. Кулаковский. Научные труды. – Якутск, 1979. – С. 7-101.
38 Ксенофонтов Г.В. Легенды и рассказы о шаманах. Приложение к «Очеркам узичения Якутского края». – Иркутск, 1928. – Вып. 2. – С. 1-77.
39Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. Материалы по мифологии и легендарной истории якутов. – М.: Наука, 1977. – 248 с.
40 Попов А.А. Материалы по истории религии якутов б. Вилюйского округа. – М.; Л.: Изд-во АН ССР, 1949. – С. 255-323.
41 Эргис Г.У. Очерки по якутскому фольклору. – М.: Наука, 1974. – 403 с.
42 Прокофьева Е.Д. Шаманские бубны // Историко-этнографический атлас Сибири. – М.- Л.: Изд-во АН ССР, 1961. – С. 435-490.
43 Прокофьева Е.Д. Шаманские костюмы народов Сибири // Религиозные прдеставления и обряды народов Сибири в ХІХ – начале ХХ в. – Л.: Наука, 1971. – С. 5-100.
44 Алексеев Н.А. Традиционные религиозные верования тюркоязчных народов Сибири. – Новосибирск: Наука, 1992. – 242 с.
45 Токарев С.А. Очерк истории якутского народа. – М., 1940. – 248 с.
46 Қорқыт ата: Оғыздардың батырлық эпосы. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 64 б.
47 Қазақ халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. 3 т. Әл-Фараби философиясы. – Астана: Аударма, 2005. – 496 б.
48 Абурейхан Бируни. Извранные произведения. – Ташкент: Ан Узбекской ССР, 1957. – І т. – 485 с.
49 Әдеби жәдігерлер. Жиырма томдық. 5-т. Жүсіп Баласағұн. Құтты Білік. – Алматы: «Таймас» баспа үйі, 2007. – 536 б.
50 Ибн-Сина. Канон врачебной науки. Кн. ІІІ-IV. Ташкент, 1954, 1956.
51 Иассауи Қожа Ахмет. Диуани Хикмет. – Алматы: Арыс, 2001. – 272 б.
52 Тілеуқабылұлы Өтебойдақ. Шипагерлік баян. – Алматы: Жалын, 1996. – 464 б.
53 Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. – Алматы, 2011. 1-том. А-Д. – 736 б.
54 Қазақ әдебиеті газеті. 1959, – №2(210).
55 Абдуллаева А.Т. Қазақ халқының мал шаруашылығы негізінде қалыптасқан аспан әлемі туралы түсініктері // «Өзбекәлі Жәнібеков оқулары – 2010» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Түркістан, 2010. – 35-37 б б.
56 Ысқақов М. Халық календары. – Алматы: Жазушы, 2009. – 328 б.
57 Арғынбаев Х. Халық білімі хақында // ҚР ҰҒА Хабарлары. Қоғамдық ғылымдар сериясы. -1994. – №1. – 21-30 б б.
58 Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: 2010.
59 Ысқақов М. Халық календары. – Алматы: Жазушы, 2009. – 328 б.
60 Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясы. – Т.III. – Алматы, – 263-265 б.
61 Захарова И.В. Двенадцатилетний животный цикл у народов Центральной Азии.//Тдуды ИИАЭ АН Каз ССР. – Т. 8. Алма-аты, 1963.- С.32-36.
62 Ахметова З. Қазақтың көне күнтізбесінің көрінісі - мүшел есебі // Айқын, 2010.
63 Хинаят Б. «ХХІ ғасырдың басындағы Отандық археология және этнологияның мәселелері мен жетістіктері» атты Ә.М. Оразбаевтың 90-жылдығына арналған «IV Оразбаев оқулары» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары.– Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 300-302 б б.
64 Тогома Т.И. Истоки мифологи и традиционный каленьдар якутов. – Якутск, 1982. – 202 с.
65 Төлеубаев Ә. Қазақтағы бақсылық / Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том. Біртұтастығы мен ерекшелігі. – Алматы: Арыс, 2005. – 291-315 б б.
66 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедиясы. 2-том. – Алматы: 1999.
67 Алдашев А., Әлімханов Ж. Қазақтың халық медицинасының құпиясы. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 160 б.
68 Сырлыбаев Б. Бақсылық өнерінің ерекшелігі // «Қазақтың көріпкел және болжампаз бабалары» атты Республикалық форумның ғылыми-теориялық материалдары. – Ақтөбе, 2008.
69 Әбдіраман Ө. Қазақтың дәстүрлі халық емшілігі. – Алматы, 2002.
70 Сейфуллин С. Бақсының жырлары // «Қорқыт ата» энциклопедиялық жинақ: -Алматы, 1999. – 738-741 б б.
71 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1981. – 288 б.
72 Басилов В.Н. Культ святых в исламе. – М.: Мысль, 1970. – 144 с.
73 Марғұлан Ә. Қорқыт: аңыз және ақиқат // Қорқыт ата энциклопедиялық жинақ. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. – 34-89 б б.
74 Ыбыраев Ш. Мәңгілік мұра // Қорқыт ата энциклопедиялық жинақ. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. – 14-34 б б.
75 Жүсіпов Б. Сыр бойының жыраулық-жыршылық дәстүрі: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1999. – 167 б.
76 Дала уалаятының газеті. – Алматы, 1994. – 816 б.
77 Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. – 400 б.
78 Жексембекова Г. Қазақ басқылары мен олардың емдеу тәсілдері // Алаш. – 2009. – № 3(24). – 87-93 б б.
79 Очерки по истории народной медицины Казахстана. – Алма-Ата: 1978. – 209 с.
80 Хазретәліқызы Р. Қазақ халық медицинасындағы сынықшылар мен оташылардың алатын орны // «Өзбекәлі Жәнібеков оқулары – 2011» атты ІІ республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. І-том. – Түркістан, 2011. – 156-159 б.б.
81 Арғынбаев Х. Мал ауруларын емдеудегі халық тәжірибесі. – Алматы, 1963. – 51 б.
82 Құнанбаев А., Қазбеков Е. Малдың паразит аурулары. – Үрімші, 1952. – 58 б.
83 Токтабай А. Культ коня у казахов. – Алматы: 2004. – 124 с.
84 Садырбаев С. Қазақ халық әдебиеті. Алматы: Рауан, 1990. – 239 б.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Диссертация түркі халықтарының
дәстүрлі ілімдерін зерттеуге арналған. Оның ... ... ... ... мен ... ... және түркі халықтары
тәжірибесі негізінде оның ішінде якут ... ... ... бере ... салыстырыла қарастырылады.
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда кең байтақ Еуразия алқабын бізге
мұра етіп қалдырған бабаларымыздың мол ... толы ... ... ... ... ашу ... ... алдында тұрған өзекті
мәселелердің бірі. Аталған проблемалар жалпы түркі жұртына ортақ мұра. Бұл
мәселенің маңызды екендігін ... Н.Ә. ... ... ... ... бергендей: «Түркі өркениеті, оның мәңгі өшпестей болып, мың жарым
жылға жуық ... ... ... ... ... ... көне
жазбалары жалпы адамзат өркениетінің үлкен қазынасы ... ... ... ... Түркі әлемі әлі толық зерттелмеген терең тұңғиық. Біздің ұлы
бабаларымыз Алтайдан Ақ теңізге дейінгі Ұлы далада өз ... ... рет ... ... ... ортақ шаңырақ – киіз үйді, темірді,
шалбарды, жебені, етікті және ... ... ... тапты. Осындай
батырлық эпосты дүниеге танытудың кезі келді деп ... [1]. ... ... ... ... ... мұрасы қазіргі таңда кімді
болса да қызықтырмай қоймасы анық.
Қазіргі жаһандану мен ... ... ... ... бен
мәдениетіміздің ерекшелігін көрсетіп, оны толықтай дәйектер негізінде
жариялау мәселелері де ... тұр. Сол ... ...... ... ... ... бойы қалыптасқан түркі халықтарының білімі
тәжірибенің, сан-алуан ... ... ... ... мен ... ... мәдениетінің, таным-түсінігінің нәтижесі болды.
Алайда түркі мәдениетіне қатысты әлі де сыры ашылмаған ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүр
сабақтастығы ретінде түркі халықтарының арасында сақталып келе ... ... бірі ... ... Бұл өте кең ... тақырып болып
саналатындықтан, қолда бар мәліметтер негізінде ... ... түп ... ... ... мен ... ... якут халқында өте ... ... ... ... ... ... тауып келе жатқан
тылсым құпия сырларының бірі ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерін мекен еткен көне ... ... ... ... ... ... ... осы секілді мұраларды жаңа қырынан зерттеп жариялау ғылымда өзекті
болып ... ... бір ... ұмыт бола ... ... ілім-
білімдерімізді зерттеу, яғни ата-бабамыздың ілімдеріндегі маңызын ... ... ... ... ... ... ... өзекті
тақырыптарының бірі. Соның ішінде халықтық астрономия мен күнтізбе мәселесі
халықтың ертеден келе ... ... ... ... ... ... ... ертеден келе жатқан күнделікті тұрмыс-тіршілікпен
байланысты қалыптастырған ілімдерінің бірі болып ... ... ... ... ... табиғатпен тамырлас. Олар тікелей
шаруашылықтарымен етене жақын қайнасады. Ата кәсібіміз мал ... мен ... ... ... ... ... мал емдеу
тәсілдерін зерттеу, жариялау мен жаңғырту қазіргі таңда ... ... ... ... көшпелі қазақ және якут халықтарының барша ... ... ... ... ... ... немесе кемшілігі
ретінде емес, тарихи даму барысындағы өмір ... ... ... ... ... ... айналған төрт түлікте кездесетін
әр түрлі індеттерге, көптеген аурулар мен ... ... ... ... ... ... қатар, мал шаруашылығына қатысты көптеген
жосын-жолалғылар қалыптасқан. Қазақ және якут ... ... бері ... ... төрт ... ... жете ... түйе мен жылқыны қасиетті мал ... ... ... ... ... өте аз зерттелген мәселелердің бірі,
мал шаруашылығына ... сан ... ... мен ... ... мәселе қарастырылмайды.
Жоғарыда аталған мәселелердің барлығын қорытындылай келе, түйетініміз
тақырып ... ... ... ... келелі мәселесі. Бұл зерттеліп
отырған тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының тарихи
–этнографиялық мәселелері, ... ... ... ... ... этнология ғылымында көп зерттелмеген мәселелерге жатады.
Себебі, адамзат ... тек ... ... ... ... тарихы адамзаттың дүниежүзілік тарихынан әдейі оқшаулатылды.
Дегенмен де ... пен ... да ... ... ... ... ... зерттелмесе, халықтық ілімдер жөнінде жазылған
зерттеулер баршылық. Мәселен, ... ... ... ... ... мәселелері жайлы тоқталсақ. Құрбанғали Халид өзінің
«Тауарих Хамса» атты ... ... ... ... мәліметтер
берген. Айталық, түнде жұлдызға қарап бағдарлай білу, табиғат ... ауа ... ... ала ... т.б. ... ... келтіреді
[2].
Қазақ халқының революцияға дейінгі астрономиялық білімдерін сипаттайтын
мағлұматтарды жинап, ... ... ... ... ... Х.Ә. ... елеулі еңбек етті. Оның «Халық астрономиясы»
[3], «Аспан әлемі» [4] атты монографиялық еңбектері ... ... ... жайлы пайымдаулары мен таным-түсініктері ... ... ... қатар, халық календары, жыл санау мәселелері жайлы ... ... ... календары» [5], Г.С. Нұрғалымованың «Қазақ
халқының күнтізбесі» [6] еңбектеріде тиянақты мәліметтер береді.
Келесі кезекте ... ... ... ... ... қарастырылады. Қазақ халық медицинасы тақырыбында тұңғыш еңбек
жазған автордың бірі – Н.П. ... ... бес ... орыс ... ... 1771 жылы ... ... қатарында жүріп, Солтүстік
және Батыс Қазақстан жерін біраз аралайды. Жергілікті халықтың тұрмыс-
тіршілігін, әдет ... ... ... ... ... хатқа
түсірген [7].
Халық медицинасы туралы құнды мұра қалдырған авторлардың ішінде кадет
корпусының дәрігері Савва Большойдың орны ... С. ... өзі ... ... ... ... ... емдегенін көріп, медиктік
көзбен біршама обьективті талдау жасап отырады [8, 13 б.].
Орыс географиялық қоғамының мүшесі, саяхатшы А.И. ... ел ... ... ... науқасты емдеген әдістеріне өзінше баға береді.
Емшілерді ол екі ... ... ... ... ... ... ауруды
алдау-арбау, халықты жоққа сендіру болғандықтан оны көз ... ... ... жатқызады, ал екінші топтағыларды, олар ... және ... ... заттардан жасалған препараттарды ... ... ... деп ... ... әдет-ғұрпын, салт-санасын әр автор өзінше түсінген. Оның
ішінде, М.Я. ... ... ... балгер, тәуіпті ілгерідегідей дәрігер
атамай, қырғыз шамандары дейді [10].
Қазақтың біртуар ғалымы Ш.Ш. Уәлихановтың «Қазақтардағы ... ... атты ... ... ... ... ... өте құнды
мәліметтер береді [11; 12]. Ғалым былай деп жазады: «Шаман ... қоса ... ... ... мәртебесі жоғары: ол ақын
да, ол күйші де, сәуегей және емші, ол сегіз қырлы, бір ... адам ... ... ... ... ол сөз монғолша – оқытушы, ұйғырлар – бахшы
десе, түрікмендер осы ... ... ... атайды [12, 14 б.].
Қазақ этнографиясына қатысты құнды мәліметтерді топтастырушы А.Е.
Алекторовтың да ... ... ... төрт ... ... мен ... ... кездеседі [13].
Ә. Диваев өзінің «Тарту» атты ... мал ... ... ... ... ... ... тіршілік циклі жүйесіндегі
жосын-жоралғылардағы төрт-түліктің қызметі, ауру ... төрт ... ... ... арқылы бақсылардың емдегендері туралы қамтылған [14].
Белгілі этнограф-ғалым Ә.Т. Төлеубаевтің «Реликты ... ... ... ... ... [15] деп ... ... ертедегі түрік
кезеңі, қазақ халқындағы бақсылықты жан-жақты ... ... ... ... ... И. ... халқымыздың материалдық мәдениетін
зерттеумен ғана шектелмей, бақсылық жайында тамаша еңбек ... ... ... ... ол, ... сарындарды түпнұсқада жариялап, параллелді
түрде орыс тіліне аударып, өзіне дейінгі ... ... ... ... И. ... ... ... 1913 жылы Орынборда «Қазақ
наным-сенімдерінен» деген атпен жарық көреді [16].
С. Сейфуллин өзінің «Бақсының жырлары» еңбегінде былай ... ... ... ... бақсылардың ең зоры, ең ескісі Қорқыт деп саналады.
Қорқыт – бақсылардың атасы деп саналады. Бақсылардың тартатын күйлерінің ең
әсерлісі, ең ... ... күйі ... күйді қобызшылар біздің өмірдің
басына шейін тартып келеді» [17].
Қазақ халқының ауыз ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті» атты еңбегінде атап өтеді. ... ... ауыз ... ... ... ... атап өтеді [18].
Сондай-ақ, қазақтағы бақсылық емі, өнері жайында И.А. Чеканинскийдің
«Баксылык» [19], Ә. Марғұланның ... ... ... ... [20], В.Н. ... ... у ... Средней Азии и
Казахстана» [21], Р. Мустафинаның «Представления, культы, обряды у казахов»
[22], К. Байбосыновтың ... [23], Е. ... ... и ... ... из ... типов» [24] т.б. зерттеу еңбектері өз құндылығын
әлі күнге жоғалтқан жоқ.
Халық ветеринариясы қазақ этнографиясындағы ... аз ... ... мал ... ... сан ... әдебиеттер мен
күрделі монографияларда бұл мәселе қарастырылмайды. Сол аз ... деп Х.А. ... ... мал шаруашылығы жайында
этнографиялық очерк» атты монографиясының «О ... ... ... ... ... ... ... жвотных», «Мал ауруларын емдеудегі
қазақ халықтық тәжірибесі туралы» [25] деген тарауын айтуға болады.
C. Сейфуллин еңбектерінде төрт түлікке байланысты әдет-ғұрыптар, ... ... мен ... ... ... шалу, мал пірлері,
адамды жылан, ... ... улы ... ... сөз киесінің магиялық-
мистикалық сенімдері арқылы емдеу тәсілдері ... ... ... [26]. ... ... ... ... малды шаққанда жылқы
терін ішкізіп емдеу шаралары туралы деректерді қазақ жерінде ХІХ ғасырдың
екінші жартысында айдауға болған А. ... ... ... ... Жағда Бабалықұлының «Мал ауруларының қазақша
атаулары» атты монографиясында құнды болып табылады. ... бұл ... мұра ... ... ... ... оның қыр-сыры туралы, аурулардың
түріне қарай ... ем ... және ... мал ауруларына байланысты атаулар
жөнінде сөз етеді. Сондай-ақ, емдік шөп ... ... ... ... оны ... ... ... қызықты мәліметтер
келтірген [28].
Түркі халықтарының шаруашылығында негізгі рөлді атқарған жылқы малын
жан-жақты зерттеген ғалым А.У.Тоқтабайдың ... ... ... ... ... жылдары жарық көрді. Автор еңбегінде жылқыны емдеу мәселесіне
де жан-жақты тоқталып өтеді [29].
Сонымен қатар, этнограф ғалымдар Бабақұмар ... ... ... ... ... ырым, жосын-жоралғы, әдет-ғұрыптары» [30],
«Қазақтардың рухани мәдениетіндегі магияның орны» (төрт ... ... [31], ... мал дәрігерлігінің ғылыми негіздерінің кейбір
мәселелері» [32], «Төрт түліктің мінез-құлықтарына қатысты ... ... ... ... жиі ... ауру-жарақаттарды халықтық тәсілмен
емдеу[34], Ә. Төлеубаевтың «Қазақтың мал ... ... ... ... [35] атты ... мақалаларыда халықтық ветеринария
ғылымына қосылған құнды еңбектерге жатады.
Ұлы Қазан төңкерісінен кейін якуттардың наным-сенімдері мен ... ... ... Якут халықтарының дәстүрлі ілімдері жайлы толымды
этнографиялық мәлімет берген негізгі ... В.Л. ... ... ... ... Опыт ... ислледование» атты еңбегінде бақсылық
туралы егжей-тегжейлі ... ... ... якут ... тұрмыс-
тіршілігіндегі аспан денелері жайлы таным-түсініктері, ... ... ... ... ... ... мәліметтер береді [36].
А.Е. Кулаковский «Материалы для изучения верований якутов» ... ... якут ... ... таным-түсініктерін жүйеге
келтіріп, діни наным-сенімдерін кешенді түрде жазды. Автор ... ... ... ... рудың сиынатын тылсым күштеріне баса
назар аударды [37].
Якут халықтарындағы шамандық ... ... ... ... ... и рассказы о шаманах. Приложение к «Очеркам
изучения Якутского края» [38], ... ... по ... и
легендарной истории якутов» [39] атты ... ... ... ... ... ... оның ішінде, якуттардың дәстүрлі
ілімдерін христиандықпен генетикалық байланыстыруға тырысып, ... даму ... ... ... вилюй тобының діни наным-сенімдерінің ерекшелігі жайлы
А.А. Попов деректер келтіреді. Автор «Материалы по ... ... ... ... ... атты ... якут ... әлемге көзқарасы жайлы
ортақ мағлұматтар көрсетіледі, олар ... ... ... діни ... ... ... ... тәсілдері,
тайпа мен рулардың рухтары мен ... ... ... үлгісін
дәстүрлі ілімдермен байланыстылығын ашып көрсетеді [40].
Г.Т. Эргистің ... по ... ... атты ... ... ... бар. ... якут мифологиясы, яғни ... ... ... ... ... ... ... халқының дәстүрлі ілімдері жайлы Е.Д. Прокофьеваның «Шаманские
бубны» [42], «Шаманские костюмы народов Сибири» [43] атты еңбектеріде ... ... ... өз ... ... ... мен Сібір
халықтарындағы шамандарының киімдері жайлы айтылады.
А.Н. Алексеевтің «Традиционные религиозные ... ... ... атты ... де якут халықтарынң дәстүрлі ... ... ... ... ... Ғалым якуттардың діни көзқарастарын,
салт-дәстүрлерін және шамандық наным-сенімдерін өзге түрік тектес ... ... ... ... [44].
Сондай-ақ, С.А. Токаревтің «Очерк истории якутского народа» атты еңбегі
якут халықтарының дәстүрлі ілімдері жайлы құнды ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Түркі халықтарының оның
ішінде қазақ және якут ... ... ... ... ... отырып, олардағы ұқсастықтары мен ерекшеліктерді
зерттеу тақырыптың негізгі мақсаты болып табылады.
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... іске ... ... қазақ және якут халықтарының астрономия және ... ... ... мен ... ... ... қазақ және басқа да түркі халықтарының күнтізбесіндегі ... ... ... мен ... ... салыстыра отырып
талдау;
– түркі халықтары мен жыл ... ай ... ... мен ... ... ... медицинасына жататын бақсылықтың қазақ және якут
халықтарының өміріндегі ... ... ... ... ... ... ... негізі болып табылатын оташылдықтың
(сынықшылық) қазақ және түркі оның ... якут ... ... беру;
– түркі халықтарына жататын қазақ және якут халықтарындағы мал
ауруларын емдеудің ... ... ... мал ... магиялық (бақсылық) емдеу әдіс-тәсілдерінің қазақ
және якут халықтарының ветеринариясындағы көріністерін айқындау.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Диссертацияның ... ... ... көне ... ... VIII ... ... музыка
білімінің негізін салып, бақсылықтың атасы атанған Қорқыт атаның ілімдері
қолданылды [46]. ІХ ... ... ... ... ... және т.б. ілімдердің ірге тасын қалаған әлемнің екінші ұстазы
Әбу Насыр әл-Фараби [47], Х-ХІ ... ... ... ... ... Әбу Райхан әл-Бирунидің [48], денсаулыққа тікелей ... ... ... ... жырлаған Жүсіп Баласағұнның ... ... ... медицинаны жинақтаған Әбу Әли Ибн Синаның [50], ал ХІІ
ғасырдың халықтық рухани байлығы, ... жыр ... Қожа ... [51]. ... ... ХV ... ... медицинасыны туралы
жазған Өтебойдақ Тілеуқабылұлының еңбектері қазіргі күнде құндылығымен
жоғары тұрады [52]. ... аты ... ... ... ... ... ... дейін өз құндылығын жоғалтпаған туындылар қалдырды.
Сондай ақ жоғарыда көрсетіп кеткен патша ... ... ... Н.П. ... [7], А.И. ... [9], М.Я. Ястребов [10], ... [11], Ә. ... [14], А.Е. ... [15], И. Кастанье [16]
сияқты ғалымдардың еңбектері құрайды.
Ал, якут ... ... ... ... ... өз алдына бір
бөлек. Якуттардың салт-дәстүрлері ХІХ – ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... үш ... ... болады: 1) арнайы
бағдарлама бойынша алынған якуттардың діни наным-сенім ... ... ... ... ... ... якут ... 3) арнайы
діни ізденістер. Якут халықтары туралы дерек көздерді В.Л. Серошевский
[36], А.Е. Кулаковский [37], Г.В. ... А.А. ... [40] ... ғалымдардың зерттеулері құрайды.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Диссертациялық жұмыста түркі халықтарының
ішіндегі тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі, мәдениеті мен ... ... ... және якут ... ... ілімдерін зерттеу ең алғаш
қолға алынып отыр.
- зерттеу барысында түркі халықтарының ... ... ... зерттеулер мен деректерге талдау жасалынды. Нәтижеде түркі
халықтарының кейбір наным сенімдері ұқсастығы анықталды;
- түркі халықтарының ... ... ... ... мен ... ... ... «тәңірі бейнесі» барлық түрік
халықтарына тән құбылыс екендігі анықталды
- қазақ және якут ... ... ... ... ... ... Олардың атауларында болмаса жалпы
қолданыс мағынасы ұқсас екендігі ... ... және якут ... діни ... ... ... ... бастау алатын бақсылықты салыстырмалы талдау
жасаудың негізінде оның якуттар өмірінде әлі басымдығы ... ... ... ... ... табылатын оташылдықтың халық
арасында әлі кездесетіндігі (сынықшылық) ондағы ұқсастықтар ... ... ... ... ... ... тың мәліметтерді негізге ала
отырып қазіргі кездегі мал шаруашылығындағы қолданыс ... ... ... ұсынылған негізгі тұжырымдар.
1. Қазіргі кезеңде бір кездері ұмыт бола ... ... ... ... яғни ... ілімдеріндегі маңызын алып,
оны насихаттау керек. Соның ішінде халықтық астрономия мен ... ... ... келе ... ... ілімі. Шығыс
халықтарының да күнтізбесі сонау ертеден келе жатқан күнделікті тұрмыс-
тіршілікпен байланысты ... ... бірі ... саналады.
2. Қазақ және якут халықтары әр түрлі ... ... ... жұлдыздарына өз тұрмыс-тіршілігіне қатысты атаулар беріп, олардың
орын ауыстырулары мен тууына байланысты өз шаруаларын ыңғайлап, уақытты
өлшеп, жыл мезгілдерін ... ... ... өте бұл ... ... ... ... айналды.
3. Түркі халықтарының алғашқы бақсысы, дара абызы, ұлы сазгері Қорқыт
саналады. Қорқытты бүкіл түркі ... – баба ... ... Ол – ... ... Ғылымға белгілі болған барлық деректерге сүйенер
болсақ, Қорқыт сегіз қырлы, бір сырлы, қасиеті мен ... ... Ол ... болашақты болжайтын сәуегей, көріпкел ... ... ... ... ру мен ... кеңесшісі, ислам дінінің жақтаушысы.
4. Халықтық дүниетанымда кім көрінген ... бола ... ... ... Себебі, бақсылық қасиет тек ... ... ... ... ... бірнеше ұрпақ үзіліп қайта жалғасын ... ... жеті ... ... ... ... ... ойлар да бар.
Бақсы болар адамға түсінде аян береді, ... ... ... және якут ... ... бері мал ... төрт түліктің қадір-қасиетіне жете білган. Әсіресе
түйе мен жылқыны ... мал ... ... Халық ветеренариясы
қазақ этнографиясындағы мүлде аз ... ... ... ... ... сан алуан әдебиеттер мен күрделі монографияларда
бұл мәселе қарастырылмайды.
6. Түркі халықтарының, соның ішінде қазақтар мен якуттарда мал ... ... ... әдіс-тәсілдері бар. Халықтық ветеринария
көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан түркі халықтарының ұзақ жылдардағы
тұрмыс-тіршілігінің нәтижесінде қалыптасқан.
Зерттеу ... ... ...... ... ішіндегі қазақ
және якуттардың дәстүрлі ілімдері, халықтық ... ... ... ...... ... бақсылар, шамандар,
оташылар, сынықшылар, емсектер және т.б. ... ... ... ... шегі. Зерттеліп отырған тақырыбымыз түркі
халықтарының дәстүрлі ілімдері ... және ... ... оның хронологиялық мерзімді шегін белгілі бір уақыттың
деңгейінде ... өте ... ... ... ... ... ... ілімдер
ықылым дәуірден бастау алып, қазіргі кезеңге дейінгі үрдістерді қамтиды.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі мен ... ... ... ... пен ... аясында болып өткен тарихи оқиғаларға дұрыс баға
берудің қалыптасқан дәстүрлі тәсілі – топтап жинақтау, салыстырып сараптау
арқылы ғылыми ... ... ... Түп ... ... ... империялардың орда бітікшілері қолымен жазылғандығын
ескеріп, оның ... ... ... державалық сипатына нақтылы талдау
жасай отырып, тарихқа, ... адал болу ... ... етіп алдық.
Этникалық атаулардың түпнұсқалық қалыбын орнына ... үшін ... ... салыстырма тәсілін ұтымды қолдануға тырыстық.
Зерттеудің әдістемелік негізіне нақтылық, тарихилық, салыстырмалы
талдау қағидаларын, ... ... ... ... Республикасындағы
тарихи сананы қалыптастыру тұжырымдамасына» ... ... ... мемлекеттіліктің дәстүрлі жалғастылығы тұғырнамасын орнықтыру мен
тәуелсіздікті одан әрі дамытып, көркейту идеясы басшылыққа алынды.
Зерттеу ... ... ... Бұл ... ... ... дәстүрлі ілімдері жайлы арнайы жазылған кешенді еңбек ... осы ... ... ... ... да жұмыстарға теориялық және
методологиялық негіз жасауға мүмкіндік беретін ... ... ... ... және якут халықтарының дәстүрлі ілімдері болып ... ... ... және ветеринариясының өзекті мәселелерін
қарастыра отырып, тәуелсіз ... ... ... ... ... мемлекет ретіндегі халықаралық қатынастардағы рөлін бағалауға,
ұлттық ... ... мен ... туралы ғылыми
көзқарастарды нақтылай түсуге, болашақ ұрпақты өз ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді.
Диссертациялық жұмыста ... ... ... ... ... ... іргелі еңбектер, оқулықтар, оқу
құралдарын дайындауда және жоғары оқу ... ... ... ... ... мен ... жүргізуде пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертацияның негізгі нәтижелері мен
тұжырымдары ғылыми мақалалар түрінде ... ... ... ... мен ... ... 3 ... түрінде жарияланған, 1
–баспада.
Диссертацияның құрылымы. Жұмыс ... ... екі ... үш ... қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі және
қосымшалардан ... ... ... ... ... ... ... және аспан денелері туралы ілімдік таным
Көшпенділік немесе жартылай отырықшылық жағдайда мал өсіріп, егін еккен
түркі халықтары өз ... ... ... ... ... ... ... өткізген халықтар үшін, әсіресе, олардың күнделікті ... ... ... ... орны мен ... ... болатын.
Сандаған ғасырлар бойы қалыптасқан түркі халықтарының білімі тәжірибенің,
шаруашылықтың сан-алуан түрлерін жүргізу тәсілінің, ... ... ... ... адам мен табиғат, қоршаған орта ... ... ... нәтижесі болды.
Көшпелі елдің барша тіршілік болмысы табиғатпен тамырлас. ... ... ... ... бойынша тербеліп көшіп-қонуға
бейімделген көшпелі түркі халықтары ... ... ... ... ... қалыптастырып, бұның өзі бір-бірімен өзара
біте қайнасқан, ... және ... ... ... жүйе ... өмір салты, әлеуметтік тарихтың қарқынын,
материалдық және ... ... ... ... ... ... ... әрі өміршең етіп отырады.
Демек, көшпелі қазақтың және якуттың тіршілік-болмысының табиғатпен
тамырлас болуы олардың ... ... ... ... ... тарихи
даму барысындағы өмір сүрудің кепілі ретінде қарастыру керек.
Көшпелілер табиғат құбылысына, қоршаған ортаға ... ... ... ... сырын терең танып, табиғатпен етене болған
сайын өмір сүруге қолайлы ... де ... ... ... білген.
Сондықтан да олар табиғатты бағындыру арқылы емес, табиғатпен тіл ... ... өмір ... ... ... деңгейінде ғана біліп
қоймаған, мұның өзі олардың моралдық-этикалық қалыптарына ... да, ... үшін ... орта, тау-тас, өзен-көл, дала-орман,
табиғат құбылыстары мен аспан денелеріне дейін баршасы «тұлғаланған»,
«кейіптенген» ... ... ... ... ... жол ... кең ... мал бағып, аң аулау, сапарға шығу және
көшіп-қону, түнқату қазақтарға жұлдызды ... ... ... жыл ... ... білуге үйретті. Жылқы бағып, қой
күзетіп жүріп олар аспан денелерін жақсы танып ... ... ... шығып, қандай жұлдыздар бір-бірімен орын ауыстыратынын байқап,
олардан адаспау мақсатында ... мал ... ... ... ... отырған. Сонымен қатар, аспан жұлдыздарын халық
шығармаларының барлық ... ... ... ... ... аттары, олардың саны, орналасуы, қозғалысы жайында бірталай
нақтылы дерек аламыз.
Ұлы ұлан ... кең ... ... мал ... айналысып,
күндерін кең табиғат құшағындағы мал өрісінде, түндерін ашық аспан ... ... ... ... өмір ... ... ... халқы табиғат
құбылыстарының негізінде туындаған ... ... ... аспан
әлемі туралы астрономиялық түсініктерін қалыптастырған.
Түркі халықтарының бірі – якуттардың түсінігінше ... ... тағы ... ... бар. ... ... да ондай
кездеседі; жұлдыздар туралы алуан түрлі пікірлер қалыптасқан: кейбіреулер
«өзеннің ... ... ... ... енді ... «бұл ... жарықтың жұбанышы, яғни бізге енетін аспан жарығы» дейді. Енді
біреулердің пікірі бойынша «Құс ... ол жай ғана ... ... ... ал тағы басқалардың айтуы бойынша, «аспанды әлемді түсіну жолында
сол жерде ... ... ... ... жолдарының баспалдақтары қалаған»
[36, C. 643] т.б. пайымдаулары якут ... ... ... хабар береді.
Ежелгі халықтардың қайсысы болса да астрономиялық ... ... ... ... тіршілік көктегі Күнге байланысты. Қазақтармен
қанаттас өмір сүрген, шаруашылығы қазақтың шаруашылығына ... ... ... ... ... болған: Күнді тапқан көкке рахмет, шөпті
шығарған ... ... төрт ... азық ... ... ... Бұл ... «Көктен береді, жерден иеді» деген мақалынан аңғарылады [5, 12
б.].
Күн деген сөз өте ерте заманда шыққан, ол ... ... ... ... (күн, ... ... құлаш, қояш, т.с.с.). Мұнымен қатар түркі
халықтарында күннің «өркен» деген ... де ... ... өссін» – «Күнің
өссін, бақытты бол!» деген сөз. ... ... ... ... ... айды кіші ... дейді.
Күн дөңгелегі көшпелі қауымның тұрмысына әбден ... ... ... ... ... жайлауға қонған ауылдың дөңгеленіп отыруы, ... ... ... ... ... ... жүгіру, жақсы көрген
баланы «айналайын!» деу т.б. еліктеудің салдары. Киіз ... ... ... ... Г.Н. Потаниннің бақылауынша телеңгіт, якут, тува, хакас
бақсылары «жындарын» шақырғанда күннің айналу бағытымен билеген, дүрбіттер
мен монғолдардың бақсылары ... ... ... ... ... бақсылары
күн бағытымен айналған.
Түркі халықтарының сиынған екінші ... – ай. Айға ... діні ... кейін тіптен өршіп кетті. Ай күнмен қатар, кейде
тіпті одан да жоғары орын ... ... ... айбалталар қолданылды,
мешіттер мен зираттарға ай орақтары орнатылды. Халық ... ... ақ ... ... ... ... [5, 14 ... – ең алдымен, қазақтардың исламға дейінгі байырғы дүниетанымындағы
киелі рух иесі ... ... ... ... ... «Ай ... аман
көрдім», – деген тұрақты сөз тіркесінде көрініс тапқан айға тәу ету ... ... ... ... ... наным-сенімдер және осыған байланысты
атқарылатын ғұрыптардың кіріспесі іспеттес. Айға сәлем беру ғұрпы туралы Ш.
Уәлиханов ... ... ... жаңа ... айға ... отырып, үш
рет мінәжат етеді. Жаздыгүні болса, сол тізе бүккен жерінің ... ... ... – деп жазды. Ғұрыптың мәні – әулетім оттай қаулап өсе
берсін, пәле-қазадан аман болайық ... ... [53, 74 ... ... ... ай туралы былай дейді: «Якут халқы үйлену
тойларын жаңа айдың ... ... ... ... Мен ... ... ... келген бір поезды көрдім. Олар жаңа айдың толуына тоғыз күн
жетпегендіктен, ... ... ... ... яғни поезда болды. О
дүниеге аттанғанда, жаңа ай туылмай тұрып, кейбір жұмыстарды да ... ... ... ... өзеннен балық аулауға болмайды, ұста өлім
шыққан үйде ештеңені қақпайды» [36, C. ... ... ай ... аңыз-әңгімелерін В.Л. Серошевский еңбегінде:
«Айлар өздері «рух пен адами қасиеттерге ие; қыстың ... ... ... өгей шешесі қинаған жетім қызды ол өзі ұрлап әкетеді; енді ол ... иін ... ... ... тұр, ал оның ... ... ... ұрланған
талдар өсіп тұр; Айдың толған кезінде жақсы көрінеді, және де ол ... ... деп ... тиер ... ай жетім қызбен тұратын үйге кіреді; ол ... ... ... ... ... судан шығады. Қызды ұрлағандықтан айды қасқырлар
мен аюлар жейді. Ол әр ай ... ... оны ... жеп қойып отырады.
«Жаңа айда ауа-райы өзгереді» [36, C. 644] – деп ... ... ... ай мен ... ... ... табынған. Күн мен
ай қазақ ауыз әдебиетінің бейнесі болды. Ф. Рузбехан өзінің ... атты ... ... күн мен ... ... де табынатынын
айтады [5, 14-15 б.б].
Ежелден түркі халықтары көптеген жұлдыздарды білген. Жұлдыз ... ... ...... ... – зылдыз, якутша – зұлыс, азербайжанша –
ұлдыз, қырғызша – жылдыз, чувашша – зелтер. Демек, жұлдыз сөзі ерте ... ... ... сөзі «жол ... ... «түз ... сөздерінен
шыққан болу керек деп топшылайды. Бірақ бұл ... ... ... ... жол табу ... ашық ... ... шөлдерде айлап
жүргенде қолданылады. Олай болса жұлдыз сөзі ... ... болу ... бұл тағылық дәуірден келе ... сөз ... ... Ол ... ... ұзап кетпейтін. Жұлдыз сөзі күн, ай ... ... ... оның ... ... көп, ... жылт-жылт
еткен болуы ықтимал. Ескі атаулар заттардың ішкі мазмұнына, химиялық
құрамына, ... ... ... ... ... ... алынған [5, 15-16 б.б].
Қазақ халқына «Жеті қарақшы» атауымен ... жеті ... ... ... де ... таныс. Оларды татарларда – Джидған,
қырғыздарда – Жетіген, ... – Жеті ... ...... ... ... жарықтарының Күн мен Айдан кейінгі елеулісі, олар жоқ сағаттарда
адамға ес, сүйеу ... осы жеті ... Олар ... ... ... тұрады. Түркі халықтарының түсінігінше, аспанды күзетіп, халықты
жыртқыш аңдардан, жын-шайтаннан қорғап, қорып тұрады. Күзетші, қорып тұрушы
– ескі ... ... ... ... ... ... ... тегі де
сол. Сондықтан қарақшыны ұры мағынасында емес, қарап тұрушы мағынасында
түсіну керек. Үркердің қызының ұрлануы ... аңыз орта ... ... ... ... ... да ... мен ертегілер бар [5, 18 б.].
Айталық аспан денелері туралы мына өлеңде көп ... ... ... ... ... ... бен Ай ... сәулеңнен нәр алып.
Жетіқарақшы сені іздеп, айналып жүр,
Бәрі де сені ойлап, мас болып сандалып.
Үркер мен Таразы шашылды шашуға
Шолпан да қарады, ... ... ... ... ... ойы бар ... қосуға [54].
Осы өлең жолдарындағы Жетіқарақшы – халық арасында бау кеспе ұры ... ... ... ... ... соң ... ... асқан жеті ұры
жеткізбей аспанға қашып ... ... ... ... ана ... ... болып жүрген олардың құйыршығы. Ана екі бүйірдегі екі
жарық жұлдыз екі ... ... ... ... екі ... Ақбозат пен
Көкбозат батырлардың аттары. Олар Темірқазыққа арқандаулы. Шұбатылған
арқандары да ... ... ... ... ... Оларды аңдыған
жеті ұры да, түнімен төңіректеп, айналып жүреді. Ұрылар ... де ... ... ... Сақ ... алдындағысынан көз жазбайды. Сөйтіп
жүргенде таң атады. Таң атысымен Жетіқарақшы қақындағы ... ... ... жеткен негізгі мағынасы да осыны түсіндіреді [55, 37 б.].
Жеті қарақшыға тетелес, ... бір ... ... ... жеті ... ... тағы бір үйір бар. Бұлар Кіші қарақшы
деп аталады. ... бас ... ... алғанда қозғалмай, бір нүктеде
тұрады (шынында ол өте баяу ... Бұл ...... ... ... ... ... полюсіне жақын болғандықтан, астрономдар
полюстік жұлдыз дейді [5, 19 б.]
Темірқазық жұлдызы алтайлықтарда – алтын ... ...... ... – қутб ... ... – хотугу сулус (солтүстік
жұлдыз) т.б. атаулармен ... [4, 255-256 ... ... ... зерттеушілердің түсіндіруінше, Темірқазық
қозғалмайтын болғандықтан ... ... ... ... ... бірге
айналып тұрғанда, ол бір орында ғана болады. Кіші қарақшының шеткі екі
жұлдызы ... ат, ... ат деп ... олар ... ... деп
есептеледі [5, 19 б.]. Ол жылжымайтын бірден-бір жұлдыз. Басқа жұлдыздар,
арқандаулы аттардай, сол ... ... ... ... ... орны ... дәл ... жағында. Оны тапқан адам
дүниенің төрт тарапын оңай табады: ... ... ... оның ... оңтүстік, сағат тілінің бағыты бойынша
солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... оның ...... [56, 212-213 б.б].
Темір сөзінің өзінде де ... ... бар. Бұл ... мынадай бір
мәліметтерді келтіруге болады. Металл темірді халық темір қорыту өнері жоқ
кезде-ақ ... ... ... ... ... қара ... болады. Ел
осыларды тауып пайдаланған. Бірақ метеорит темірі өте ... ол аса ... және ... ... Ежелгі мысырлықтар
бұдан 3000 жыл бұрын осындай темірді пайдаланған, оны «тұтамы ту бие» ... ... аса ... ... ... ... металы деп атаған.
Исландиялықтар метеорит темірінен қанжар соққан. Түркі ... ... ... ... ... деуге болады [5, 19 б.].
Қыдырма жұлдыздардың қатарында түн ішінде уақытты, бағыт-бағдарды
айыруға ең қолайлысы үркер болған. ... ол ... ең ... түндері (10
мамырдан – 20 шілдеге дейін) болмаса, ... ... ... ... екіншіден үркер қалыпты түрде шығыстан батысқа ... ... ... жыл ... ... ... әр тұстан көрінеді [4, 92-96 б.б].
Үркер түркі халықтарында ... ... ...... ...
ұлғыр, башқұртша – өлкәр, якутша – уртәл, ұйғырша – үкәр, қырғызша – ... 255-256 ... ... Күн ... жұлдызына барғанда шамасы 40 ... ... ... Бұл ... ... ... дейді. Халық ұғымында шілдеде Үркер
жерге түседі [5, 20 б.].
«Үркер ... ... ... өрлеген сайын күн суытып, ол төмендеген
сайын жылына береді. Халықтың «Үркерлі айдың бәрі қыс» ... ... ... ... үшін ... ... кезі жағымды-ақ. Үркер жерге
түскен кезде ол жерде жатып, көк шөпті айдап ... ... ... жер жүзін мұз басып, мал қырылып, қалғандары ... ... ... ... ... Ауыр ... ... запыс болған жануарлар
есін жия келе ақылдасыпты, пәле ... ... ... ... ... ... ... Үркерді көкке шығармай кезек-кезек басып ... деп ... ... ... ... ... жатыр дегенді естіп іздеп шығады.
Жылқы, сиыр, түйе өзара мен жүйрікпін, мен ... деп ... келе ... алдарында шөптің арасында бірдеме жылтырап жатыр.
Сөйтсе, ол ... ... ... жеткен жылқы Үркерді басайын десе, сиыр мен
басамын, – деп мүйізін ... оны ... ... ... ... ... 12 ... екен. Сиыр Үркердің алтауын ғана басып қалып,
қалған алтауы тұяғының арасынан ... ... ұшып ... ... ... ай, жаздың алты ай болып қалғаны сондықтан. Егер ... ... ... ... түгел жерде жатар еді де, мәңгі-бақи жаз болар еді деседі» ... б.б], – деп Х. ... ... ... өз ... ... өтеді.
Үркер жұлдызының қазақтар үшін мәнісі аса зор ... Бұл ... ... топ жұлдыз. Қашып, үркіп бара жатқан үйір жылқы, не қой ... ... ... оны үркер деп атаған. Сондай-ақ, үркер
жұлдызынын – ... ... аз, ... сөздерінің орнына теңеу ретінде
көп қолданған [55, 37 б.].
Сонымен ... ... ... ... тууы мен ... ... ... шаруашылық маусымдарын соған сәйкестендірген. «Үркер жерге түсерде
қой қырылады», «Үркер жерге түспей жер қызбайды», «Үркерлі ... бәрі ... ... туса сорпа ас болады», т.б. ... ... ... ... атты ... ... ... – Таразы дейді. Таразы
парсының «таразық» – ... ... ... ... өзі ... ... Зугас деген сөздерінің аудармасы. Орион – грек аңызындағы батырдың
есімі, парсылар оны қате түсінген.
Бұл шоқжұлдыз ромбы сияқты. Оның кіші ... үш ... ... ... алтайлықтарша – Үш арқа, қырғызша – Учар-кар, татарша – Үчерек,
қатонша – Үш гүш, туваша – Үш ... [4, 255-256 б.б] ... ... түзу ... оны ... ... жарық, үлкен бір ақ
жұлдызға кездесеміз. Бұл қазақтың Сүмбілесі, латынша – Сириус, азербайжанша
– Сүмбүл делінетін ... ... ... ... тамыз айының басында туып, қыстай
көрініп тұрады, көктемде ғана ... ... ... жартысында
көрінеді.
Сүмбіле туатын айдың алғашқы жартысын қазақтар «лақ ... ... ... ... деп атаған. Сүмбіле жайында мақал-мәтелдер көп.
Мысалы: «Сүмбіле туса су ... ... туса таң ... ... ... ат семірер құнтиып» т.б. Сүмбіледе егін піседі. Егіннің сабағы
көне парсы тілінде – сүмбіл. Бұл атау ... Орта Азия мен ... [5, 23 ... ... ... Үркер, Үшарқар-Таразы және Сүмбіле
жұлдыздарын бақылап, олардың кейбір қыр-сырын ... ... ... ... ... ... тууы мен батуын және ... ... ... ... әр ... ... ... шаруашылық барысына
қалай әсер ететіндіктерін болжайтын. ... ... ... ... және ... үш айда ... бір айда тіпті бір түнде батады, яғни
жерге түседі дейтін. Шынында да жыл ... ... бір ... ... ... ... соң ... және Сүмбіле батады да түнге қарай
көпке дейін аспан әлемінен көрінбейді, өйткені бұл ... ... ... ... ... өткен соң 20-маусымда Үркер, шілденің аяғында Үшарқар-
Таразы, тамыздың аяғы мен қыркүйектің ... ... ... [4, ... ... тууы мен ... және ... әлеміндегі көріну орнына
қарай халық олардың ауа райына, сол арқылы шаруашылық ... ... ... ... қараңғы түнде тым жоғары тұрса мұны қатты аяздың
нышаны деп түсінген, немесе түнгі 11-12 ... ... ... ... ... келе ... ... белгісі дейтін, мұндай
көрініс наурыз ... ... ... ... ... ... екінші жартысына
қарай көк толысып, жайлаудың сәні кіреді де дәл осы кезде Үшарқар-Таразы,
Үркер және Сүмбіленің ... ... ... ... күздің басталуына
байланысты Қошқар, Текелерге арамза болмау үшін күйек байлайтын болған.
Желтоқсанның ... ... ... мен ... ... олар ... ... тас төбеге көтерілген кезде Сүмбіленің тууына байланысты
қазақ ... туа ... ... ... немесе «Сүмбіле туа арқар тастан
ұшады» дейтін. Мұндай сөз ... ... осы ... ... тау теке ... ... аңдардың шағылысу кезеңі басталатындығын
меңзейді [57, 24 б.].
Аспан шырақтары туралы қазақтың халық білімі мұнымен ғана ... ... да ... ... ... ... олар туралы сан-алуан
аңыз-әңгімелер құрастырған.
Якут халқының мифологиясы бойынша аспанда өмір сүретін Айыы ... тек ... деп ... ... ... ие ... рухтары мен ру басшылары көмек сұрай алған. Соңынан ... ... ... ... ру ... ... келуі,
тұрмысқа шықпаған қыздар немесе ру басыларының ... ... ... ... ... пайда болды дейді. Кейбір тұстарда бұл
жасөспірімдер Юрюнг айын – тойонның ұлдары деп есептесе, ал кей ... ... ... ... атты ... күштердің басшыларының балалары деп
есептеген. Сонымен қатар, ... ру ... ... ... ... отырған, ол олардың жарқындығын, биліктегі құдіреттілігін
анықтайды. Бұның тойон миф ... ... ... үшін ... ... ... өтуге, орталық әлемді бақылауға арналғанын
түсіну қиын емес [44, С. 101-102].
Ежелгі түркі тілдес халықтар бес ... ... ... ... ... ... Меркурий – Кіші Шолпан, Венера – ... ... ... Өмір зая ... Тұл ... Марс – Қызыл жұлдыз, Юпитер –
Есекқырған, Сатурн – Қоңырқай жұлдыз. ... ... ... ... ... ... халықтың аспан жұлдыздарын Аю, Ат, Арыстан, Тоқты, Торпақ
сияқты түз және үй хайуанаттарының атымен ... ... ... ... ... есек атын ... ... Тек қазақтар ғана осы аңқау да
қыңыр хайуанның атын ... ... ... ... ... көпес күзетшісіне Шолпан туа оятуын
тапсырады. Шолпан – үлкен жарық жұлдыз. Ол туысымен ... ... ... ... ... ... салқынмен жүріп, жол қысқартады. Таң ата күзетші
Шолпан туды деп керуенді оятып, ... ... ... ... ... ... торыған аш қасқырлар кезігіп есектерін қырып кетеді. Сонда күзетші
жыламсырап «Шолпан» жұлдыз ... ... ... ғой ... ... ... бұрын туатын жарық жұлдыз Есекқырған аталып кетеді [55, 37 б.].
Қазақтың көшпенділік тіршілігі ... ... ... ... ... ... ... берді. Өзінің қозғалу заңдылығына
қарай ол ... әр ... әр ... ... ... белгілі. Осыған
қарай сол аспан шырағына қатысты халықта белгілі өлшем мен таным, түрлі
белгілер ... ... ... ... жазда шығыстан ерте
көрінуі жұртты таңғы шұғыланың хабаршысындай ... ... да ... шолпаны», «Таң жұлдызы» атандырған. Әдетте таң жұлдызының көрінуі
көшпелі ... ... ... ... көтерсе, таң сәріден қойды өріске
беттету уақыты болғандықтан оны ... ... ... деп те атаған.
Шолпан жұлдызының қыста батыстан кешкілікте көрініп, қараңғы түнде жарқырай
жоғары ... ... суық ... ... деп түсініп, оны «Тұл қатын»
атандырған [4, 41-49 б.б]. Әрине мұнда еш байланыстылық жоқ, оның ... ... ... ... ... ... келіп қалатыны да рас, бірақ ... ... ... ... мен ... ... ... Аспан денелерінде
орналасқан жарықтың бәрін олар чолбан деп ... оған тек ... ... аэролиттер, яғни сындыс уоталар ғана жатпайды.
Якут халқында Шолпан ... ... деп ... Чолбан деген лақап ат
кейде қосалқы ат ретінде де қолданылады, алайда ... ... ... ... тұр. Якуттарда ол туралы былай дейді: «ол шайтанның қызы
және оның ... ... ... жұлдызы якуттарда жердің жойылуына,
дауылдың соғуына, жаздың ортасында аязды күндердің орын ... ... ... атты ... кісі дұға ... соң, оның қанаттары жұлынып қалды
[36, 644 б.]. Яғни, дұғамен аяздың бетін қайтарғаны бақсылықтың көрінісінен
хабар береді.
«Чолбандар көп ... ... ... ... сұлу ... маған
Алдандық якуттар Венераны көрсетіп, бұл оның көзінің жанары ... ... ... ... қалыңдығы мен нақсүйері; егер де екі жұлдыз бір-
біріне тартылса – ол ... ... ... ... ғашықтық
дірілдері және соқпалы демдері қатты кедергі ... жел, ... Олар ... ... қар ... жаздың ортасында түседі және
адамдар, малдар, ағаштар жер бетіндегі тірі жанның бәрі қырылып қалады» ... В.Л. ... ... ... ... ... мәліметтер береді.
Бұлтсыз түндерде аспанда, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған, ақшыл
жолақ көрініп тұрады. Қазақтар, қырғыздар, түрікмендер бұл ...... деп ... Құс жолы күз айларында айқын көрінеді. Ол ... ... ... Шексіз әлемдегі бізге жақын жұлдыздардың
басым көпшілігі осы Құс ... ... ... ... ... ... бірі жақын болады. ... Құс ...... ... ... ... ... ол – Сабан жолы деп ... Жыл ... ... ... және күзде жылы өлкелерге қайтқанда
осы жолақтың бағытымен ұшады екен. Жұлдыздардың ... ... өзге ... ... аңғарған, олардың түсініктері
қазақтармен қабысып отырған. Құс жолын татарлар, башқұрттар және ... ... ... дейді [56, 207 б.].
Кемпірқосақты якуттар буряттар секілді ... ... деп ... ... пікірі бойынша бұл құбылыс түлкі немесе қасқыр секілді күнді
мифологиялық кейіптеумен байланыстырған [44, С. ... ... ... орынды күн күркіреу мен тасқын
күштерінің рухтары алады. Сюгэ Тойон күн ... ... ... ... ... қатысты болды дейді. Якуттар Сюгэ Тойон ... ... ... ... ... үшін ... деп сенген. Кейбір
анықтамаларда аспан, күн және ... да ... ... ... өту қажет. В.М. Ионованың анықтамасы бойынша якуттар «Күнді жиі жоғары
мейірімді Юрюнг Айый патшасымен теңестірген». Бәлкім ... ... ... ... ... ... деп ... секілді. Орталық Якутияда
кісі қайтыс болған үйге ай ... ... ... ... ... ... дәстүрді бұзған жағдайда, онда өзен тартылып, балықтар өліп, ауға
түспей қалады деп сенген [44, ... ... якут ... ... денелерімен сиқырлы жіп және
адамдардың жоғарғы күшпен байланыстары туралы елестері аңыздарда сақталған.
Көне түркілердің ... ... ... ... ... ... болғандығын айқындайды. Түркілердің ұйытқысы болған ашин
тайпасының өкілдері өздерін көк ... ... деп ... Адам
баласы өз табиғатында тек тәндік қана емес, ... ... ... бар
екендігін ерте ұғынса керек және ол осы ... ... ... ... ... ... ... аңыздарда олар күн сәулесінен
жаралған делінеді. Бұл аңыздарда хан қызы күн ... ... ... ... ұл ... Аталған аңыздарда ел билеуші хандардың құдайлық табиғатын,
яғни билігін заңды деп тану ... ... ... кездерде
қалыптасқан, ал ... ... мәні ... ... негіздеу болып табылады.
Көк аспанды, жұлдыздарды, күн нұрын – жан тұрағы деп қарастыру оларды
құдіреттендіруге жол ашады. Дамудың ... бір ... адам ... пен
сананың, тән мен рухтың аражігін ажыратады және ... ... ... ... түркі тілдес халықтардың ғана рухани мұрасы емес, ол ... ... ... халыққа ортақ дүние. Көне мифологиялық шығыстық
бейне қатарына жатататын ... ...... ...
«тэнгри», якуттар – «танга ра», тувалықтар – «дээр», шорлықгар – «тегри»,
монғолдар – ...... ... ... ... ... ... бірдей: рух, алғашқы бастау дегенді білдіреді. Көне қытай және
шумер халқы түсінігінде де Тәңірі өмір мен игіліктің көзі ... ... ... және ... ... ... Тәңірінің
мекені – көк аспан, ол көк аспанның тұрғындарына иерархия тән. Сондықтан
аспан тоғыз қабатқа бөлінеді. Әрбір ... тағы ... ... ... және
қараңғыға, мейірбандық және әзезілдікке. Бұл дегеніміз құдай мейрімді және
қатал, құтқарушы және жазалаушы ретінде болады ... сөз. Ол ... ... адам ... сол көктегі кұдайдың қолында. Тәңіршілдік дінінің
терең даналығы сонда, ол адамды кемсітпейді, кайта адамды ерлікке, жақсы
іске қарай ... ... ... ... ... ... ... байланыстылығын олардың таным-түсініктерінен
көрініс тапқан.
Тоғыз қабат аспан әлемі туралы түсінік ұзақ ... ... даму ... және де өзге халықгар түсінігіне әсер еткен болса керек. ... ... ... ... ... қабаттан тұрады, соған кұдай
Тәңірі арқылы 99 құдай бар. Ал еуропалық христиандар шығыска ... ... ... тек ... ... ... түсінік
қалыптастырған.
Түркі халықтары әртүрлі оқиғаларға байланысты аспан жұлдыздарына өз
тұрмыс-тіршілігіне қатысты атаулар беріп, ... орын ... ... ... өз ... ыңғайлап, уақытты өлшеп, жыл мезгілдерін
айқындай білген. Халық арасында тәжірибе метрологиясымен, уақыт ... ... ... ... ... ... ... балаға
беріліп отырды. Есепші дегенімізді Х.Әбішев былай түсіндіреді: «Есепші
деген бүкіл қазақ арасына түгел жайылған, күні ... ... ... ... өз ... бір ... әуестік профессия. Есепші бір тиын ақысыз-
бұлсыз, қарапайым болса да, бірқыдыру метеорологиялық және ... ... ... ... ... ... Қай күні шық ... қай жерлерге түсті, қыс бойы қар неше күн жатты, түнде жел қай
жақтардан соқты, шілдедегі ыстық ... ... ... ... жылқының
күйі қандай болды деген тәрізді көп құбылыстарды көкірегіне түйіп келіп,
оларды бір-бірімен салыстыра ... ауа райы ... ... ... ... б.]. ... өте бұл ... сарапталып нағыз қазақ халқының
күнтізбесіне айналды.
1.2 Халық күнтізбесі, жыл қайыру мәселелері
Қазіргі кезеңде бір ... ұмыт бола ... ... ... ... яғни ... ілімдеріндегі маңызын алып, оны
насихаттау, жарыққа шығару ... ... ... ... бірі. Соның ішінде халықтық астрономия мен күнтізбе мәселесі
халықтың ертеден келе жатқан тәжірбиелі ілімі. ... ... ... ... ... келе ... күнделікті тұрмыс-тіршілікпен
байланысты қалыптастырған ілімдерінің бірі ... ... ... жөнінде қазақ тілінде жазылған алғашқы кітаптардың
қатарына 1897 жылы ... ... ... орыс ... ... «Қазақ үшін күнтізбе» атты жинақты айтуға ... ... ... ... ... тілінде Ш.Талифидің «Мұсылман
күнтізбесі» мерзімдік ... ... ... 15 жыл 12 ... 9 жыл ... ... ... артық ай «нәси» деп аталды. Абыздар оны ... ... да ... ... шатастыра бергендіктен Мұхаммед нәсиды
есептен ... ... ... ... бері араб елінде жыл 12 синодтық
айдан құралады. Ол 354 не 355 күн. ... діні ... бері ... жыл ... жүйесі – «Тарих әл-һижра». «һижра» – «ауып бару»
деген мағынаны береді.
Қазіргі Араб күнтізбесі ... яғни ... ... ... ... ... ... өлгеннен кейін 5 жыл өткенде, 637
жылы халиф Омар ибн әл-Хаттаб (634-644) жасаған. Нақты жылдан 11 күн ... Араб ... ... басы ... береді. Тіпті, бір
жылдың ішінде жаңа жыл ... ... екі рет ... де ... 1911 жылы 2 қаңтарда және 22 желтоқсанда арабтардың жаңа ... рет ... ... Күн ... ... жоқ. Ол тек Айға негізделген.
Жерлері ыстық және шөлді болғандықтан олар күндіз демалып, ... ... ... ... жасайды. Араб күнтізбесінің шығуының басты себебі ... ... ... ... жыл ... ай, ... және ол ... неше
күн болған деген мәселеге келсек, неміс саяхатшысы А.Штубендорф «Орыс
географиялық қоғам ... 1854 жылы ... VI ... ... ... 13 ай ... ... келеді де, түркі тілдес
халықтардың бәрінің де 13 айға ... ... [6, 29 ... А.А ... де осы ... қостаған. Ол «Россияның 13 ... атты ... 13 айлы ... ... ... да ... ... баяндауынша, қазақ жылында 13 ай, 370 күн болса ... Ал, ... пен В.В ... ... ... жылы 12 айға ... ... Байырғы қазақ күнтізбесінде 13 айлық жыл да, 12 айлық жыл да болған.
Ең алғашқы қазақтың күнтізбесі 1922 жылы ... 1923 жылы ... ... ... ... алты ... ... ол тарауларда 31
мақала жарияланған. 1929 жылы шаруа күнтізбесі 1928 жылы ... оны ... ... ... түзеткен. 1929 жылдың күнтізбесі
көптеген мәліметтерді қамтыған, қысқа ... ... ... әлем
құбылысын, Жердің, Күннің, Айдың қозғалысын, Ай мен Күннің тұтылу ... шет ел ... ... ... ... [6, 8 ... тағы бір түрі ... күнтізбесін» 1930 жылы Б. Майлин, І.
Жансүгіров және Ғ.Мұстафин құрастырды. Бұл күнтізбеде айлардың ... ... ... атаулары да келтірілген.
«Қазақстан» баспасы 1931 жылы шаруалар үшін күнтізбе ... ... ... мен ... ... ... 30 жылдай
күнтізбе жинақтары да, күнтізбенің теориясы мен тарихына арналған ... ... ... күнтізбе де болмады. Себебі, соғыс жылдарында және ... ... ... ... жылдарында қаражаттың тапшылығынан
күнтізбені жасап ... ... емес еді. ... ... тұңғыш
құрастырушы және оның бас редакторы – Ұлы Отан соғысы ... ... ... Ә.Қ. Бектемісов болды.
1960 жылдан бері жыртпа күнтізбе 20 рет шықты. ... ... ... деп ... ... жылы «Қазақ календары» деп
өзгертілді.
Қазақ халқының күнтізбесіне байланысты көптеген еңбектер жарық көрген.
1960 жылы ... ... ... М. Исқақовтың «Қазақтың байырғы
календары» атты кітапшасы жарық көрген. Бұл ... ... ... халқының
бұрынғы күнтізбесіне, мүшел есебіне тоқталып ... [5]. Ол, 1963 ... рет ... сол ... ... ... көрді. 1980 жылы қайта
өңделіп, «Халық календары» ... ... ... ... ... ... түрлеріне, қазақ халқының астрономиялық түсініктеріне, күнтізбесіне,
ескі санат пен жаңа санаттың енгізілуіне, ... Орта ... ... мен тағы ... ... ... [59, С. ... Қазақстанның мәдени тарихына, соның ішінде астрономиялық
білімдерімен күнтізбеге қатысты ... ... ... ССР ... академигі Ә.Х. Марғұланның еңбектерінде жиі кездестіруге
болады. Сондай-ақ, Қ.Халидтың «Тауарих хамса», Х.Ә. ... ... ... ... Х.А. ... «О ... календаре и
народной астрономии у ... Ш.Ш. ... ... аңыздары» атты еңбектерінде астрономия саласында, сонымен
қатар, күнтізбе мәселесі туралы көптеп ақпараттар береді.
Григорий күнтізбесі ... ... ... ... ретінде
қолданыста болса, Қазақстанда 1918 жылдан бері осы ... ...... ... есептеудің жүйесі. Адамдар күнтізбені,
мезгілді анықтау мақсатында уақытты аспанға қарап, ал жыл мезгілдерін ... ... ... ... ... астрономия ертеде адамзаттың
практикалық қажеттілігіне байланысты ... ... ... ... ... да (календарь) көптеген елдердің тіліне еніп, халықаралық
терминге енген [6]. ... Рим ... ... ... ... елдерінің
көпшілігінде «календарь» атауы испан, португал, француз, неміс, ағылшын
тағы ... ... ... ... ... Африканың Азияның кейбір
халықтарының тілдеріне де енген [60, 263-265 б.б]. Ежелгі Римде ... ... күні ... деп ... ... жариялауда үш түрлі мақсат
көзделген. Біріншіден, қазынаға түсетін ... ... ... бірінші күні) жиналып отырған. Екіншіден, кедейлер ... ... ... ... қаражаттың белгілі өсімін төлеп
отырған. Үшіншіден, ... ... ... әр ... діни
мейрамдарға қатыстыру үшін шақыру календа күні іске асатын [6, 11-12 б.б].
Азды ... ... ... ... бәрінде де күнтізбе болған,
онсыз шаруашылықты ұйымдастыру мүмкін болмаған. Ерте ... ... ... ... ... басқа да құбылыстарға негізделген табиғи
күнтізбелер ... ... ... ... ... ... ауа-райына тәуелді
табиғи күнтізбелер халық қажетін қанағаттандырмаған. ... ... ... ... ... түрде қайталанып тұратын аспан құбылыстарына
негізделген күнтізбелер бойынша ... ... ... ... ... ... Шығыс елдерінде шыққан. Аспан денелерін
қозғалыстарына негізделген күнтізбелерді үш ... ... ... ... ай ... және ... ... күнтізбесі: Күн күнтізбесі Мысыр елінде шыққан. ... ... 365 ... ... оның әрқайсысы 30 күндік 12 айға бөлген,
артық қалатын 5 күнді ... айға ... ... ... ететін күндер деп
есептеген. Ол Еуропалық күнтізбелерге ... ... ... ... 45 жылы Рим ... Юлий ... ... Созигеннің жобасы
бойынша жаңа күнтізбе жариялады. Бұл күнтізбе Юлий күнтізбесі немесе ескі
санат деп ... Юлий ... ... ... ... 11 мин ... ... бар. Бұдан 128 жылда 1 күн 384 жылда 3 күн ... ... үшін Рим ... Григорий XIII 1582 жылы уақыт есебін ... ... ... ... 15 ... деп ... және әрбір 400 жылда
3 кібісе (әдеттегіше 365 ... ... 366 ... ... 4 ... бір
келетін жыл) жылды жай жыл есебінде алу туралы жарлық шықты. Уақыт есебінің
бұл жүйесі Григорий күнтізбесі ... жаңа ... деп ... Осы ... елдерде Григорий күнтізбесі ретінде қолданыста болса Қазақстанда
1918 жылдан бері осы күнтізбені қолданып келеді.
Ай күнтізбесі: Алғашқы ай ... ... ... ... Онда әрбір
8 жылдың бесеуінің ұзақтығы 354 күннен, ал үшеуінікі 384 күннен есептелді,
сонда жылдың орташа ұзақтығы (354,5+384,3):8=365.25 күнге тең ... ... ... ... ... Араб ... де ай ... негізделген. Араб
жылы 12 айдан құралады. Әрбір 30 жылда 11 жыл 355 ... ... ... 11 күні кем ... араб ... басы жылжып отырады. Мысалы,
622 жыл арабша жылдың басы. Ол Мұхаммед саллаллаһу ъалайһи уа ... ... ... ... ... жылы. Жылдың бұл жүйесі ай
Һижрасы деп ... Араб ... араб ... Азия мен ... дінін тұтатын көптеген елдерінде ресми қолданады. Еврейлер ертеде
Вавилон күнтізбесін қолданған, кейін біздің заманымыздан бұрынғы ІV ... ... ... ... жыл есебі біздің заманымыздан бұрынғы 3761
жылдан басталды деп көрсетіледі. Яғни сол жылы ... ... ... білдіреді. Бұл күнтізбе Израиль мемлекетінде қолданылады.
Ежелгі түркілер негізінен, күн күнтізбесін пайдаланған. Кейін бұл жүйе
қазақ, өзбек, түркімен, ... ... тағы ... ... ... Шығыс
елдерінде күнтізбесі ретінде пайдаланды.
Қазақстанның ежелгі тайпалары Күн мен Айдың қозғалысын, ... ... және ... ... ... ... жақсы
білетін. Бұл білімдер ауыз әдебиетінен орын алып, сол арқылы ... ... ... ... ... ... ... – ежелгі түркі тайпаларының жұрағаты
екенін білген. ... ... ... ... болған, қазақ
халқы ерте заманның өзінде-ақ күнтізбе жасаған [6, 29 б.]. ... ... ... күнтізбесі – жоғарыда айтылғандай табиғат
құбылыстарын бақылаудан туған халықтың көп ... ... ... ... мен ... ... астрономиялық түсініктер, ілім-
білімдер жинағы болып табылады. Табиғи құбылыстарының қайта айналып келіп
отыруын, күн мен түннің, жыл ... жаз, қыс, күз, ... ... ... ... ... жұлдыздардың орналасу тәртібін, мұқият бақылап,
есептеп ұғынудың қазақ халықының ... ... үшін ... ... ... ... өзінің байырғы күнтізбесі арқылы жайлауға қай
уақытта көшу, күзеуге және ... қай ... ... қой мен ... ... алу, мал төлдету, соғым сою, жол жүруге, жол іздеуге, аң
аулауға, төрт құбылысын айыруға, қараңғы ... ... ... ... ажыратып, өткел, суат, қоныс, құдықтарды ... ... ... ... ... ортаны, жұлдызды, аспанды
бақылаудан туған, халықтың көп ... ... ... ... астрономиялық құбылыстар мен білімдер ... ... ... ... ... ... адамзаттық айлар былай аталған:
Наурыз, көкек, мамыр.
Отамалы, шілде, сарша.
Қыркүйек, қазан, қараша.
Желтоқсан, қаңтар, ақпан.
Жыл 12 азаматтық айға бөлінген, ... 30 ... ... Жыл ... тыс 5-6 күн қосылып отырған. Ол күндер: «бес қонақ» деп ... ... ... бес күн кем ... Бұл ... ... бес ... осы болмақ,- дейді зертеушілер. ... ... рет ... ... ... 12 ... хайуанның атымен аталып отырды
[6, 53 б.].
Он екі жылдық мүшел жүйесінің аттары төмендегідей: 1. Тышқан жылы. 2.
Сиыр ... 3. ... ... 4. қоян жылы. 5. Ұлу жылы. 6. ... ... ... ... 8. Қой ... 9. Мешін жылы. 10. Тауық жылы. 11. Ит жылы. 12.
Доңыз жылы. Жан-жануарларды бұлайша іріктеп алу – ... ... ... көне ... ... тотемизм қалдықтарының ықпалына
байланысты болған. Адамдар тотемдік ... ... ... ... ... шығу ... белгілі бір аңдар-жануарлармен
(тотемдермен) байланыстырған. Халықтар мен ... ... ... ... ... тіпті олардың етін тамақ ретінде пайдалануға да қатаң
тыйым салған. « Хайуанаттар атымен жыл санау ... - деп ... И. ... - осы ... ... ... халықтарда тотемдік сенім қалдықтарымен
біте қайнасып жалғасып келеді. Дәлірек айтқанда бұл ... мен ... ... сарқыншақ адамның хайуанаттармен байланысы (әрине, оның
туған жылындағы жан-жануарлармен байланысын) мойындау ... ... ... ол адам әлгі ... ... тиіс» [61, С. 63].
Қазақ халық календары тарихын ... М. ... ... ... ... ... тұсында қой, сиыр және ... ... ... сол ... ... тыйым [59, 276 б.]. Шамасы ... бір ... ... ... да ... ... сірә, бірақ мұның өзі
әлдеқашан ұмытылған.
Сондай-ақ, әрбір жыл атауының өзіндік мән-мағынасы, ... Атар ... жылы – ... Сиыр жылы – сыйлық; Барыс
жылы – бірлік; Қоян жылы – қамбалы; Ұлу жылы – ... ... жылы – ... жылы – ... Қой жылы – ... ... жылы – мерейлі; Тауық жылы ... Ит жылы – ... ... жылы – ... – деп ... ашып ... Тұла бойы құт-береке ... ... ... жыл атауларына деген сенім әлі ... ... Ата ары ... түйе ... ... тұрғанда тышқан алтын нұр -
жылды бірінші көріп, жыл басы дәрежесіне ие болғаны жайлы жалпы ел ... ... Осы ... ... ... мынандай әңгімелер де бар. Немересі
атасына: «Түйе мақтаншақ! Түйе ... деп ... ... ... оған: «Олай деме, түйе - ... ... Түйе ... ... он екі ... ... сыйғызып тұр. Түйеде он екі жылдың
нұсқасы бар. Құлағы – тышқан, бақайы – сиыр, тірсегі – ... ...... (қарақұсы) – жылқы, тісі – қой, жүні – мешін, мойыны – тауық,
шөккені – ұлу, ...... ... – ит, құйрығы – доңыз», – ... ... ... ... ... көз алдымызға келтіріп, қайран
қалып едік [62].
Мүшел доңыз жылымен аяқталып, енді одан әрі он үшінші жылы ... да ... жылы деп, ... ... ... ... ... аталуы белгілі ғұламалар Бируни мен Ұлықбектің ... ... онда ... ... ... 12 айға бөлгендігі, ол
айларда 30-31 ... ... ... Жалпы айлардың екі жүйесі болған,
біріншісі реттік сан есімдер арқылы, екіншісі ... ... ... [6, 3 ... ғ. ... ... ай есебін жүргізуде әртүрлі жүйелерді ... ... ... ең көне халықтық жүйе үркермен айдың ... ... есеп ... ... ... 13 рет қайталайтын да
оның 11-і ғана ... ... ... ... ... ... 20-
маусымға дейін 40 күн бойы үркер аспан әлемінде көрінбейтіндіктен халық
үркер бұл ... ... ... деп ... ... ... тоғысу
мерзімі 28 тәулікке теңелетін де қазақтар осы мерзімді «тоғыс айы» дейтін.
Тоғысу туған айдың әр кезеңіне келіп ... ... ... айдың алғашқы
күндеріндегі тоғысу әдетте мамыр айына келіп отырса, айдың толған кезіндегі
тоғысу қараша-желтоқсан айларына келетін [ 4, 177-181 б.б; 59, ... ... ... шырақтарының мұндай қыр-сырын ерінбей бақылап, ... ... ... тек ... ...... ғана ... іс болатын да, көпшілік қауымның тоғыс жүйесін ... ... ... ... ... өзінде тоғыс жүйесінің барша қазақ жұртшылығына
белгілі құбылыс екені даусыз болатын. Кейде ай үркерге ... да ... ... ... өзі ауа-райы жылуының нышаны деп білген ... ... бұл ай ... ... ... ... да,
ауа-райының өзгеруіне ықпал етпейтін.
Қазақтарда да жыл төрт мезгілге бөлініп ... ... жаз, күз ... ... әр ... үш айдан тұрады. Демек, бір жылда 12 ай ... ... ... ... ... ... ... мамыр; жаз айлары:
отамалы немесе маусым, ... ... ... тамыз; күз айлары: қыркүйек,
қазан, қараша; қыс ... ... ... және ... ... календары бойынша жыл көктем айы наурыздан басталып, жыл
сайын 22-наурызда – жаңа ... басы ... ... тойы ... ... күні ... қазақтың отбасында дәстүрлі наурыз көже пісіріліп,
таратылатын. «Бұл күні жұрт көңіл көтеріп, үйді-үйге кіріп, ... ... ... ... ... тілектер айтып, арнайы
наурыз әндері мен жырларын төгілтіп, әйелдер мен еркектердің жұмбақ және
жаңылтпаш айтыстарын ... ... ... ... ... ... деп атаған. Мұндай ұлы мереке адамдардың бар жынысына, ... ... ... ... ... күйбең жұмыстан,
күнделікті тіршіліктің қам-қарекетінен босап, тең дәрежеде ойын-сауыққа,
көңіл көтеруге ... Бұл ... ... барлық этникалық
шектеулер, тіпті келін мен қайнағаның қарым-қатынастарындағы ... ... сәт ... тұрған.
Жаңа туған айдың орналасуына қарай қазақтар ауа райын болжаған, ... ... ... дәл келе ... ... ... ... әр ай –
4 аптадан ... да, бір ... жеті күн ... ... бейсенбі, жұма және сенбі, жексенбі.
Қазақ халқы ай календарын ... ... де оны ... ... ... ... – есепшілер бір жылда 365,5 тәулік, яғни
туар ай және 11 ... ал туар ай – 29,5 ... ... ... Сондықтан да туар айдың басы жыл сайын 11 ... ... ... ... б.]. Мұның бәрін көпшілік анық біле бермегенмен тәжірибелі малшылар ... ... ... ... 14 ... соң айдың толық көрінетіндігін,
сонан соң біртіндеп кішірейетіндігін жақсы білген.
Түркі ... ай ... ... түрі бар. ... ... ай,
сандық ай, жұлдыз ай. Табиғат құбылыстарына ... ... көне ... дәстүрі маусымдық ай мен амал жүйесі қазақтарда
сақталған. Онда жылды бiрнеше маусымға бөлетiн «үш бунақ» (120 х 3), ... (90х4) ... ... – амал сияқты күнқайырудың байырғы
жүйелерінің сорабы бүгінгі календарь жүйесінде көрініс тапқан.
Түрiк халықтарындағы ең көне уақыт ... жыл ... ... ... ... қысқа) екi маусымға бөлiп есептегендiгi алғашқы календарьға ... ... ... ... ... ... ... бiтiгiнде «аркар ай
бичин кыш» – арқар айы қыстың шегi деген жолдар мысал бола алады. Бұл ... орта ... ... ... ... ... француз ғалымы
Луй Базиннiң пiкiрiнше сол кездегi қыстың басына саналған. ХIII ғасырдағы
түрiк жұрттарындағы ай аттары ... хуби ... ... ... көкегу
(көкек), бугу (бұғы), қоша (қошқар), өүжин (бәбiсек), еури (ұя ... жуда ... екү ... айы ... ... деп аталған.
Айды жыл шыққан соң сандық ретпен атау (сандық ай) көне түріктер
заманынан жалғасқан, әлі де ... ... ел ... ... ... ... ... аталған Күлтегінді мешін жылы жетінші айдың ... ... ... жол соның куәсі. Бұл дәстүрде қытайлықтардың ай
аттарын сандық ретпен ... ... ... ... ... [63, 300 б.].
Аспан денелерінің, Ай мен жұлдыздың қозғалысының өзара үйлесімі бойынша
уақыт есептеудің, яки ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе бүгінге жеткен деректер қатарында
Қамбар тоғысы мен Үркер тоғысы туралы көбірек ... ... ... бір жұлдызға негіздеп күнқайыруда жұлдыздың батуы жылдың шығуы мен
жылдың кіруін білдіретін ең ... ... меже ... оның әр
фазасында Аймен тоғысып отыруын негіз етіп алды. Жұлдыздың бататын мезгілі
белгілі заңдылықпен Айдың бір ... ... ... ай мен ... ... ... айналды.
Қамбар тоғысы – ол күз айларында туып, көктем айларында бататын Қамбар
жұлдызының (Арыстан) қозғалысына негізделген. Қамбар ... көк ... бес рет ... есепшілердің тілімен атқанда бес мәрте
«тоғысады». ... ... ... ... ... ... айында
өтеді. Жаңа туған Айдың тоғыз жаңасына дөп келеді. ... осы ... айы деп ... ... айда жаңа туған айдың жетінші жаңасында
тоғысатындықтан бұл айды жетінің айы ... дөп ... деп ... ... бес ... тоғысуын бестің айы (декабрь), үш жаңасында
тоғысуын үштің айы (январь), бір жаңасында тоғысуын ... айы ... ... Әр ... арасы, шамамен, 28 – 29 күн болады. Қамбар тоғысы
бойынша, сөйтіп, бес айды ... шақ ... ... ... жеті айды ... ... Олар ... отжақпас, құралай, жұтшашқан, т.б. тәрізді
байырғы атаулар ... ... ... ... ... бұл ... арнайы
зерттеген тілзерттеуші Н.Уәли.
Қамбар тоғысына тән бірдің айы, үштің айы тәрізді атаулар Қазақ жерінің
шығыс өлкесінде, ... мен ... ... арасында күні бүгінге дейін
қолданылады. Туыстас қырғыз тілінде де токуздун айы ... ... ... ... айы (декабрь), үчтун айы (январь), ... айы ... ... ... ... түркілерінде де бұл дәстүр бар) аталған
Қамбар тоғысының түркі жұрттарына ортақ жүйе ... ... ... ... жеті ... ... жалган куран (март), чын куран (апрель),
бугу ... ... ... теке ... баш оона ... аяк ... деп жай сөз тіркесімен айтылады [63, 301 б.].
Қамбар тоғысы бойынша жыл басын ...... ... ... яғни, Айға тәу ету бүкіл халық болып атқарылатын ғұрып ... ... ... аты ... ... ... Қызыр Ата мейрамы немесе
көне моңғолдарда ақтың мейрамы деп аталады. Шыңғысхан немересi Құбылайға
дейiнгi дәуiрдегi жаңа жыл ... ... ... мен ... ... жаңа ... (григориандық) жүйе бойынша 29-тамызда тойланған.
Көк жүзінде Аймен көбірек «жүздесетін», тоғысатын күн белдеуіндегі
жүретін жолын ... ... ... ... ... ... ... байырғы мәдениетінде кең тараған дәстүр болды (көне
ескерткіштерде Үлкер түрінде айтылады). ... ... ... меже етіп ... ... ұзақтығы, қысқалығы тәрізді
құбылыстарды анықтады. ... қас ... ... таң ... ... ең ұзақ түн (қыс ... ал түн ортасы ауа батып ... ... ... ... ... Сөйтіп, есепшілер Үркердің жылдық жолына
ғана емес (мысалы, Үркер батқан ... ... ... ... кезге дейінгі
аралық), тәуліктік қозғалысына да назар аударды. Осыдан тәуліктегі ... ... ... ... тағы бір ... – ауа ... жыл ... (солярлық уақыттың) қалай өтетінін жорамалдауға
қолайлығы. Үркер тоғысы мен Қамбар тоғысы да ... ... ... және аса бір ... ... ... халықтардан қайталамасы
(аналогы) кездесе қоймайтын ай жүйелі күнқайыру болды [63, 301 б.].
Қазақ қауымы үшін ... ... ... қолайлы жағы бар еді. Ескі
жылдың шығуы мен Жаңа жылдың кіруі Қамбар ... қыс ... ... ... ... ... соңына сәйкес келетін болды. Үркер
грегориан есебі ... ... ... ... сол батар алдында жаңа
туған ... ... Бұны ... бір тоғыстың айы деп атап, оны жылдың
басы етіп белгілеген. Жыл басы тойлайтын мейрамның атын ... ... ... бойынша майдың ондарында батқан Үркер шамамен қырық күн
«жерде жатады» (аспанда көрінбейді) да, ... ... ... ... июль айының ішінде, есепшілердің жүйесі бойынша өзінің жиырма
үш жаңасында таң ағарып ... ... ... ... Бұл ай – ... үш
тоғыс есебі. Бұл тоғыстың жіті қадағалап жүрген есепшілер болмаса, жай ... ... ... ... айда айдың жиырма бір жаңасында таң алдында
Үркермен тоғысады. Бұл тоғысты есепшілер жиырма бір ... деп ... ... – 28 күн өткен соң Ай өзінің он ... ... ... тағы да
тоғысады. Бұл – он тоғыз тоғыс деп ... Осы рет ... ... ... кемімелі тақ санмен есептеледі. Есепшілердің ... ... ... ...... шығыста қолданылған күнқайыру. Күн қозғалысына
негiзделген жыл ... 30 ... ... 12 айға және ... айға ... ... соңы мен келе жатқан жаңа жылдың ортасындағы аралық қосымша
күндермен есептейтiн жүйе. ... ... бұл ... ... оғыз тiл ... енетiн түркi халықтарының календарларына негiз
болған. Орта ... ... дiнi ... соң ... ... ... ... Бируни, Омар Хаяйм астрономиялық жылдың ... ... (365,24 күн) ... ... ... ... «кiбiсе жыл» есебiнде бiр
артық күндi қоса есептедi. Ай ... ... ... ... ... күн» ... ... күн» атауы аталған қалыпты және кiбiсе ... ... ... Айлардан тыс алынатын дербес ай ... ... ... ... күн ... ... ... басқа
шығыс жұрттарында болған және оны көне мысырлықтар ... ... ... ... «андаргах» немесе «фәнджи» яғни ұрланып кiретiн,
кетiктi толтыратын күндер деп атаған.
Жұлдыз ай – ай ... бұл ... ... бір ... көрінерлік жолының
бойына орналасқан 12 зодиак (шоқжұлдыз) көмегіне сүйенген. Күн жүйесіндегі
планеталар мен Ай да зодиактар арқылы өтеді және олар ... ... ... ... Күн мен түннің көктемгі теңелу нүктесі
Тоқтыда, ... ... ... ... Шаянда, қыста Ешкімүйізге дөп келеді.
Зодиак аттарының әр халықта аталуы мен оның ай ... ... ... кестемен салыстыруға болады.
Атақты Ә. Диваевтың казақ күнтізбесіне қатысты Шымкент уезі, ... ... ... ... ... ... ... алған түрлі
басылымдарда жарық көрген мәліметінде сол кездегі оңтүстік ... ай ... ... ... сөз ... Онда ... (амал) −
жылдың басы дей отырып, ары қарай сәуір, жауза, саратан, ... ... ... ... (32 күн) ... 31 ... тұратындығын айтқан. Әсет айы
июльге сәйкес келеді және ол кезде жаз ... ... ... жаз ... ... ... он ... терме тоқсан басталады
десе, мизан айында күзгі күн теңелу болады, 15-де ...... ... ... ... ай ... (октябрь) айының 15-де қаздар
қайтады, су қатып, қар түседі. Қауыстың 15-де қыс тоқсан ... ... 15-де қыс ... ... Дәлу айы ... қыс ... 15-де аю ... аунайды. Кұт айы туа балықтар ... ... 15-де қыс ... аяқталып, көктем (жазғытұрым) басталады, іле-шала
асау қария сегіз күн, жеті күн рахымет жаңбыры ... ... ақын ... 1918 ж. ... ... ... (№25) ... ай аты
жоқ» деген мақаласымен жұртшылыққа үн тастай отырып, ай аты мен шоқжұлдыз
аттары араласып ... ... ... осы ... ... даусыз. 1923 ж. Орынборда алғаш жарық көрген «Қазақ ... ай ... ... ... көне ... ... ... және бұл ағаттықты «Шаруа ... ... Тек 1957 жылы ... ... ... бұл қателікті академик
Ә.Марғұлан мен ... ... [63, 302 ... Якут халықтарының күнтізбесіне келетін болсақ, Ысаах – бұл дүниенің
қайта жаңғыруы, көктем мен жаз ... келу ... ... ... ... Олар тек бұғышылар ғана болмай жылқышылар да болған.
Якуттар ежелден келе жатқан мейрамдарын ... ... ... ... ... солтүстіктегілер секілді бұл мерекені олар маусым айында қарсы
алған.
Күнтізбе біздің ата-бабаламызға ... ... апта мен айды ... ... ... Олар ... яғни арнайы бір жылға байланысты
екенін жазбаған. Міне сондықтан оны бүгінгі таңда да пайдалануға ... ... ... бұл ... ... ой салатын нәрселері менің
ойымша ескерткіштер секілді күнтізбелер де үлкен сұранысқа ие болу ... ... ... ... әрбір үйде болған. Оларды киіз үйдің
оңтүстік-батыс бөлігіне іліп қойып отырған. ... ... ... ... ... екі басты бүркіт, крестер мен періштелер.
Күнтізбелердің бұл ... ... ... келгені сөзсіз. Тіпті
күнтізбелердің атауының өзі (эбэскэ) ... ... ... ... ... ... «күн ахар» деп атаған. Меніңше жоғарыда аталған ... ... 12 ... ... ай ... ... ... отырады. Екі
саңылау негізгі қабаттан жоғары орналасқан. ... ... А.И. ... мифологи и традиционный календарь якутов» кітабында былай дейді
«ХІХ ғасырдың бірінші жартысында якут халқының жаппай ... ... ... ... кеңінен таралған. Ол бойынша ... ... ... [64, С. ... ағаш ... әрбір күннің есебі бойынша бірінші ай –
қыркүйек. Яғни ... ... ... күні болса онда жоғарыда орналасқан
саңылау ... ... ... ... және маусымға (күннәі ыстығына)
сәйкес келеді. Күнтізбенің көрсеткіші бойынша шеңбермен жүретін әрбір жарық
күнді білдіреді. Жеті ... ... ... екені де анық. Бірақ жарық
саны неге отыз бір емес, отыз бес екені және де неге бес ... 4 ... ... шығатыны белгісіз.
Екінші ағаштан жасалған апталық-ай күнтізбесінің ішінде апталардың күні
көрсетіледі. Ішкі ... ... ... ... ... ... ... апталардың ауысып отырады, қазықтардың көмегімен ... ... ... ... 30 ... тұратын ай-апталық
дөңгелек күнтізбені сипаттады. Егер ай 31 күннен тұрса, қазық 2 ... ... ... ... 28-29 күннен тұратн қысқа айларда қазық
келесі айдың ... ... ... ... Бәлкім 30 күннен тұратын
Йохельсонның күнтізбесі якуттар ұстанған христиан дініне дейінгі ... ... ... Оның құрамына 12 айдан тұратын айлы-жыл ... ... ... айы 30 күннен 3 он күндікке бөлінді. Олар айдың
санга ый (жаңа ай), толору ый ... ай) және эргэ ый ... ай) ... сәйкес келіп отырды.
Енді жұлынған гүлге ұқсас келесі ... ... ... оның ... (12 ... айға ... ... Жапырақтағы күн – айдағы күн ... ... ... ... 29 күн ... Саны ... ... қаңтар айынан бастап, жоғарыдан төменге жүреді. Күнтізбенің
ортасында ... ... (7 күн) ... ... ... ... 31 күн. Бұл ай-апталық және жылдық цикл пайда болатын, ... деп ... ... ... мен эвенкілердің күнтізбесі жайлы географиялық атласта да
жазылады. Бұл Саха (Якутия) республикасының географиясын білуде ... ... ... ... Саха ... ... негізінде кеңістік
пен уақытты көрсетеді. Олар өз негізінде әлемнің горизонтальдық үлгісінде
пайда болған. Адамдардың жері – ... ... Жыл ... ... ... ... басталып отырған. Жаңа жылды Ысаах дәстүрі бойынша
атап өткен. Оны маусым ... ең ұзақ үш ... ... ... ... үш ... – «жыл басы» деп есептеген. Наурыздан қыркүйек айынан
кейінгі ай атаулары мезгілдік ... ... да өз ... ... - рождество, (7 қаңтар) 25 желтоқсан. Киiз үйдiң едендерi ... ... ... ... ... ... Рождество аяздарын
бастады. Күн егер бұл жылу болатынын - жазғытұрым суық болатынын байқап
қалды
Баhылайап ... - күн, (14 ) 1 ... ... жаңа жыл ... Қыста
ортасында болады, және ол оның (Қыс ... 2 ... ... ... ... ... ... жұмсақ қарды одпдЄяды - ... - ... (19 ) 6 ... Икона және бұл сумен сабында сиырлар,
бөлмеге және хотоныларды септi.
Маҥнайгы Охонооhойоп  - Бiрiншi Афанасьев, (31 ) 18 ... ... ... ... ... ... - екiншi Афанасьев, (8 ақпан) 26 қаңтар. Бұқада - Қыстар
екiншi мүйiз қопарылып түстi.
Yhүc Охонооhойоп - үшiншi ... (15 ) 2 ... ... Егер ... онда жылы ... ... Бiттi күштi мороз мезгiл.
Сылаас Өлөксөй  - (Онисим Зимобор ) Жылы Алексей, (28 ) 15 ақпан. Күн ... ... ... (дене ) арқа бұқа-аязда қопарылып түстi.
Былагасыыньа  - азан ... (7 ... 25 ... ... ұшып ... жазғытұрымы күресiп жеңдi.
Киристиэп күнэ, христоватьсяның сөзiнен. ... ... ... ... ... ... жоқ, ... оның (15-шi жаңадан ... ... ... - ... күн, (6 май) 23 ... Юрьевi Егорий.
Күлiктер, құзғындар және қаздар ұшып келедi.
Дьэрэмэйэп күнэ  (14 ) 1 май. Көктемдегi егiс ... ... ... - (22 ) ... шөп, 9 ... Николайының күнi.
Жылдың жазғы жартысын бастады. Никольщин - ... ... ... ... ... датаны якут үшiн бол
Саар Көстөкүүн күнэ, Константина патшасы, (3 маусым) 21 майдың нэ, күнi.
Ұшып келудi ... ... - ... ... ... ... өткелiн бiттi.
Бөтөрүөп күнэ  - күннiң Петроволары, (12 шiлде) 29 маусым, ... күнi, ... ... ... ... шабу ... азап шектi. Күндер
әдетте бұл ... ... ... күнэ  - Прокопий Жатвенник, (21 ) 8 шiлде. ... ... ... ... - күн, (2 ... 20 ... Ильинi. Пұтқа
тадынушылық замандарда, шабындықтың ортасы күн ... Күн бұл ... ... ... балапандарды ұшады. Қой бүлдiргендi үлгередi. Түндер
қараяды.
Бастакы Ыспаас  - Бiрiншi құтқарды, (14 ) 1 ... Жиi ... ... ... Суық ертеңгi жиындар, түнде - салқындықтарып ... ...... ... - ... ... (19 ) 6 тамыз. “Екiншi күн неткен
құтқарды, мынадай және Жамылғы. Жауындарды бастайды.
Yhүc ... - ... ... (29 ) 16 ... Егiн ... ... үлгередi. Күндер елеулi салқын болып қалыптасады. Күздi
бастайды.
Сэмэнэп - күн, (14 ) 1 ... ... ... шабу ... ... ... басы. Қыстық жолдарда өткел. Қаздар ұшып ... - ... (27 ) 14 ... Өзi кешiккен мал өсiрушi күн ... шабу ... ... Жер ... күндiз де аяз күшеедi. Бұл күн сир
деп аталды онда ма?та айғайлаған ба?арат – тәңi
Бокуруоп ... - ... (14 ) 1 ... Бiрiншi зазимье. Мұз қатуды бас.
“Жамылғы қандай - осындай және Қыс. Күзгi көл неводьбысының басы.
Миитэрэйэп -Күн, (8 ... 26 ... ... ... Биляның малы. Неводьбаны бiттi.
Мэкээлэйэп күнэ  - күн, (21 ) 8 қарашаның Михайловы. ... ... ... ... ... - (19 ) ... 6 желтоқсанның Николайының күнi. Күндер
ең ... ... ... жер ... қараңыз якуттар және эвендердiң календарлық ұсыныстарының (Якутия
) саханы республиканың географиясының зерттеуi үшiн ретiнде ... ... ... ... ... ... ... Саханы халық күнтiзбесiнiң негiзiнде өз кезегiнде кеңiстiк -
уақытша ұсыныстар әлемнiң көлденең үлгiлерiнен ... ... ... ... ... оңтүстiкке сәйкес келдi, Төменгi - солтүстiкке. Орталықта
адамдардың жерiнде болды - Орташа әлем. ... ... ... ... - ... Жаңа ... кездесудi желтоқсандағы күн үш ағымында үш
өзi ұзақ күндер өткiзетiн Ысыахтың ырымымен маусымда ең ... ... ... ... ... танылды. Айлардың атаулары, алмасу шаруашылық
наурыздан қыркүйекке дейiн бастай ... ... - ... ... ырымдар және салттарды уақытқа тұралайтын маусымдық жұмыстар. ... Жаңа ... ... ... ... - күннiң айы, су және
жаңа көгалдандыр. ... - ... айы, ... ... ... бiлдiрдi -
жердi жасыл Жамылғының солуы. Адамның қыркүйек ... ... ... ... ... Айлардың есебi оң қолдың ... ... ... ... ... соң ... ... келдi, бастың бастың
төбесi ол-шы, иық, Шынтаққа ... соң ... және сол ... ... ... адам пiшiндi ұсынысы осылай табиғаттың ғарыштық
мақамының өзiндiк ... ... С. ... ... В.Л. ... Р.К. Маактың Э.К. Пекарскийлердің
пікірі бойынша якуттарда жаңа жыл ... ... ... аяғында, шөптер
тамырларын жайған кезде болған. Алайда якуттардың жаңа жылының келуі ... ... ... әр ... ... оннан он үшке дейінгі
айырмашылықты көрсетеді. әдебиетте жаңа жылдың келуі нақтыланбай, тек ... ғана ... Бұл ... ... ... жақын екеніндігін
көрсетіп, көктемде табиғаттың жаңаруын тойлап, жылқылармен сиырлардың
төлдеуі, өзендердің мұздардан ... ... ... ... ... да жаз ... келуі, әрбір нақты жылдың жағдайына байланысты
болады. ... ... ... ... ... 2005 жылы ... жылдың келу күнін мысал ретінде анықтап ... ... ... ... ... ... қымыз мейрамы көктемде аталып
өтіледі жәнеде үштік мейрам бұл жылы отызыншы мамырда тойланады. ... ... келу ... 27 немесе 28-29 мамыр күндеріне сәйкес келеді деуге
болады. Саха халқының бұл тұжырымдары қоғамдық сияқты мифологиялық ойлармен
сәйкес келе ... [64, С. ... саны – ... «үс ... яғни «үш ... ... деген мағынаны
білдіреді. Бұл туралы Пекарский былай дейді: «орыстардың ықпалына ... ... ... ... ... де орналасқан, ал олар (Ақа ... ... ... ... ... ... шамандар 3 бииске
бөлінген: жоғарғы (аспан), орта (жер), төменгі (жер ... Әр ... ... ... ... рудан тұрады, әр ру үштік тоғыз негізден ... ... ... ... деп атап өткен: «Саяхат кезінде жер ананың
рухында бишілер болған – үш ... ... ... ... ... ... тұратын бишілер – 27 деген тайпаны білдірген. Якуттардың ұлттық
ойындарына «үш жердегі тоғыздан», «үс тоқус» олохтох ... - ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Сонымен қатар, басқада 27
сандары күнделікті ... қоса ... ... ... де
салттары мен дәстүрлерінде де үлкен маңызға ие болған [39, С. 152].
Міне осындай табиғатының ... ... ... ... ... ... ... якут халқының «үш
жердегі тоғыз» көрініс тауып отырған. Айдың шеңберді тәулігіне 27,3 ... ... ... белгілі, күннің жерді айналуы ... ... ... Ақ ... ... ... ... батасын береді. Ол күн мен
ортаңғы әлемнің дәнекері болады. Және ... ... ... күн
жүйесінің аналоггиясынан тұратын тоғыз биші қоршап алады. Осы ... ... ... бойжеткен мен бозбалалар якуттардың мифологиясына
сәйкес ортаңғы әлемнің аспанының тоғыз қабатты елшісі екендігін білдіреді.
Ежелгі Грекияда ... ... ... ... ие ... атап өту қажет.
Басқаша айтқанда жылдың ... күні 27 ... жаңа ... ... 28 ... келеді. XVIII-XX ғасырдың басындағы ғалымдар жаңа ... ... ... ... ... ... ... аяғында және маусым
айынан бастап ... ... ... ... ... ата-бабаларымыз жаңа
жылдың келуімен байланыстырды. Бұл мамыр ... соңы мен ... ... ... жаңа ... ... ... деп есептеген. Сондықтанда жаңа
жылдың екінші рет келу ... ... ... ... ... ... күнә»
ескіше 2 мамырда тойлаған.
Ал қазіргі таңда жаңаша бағыт бойынша бұл мейрамды 3 маусымда тойлайды.
2004 жылы Толған ай 3 маусымда ... ал 2005 жылы 23 ... ... ... мал ... ... отырып жаңа жылдың келуін, егін
егу кезеңімен байланыстырады. Мерзімімен бидай егу кезеңі арқылы анықтауға
болады. Якутия өлкесінде өмір ... ... ... ... ... ... «Жыл Ыам ыйадан басталған,бэс ыамен жалғасқан,
үшінші ай – от, төртінші – ... ...... ...... – сэттинньи, сегізінші – ахсынньы, тоғызыншы – тохсуньу, оныншы –
олуньу, он ...... ... он ... – нуус устар».
Марк жазбалары бойынша якуттардың жаңа жылы бэс ыйадан басталып яғни
төртінші ай балабан ыйамен ... ... Ал ... ... төртінші ай да
балабан ыйа дейді. Сонымен ғалымдардың деректеріне ... ... ... ... тәртібі былай болған: 1) бэс, 2) от, 3)
атырдьах, 4) балабан, 5) сыарба, 6) ... 7) ... 8) ... ... 10) ... 11) кулун тутар, 12) муус устар, 13) ыам ыйа. ... якут ... 13 ... ... ... Бірақ кеңінен
таралған балабан ыйа айынан кейін тұратын көне сыарба ыйа айы ... ... ... ұмыт ... халқы 27 тайпадан тұрды деп есептелген, олар ... ... ... ... ... таулардың арасында және т.б.
жерлерде әр түрлі жағдайларда өмір сүрді.
Бұл сан оларда шаруашылықты айқындай отырып және де ... ... ай ... сан ... ... суо ыйа, тиргэ ыйа, тугут ыйа,
бурдун ыйа, тунах ыйа және т.б. Бұл ... ... ... ... ... алт яғни ... ... келетіндігін
көреміз, жетінші ай – сэт эбэтэр сэтш ыйа, ...... ... ... нун ... яғни әрбір күн, ниһи ахсын - әрбір адамда және т.б.
Басқаша айтқанда бұл айда артық қорлар ... ... әр адам ... мөлшерін, жұмысын ескеріп беріліп отырған. Тоғызыншы – тоқсунньу –
шексіз, көп, оныншы – ... айы, бұл айда ... ... тоқталады. Он
бірінші – кулун тутар, он екінші – муус устар –мұзды ерітер. Бидай егілетін
кездің мерзімін негізінен Маактың ... ... ... тұрғындары жерді
9 маусымнан кейін 5-10 тәуліктен кейін жыртып, нақтырақ ... ... ... ... ... 1 маусымда бурдук тутар томара мерекесі деп
таныған. Бұл бидай егу ... ... ... ... ... ... ... келгенде көптеген зерттеушілер қазақ күнтізбесін 22 наурыз күн
мен ... ... ... жөн ... ... Дегенмен қазақ күнтізбесі
халқымыздың күнделікті тұрмыс тіршілігіне ... ... ... ... ... Оны білу халқымыздың мақтан тұту, оның мәдени
мұраларын насихаттау мақсатымыз болып табылады.
Жазба күнтізбесі болмаса да, жыл он екі айды ... ... ... ... ... ... он екі ай ішіндегі әртүрлі амалдарды атадан
балаға мирас қып, сабақтай білген.
Түркі халықтарындағы ... ... ... және якут ... ... ... ... жыл басы Ысаах ... ... ... жыл басы Наурыз мейрамынан бастау алады. Бұл аты аталған екі
мейрам халықтың қыстан шығып, күннің ... ... ... ... якут ... қыс кеш ... Ысаах мейрамы кеш
тойланды.
Жазы-қысы далалық ... ... ... ... ... ... ... табиғи ерекшелігі мен құпиясын терең меңгергендігі сондай, ... ... ... ... қарап ел тауып, құс, жан-жануар, құрт-
құмырсқа тіршілігіне жер ... жыл ... ерте ... ... қам
жасаған. Жырдың әр айлары мен тоқсанында болатын ауа райындағы өзгерістер
мен құбылыстарды дала халқы әр кез ... ... оған ат ... ... баға ... ... ... жайларды үнемі қадағалап болжап және оны
күн ілгері хабарлап отыратын жұлдызшылар да болған. әр ... он ... ... ... ... ... орай қалыптасқан
болжамдар мен атаулары әдеттегідей наурыз айынан басталған.
Якут және қазақ халықтарының есепшісі ақиқат дүниеден, ... ... ... ... оны ... ... ... қызметінде оны
қолданады, дамытады. Байырғы заман ... жер ... ... ... ... отыратын ерекшеліктеріне ерекше ... күн ... жер ... қар ... күн жылиды, қар ... ... ... оты ... шөп басы ... шөп ... жердің оты
кетеді, күн суытады, қар ... Бұл ... ... ... ... өз ... болады. Кейбір халықтардың байырғы мәдени өмірінде
бұл ... ... ... ... ... ... тек жер бетіндегі өзгерістермен ғана шектелді. Ал түркі
халықтарында осы ... ... ... ... оны ... аспан денелерінің қозғалысымен байланыстырып отырады. Оларды ... өзі ... ... ... ... ... ... шығудың жолын жер бетіндегі циклден (көктем – жаз – күз – қыс)
емес, айдың өзгерісі мен ... ... ... ... ... ... жасады.
II ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ ХАЛЫҚТЫҚ МЕДИЦИНАСЫ
2.1 Түркі халықтарындағы бақсылық
Алмағайып заманнан салт-дәстүр сабақтастығы ретінде түркі халықтарының
арасында сақталып келе ... ... ... бірі ... ... жұртының түп қазығы саналатын қазақ халқы мен Сібір жерін мекен
ететін якут ... ... ... ... бөліп
қарастыруды жөн санадық.
Адамзаттың пайда болуынан бастап ... ... келе ... ... ... бірі бақсылық өнерінің тарихы тереңде екені белгілі.
Бақсылық дәстүрі қазақ жерін ... ... көне ... ... пайда болды. Бүгінгі күні, ата-бабаларымыздан қалған осы ... жаңа ... ... ... ... ... болып отыр. Қазіргі
жаһандану мен интеграциялық қоғамда ... ... ... ... ... оны ... дәйектер негізінде
жариялау мәселелері де туындап тұр. Сол ... ...... ... ... ... бойы ... қазақтың халықтың ... ... ... ... жүргізу тәсілі мен заттай және
рухани мәдениетінің, ... ... ... ... ... ... якут ... қатты сақталмаған.
Дегенмен бүгінгі күнге дейін жеткен ... түрі бар. Оған ... ... жағдайлар болса, екіншіден территориялық орналасуы. Орта
ғасырлардан бастап қазақ ... ... ... ... ... ... Ал, якут халықтарына бұл үрдіс дәл бәздегідей әсер етпеді. ... ... ... ... ... ... орыс ... зерттеушілері А.И. Левшин [9], А. ... [14], А.Е. ... ... [16] секілді ғалымдар қалам тартқан болатын. ... ақ, ... өзі ... ... ... ... Ш. Уәлихановтың орны бір төбе [11;
12]. ХХ ғасырда бақсылық емі туралы Ә.Х. Марғұлан [20], В.Н. ... ... ... ... ... ... Бұл ... арнайы
тоқталған Ә.Т. Төлеубаевтың еңбегін ерекше деп айта аламыз [65]. Ал, ... ... ... ... ... өз ... бір ... Якут
халықтары туралы толымды этнографиялық мәлімет берген негізгі ғалым В.Л.
Серошевский болатын. Ол ... ... Опыт ... ... еңбегінде бақсылық туралы егжей-тегжей талдаған [36]. Сонымен қатар,
якут халықтарының этнографиясы, соның ішінде ... ... ... ... [37], Г. ... [38; 39], Н.А. ... [44] ... Токарев [45] сынды ғалымдардың ... ... ... ... көне ... ... ... ретінде якут халықтарының
арасында бүгінге дейін сақталып келген ... ... сөз ... сол ... ... ... Негізгі қызметтері дүниетанымдық
сенім негізінде ... ... ... азат ...... тілінен аударғанда «бақшы» ежелгі ... ... ... байланыс жасай алатын, балгерлік, тәуіпкерлік, көріпкелдік,
сиқыршылық қасиеттері бар ерекше адам [66, 89 б.]. Көне ... ... әр ... ... ... кездесетін бұл емшілік дәстүрі шаман
дінімен тығыз байланысты, дейді Шоқан Уәлиханов. Шаман дінін жер ... ... ... даму ... басынан кешіріпті. «Шаманизм» деп әдетте
бірқұдайлық дінге дейінгі көпқұдайшылық, түрлі рухтар мен иелерге сенетін
діни ... мен ... ... ... [67, 34 б.]. ... сөзі
көбінесе «бағу» - ауруды ... ... ... ... ... В.В. ... ... тіліндегі бақсы сөзін санскриттік
«бикшу» сөзімен байланыстырып, «алғашында ол буддистік тақуаның аты болып,
кейіннен шамандық ... ... ... дейді [65, 291 б.].
Түркі халықтарында мұндай қасиет тағылған адамды басқаша ... ... ... ... «бақсы» деп білімдар адамды, будда дінін
ұстаған ... ... ... ... «бақсы» деп әншә адамды атаған.
Жартылай көшпелі ... мен ... ... ... сөзі ... ... ұғымды білдірген. Қырғыздар шаманды «бақси» дейді, ол моғолша
«оқытушы» деген ұғымды білдірген [67, 35 б.]. Сондай-ақ, ... ... ... деп ... ... ... отырған мәселеміз «шамандық» ... ... ... ... ... арғы түбінде халықтық медицина
жатыр. Шығу тарихы отқа табыну мен аруақтарға сыйынудан ... ... ... тәсілінің басты атрибуты – зікір салу. Зікір салу ... ... ... ... ... ... ... негізінен
дию, пері, шайтан, албасты, жын, марту сияқты тылсым ... ... салу ... ... ... ... өзіне сендіру, түрлі айқай, аруақтарды атап
шақыру, үйдің ішін айнала айналып билеу, түрлі ... ... ... көрсетілетін ритуал. Бақсылықтың әлеуметтік қызметі дәстүрлі қоғамда
біріңғай емшілік түрінде орнықты. Бақсыларда ... ... ... Олар сырқат адамға оның ауруына қарсы зікір салып ... ... ... және ... ... ... тазаланып келулерін арнайы
ескертіп отырған [68, 242 б.]. ... ... ... ... ... ... емдеу әдістері туралы: «Бақсы қобыз тартып, аруағын
шақырады, бір орнында шыр айналып секіреді, ... Осы ... ... ... соның жәрдемімен ауруды емдейді» дейді [69, 20 б.].
Бақсылардың әр түрлі болып келетінін ... ... ... ... еміне, болжамына қарап білген. Алғашқы «шамандық» ... ... ... ең жоғарғы мәртебеге ие болды. Бақсыны «тәңірмен»
байланысушы есебінде санады. ... ... ... бақсылық өнерін түп-
тамырымен жоюға әсер етті. Осы тұрғыда ... ... ... ... «аруақ тәңірі» «ие» дініне құлщылық қылған заманның ... ... ... ... ... ... заманда пайғамбар, әулие тәрізді
болған. Билер, хандар табының ... ... ... ...Көкше бақсыны жұрт
«тәңірі бұты» дейтін. Бұл да ... аза ... ... бақсы.
Бұдан бұрынғы заманда бақсы тіпті қадірлі ... «Көк ... ... ... ... бұты» деген – тәңірдің суреті деген сөз.
Бақсылық, аруақ, тағы да ... ... ... ... сондай «иелер» исламның
«алласы» орнап; бақсылық пен ... ескі ... ... ... ... ... ... дейді С. Сейфуллин «Бақсының ... [70, 740 б.]. ... ... ... ... ... көп ... құлшылық қылатын санасы мен ислам діннің санасы
араласып бітісіп, бақсылыққа нану, «аруаққа», көп иелерге нану жаңа ... ... ... ... ... ... ... болады
деген түсінік қалыптасып дамиды.
Түркі халықтарының алғашқы бақсысы, дара абызы, ұлы сазгері Қорқыт
саналады. Қорқытты бүкіл ... ... – баба ... ... Ол – түркі
халықтарына ортақ. Ғылымға белгілі болған барлық деректерге ... ... ... ... бір ... ... мен ... жан-жақты тұлға. Ол
бақсы, болашақты болжайтын ... ... ... ... күйші, емші,
жырау, ру мен тайпа кеңесшісі, ислам дінінің ... - ... ... ... Қорқытты өздерінің ұстазы, пірі, әулиесі
санаған. Қорқыттың бақсылық қастиеттерінің бірі – оның қобызшылығы. ... ... ... оны түйе ... ... ... аңыздар «айбатты,
аруақты» суреттерді елестеткендей «сырлы» сөздерді үйлестіртіріп, бураша
күркіреп, сабалап, әр ... жат ... ... ... ... ... сесін басып, иландырып алады.
Ғалым Ә. ... ... ... көп ... ... екі ... жіктеген: бірі – тарихи жазба мәліметтер де, екіншісі
ел аузындағы аңыз-әңгімелер [71, 89-90 ... ... ... деректер мен фольклорлық шығармалар өте мол. Бұлар
негізінен жазба мұрадан бұрын пайда болған. Қорқыт жайындағы аңыздардың
барлығы ... ескі ... ... ... орай ... сипатқа ие бола
бастаған. Ел арасында сақталған аңыз-әңгімелер желісі әр алуан.
Қорқыттың анасы қыпшақ қызы екен. Ол Қорқытқа ... ... ... ... ... ... бір ... әрең басылыпты. Анасы Қорқытты
құрсағында үш жыл бойы көтеріп, жылына бір рет толғақ қысып ... ... ... жылы ... күн ... жер ... үш күн, үш түн
қараңғылық түсіпті, қалың қара жаңбыр, сұрапыл қара ... ... ... көре ... ... ... ... батады. Ол туып жатқан кезде
Сыр бойы мен Қаратауды қараңғылық басып, ол тауды «Қараспан» деп ... ... ... ... атын ... ... Аңыз бойынша
Қорқыт анасының құрсағынан өтерде қиындықпен туыпты. ... ... ... ... ... ... мынадай жыр туыпты:
Қорқыт туар кезеңде,
Қараспанды су алған.
Қара жерді құм алған,
Ол туарда ел қорқып,
Туғаннан соң қуанған.
Қазақ ... ... ... ... ... ... кейде дәуден,
не аққудан туған дейді. Бұның барлығы Қорқытты ерекше ... ... ... етіп ... ... ... оның аңыздық және тарихи бейнесі туралы пікірлер
әлі де дау туғызып келеді. Яғни, Қорқыт өмірде болған тарихи тұлға ма
немесе ... ғана ... ме? – ... ... ... ізделуде. Орта Азия мен
Қазақстандағы бақсылықты зерттеген этнограф В. Басилов: «Қорқыт тарихи
тұлға емес» – десе [72, 42 б.], ... Ә. ... ... ... жай
қиялдан шыққан нәрсе емес. Қорқыт бір кездегі қауым тіршілігінде белгілі
орын алған атақты адамның бірі. Қай кездегі легендаға айналған ... ... ол ... бір ... ... шындықтан туғанына сөз жоқ.
Оның ішінде Қорқыттың тарихи адам болғанына ешкім таласпауға тиісті» –
деген жанды пікірді айтады [73, 39 б.]. Бұл ... Ә. ... ... ... аңыздарында Қорқыт бір ғана бақсы емес, көптеген күйлер
мен дастандар тудырған тарихи тұлға. Кейін бұл аңыздар ... ... ... ... бұл жай оның ... жоқтың қасы. Қорқыт жырлары
дала поэзиясының басы, сондықтан оның жырлары мен ... ... ... ... ... ... да Қорқыт бабаның арман-тілегі оғыз
одағының ыдырап кетпеу, ежелгі түркілердің іргелі ел болуын мұрат етті.
Оның ең басты мақсаты – ел ... [71, 88 ... ... ... исламға дейінгі түркілік дүниетанымның ең соңғы ірі
өкілі ғана ... ... ... ол өз ... ... ... толығырақ жеткен
жалғыз идеологиялық тұлға» – дегенді айтады [74, 15 б.]. Бұл пікірлерді
саралай отырып, осыншалықты мұра қалдырған Қорқыттың тек қана ... ... ... ... жұртына ортақ имандылық пен әдептілік, отансүйгіштікті
кейінгі ұрпағына өсиет етіп қалдырған идеологиялық та тұлға екендігін
көреміз.
Академик Ә. Қоңыратбаев қазақ ... ... ... ... ... ... ... бақсылығы және алғаш қобыз аспабын
тудырған орындаушылық шеберлігі» – деп үш ... атап ... [71, ... Б. ... ... (миф) → ...... → көріпкел» – деп түйіндейді
[75, 18 б.]. Бұлар Қорқыт бейнесіне берілген неғұрлым ... әрі ... ... ... ... этнограф Ә.Х. Марғұланның пікірінше,
ежелгі бақсы ... бір тобы ... деп ... Нысан абыз, Құрманбай
абыз, Сабырбай абыз, т.б. Бұлардың ерекшелігі – ескі ... ... ... тани ... ... ескі замандағы оқымысты
бақсылардың ... ... ... ... ... ... солардың қалдығы
деуге болады...[65, 293 б.]
Қазақ бақсылары ішіндегі Қорқыттан кейін ерекше кең ... ... ... ... бақсы. Ә. Марғұланның бағалауында Қорқыттың шәкірті
болған ол ерте заманда Торғай өзені мен Сыр ... ... ... ... ... атты ... ... Қорқыт әулиенің шәкірті
екені, олардың өнері, қобызы, ... ... ... [65, 293 ... ... ішінде бақсылық дәстүрінің сарқыншақтары қазақ
халқында ... ... ... ... ... де біршама
баршылық. ХХ ғасырдың басында шығып тұрған «Дала уәлаятының ... ... ... ... ... ... атты
мақалада: «бұрынғы өтіп кеткен шаман заманынан біздің қазақ ... ... ... әр ... ... ... ...Бақсылар тасттық шалған
малдарды бауыздап жүріп дәрігерлік қылушы еді. Олардың сол ... ... осы ... ... ... [76, 340 б.]. ... ... бақсы
балгерлер, құшнаштар (әйел балгерлерді «құшнаштар» деп те атаған) ... ... ... емдейтін, тамыр айыратын да тәжірибелі
тәуіптер болған. Олар ... ... ... бала мұра етіп ... [77, 374 б.]. ... ... кім ... бақсы бола алмайды
деген түсінік қалыптасқан. Себебі, бақсылық қасиет қуалайды. Атадан балаға,
немереге беріледі. Кейде бірнеше ұрпақ үзіліп қайта ... ... ... жеті ... дейін жалғаса береді деген ойлар да бар. Бақсы ... ... аян ... ... ... Бұған дәлел ретінде мына
деректерді ... ... ... ... иесі науқасқа шалдығып,
сонан соң бақсы болады. Бүтін бір ... ... ... ... ... ... екі я болмаса одан да көбірек балаға дариды» [76,
341 б.].
Якут ... ... ... күш, ... берілмейді,
алайда тура сол аймақтағы бақсылардың қандық туысқандығы жөніндегі түсінік,
мына нанымға негізделеді: бір ... ... ... ... ол ... оның ... (қорғаушы- әурақ) соңғысы өлгеннен кейін
қайтыс ... ... ... ... ... ... тырысады. Бұл
қорғаушы әруақ әрбір бақсының бөлінбес бөлшегі, ... ... ... ... және ... ... пен ие-кыла «қорғаушы әруақ пен аспаннан аң
кейпінде түскен ... ... ... оюн ... ю сюттан онгоулах)
болады. Бақсының аң кейпіндегі Ие-кыла олардың ішінен барынша тығыздалады.
«Менің ие-кыламды ешкім таба ... ол, ... ... ... ... – деп ... ... шаман. Тек жылына бір рет, жер
бетінде соңғы қар еріп, жер беті қарайғанда, ... мен ... ... ... бола алмайды; сонда оларға айналған бақсылар әруақтары барлық
жерде жүреді; оларды тек сиқыршының көзі ғана ... ... ... байқамайды. Олардың мықтылар мен күштілері айқай-шумен, әлсіздері-
тыныш және тығылып ұшып өтеді; ... ... ... ерекшеленеді, және шыныменде, егер олардың арасында ... ... ... онда ол ... дес ... ... аз және
қызу қанды бақсылар жиі төбелеске ұшырайды, нәтижесінде ауру немесе ... ... ... әкеледі. Кейде бірінші классты ... ... ... жеңе ... ... ай бойы төбелеседі;
сонда сол ие-кыланың иелері (адамдар) біреуі ... ... ... ... Ең әлсіз және қорқақ «ит-бақсылар болады, ыт абаслах ие-
кыласы үлкен өгіз, ат, ... ... қара аю. Ең ... ... аю ... ит ... бақсылар; бұл аңдар тойымсыз, оларға бақсы-
адам қанша тапқанымен бәрі де аз; ... ит ... екі ... егізіне тыным
бермейді: ол «оның жүрегін тісімен жейді, денесін жыртады». Сонда бақсы
қатты қиналады. ... да ... ... ... пен ... ... мен
әмірелі деп атайды» деп атайды, абасык кэиктах; олардың титулы бақсы үшін
мақтаныш [36, С. 604].
Қазақ ... ... ... ...... болған. Қара қобыз
өзінің негізгі тетіктері жағынан кәдімгі қобыз болуымен қатар, ... де бар. ... ... басын қозғағанда сыңғырлап дыбыс беретін
салпыншақтардың, қоңыраушалардың, айнаның болуы. Бақсы қобызына кейде ... ... ... [65, 299 б.]. ... ... бақсылар ем жасау кезінде
қазақтың өзге де музыкалық сазды аспатары: аса ... ... ... кісі ... ... ... та ... Ал, якут халықтарының
шамандарының ем жүргізу кезінде қолданатын өзіндік құралдары болған. ... ... ... т.б. болып келеді. Шамандар дабылдың даусы анық, зор
шығуы үшін отқа ... ... ... ... пішінді бұл дабылдың
сыртында отбасы суреті ... ... ... ... ... ішінде айқасып байланған темір тұтқа бар. Ол ... ... ... ... осы ... ... дабылды ұстап тұра алады. Және тағы бір
айта кетерлігі, дабылдың ішінде қосымша ... үн ... ... үшін ... ... ... сол қолына орташа келген қол тоқпақты ұстап
дабылды ұрғылай бастайды. Бұл қол тоқпақтың ... ... ... ... Ол ... жасалып, биенің терісі немесе бұғының аяқ ... [36, С. ... ... ... ... ... ... арнайы жасалған
ғұрыптық киім киген. Бақсы киім-кешегін рәміздік ... тірі де ... деп ... Аққу ... ... баскиім киюінде, қобыздардың
аққуға ұқсас етіп ... ... мән ... ... сарыала киім
киіп, сары ат мініп, сарыала ... ... Олар ... ... ... оның сыртынан жай ұзын шапан киіп жүрген [53, 370 б.].
Ал якут халықтарындағы шамандар шекпен киген. Шамандардың шекпендеріне
әртүрлі салттық әшекей ... мен ... ... ... ... ... (күн) – ... қаңылтырдан жасалған, дөңгелек пішінді жұмсақ
пластинка. Ол қысқа белдікке ... ... ... ... Ойбан-кюнга (проуб солнце) – сырт пішінді алдыңғы ... ... ... ... орналасқан. Үлкен белдікпен арқаға ... ... ...... келген темірден жасалған ортасы қуыс бұйым. ... көп ... ... ... жүреді;
4. Чыллырт кыхан – қаңылтырдан жасалған, тегіс ... ... ... ... Хобо – ... ... тұсы ... тағылатын бақыр типтес бұйым. Ортасы
қуыс, ... ... ... оның ... бөлігі балықтың басы
секілді өрнектелген;
6. Бюргене – дөңгелек пішінді, тегіс қаңылтырдан жасалған якут әйелдерінің
бас ... ... ... бұйым. Әскерлердің эполеті секілді иыққа
қонымды келеді;
7. Ойогос ...... ... ... ... екі ... Табытала – екі саусақтың көлеміндей келген бұл бұйым екі ... ... ... ... дейін, екіншісі-шынтақтан білекке дейін.
Шашақ тұрінде өрнектелген бұл ... ... ... ... үлкен
белдікпен байланады;
9. Аматять – сұқ сусақтың ... ... ... ал ені ... онда адам бейнесі суреттелген «аяғы, қолы, басы, мұрны, аузы
мен көзі және құлағы» немесе жұқа медальон ортасынан адам бейнесін ... ... ... ...... ... төрт ... тұратын кез. Екі
саусақтың көлеміндей созылыңқы қабыршықты келген, жоғарғы жағы ... ... ... ... артқы тұсына ілініп тұрады. Белден төмен
ораласқан. (Колым окурыктерінде) бұл ... ... ... ... екен.
Оның мәні-үстемдіктің символындай болып табылады;
11. Чоран – кішкене келген, ішінде ұсақ ... бар ... ... ... ... Бұл шашақ бытырыс деп те аталады; [36, С. ... ... ... ... ... ... ... жағында әр
түрлі аң-құстардың, барлық, күн және ... ... Ал ... ... ... шекпеннен бөлек әйелдер сангын киеді. Бұл киім
жұмсақ бұзау терісінен жасалып, ... ... ... ... ... күн, ... сияқты бейнелер ілінсе, әйелдердің омырауларында қос
дөңгелек ... ... да ... Ал әйелдердің құлақшыны бар бас
киім киюі-солтүстік аймақтардың ерекшелігі ... ... [36, С. ... ... ... медицинасында барлық ауру түрлері негізінен екі
топқа бөлінеді. ... ... ... ұшыну. Басы ауырып, жүрегі
көтеріліп, кенет ... ... ... ... бәрі ұшық, ұшыну деп
аталады. Қазақтардың түсінігінше ұшыну астан болады. Олардың ... ... ... және ... пен суды ашық ... ... мұны жын-
шайтан ластап кетеді деп қорыққаннан істейтін болу керек. Ұшық сырқаты
ұшықтау деген еммен ... ... ... – бұл ... аурулар,
сондықтан мұны қағып емдейді. Бұл екі емнің екеуі де жын-шайтанды үркіту
мақсатын көздейді. Ұшықтауда үш рет суық су мен ... су ... ... әр ... ... өкпесімен қағады. Қазақ бақсылары негізінде осы
ауруларды әсіресе, жын ұрғандарды емдеді [78, 87 б.].
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... мынадай деп саналады:
– бақсы келешекті болжайды, адамның тағдырын шешеді...
– бақсы табиғи құбылыстарды тудыра ... Ол ... ... ... ... боран мен жұтты, яғни табиғи құбылыстарға араласа алады.
... ... ... сондықтан «жын мен шайтан соқты» деген
аурулардын бәрін бірдей емдейді [67, 35 б.].
Якут халқының шамандарының ... әр ... әр ... ... ... болашақты болжау, жоғалғанды табу, есендік тілеу т.б. Тіпті
оларды үйлену тойларынада шақырады. ... ... ... мақсаты –
аурудан жазу. Расында да, шамандар барлық дерттерді жаза ... ... ... ... іске ... Олар ... аурулар болуы
мүмкін? Атап айтсақ, қояншық, есінен тану, тырысқақ аурулары, ... ... ... іш-құрылыстары аурулары; жүрек, бауыр, асқазан, ішек
аурулары, сүйек сынған, бас көз ... ... ... ... ... іш өту, ... ... шешек, мерез, құлақ бұлық және алапес
ауруларын «үлкен дерттер» деп санап ... ... бас ... ... ... емдеуден қорқады. Тіпті бір үйде шешек ауруымен ауырған ... үйге ... ... емін ... да ... [36, С. 614].
Шешек пен қызылша ауруын «әженікі» деп ... ... ... ... ... өзін ... ... үйлерді аралап жүреді екен. 1883
жылы Колым окугінде шешек ауруы ... сол ... ... ... ... ... күрес жүргізген. Ол «....шешекпен ауырған науқаспен екі күн ... ... күні түк ... соң, ... ... [36, С. ... ... барлық аурулар зұлымдық арқылы адам жанына үйір
болған дейді. Оны ... жолы да ... Ең ... әдіс – ол ... Оны ... сүйек сынғанда немесе жаман жаралар сияқты дерттерде ем
ретінде ... ... ... ... ... ... ... тараған,
оның ішінде солтүстік аймақтарда. Осыған орай, Верхоянскіде мынадай ... ... ... ... ... шалдың өне-бойы терең күйікке
оранған. Өз кеселін былай емдеген: ол ... ... ... тұталған от
тамызығы немесе шүберекті басқан. Сосын шыдамдылық танытып, шамалы уақыт
отырған. Біраз уақыттан ... ... жаны ... Мұны ... ... шыбын» деп атап кеткен екен [36, С. 614-615].
Дерттің дауысы болар, ауруды уақытша басатын тағы бір тәсіл бар. ... ... ... шу, ... ... т.б. ... ... бір азаматтың әйелі жүрек талмасымен ауырған екен. Сол дерттен
айықтыру үшін ... шу ... адам ... ... ... ... ... аймақтың басқа жерлерінде де орын алып ... ... ... ... ... де ... дәстүрлерін іске асырған [36, С. 615].
Жалпы якуттықтар түске қатты ... және одан ... Олар түс ... ... шиқылдап, ән салып, бәріннен бұрын қоңыздардың ызыңдаған
үні ... ащы ... ... шығарады. Түске кірген қорқынышты
дүниелерден ада ... үшін ... ... ... ... ... ... құрал-
саймандар жастанып жатады. Ал жанына таяқ, балта, қару мен тал шыбық қояды.
Ең ... әрі жиі ... ... ... от ... ... ... от өлілер мен тірілер арасын бөліп тұрады деп ... ... ... ... ... ... ... тастауда осы якуттарда ... Үйге ... ... ... ... бөгет болады деп есептеген.
Тағы бір якуттар ... ... ... мал ... кіргізу үшін оттан
өткізетін болған [36, С. ... ... ... мен ... ... ғана ... ... ие бола алады
деп айтуға болмайды. Мұндай құбылыс адамдарда да ... ... ... ... адам ... емін табатын болған. Колым окургінде қарапайым аңшы
көз ауруын жазып береген. Ол ... ... ... алып ... үш ... деп ... Егерде сырқаттың себебі анық болмаса, ал жүрек
шыдамдылығы ... ... онда ауру ... деп ... Алыс жол ... ... да кейбір ерекше қасиеттерімен ерекшеленетін болған. «Тамақ,
жұтқыншақ, тіл ісіктерінен зардап шегіп жүргендерге ... ... ... ... ... ... салса құлан-таза айығады» [36, .С 616].
Бақсы бар ауруға бірдей жын шақырып ойнай бермейтін. Ұсақ-түйек, жеңіл-
желпі ауруларды үшкіру, ұшықтау, ... ... ... ... ... да ... ... Кейде аталған жеңіл емдер бақсының жын шақырып
ойнайтын емдерінің ішіне кіріп те кететін.
Халық ... ... ... ... әлеуметтік орны жоғары
болды. Халық ... ... та ... ... керек. Шын бақсылар өз
өнерін құрметтеген, халықтың сенімінен ... ... ... олар
бақсы ойынының шеберлігін үнемі жетілдіріп отыруымен қатар, халықтық
медицинаның ... ... ... ... ... ... табиғат, адам, қоғам туралы халықтық ... ... ... болған.
Қазақ бақсылығы өзінің қоғамдағы атқарған қызметі жағынан ... ... ... ... яғни «ақ бақсылыққа» жатады. Зиянкес – «қара
бақсылық» қазақ арасында көп таралмаған. Әйтседе ... ... ... еді. ... өкпелетсе, оның жындары қастандық жасау мүмкін деген сенім
болған [65, 300 б.].
Бақсы жыны – ... ... ... ... жай ... көзіне
көрінбейтін ытлсым күш иелері. Бақсы жындарын сарын деп аталатын ғұрыптық
өлең орындаған сәтте шақырған. ... ... ... ... ... жындар екі түрге қайырымды жындар және қаскөй жындар деп бөлінген.
Қайырымды жындар барлаушылық және кеңесшілік қызметтер ... ... ... емін ... жәрдем жасаған. Қазақ мифологиясында
Шарабас, Қорабай, Көкаман, ер Домбай, Досыбай, Жирентай және т.б. ... ... ... ... ... басы үлкен, бойы ұзын, зор денелі болып
сипатталады. Оны кейбір бақсылар ... деп ... Ал ... ... жын ... атасы Қараман,
Енді қайда барамын.
Айтқанымда келмесең,
Алдыңа сірә түспеймін –
деген сияқты өлең жолдарын айта ... ... бір ... ... [53, ... ... ... Ә.Т. Төлеубаев, бақсының көмекші рухтары
қазақта арабтың «жын» сөзімен ... айта ... ... ... ... ... деп атау кейінірек қазақ ... ... ... ... ал ... атауы «ие» болса керек» деген ой
тұжырымдайды. [65, 295 ... ... ...... ... ... тұлға ; Көп
жағдайда бақсы-жер бетінде өмір сүретін рух. Адам мүшесі ұлы ... ... ... ... ... ... ... көретін адамының қасында
жүреді және шақыруына ... Қиын ... ол ... ... ... ... оған жақтасады, және ақыл береді. Бақсы амагять ... ... ... және ... ... мені Тюсьпют, ал ... ... ... алыс ... ... де ... мен амагять өзіне тән қасиеттерімен біріге алу бақсының еркінде
емес; ол ... ... ... ... ... Міне ... ... қалай қабылдағанын айтып береді. «Мен солтүстікте саяхаттап
жүргенімде, таудан бір бума ағаш ... ... ... ... ас даяарлау керек
еді, мен жинаған ағашымды алып жақтым; ... ... ағаш ... ... ... бақсысы жерленген болып шықты, бақсының ... ... ... ... айналысқанда оның қорғаушы рухы Тунгусс тайпасынан
шыққандығын байқауға болады, Тунгус амагять амагятяк ол уақыт өте Тунгус
сөздерін ... және ... ... ... ... болады [36,
С. 605].
Бақсылар: а) Соңғылар кенники оюы; Бұлар негізінен бақсылар емес, олар
әдепсіз, сайқалды сол сияқты бір ... ... олар тек түс ... ... ... ... ... кішігірім жандарды қуады, олар амагять
айырылған, және үлкен; b) ... ... орта ... ... ... олар ... дәрежеде өз күштерін қолдана алады; с) Және ... ... олар ... әруақ Улу-тоенның қолдауымен жүретін
бақсылар, улахань оюн, амагять ях ... ... ... өте
күшті сиқыршылар, олардың шақыруына түнектің әміршісі өзі бас ... ... ... ... ... тек қана төрт бақсы бола алады, ең
бірінші біріккен якут улустары: ... ... ... ... ... ... ... ал біреуі Борогонскта. Осы әрбір улуста
өзінің ерекше бір ... ... олар ... бір ... ... уақыт өткен сайын олар күшті бақсыға айналады. Намск ... бір ... ... ... ... (қайтыс болған)ақсақал
Федор болды лақапаты Мыччылла, Аринг әулетінен. Өмірінің соңғы ... ... ... ... ... қалғаннан кейін, ол өзі сияқты
кәрі сиқырлы бір ... ... ол ... ... ... естімейтін, бірақ бай тұрмаса да, одан бәрі жеткілікті ... ... да ... ішіп ... ол мал ... оған ... ... беріп
отыратын; ол қалғанын ойласа, дәл сол уақыттан оның ойлағаны ауадан ... ... ... ... ... ... оған оның көршілері
күлетін, оның темекісі ерекше екенін айтатын. Сен аңғар, ... ... оның ... оған ... білеміз, оны оның бетіне шайтандар лақтырады
[36, С. 606].
Бақсыларға жақын ... ... ... және ... бір ... ... ... бір деңгейде тұрады» «Бақсы оның әйелі –маңызды, ... ... ... Ұсталарда емдей де, кеңес бере де және болжайда
алады, бірақ олардың білімдері сиқырлы күйден айырылған: олар ... ... ... ... ... ... ... солтүстікте мұрагерлік жолмен
ұсташылықпен айналысады; тоғызыншы ... ұста ... ... қаншалықты көп ата-бабасы ұста болған ... ... ... ... ... ... ... сылдырлағанынан және
керіктің қызғанынан қорқатын; колымда бақсы ... ... ... мен өз ... ... ... ... өзінің
сәтсіздігін былай түсіндіреді «әруақтар ұстадан қорқады» «сол себепті ... ... Тек ... ... ұста өзіне зиян келтірмейтін
бақсылардың сиқырлы киімінің әшекейлерін темірден ... ... ... ... – адамның бейнесін келтірілген қола тақышты жасайды, ... ... ... ... ... іліп ... «Егер ұста
жеткілікті мөлшерде ұста ... ... егер оның ... және ... ... таралмаса құстар өздерінің тырнақтарымен
және оның жүрегіне зақым келтіреді». ... ... келе ... ... ... иччилях, өздері әуен шығарады [36, С.
610].
Қазақ халқындағы бақсылық емінің кең тараған түрлері – ауру ... ... ... ... көмегімен қуу, солармен байлау, сондай-
ақ адастыру, көшіру, дарымдау, шошыту және ... т.б. ... ... ... ... ... түрінде жасап, оны малдың бас
сүйегіне көшіру кең таралған. ... ... ... кісі ... ... бар ... өтінішімен ғана келген. Сонымен қатар аурудың ... жын ... ... ... [53, 368 ... ойыны, әдетте, кешқұрым немесе іңір қараңғысында ... ... ... ... өміріне қарама-қайшы бағытта жүреді, яғни
кешке қарай ... ... ... ... ... ... ... деп түсінген. Бақсы ойынына жұрт жиналып болған соң үйдің есігі
жабылып, тұтқасы жіппен байланады. Бұл ... ... ... кезде қаскөй
зиянкестер сырқаттың жанын есіктен ала қашуы мүмкін деген нанымға қатысты
орныққан. Бақсы ойынына қатысуға ... үй ішін ... ... ... ... ... ... Ортадағы ошаққа от жағады. Онан
түскен сәуледен басқадай жарық болмайды, отқа кетпен, балта, күрек ... ... ... ... ... Ал ... ... үстіне мата
жауып, аяғын отқа қарата ортаға жатқызып немесе ... ... ... ... ... ... ... үстіне отырады [53, 368 б.].
Бақсының сарын айтып, науқасты емдеу ойыны ... ... ... сырт ... ... ... болады. Бақсы жындары түрлі кейіпте –
шегіркөзді қыран құс, азулы аң (бөрі, аң, қабылан, жолбарыс т.б.), құтпан
аталық ... ... қара ... ... (қызылшұбар) айдаһар сияқты
зооморфтық кейіпте қолданылып, символдық мәнге ие болады. ... ... ... ... ... ... ... кеңесші жындар
шақырылып, олар ауру себебін анықтауға көмектеседі:
Ал, шақырдым, жын-дағы,
Жынды қылған Құдайым,
Кел бермен, жын мұндары,
Сенімен ... ... ... ... көк ... жері он ... ... Шойтабан.
Қара қасқа ат мінген,
Жал-құйрығын шарт түйген.
Ал, шақырдым, Темірқан,
Божа деймін ... ... ... басты, қабақтым,
Лақа шортан тамақтым,
Ал, шақырдым, Қараман,
Бұл ауруға не қылған?
Ішіндегі бүйрек ... ... ... менен бауырдан,
Қай жерінен ауырған?
Қарашы оңдап Тәңір ұрған,
Он екі түрлі Балқия,
Шақырайын Наркүміс,
Алма мойын, ақ шұбар,
Әлгі менің Әтпенім,
Тінтуші Қара Жіпбике,
Болжа бір деймін ... ... Ер ... ... кел, ... ... жын, ... бақсының сарынында Көкаман, Жоламан, Темір Шойын, Сораман,
Қараман, Тамасалар сияқты жындар ... ... қол ... ... қуады. Өйткені ол жындар:
Арқасында алты көз,
Желкесінде жеті көз.
Маңдайында жалғыз көз,
Жын келеді алақтап,
Қызыл тілі салақтап, –
деген қорқынышты бейнеде сипатталады. Мұндай ... ... ... ... тудырып, адамға зиян жасаған қаскөй жындарды және шайтандарды
қууға жұмсайды.
Жындарын жеке-жеке атап шақырған ... ... ... ... ... жер ... ... осқылап, азан-қазан етеді. Бақсы жыны
келе бастағаннан-ақ өз денесін өзі тістелей бастайды, көзі шарасынан ... ... ... ... ... ... келген кезде киіз үйдің
туырлығы тілініп, тұрған заттар жарылып кеткен дейді. жындары қасына ... ... ... ... ... бет-аузы қисайып, аузынан ақ
көбік ағып, талып экстаздық күйге енеді, трансқа ... ... ... ақ ... ... ... кісінеп, бура болып шабынып, әртүрлі
жануарлардың дауысын салған. Екі қылыштың жүздерін жоғары ... ... ... ... ... науқас денесіне қайта басқан. Бақсы ойынына
куә болған Л.С. Берг бақсы өзін арқанмен байлап, екі ... екі ... ... ... ... ... ... бақсы тұншығып, көздері аларып
қанға толған. Үй ішіне қалың тегіс тақтайды кіргіздіртіп, басы жарылатындай
етіп ұрғызған [53, 368-369 ... ... да ... ... ... ... Яғни, адам
шамандықпен айналысып жатқанда айғайлауы тиіс: Сею! Кирдик! Чоо! ... ... Чоо! О!) ол ... ... ... зор ... үшін ... қақатап кептіреді. Дөңгелек пішінді бұл дабылдың сыртында отбасы
суреті бейнеленген. Сыртын айнала ... ... ... ішінде
айқасып байланған темір тұтқа бар. Ол «тунгюр быэрик» деп аталады. Шаман
осы ... ... ... ... тұра ... Және тағы бір айта ... ... ... ... үн ... ... үшін көп дабылшалар ілінген.
Шаман сол қолына орташа келген қол тоқпақты ұстап дабылды ұрғылай бастайды.
Бұл қол ... ... ... ... де бар. Ол ... ... терісі немесе бұғының аяқ терісімен қапталады. Сосын шаман өзі киіз
үйдің ортасында ақ ... ... ... ... от ... ... қоршаған адамдармен өз міндетін атқара бастайды. Осылай шамандық
дәстүр өз жалғасын табады.
Көп жағдайда «шағын шамандық» дәстүрі де ... Оның ... ... ... ... ... отырып қана жасайды. Ол кезде
шаман қолына жылқының қылы тағылған қамшы мен таяақша ұстап, Отты ... оған ... ... ... ... ... отқа салар қыл жұп емес, тақ
сандардан ... Үш, бес, жеті ... ... ... ... ... селкілдеп билемей тек ән айтып, соның ырғағына ғана ... ... мен ... орын алғанда жақсы кеңестер ... ... ... да ... көрінбейтін, естілмейтін дүниелерді
сезініп жүреді. Бұлардың ... ... бар ... да ... ... олар өз жақындарына зиян келтіріп жүреді. Олармен тек шамандар
немесе өздері сияқты сиқыршылар ғана күресе алады.
Шаман-бақсылық ... ... әрі ... ... ... ... арасындағы жағымсыз жайттарға қарсы тұрушы, жақсылықты қолдаушы. Ол
құрбандар ... ... Ол ... жас әрі ... ... ... рухтар
шамандарды тыңдайды, бағынады. «Біз бәріміз сайтанның құрығына түсеміз.
Біз, шамандар ... ... ... Біз, керісінше, адамдарға
көмектесеміз. Бірақ осының салдарынан кей адамдар түсінбей бізге ... ... ... ... өкпесін арқалаған адамдар келеді. Поптар,
мырзалар, бастық-княздар, байшыкештер....мұның бәрі ... ... ... адам көз ... ... мүмкін емес!» деп айтады
үлкен ... ... ... ... ... ... ... болады; кейбір кезде ауруды малға беріп, сол ауру малды құрбандыққа
шалады, яғни «аспанға жібереді». Би аруақтар мен ... ... ... ... ... бұрынғы заманда аспанға кететін бақсылар болған
және қатысушылар «аспанда жүзіп жүрген сыға тартылған ... оның ... ... ... ... ал ең ... сиқырлы киім киген бақсының
өзін көрген. Сонымен бірге кейбір айлакер және күші мол ... ... ... ... ... орнына өтірік «тұманды» малды жіберген, бірақ
аспанда оны «қабылдамаған».
Әрбір шаманның бұл қиын да ... ... ... орны – ... билеп жүріп отырған кезде бұл олохтың келгенін білдіреді, ... ... бұл ... ... бет ... ... бақсының құлағаны
оның жер астына бара жатқанын білдіреді. Олахтардың бір-бірмен аралығы
«тоғыз орын». Әрбір ... ... ... ... ... қай ... алыста болғанына қарамастан, қай жерде қандай олохта орналасқанын,
қай жолмен сол кезде басқа бақсы келе жатқанын ... ... ... ... [36, С. 622].
Кейде аруақтарды көкке шығарып салу дәстүрі мен оған құрбандық шалу
салтанаты ерекше өткізіледі, ... ... ... ... ... Бір кездері мен осындай дәстүрге қатысқанмын; әдеттегідей басы солай
басталды, бірақ өзінің амагятына бағынған бақсы жолға түскен кезде ... ... ... ... ... ... биіктігімен отырызылған
және жоғарғы кесінділер бар бағаналарға байлайды, жай сараго ны ... ... ... бұл ... ... үлкендігі ұқсас,
сүргіленген, тегіс үш бағана болды. Олардың ұшында ... ... ... ... біріншісінде эксекю деп аталатын ... ... ... мазақ (чучело), одан кейін үлкенді тура сондай куагос,
қарға немесе гагаролар, суор және ... ... ... ... ... бір ... ... қатарлармен орналасқан және бастары оңтүстікке
бағытталған; тұра сол сызықты олардың алдында қыртысынан ... ... ... ... ... арасында жылқылардың ақ қылшығымен
безендірілген жіңішке жүнді арқан тартылған; бірінші құстан бастап ... ... ... және ... ... ... малын айдап ұшатын
бақсының жолын бейнелейді [36, С. 623].
Кочайді тек кейбір жағдайларда ғана ... ... ... ... ... яғни рух ... малды арнап, жайлауға өз еркімен жібереді,
алайда, болжай келе, бақсы малды ... ... ... ... көрсету
керек. Шығарып салу салты жақсырақ баяндалған. Құрбандыққа шалыған малды
сатпайды да және басқа ... ... ... ... ... ... ... күнінің шамасында ысыахе күнінде ыстык
сюосюлях, деген құрбандыққа шалынған малы бар үй иесі ... ... киім ... ... ... және ... ... жасырын жайлауға,
жайлауға барып қасиетті жануарды іздеп ... оның ... ... қымыз
бен кілегейді сепкен. Қазіргі таңда қолданыстан жоғалып ... ... ... ... тірі ... ... Ондай әруақты коп
толох Куохай – кыс, ... ... ... ол (қыз) ... ... зиян; ол
(қыз) үшін қанаттарының ұшы қара ... ... ... ... ... кейін
бақсы өлеңмен аспанға еркіне жіберетін. Тағы бір бақсының ... ... ... огус ... деген «бұқа құдайын» аруақтар
ортасынан шақырып сылдырмақпен жерді қазып, ішіне су құйып, оны ... ... ... ... екі ... ... и е-к ы ла үлгісінде (кейпінде)
кездесіп, ... ... та ... де ... жеңе ... ... ... кеткен, сол кезде ғана көктен оларды жер астынан алып шығып ... ... ... ... ... бақсының кутуруст қызметін атқарған якут оларды құрбандықтың үш
жолы ... ... ...... үйде ... ... бұрышқа үстел үстіне суға піскен
іш құрлыстар, май мен етті қою кейде бұндай ... ... ... ... өртеген;
2) Кочай-карах – малды орманда сабап, терісін басымен, мүйізі мен
тұяқтарымен ағаш «жол көрсетушіні» ... ... ... [36, С. ... әкелген сиырды бақсы мүйіздерінен ұстап, жерге құлатып, кейін,
оның үстіне мініп, ән айта ... ол ... ол ... ... ... оның ... ... одан алынған, лүпілі тоқтамай тұрған
жүректі алақанына алып жоғарыға көтереді кейін жеп жатқан ... ... беті мен ... ... қанмен ластайды. Бұл өте көне және қазіргі
уақытта қолданылматын «Устуня» атты әдет – ғұрып. Жоғарыда ... ... ... мен ... ғана ... қана ... әр-түрлі
бақытсыздықтар мен қайғылардың болуын алдын ала деген болжам бар. ... ... де ... мал ... жатқан мезгілде бақсы аула бойы
айналып ... ... ағаш ... ... ... ... ... қылышпен тілеміз, пышақпен ұрамыз! Кет! ... ... Деп ... Бұзаулардың ауруын емдеу жеңілдірек:каерин! каерин!
деген шайтан пайда болады. Сол уақытта бақсы оны ... ... дұға ... Сол ... ... ант ... ... сұрай бастайды, бұл өте
көңілді және ... ... ... ... аз ... ыдыс ... ... жоғалуы және т.б. Бақсылармен әкелілетін
құрбандықтардан басқа,жалпыға бірдей, ең ... және кең ... ол – ... ... ет және т.б. ... отқа ... ... ағашқа қадап қояды; отқа арақ, сүт, қымыз төгу, ағаштарға шашу
уысын байлап ілу ... ... ... [36, С. ... ... ... дейін ғасырлар бойы сеніп келген діні ... Оның ... ... қай ... бері ... ... Бірақ
басқа діндер сияқты, шанаизмнің негізі де құдайға, ... сену ... ... ... ... шаманизмнің қалдығы бақсылық, балгерлік,
тәуіптік ретінде осы кезге дейін сақталған.
Жалпы шаманизм Сібір ... Орта Азия мен ... ... Қазақ бақсылығының якут шамандарынан бірсыпыра елеулі айырмашылығы
бар. ... ... ... ... ... ... ... Қазақ бақсылары якут шамандарындағыдай арнайы киім ... мен ... өз ... ... ... де ... ... мен шамандардың да өзіне тән мифологиясы бар. Халық
арасында олардың қызған темірді жалауы, семсердің жүзімен жүру, тасты, ... ... ... ... т.б. іс-әрекеттері адам таңқалдыралықтай
болған.
Көшпенділік немесе жартылай отырықшылықпен өмір ... ... ... ... ... дүниетанымдық негіздерімен ұштасқан «бақсылық
емдеу тәсілі» күні бүгінге дейін азды-көпті өз жалғасын тауып ... ... ... ... бір ... ... ... бақсылық
ілім этнографиялық және медициналық тұрғысынан да біршама ... ... және якут ... ... ілім этнографиялық
мәдениеттің ең бір тылсымды, құпиясы көп саласының ... ... ... ... ... сөз, ... ... халықтық
медицинаның кейбір тұстары көрініс табады.
2.2 Түркі халықтарындағы оташылдық (сынықшы)
Қазақ халық медицинасы тарих тұңғиығынан бастау алады. Өкінішке ... ... ... ... өте аз, ... оның ... дамуының алғашқы
дәуірінен XIX-XX ғасырдың басына дейінгі шынайы тарихын, даму сатыларын
көзге ... ... ... ... ... өзек ... дау ... шындықтар да жоқ емес. Дәстүрлі халық медицинасының негізгі ұйытқысы-
ғасырлар бойы жинақталған халық тәжірибесі бертінде орта ғасырдағы ... ... ал оның ... ... мен қолданбалы
негіздерін шығыстың данышпан ғалымдары жасап кеткен еді. ... ... ... дамуының сатыларын сапқа ... ... ... ... Ондай деректерге халықтың ауыз әдебиетін, жазба
әдебиет, саяхатшылар мен шетелдік көпестердің жазбалары мен күнделіктерін,
археологиялық және ... ... ... ... ... Егер осы ... мәселен, фольклор мен
әдебиеттегі поэтикалық кейіпкерлердің ... ... ... ... орта ... және одан ... саяхатшылардың жазбаларына
сын көзбен қарап, оларға дұрыс баға берсек, тіпті сол жанама деректердің
өзінен өткен ғасырлардағы ... ... ... ... ... да ... алуға болады.
Қазақ халқы оба, тырысқақ (үңірек), шешек, ... ... ... індет
ауруларды жақсы білген. Ғасырлар бойы жүқпалы аурулармен арпалысқан ол
індеттің, сау адамға ауру ... ... ауа ... ... ... ... ... осыған орай, сол ... ... ... ... ... ... ... нәтижесіңде
індет ауыздықталған. Мәселен, белгілі бір ... оба шыға ... ... ... жеке үйде ... ... ұзын таяқтың ұшына байлап
тамақ беріп отырған, сол үйден сыртқа бірде бір зат шығаруға тиым салынған.
Науқас адамға ... ... да ... ... ... ... ... қонақ қабылдамаған. Науқас жатқан үйге ... қара не ... ... найза шаншып қойылатын болған, бұл «мұнда қауіп бар, сақ болыңдар»
деген белгі. Науқастың хал-ахуалын ауылдастары, ... үй ... ... ... келіп сұрап білетін болған [31]. Аса ... ... ... науқасты сол жатқан жерінде жалғыз қалдырып, бүкіл ауыл дереу әр жаққа
көшіп кететін. Ескі конысты (жұртты) қара ... ... ... ... ол ... ... оралуға болмайды деген сенім-ырым ел арасында
кеңінен тараған. Діни жағын алып тастасақ, бұл сенім ... ... ... ... қиын ... ескі ... – нәжіс, несеп, шай және ас
қалдығынан, шаң-тозаңнан ... ... да аса ... ... бар ... ... ... шыққан үйдегі науқас адам өлген соң, оның
мәйітін, ... ... т. б. ... сол ... ... жіберілген.
Үнемі көшіп-қонып жүрген ел әредік соғыс сойқандрын басынан кешірсе де,
бейбіт уақыттарда той-томалағын да ұмытпаған. Аттың құлағында ойнап, толып
жатқан ... ... да ... тапқан. Сол себепті сәбиге
аяғын басқаннан атқа ... ... ... ... ... оларды әлбетте, жарақатсыз қалдырмаған. Оның ... ... ... ... ... әр ... шыбын-шіркей, құрт-құмырсқа
жәндікиер де оларға іріңді жаралардың шығуына себепкер болған. Сондықтан
халық әр ... ... ... де ... ... ... ... білсе керек. Олар: жаралану, бітпейтін жара, тілме, іріңді
жара, бітеу жара, күбіртке, емшек ... ... ... жарасы, шиқан,
сыздауық, ұра, зәрлі ісік, күйік, үсік, шығу, сыну, созылу, үзілу, жарылып
кету [67, 86 б.].
Кіші ... ... ... бұл ... ... ... ... іріңдеген жаралар мен қотырларды өткір пышақпен не ... ... ... ... ... томпиған бөлек ісіктер болса, оның іріңін
қысып шығарған, жарадан қан аға берсе, ... ... ... ... тұрған
жерге басқан. Бұл-сырттан аққан қанды тоқтатудың қарапайым, ең жақсы әдісі.
Себебі, киіз жанғанда онда йод пайда болады да, ... ... ... қоса жара ... күл ... оның аузы ... тез кебеді де, ол
да қанның ... ... ... ... жара ... сырттан көп
микробтар түсуден аман болады [67, 85-86 б.б].
Бір ...... ... ... ... болмай тұрып-ақ, алдын-
ала вакцинамен егу әдісі мүлде болмаған ... ... ... ... мәні бар ... ... ... Сондықтан да халық емшілері ауыл
халықтарына егу егіп аурудың алдын алып ... ... ... ... ... одан айыға бастаған адам терісіндегі шешек дақтарынан
құрғақ қабыршақтар жинап ... ... сау ... ... ... ... ... сол баланың мұрнына салған. Мұның тағы бір тәсілі
аталған кабыршақты қуырылған бидайға араластырып, ... ... ... да оны сау ... ... Осы ... сау ... аурудан
айыға бастаған науқас баламен бір төсекке жатқызған, не оған науқас ... ... ... да ... ... үлкен инені шешек дағына сұғып
алған соң ... сау бала ... ... ... ... ... егу
амалын жасаған. Шешек қабыршағын осы әдіспен сұқ қол мен басбармақ арасына
егушілер де ... ... ... ... соғыстар мен сауда-саттық
қарым-қатынастар нәтижесінде олардың бір-біріне мәдени және әдет-ғұрыптық
әсер еткен. ... ... ... ... ... Бірақ ол көбінесе
көршілес елдерде, қарым-қатынасы бар елдерде байқалады. ... ... ... ... көршілес Сібір халықтарының, Монғолия, Қытай, Үнді
және Парсы елдері, Кавказ бен Ресей халықтары медицинасын қабылдауы ... ... алыс ... арғы ... ... ... елдердің халық медицинасының қазақтың халық медицинасына ықпалы
жоққа тән. Егер онда ... ... оны ... ... деу ... ... ... елдердің медициналық білімі көне ... ... келе ... ... осы ... медицинаға ұласқан деуге
болар еді. Сондықтан да, ондай жағдайларда ... ... ... ... ... қиындай түседі.
Кезінде түрлі себептермен қазақ даласында болған ... ... ... А. ... ... ... ... А.Янушкевич,
өсімдіктердің дәрілік қасиетін зерттеуші маман ғалым П.Массагетов және
басқалардың жазба деректерінде халық ... ... ... ... ... емшілерінің сан ғасырлық тәжірибелеріндегі кейбір ... ... ... ... ұштастыруда алғашқы қазақ
дәрігерлері мен ... де аз ... ... ... ... тақырыбына қалам тартушылардың қатарында тарихшылар,
этнограф ғалымдар, ... ... ... де бар. ... ... жұмыстары қатаң деректанулық сыннан өтуді талап етеді. Әсіресе,
кеңес заманындағы медицина ... ... ... өз ... ... оның өкілдерін және олардың іс әрекеттерін ... ... ... ... Ишанбай Қарақұловтың мақалалрында ... ... ... отырғызудың теріс екендігін айта келіп, ... ... ... ол ... ... ... ... дүние деп
көрсетеді. Ал бұл мақалаға қарама-қарсы мақала жазған Естөре Оразақов ... ... ... ... ашуға тырысқан [8].
Тарихшы – этнограф Ө.Әбдірамановтың халық ... ... ... діни наным сенімдерге бағытталған емдеу түрлері, оташылар мен
сынықшылардың халық медицинасындағы қызметіне жан жақты ... ... ... медицинасын зерттеудегі еңбегін ерекше деп бағалауға болады.
Себебі ғалым халық медицинасын ... тек бір ... ... ел ... ... ... ... мен талдауларға
сүйенген [69]. А. Алдашев, Ж. ... ... ... ... саласына жататын емдеу түрлерін тылсымға немес
сиқырға негіздей отырып емдеуді сипаттайды. Қос ... бұл ... ... ... да, медициналық зерттеу тұрғысынан да құнды [67].
Халық арасында емдеу тәсілдеріне қарай тәуіп, дәрігер, оташы, сынықшы
және ... деп ... ... ... ауруға қарсы хинин, ашутас, камфор,
екипидар, скипидар, тотыяйын, сыр, сынап, алмас, апиын ... улы ... ... ... [57, 24 ... ... адам анотомиясын жақсы білген. Қазақ тілінде 150-ден
астам анатомиялық атаулардың болуы мұның анық айғағы ... [79, С. ... өзі ... ... адам организмін, оның бөлшектерін, атқаратын
қызметін жете білгендіктен ... ... ... ... ... ... ... жалпы көңіл-күйіне, демалысына, тамыр соғысына
қарай аурудың түрін айқындап, емдеу жолдарын айтып беретін. ... ... ... ... ... ... және жұқпайтын түрлері белгілі
болған.Жалпы ауру ... ... ... астам, осының бірінің де
өзіндік ... бар ... ... [79, с. 101]. Бұған ... ... ауру ... біліп, оған қарсы шара қолданған. Әрине емнің бәрі
бірдей сәтті бола ... ... ... ем ... өзі ... тарихында маңызды құбылыс болғандығы даусыз.
Қазақтың халық медицинасында отаршылық пен ... кең ... ... ... ... бергендігі көпке аян. Айталық, қан қысымының
көтерілуіне байланысты аурулар кезінде күре ... ... ... қан алу ... ... өте ... қолданған. Сондай-ақ,
бұзылған артық қанды азайту үшін сүлікті пйдалану да ежелден келе жатқан
тәсіл. Қан алу мен ... салу ... ... ... ... ... ... отырған. Аққан қанды тоқтату үшін жаңа жанып біткен ... ... ... отқа ... құрым киізді жараға басып, таңып тастайтын.
Қазақ ... әр ... ... іріңдеген бөртпелерді және кішігірім
ісіктерді хирургиялық тәсілмен емдей білген. Тіпті аса ... ... ауру ... ... ... оташы сол сәтте-ақ жараны өткір
пышақпен ... ... ... ... пышақпен езілген алмас езіндісін
жағатын да, жаңа сойылған қойдың құйрық майымен бастыра орап тастайтын [57,
26 б.].
Халық ... ... ... бірі ол – сынықшылар мен
оташылар. Ерте замандардан бері ... ... ... ... ... ... ... өскен қазақ үшін оташылық пен сынықшылық кәсіптің алар
орны ерекше.
Сынықшылық – ... пен ... ... ... ... ... ерекше кәсіп. Сынықшылар ерте кезден-ақ халық арасында ерекше сый-
құрметке ие жандар. Қазақ ... ... ... ... шыққанда ең
бірінші сынықшының көмегіне жүгінген. Сынықшылар жабық сынықты да, ашық
сынықты да бекіту үшін ... ... ... ... матамен, оның сыртынан
түйенің шудасын, не қойдың жабағысын орап, ... ... ... шаншиды
да, сыртынан сынық бекітетін құралмен бекітеді. Осы тәсіл ... ... рет ... ... ... ... жасау үшін белгілі
мөлшерде киіз кесіп сыртынан ... ... ... да, ұзынынан төрт
жерден ағаш қойып, ағашты киізге бекітіп, бау ... ... ... сынық салуда, хирургиялық операцияларды жасауда ... ... ... [80, 156 ... ... ... ... керек кезінде ғана жарақатына карай
арнайы жасалынады да, сынық әбден бекіген кезде ... ... ... құралды адын-ала жасамайды. Сынықшылар ашық ... ... ... тез арада бітуі үшин жараның арасына жылқының кескен етіп
салып таңып, ... ... ... ... ... сынық салуды «Білте
қою» деп атаған. Дұрыс ... ... өте келе ... ... ... ... салу салу үшін ... жылқы немесе қаз майын жағып,сүйекке әбден
сінген, ара жіп ... ... ғана іске ... ... тез ... үшін ... ... үсіп кетуден , ауыр зат ... абай ... ... ... ... ... адамның жасына қарай
бітеді деп саналады [69, 36 б.].
Әдетте, сынықшылар жылдар бойы сынған малдың ... ... ... жинақтаған, тек содан кейін ғана адам емдеуге кіріскен.Сынықшылар
сынық салуда адамның ауырсыну сезімін басатын дәрілер ... ... ... ... , өз орындарына қойған сәттерде науқас адамның
ауырсыну сезімі таза болуға тиіс деп ... Егер ... ... ... түсіп ,жымдасқан болса, науқас адамның ауырсыну сезімі басылып
тыныштанады, ал ... ... ... ... ... ... ... алмай қалады, қозғалса да қатты қиналады [80, 157
б.].
Халық ... ... ... сынықшылардың бәрі дерлік гипс қолдануға
қарсы. Олардың ойларынша, гипс сынған аяғтың қан айналымын ... ... ... ... салдарына буыннын бүгіліп-жазылуы
бұрынғыдай өз қалпына оралмауы мүмкін. Сондай-ақ гипс ... ... ... қадағалап отыруға мүмкіндік бермейді. Сынықшылар
әдетте сынған аяқты (қолды) бинт тамжұмсақ матамен орайды-да, түйе ... не қой ... ... таңғышпен таңып тастайды, ең соңына аяққа ... ... ... кейін қаныққан тұзды су әзірлейди де, оны ыстықтай таңғыштың
үстіне күніне бірнеше рет ... ... Су құю 3-4 ... кейін
қайталанады. Мұның нәтижесінде сынған аяқ ұдайы жылуда болады, содан соң
оның ісігі ... Ал жүн ... ... ... ... салғандай қаусырып
бітіп келе жатқан сүйекті қысып ... ол ... ... ... етеді. Сынық салудың тағы бір тәсілі ел арасында кең танымал.
Бұл тәсіл ... ... гипс ... ... ... жасаған гипсті
пайдаланады. Олар бір апта өткен соң, шыбықты алып тастап, сынықты барлап,
дұрыс ... көз ... ... қайтадан байламас бұрын оның
үстіне жұмыртқаның уызы мен тарының сөгі араласқан қоспаны жағып тастайды.
Келесң ... ... ... ... ... жүгері ұнын алпастырып сылайды.
Бұл қоспалар сүйек арасындағы, тері ... ... ... заттарды
сор алады да, сүйектін бітуіне оң әсер тігізеді. Халық медицинасында сынық
салудың осындай өте ... ... ұмыт бола ... ... әдістерді
терең зерттеп, ғылыми медицина тәжірибесімен ұштастыру күн ... ... ... ... бірі.
Халық емшілерінің ойларынша үсікке шалынған жерлері жұқа кесілген
құйрық майының ішкі ... ... ... тез ... ... ... болған жағдайда осындай таңғыштар таңылғаннан кейін аталған үрдістер
жақсы жүріп отырған. ... ... ... ... ... материалдары
жарақаттағы «жаман сұйықтарды» ағзаға сіңдірмейді.
Қазақтарда жарақаттың ең бір ... ... түрі ... мен ... ... зерттеушілердің пікірі бойынша ... ... өте ... ... ... «сынықшы» және білікті дәрігерлер айналысқан.
Қазақ халқының ішінде өте білікті сынықшылар өте көп болған.
Бізге қариялар Орталық Қазақстандағы ... ... ... ... ... мен ... ( ... Елші (Ақтоғай), Досанов (Қарқаралы)
және тағы ... ... ... ... ... ... өлкеде
жарақаттанған адамға көмек көрсетпеген сынықшы болмаған.
Сынықшылық – халық медицинасының ең бір көне ... ол ... ... көп ... ... ... ... қазіргі травмотология саласының ертедегі халықтық ... ... ... ... сынығы негізінде екі түрлі ... ...... ... ... ... ет-теріні жыртып, дене сыртында көзге көрініп
тұрады. Екіншісі – ... ... «Бас ... ... ... ... бұл ... сынығы ет-теріні жыртып дене сыртына шықпайды. Сынықты
орнына түсіріп, дұрыс емдеу үшін алдымен сынық ... ... ... шарт.
Ғылым сынықты морт сынық, жарық сынық, бұрыш сынық, ... ... ... ... деп жіктейді. Сынықтың бұл түрлерін ... ... білу ... Ал бұл ... ... ... ем ... емес. Ал халық емшілері арасында бұларды айыра білетін маман сынықшы
болмағаны белгілі. ... ... ... олар сынықтарды емдеп жүрді [8, 35-
36 б.б].
Ашық және жабық күйдегі жарақаттарды кездестіре ... ... ... ... оларды емдеудің жолдарын жасады. Олардың ... ... ... бірдей болып, ал басқалары болса жеке бөлек өалықтар
сияқты дәстүрлі және мінезді ... ... ... ... ... адам ... жеке ... жақсы білген. Мысалы, аталған сүйекшілер біз ... мен ... қос ... тұратынын, тізе буындарының қайшы
байланыста болатынын, бөксе ... ... ... ... ... тағы ... ... Бұндай білімді олар жануарларды өлтірген кезде
жинақтаған. Практикалық білімді жануарлар мен адамдарға көмек ... ... ... отырған.
Сынықшылар тәжірибе жинау үшін олар әр түрлі үй ... ... ... ... ... ... ... дейді. А.
Шакированың айтуы бойынша, ... ... А. ... атты ... сүйегін салудан бұрын, 18 жыл бойы үй ... ... ... [79, С. 113].
Сынықшылар қаны тоқтамаған сынықтарды емдеу барысында емді бастамас
бұрын қанды ... ... ... ... мақсатында жарақаттың жоғарғы
бөлігіне күйдіргішті қоятын, және қатпарлы суды немесе ыстық ... ... ... ... ... сүйекшілер өз қолдарына майды көп
қылып жағып алатын. Содан кейін буындар мен терінің сау аймақтан ... ... ... ... Бұл әдіс ... олар ... сынған жерді
және сынған сүйек бөлшектерін бірден анықтай отырудан буын ... ауру ... ... ... ... шешімге бір уақытта сорылып
қалудың салдарын ұстап көріп салыстыру қажет. ... мен ... ... ... жерлерінде сорылу деформациясы жоғалғанға
шейін шығады. Содан кейін жараланған сүйектің ұзындығына бақылау ... Ол үшін ... ... ... ... алдымен сау жерге,
содан соң сүйектердің орналасқан жері бойынша жарақат аймағына барады.
Барлық сынықшылар сүйекті салу және орнына қою ... ... ... атты дәріні пайдалануға мүмкіндіктері болса да, ешқандай дәрі-дәрмекті
қолданбаған. Олар бұны сынықтарды емдеуді ... ... ... ... ... деп ... ... ойынша сынықтардың салыстырмалары
сәтті атқарылса, ауру бірден ... ... ... ... дұрыс
салынбаған жағдайда науқас өзін жайсыз сезініп, ... ... ... күйге түседі дейді.
Жабық және ашық күйдегі сынықтарды бекіту кезінде бірдей тәжірибелер
қолданылған. ... ... ... бинтпен таңылған. Және олардың үстін жылқы
немесе қойдың жүнінен жасалған таңғышпен жабылған, және соңғы сәтте қолдан
жасалған ағаш дөңгелектерін ... ... соң ... міндетті түрде (50-
60 градус) ыстық тұзды суды құйған және бұл ... 3-4 күн ... ... жөн ... ... ... ... болды: Біріншіден, жылу ісікті
соруға мүмкіндік береді, екіншіден, жүн таңғышы ыстық ... ... ... пішінін қабылдай отырып түседі, және сынған ... ... ... ... ... ... тұсына май немесе жас еттің бөлігін
қоятын. Бұл таңғышты 2-3 ... ... ... соң ... отырған.
Трубалы сүйектердің сынуы кезінде, әсіресе үшінші орташа ... ... ... ... ... Сынық буынға жақын жерде
орналасқан кезде ғана буындар фиксирленіп отырған.
Сынықшылардың ... ... ... ... ... ... ... суйектің түріне қарай мына төмендегідей болмақ:
1. Білек, қол, саусақтардың бітуі – 15-25 күн.
2. Иық білегінің бітуі – 25-30 күн.
3. Жіліншік ... ... – 30-45 ... ... ... бітуі – 60-70 күн [67, 92 б.].
Кейбір сынықшылар басқа жүйемен жүрген. Мысалы, Аяған Қожа мен ... атты ... ... ... адамның жасы қаншаларда болса, таңғышты
сонша күн ұстау қажет деп ... ... сан еті ... ... ауру ... ... онда ... да 25-30 күндей ұстау қажет деп айтқан. Ал егер
науқас 50 ... ... онда ... 50-60 ... одан көп күн ... аз ... деп ... та болады.
Сынықтың ұлғаю үрдісі сынықшылардың ойынша келесі жүйе ... қан ... ... ... соң сары суға айналады. Сары су 7-10
күндерден кейін сүйек сынықтары жабысып, қоюланып, шеміршекке ... ... ... ... бір ... ... барып сүйекке айналады.
Таңғышты орағаннан кейін, науқасты ауру қатты мазаламайды. Кейін егер
науқас өзін жақсы сезінсе, онда ол өзін ... ... ... ... ... жасауы қажет.
Алғашқы белсенді қимылдарды ауру күші жоғалғаннан кейін және аяқты нық
басудың қорқынышы жоғалғаннан кейін барып жасау керек. Сүйекшілердің ... ... ... мен ... жазылуына белсенділік танытуы керек.
Сүйекші тек сынған жерлер мен алғашқы таңғышты жасап қана ... ... ... ... Сынған жердің тез әрі сәтті бекуі үшін
сынықшылар жақсы тамақтанып, массаж ... ... ... ... анықтамасы бойынша сынықшылардың көбі гипстік таңғышқа
қарсы. Олар гипс қан ... ... ... Гипс ... ... ... кедергі жасайды. Гипстің салдарынан адам арықтайды.
Мүмкін олар буын ... ... ... ... ... ... ғылымда анықтылықты қажет етеді.
Сынық пен дұрыс емес өскен сүйектердің амалдары қызығушылық ... ... ... буын ... ... ... буынның шыққан
жеріне май жағылған таңғыш қойылған. Сүйекшілердің ойынша ... ... ... ... және басқаруын жеңілдетеді.
Белгілі бір уақыттан соң (1-2 айдан аспайды) ... ... ... сол ... ... дұрыс репозиция жасайды. Сонымен қатар,
жануарлар майынан жасалған ұзын таңғышты қоятын. ... ... ... ... деп ... Кейде олар қабырғаларымен алақандарын жарақаттанған
жерлеріне ұрып, ... ... өз ... де ... ... ... ... салыстыруларынан кейін керекті мерзімге шинирленген. А
Шакированың ойынша бұл ота ... ... мен ... ... ... ұшыратады.
Ата-бабаларынан дарыған ерекше қасиет пен қабілеттің арқасында аса ауыр
хирургиялық ауруларды емдеп жазатын халық медицинасында айрықша орынға ... ... ... ... ... ... небір
жарақаттарды дәрі-дәрмексіз, гипссіз-ақ емдеп ... ... ... ... қан алу, қан ... ... ... үсіген
жерлерді емдеу, күйікті, жылан шаққанды, адам денесіндегі бездерді алып
тастау, ... ағын ... алу және тағы да ... ... ... ... ең ... кереметі олардың сынықты гипссіз салатындығы.
Оташылардың емдеу құралдары да ... ... ... [80, 158 б.].
Оташылар – жара, ойық жара, сынық, буын шығу, ... ... ... ... үзілуі секілді дерттерін емдей білген, ісік қайтарған.
Ертеректегі Ресейлік дәрігерлер мен емшілер ... ... ... Ен ... көшпенділер жасаған операциялар күрделілігі ... аса ... ... ... осы ... медициналық
жабдықтарды, ғылым мен техниканың ең соңғы ... мен ... ... ... ... ... кем ... Немецкиийдің куәлігі бойынша, Түркістан ... ... ... ... ... гөрі ... тұрды. Бірақ оның
тұжырымының дұрыстығы: бұл шартты ... ... өмір сүру ... ... көліктерімен, спортпен және де ... ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Осы тұста
оларға хирургиялық танымдарға қажеттілік ... ... ... ... ... ... қажетті білім қоры болды,
салыстырмалы анатомия мен үй ... ... ... ... ... [79, С. ... ... мыналар жатады: жарақаттар, тілмелер, іріңді
жаралар, бітеу жаралар, күбірткелер, емшек ісіктері, ... ұра, ... ... ... Шығулар, сынықтар, ет созылулар, үзілулер және
т.б.
Дәрігер А.Г. Колосов 1901 жылы шыққан «Түркістандық ... ... ... ... атты ... ... Шульстың,
Благовещенскийдің және т.б. дәрігерлерге сүйене отырып жазады. Кейде ... ... ... ... ... ... мен ... іште тесуді жасайды. Және шел басу, яғни көз ауруын ... ... ... Благовещенский жамбас санының буынын жасырылған қызды
көрген [79, С. 108].
«Орташа хирургиялық араласуға» қатысын дәрігер ... ... ... ... оны ... және ... менің оған әлі көзім жетпеді». Кейбір
дәрігерлер литотомияны және грыжаны «жақсы жолдармен» жасайды, – ... ... В. ... және А.Я. ... Е. Қабекееваның куәландыруы
бойынша кейде кейбір дәрігерлер жаңа туған нәрестелерді «жару жолы арқылы
баланы » ота ... аман алып ... [79, С. ... халық емшілері жаралардың түрлерін, іріңдерді, ісіктерді жақсы
нәтижелермен емдеп отырған. Егер жарақаттың қаны ұзақ ... ... ... ... күлді жағады. Ол үшін аққан қанды кішкене мөлшерде
жинап, оны ыдыста жандырған. Содан соң бұл ... ... ... ... мұрыннан ақса, оны мұрынға үрлейтін. ... ... ... Қарағанды
облысының «Октябрь жолы» ауылының жас кезінде мұрны канаудан ... ... ... ... айтады [79, С. 109].
Н. Зеландтың, И. Колбасенканың дерегі бойынша қатты аққан ... ... ылғи да ... ... ... Егер ... ішкі ... олар жарақаттың үстіне ыстық май құйып немесе ыстық заттарды қойған.
Егер ... кір ... ... ... ... ... сулемамен (хлорлы
улы ақ ұнтақтан жасалған) шайған. Содан соң ... ... ... ... ... ораған. Бұл көптеген авторлардың іс-
жүздерінде пайдасыз үлгі ... ... ... В. ... ... және тағы басқа ғалымдарда олар ... ... ... ... ... жара тез ... және тез ... Бұны қазақ
емшілері мата таңылымдары өздеріне барлық лас және жаман нәрселерді сорып
алады, – деп айтады [79, С. ... ... ... халық емшілігімен емдеу қызықты. Бұл үшін
талаурау аймақтары кішкене қан ағызу үшін қырғышпен жүріп өткен. Және ... ... ... ... ... емшілер актиномикоз және туберкулез кезіндегі
лимфотеміршелерінің ... ота ... ... атты ... бойынша, бұл отаны өз кезінде сәтті жасаған Досанов Омар ... Елші ... екі ... ... Біз бұл ота ... үш ер ... ... (Магсумов Ешкен ) бұл ота сендіру арқылы жасалған.
Қарапайым жиналмалы пышақпен мойын терісі жоғарыдан ... ... ... ... ... ... ... жараны жылы сумен жуып,
жануарлардың іш майынан жасалған таңғышты қойып отырған. ... ... күн ... ... ... ... ... Жара оныншы күні жазылған.
Бұл науқасты тексеру барысында, ... екі ... ... 5-7 см , ... см ауыр тыртық қалғаны көрінді. Науқастың айтуына қарағанда одан бері
рецидив болмаған, ол отаға дейін әрбір көктем мезгілінде құрт ... ... ашып ... да бөлек емшілер баспаның іріңдеуін аша алған. Бұл жолы өткір
кескіш жіңішке ... ... ... ... ... тек ұшын қалдырып,
қалған жерін шүберекпен немесе лейкопластермен ораған. Ал пышақтың ұшымен
флюктация қабыршықтанған жерді тескен.
Сүйектің ... мен ... , ... ұзақ ... жазылмайтын
жара және де тағы да басқа хирургиялық ауруларды консервативті жолмен,
мықты әсер ететін құралдар ... ... ... азот ... күмісі және
т.б. ) арқылы емдейді . Кей ... ... ... күйдіретін
дәрілермен, үгітілген темір немесе балқытылған сургучпен ... ... де ... және ... емшек ісіктері әуел баста консервативті
түрде, мүмкіндігінше жануарлар мен өсімдіктер ... ... ... ... ... жылдам сыртқа шығып, жазылуына әсер ететін барлық
құралдар арқылы емдеген. А.Василева ісінген ... жаңа ... ... жаңа май мен ... ... ... ... сүтімен
араласқан бидай ұнынан жасалған қамыр, буланған таз бен ... ... ... немесе басқа да улы жануарлар шағып алғанда жарақаттанған жердің
жоғарғы жағына ... ... ... ... ... ... алған. Содан
соң оған балғын еті, шошқа майы, құйрық майы «дәрі-дәрмек» жыланның басынан
немесе қара ... ... Оған ... және тірі ... ... және ... дәрігерлердің зерттеуі бойынша Сібір жарасы
кезінде тірі ... алып ... ... ... ... ... ... Егер бақа өліп қалса, оны басқа бақамен алмастыратын. Осындай
емдеу тәсілінен кейін жарадағы ... мен ... жері де тез ... ... ... Осы ... тәсілінің арқасында қырғыздар
медициналық көмек үшін амбулаторлық аурухана пунктеріне өте сирек қаралады
және де бұл ауру ... өлу ... өте ... әрі ... – деді ... ... дәл ... емдеу тәсілін (бақаны жараға қою) Ресейде
байқаған( Резон губерниясында), онда дәл ... ... ... улы
жыландардың шағуын емдеген.
Халық арасында майлаған: ағаш ыдыстардың ... ... ... ... сүт ... ашыту үшін кеңінен пайдаланылады. Бұл өңезбен
ісінген жерлерді, яғни күйген, шағылған және тағы басқа жерлерді майлаған.
Бұл ... ... ... ... шығуы
шығыстан бастау алатынын көрсетіп отыр.
Халық ... ... пен ... де ... ... ... ... көк
етті, жануарлардың терісін жылқы немесе қаз майын, ... ... ... ... мен тұзын, ұнын, ақ құммен немесе борын, ақ жапырақтарын
қоятын. Васильев айтқандай, ... ... ... ... ... аймақтарды алдымекн суық сумен немесе қармен сүрткен, содан соң, оны
қаз майымен немесе қайнаған суда ... қою ... ... ... ... берілген. Ал үсілген аймақтар жазылмаған сәтте гангреналар
басталып, оларды ампутирлеген.
Ендігі кезекте ... ... ... ... мен ... атап
өту қажет. Олардың арасынан бүкір, қисық, ... ... ал тілі ... мен ... көп ... ... ақиып
қалғандар өте көп: онда көз аурулары көптеп кездеседі және қарттардың ... ... көру ... ... ... ... ісінгендерді кездестірмедік, бірақ жергілікті орыс халқында, әсіресе
Лена аймағындағыларда алқым ісігімен ауыру қалыпты жағдайға айналған [36,
С. ... ... мен ... ... ... және ... Вилюйск
ұлысында көп кездеседі; онда шындығында да өмір сүру жағдайы өте ауыр; олар
негізінде орыстардың санының ... ... ... ... ... ... ... ұстамалы аурулармен ауырады. Солтүстіктегі барлық дерлік
әйелдер еш болмаса (эмюрях) төменгі деңгейлі ... ... ... ... секілді. Ол өткерген күйзеліске, қорқыныш пен оқыс ... ... ... ... Оның ең осал тұсы естілген ... ... ... ... ... ... елең ете қалады. Бұндай науқасқа
шалдыққан адам осындай абыржудан кейін есінен тануға ... ... ... олар ... ... ... ... бет-албатты бағыт бойынша
бәрін де ... ... ... ... қалған эмюрях қорыққан нәрсесіне
балта немесе пышақ алып жүгіреді. ... ... ... ... ... ... бұғы сияқты ұрып-соғады» [36, С. 247].
Тағы да бір кең тараған ... ... бірі – ... ол да талма
ауруына ұқсас болып ... Ол ... ... ... ... ... ал
кейде жүрек аурулары мен ... ... ... да ... ... ... болмайтын нәрселерді айтып, заттарды сындырып, ... ... ... ... ... ... қиналып, ұйықтай алмайды.
Бұл аурумен қыздар да, бірақ көбіне әйелдер ауырады. Әсіресе тұрмысқа ... ... ... әйелдерде болатын аурулармен ауырады; бұл науқасқа
ер ... да ... ... ... ... кездесетінін атап өту қажет
[36, С. ... тері ... да кең етек ... ... әр ... ... қотырдың іріңді қатпарларымен, ісікпен, жара мен
іріңдермен ауырады. Арықтық, құлақтан ірің ... ... ... ... аймақтарда жиі кездеседі. Сулы, ылғалды, сапасы өте нашар
балықтармен қоректенетіндер алапес ауруымен ауырады. Бұл ... ... ... ... бұл ауру ... ... нашар климатта
кездесетін ескірген сифилис ауруының түрімен араластырады: онда дене мен
сүйектер шіріп, ... ... ... ... ... ... ... аталған екі аурудан қатты қорқады, егер ... сол ауру ... ... ... ... ... тастап отырған [36, С.
248].
Якуттарда жұқпалы аурулардың ішінде ең жаманы оспа (шешек) ауруы болып
табылады. Бұл аурумен ... 90 % көз ... ... ... кең етек жайған.
Басқа да танымал аурулар жайлы ештеңе белгісіз: ... көбі ... ... ... ... Жүргізген зерттеулер мен
дәрігерлердің берген ... ... мына ... ... ... асқазан аурулары, ревматизмдермен, содан соң тыныс алу
жолдарының қабынуымен, жүрек талмасымен, бүйрек, зәр ... ... ... ісіктері, жатыр, асқазан, көз ауруларымен ауырады. Көз ... ... ... ... ... ... ... жолы арқылы емдейді. Кейде
бұл әдіспен арнайы жұмсақ әрі жұқа тілі бар мамандар да айналысады. Оларды
арнайы іздеп, үйлеріне ... 30 ... ... мөлшерде ақша төлеп, ота
жасатады. Сазды безгек аурулар судың көптігіне қарамастан өте ... ... ... ... ... суға ... емдейді. Көбіне ешқандай
да ем жасамай қояды. Безгек ауруын емдеуге шамандардың күші ... ... кең ... және же ең ... ауру түрі – ... бұл ауру ... адам ... өледі. Сонымен қатар, якуттардың
сирек тобы ғана құрт ... ішек ... ... ауырмайды. Себебі олар таза
қайнамаған немесе піспеген тағамдармен қоректенетіндіктен және осы жердің
жануарлары дәрігерлердің бақылауы бойынша дәрілер сияқты ... ... ... ... ... әсер ... Якуттар ұзақ өмір
сүреді: 70-80 жастағы қарттарды көп кездестіруге болады [36, С. ... ... ... дені сау, ... ... ... деп атауға
болады. Егер жақсы тамақтанып, санитарлық және ... ... өте ... ... жұмысқа қабілеті жоғары халық болады [36, С.
249].
Сонымен, ХІХ-ХХ ғасырдың басында өмір ... ... ... ... ... ... халық медицинасында, әсіресе
оташылық қатты дамыған, оның емдік әсері ... ... ... ... Сол ... дәлелді пікіріне жүгінсек, бұл айтылғандардың
себебін көшпелі елдің тұрмыс салтынан, шаруашылығының мән-мазмұнынан және
ұлттық спорттық жарыстардың кең етек ... ... ... ... сол тарихи
спорттық жарыстардың кең етек алуынан іздеу керек, бұған сол ... жиі ... ... ... ... да, руаралық тартыстар мен
жат жерлік басқыншыларға қарсы ерлік күрестер де ықпал еткен.
III ... ... ... Мал ауру түрлерін емдеудің халықтық әдіс-тәсілдері
Көшпелі елдің барша тіршілік болмысы табиғатпен ... Олар ... ... жақын қайнасады. Ата кәсібіміз мал шаруашылығының
қыры мен сырын егжей-тегжей меңгерген ата-баларымыздың халықтық мал ... ... ... мен ... ... таңда көкейтесті мәселе
болып отыр. Демек, көшпелі қазақтың барша тіршілік-болмысының ... ... ... ... ... кемшілігі ретінде емес, тарихи
даму барысындағы өмір ... ... ... қарастыру керек.
Мал шаруашылығымен айналысқан басқа да көшпелі халықтар сияқты қазақ
халқында да малдәрігерлік – халықтық ем белгілі бір ... ... ... ... ... етін ... мал сою ... оны мүшелеу – халықтың
анатомиялық білімінің дамуына тікелей септігін тигізген. Қазақ лексикасында
мал мүшелерінің барлығының атауларының болуы және ... ... ... ... ... ...... мал анатомиясын жақсы
меңгергендігін көрсетеді.
Көшпелілердің шаруашылығының тірегіне айналған төрт түлікте кездесетін
әр ... ... ... ... мен апаттарға қарсы күресуде
табыстарға жетіп ... ... ... мал ... ... көптеген
жосын-жолалғылар қалыптасқан. Енді сол мал ауруларын емдеудегі тәсілдер мен
әдет-ғұрыптарға жекелеп тоқталып өтейік.
Қазақ халқы ежелден бері мал ... ... ... қадір-қасиетіне жете білган. Әсіресе түйе мен жылқыны қасиетті мал
ретінде қарастырған. Халық ветеренариясы қазақ ... ... ... ... бірі, мал шаруашылығына арналған сан ... мен ... ... бұл ... ... Сол ... бірегейі деп Х.А. Арғынбаевтың «Қазақтың мал шаруашылығы
жайында этнографиялық очерк» атты монографиясының «Мал ... ... ... ... ... [25] ... тарауын айтуға болады. Х.
Арғынбаев мал ауруларын: қатерлі індеттер, тері, өкпе, ішек, ауыз бен ... бас, буын және ... ... ауыр ... ... пен ... салу,
төл, жыныс мүшелерінің аурулары, шөптерден уланған малды емдеу деп ... ... ... ... «Мал ауруларының қазақша
атаулары» атты монографиясында құнды болып табылады. Автор бұл ... мұра ... ... ... ... оның ... туралы, аурулардың
түріне қарай дұрыс ем қолдану және малға, мал ... ... ... сөз ... ... ... шөп ... дауалау кезінде
қолданылатын құрал-саймандар, оны қалай пайдалану ... ... ... ... ... ... ... рөлді атқарған жылқы малын
жан-жақты зерттеген ғалым А. Тоқтабайдың «Қазақ жылқысының ... ... ... ... жарық көрді. Автор еңбегінде жылқыны емдеу мәселесіне
де жан-жақты тоқталып ... ... ... ... ... ... Хинаятұлының [30; 31; 32;
33; 34], Ә. Төлеубаевтың [35] ... ... ... ... ... ... еңбектерге жатады.
Түркі халықтарының бірі – якуттар жылқы, сиыр, қой өсірумен қатар, бұғы
шаруашылығымен ерекшеленеді. ... ... көзі – ... бұғы және
сиыр болып табылады [36, С. ... ... ... ... ... ... ... қазақ
халқы төрт түлікте кездесетін әртүрлі індеттерге, көптеген аурулар мен
апаттарға қарсы күресуде кейбір ... ... ... ... ... өте ... ... де қалыптастырды.
Қазақ арасындағы мал ауруларын емдеуді кәсіп ... ... ... ... ... сынықшы және емсек болып бөлінетін.
Аталған халық емсектерінен басқа соларды ... ... де ... аз ... жоқ. ... көп ... бойы мал баққан тәжірибелі
бақташылар мен өзіндік қана ауқаты бар орта ... ... ... ... ... ... қолдана беретін. Бұқара халық тек
асқынған ... ... ... ... мал ... ... ... қанағаттанатын. Ал өзі емдей алмайтын ауруларды елге әйгілі
болған тәжірибелі емсектерге емдететін. Ол үшін ауру ... ... ... ... ... ... Мұның өзі мал иесінің беделі ... ... ... [25, 107 ... ... ... ... деп емшінің ақысын заттай (тері-терсек,
елтірі, сеңсең, жүн, серкеш, тоқты, қой не ... ... ... ... Тек ... ел арасында ақша айналысы күшейген кезде ... ... не ... деп ... беру ... Ақтықты қолма-қол алған соң ... ... ... мал ... ... ... ... ризалығын білдіріп «ниетің қабыл болсын»
деген мағынада батасын беретін. Әдетте ... ... шара ... да ... ... ... ... болып саналмайтын. Ал енді ... ... ... ... ... ... ... бере қалса, олардың
аты шығып, абыройы арта түсетін [25, 107-108 ... мал ... ... таза ... ... ... әр түрлі дәрі-дәрмектер, шипалы өсімдіктер оташылық жолымен
емдеу ... ... ... қатар діни наным-сенімдерге
байланысты мұның зиянды болғандығын да ... ... ... ... төрт ... ... келетін өте жұқпалы
індет, жалпы атағанда, топалаң ауруы ... ... ... жаз айларында үй жануарларының барлық түрі көбінесе топалаң
(сібір ... ... ... Бұл ... ... үй ... қарай түрліше атандырған. Жылқыда – «жамандат, ісік, тегене», түйеде
– қара без, ақ шелек», ірі қарада – «қара ... ... ... ... ... ұшпа, секіртпе», ешкіде – «шекшек» атаулары қалыптасқан [57, 26
б.].
Бұл ... ... түйе және сиыр ... ... олардың тек кейбірінің денесінде ісік туғызатындығын,
сондай-ақ қой мен ешкі ... бұл ... ... ... ... ... атаулар әр түлікте байқалатын топалаңның көрнекті белгілерін
аңғартады. ... ... ... ... ісік ... ... ... ісікті «жамандат» дейді. Бұл ауруда түйенің омырау бездері ісіп,
қарайып кетеді; ал сиырларда оның, ... ... ... ... кетеді.
Жаппай жығатын індеттің топалаң деп аталуы, оның апатты екенін көрсетеді.
Топалаңмен ауырған мал сойылса, жазатайым жарақаттанған ... ... ... ... оны – ... ... деп атаған сондықтан ... ... ... шарасын көздейтін.
Жылқыға келетін індеттердің бірі «жамандат» ғылыми ... ... ... қазақ жылқыға кейігенде жамандатқыр деп жатады. Оташылар
жамандатты ішке түскен, сыртқа шыққан деп ... ... ... ... ... ... мал өліп те ... малдың кенеттен өлуінің өзі
аурудың негізгі белгісі бұған ем жоқ. Жамандаттың сыртқа түскен белгілері:
малдың ... ... ... төс ... іші ... ... ... ала,
төс етегінің сыңар бетіне ісік жүреді. Сипаған қолға ісіктің ... ... ... ... жанталасады, бір нәрседен қашатындай
ығысады, ... ... ... ... ... ... бөксесін сүйрей бастайды. Тіс, тіл, ұрт еттері көгеріп булығады.
Жемшөп жемейді, су ғана ... [29, 291 ... ... деп аталатын жеңілдеу түрінде ауру білінісімен малды
өріске жібермей, басқа малдан бөлектеп, ауылға алып қалып, арқандап ... көп ... ... ісік ... қызған темірмен қари
береді. Орыстың халық емшілері де ісік ... ... ... ... ... ... шыққан жалпақ ісікке темір тегенені не қазанды отқа ... ... ... ... жіппен шандып-шандып байлап тастайды, мұны
үш рет қайталайды.
Емдеудің екінші түрі, ұмасының алды табақтай ... ... ... төрт ... ... Ісікті айналдыра арасы 5-6 см бәкімен әр ... және ... ... ... ... ... әр ... бір сасық қара
қоңыз бен бидайдың дәніндей ... ... ... Атқа ... күн ... ... ... жарып, ішіндегі жалқыаяқты пышақпен сылып
тастап, тұзды сумен жуып, бірнеше ... ... ... ... ... ... ... кеткендері болған, бұл тәсілдер Жетісу өңірінде
кең тараған. Қоңыз салып емдеу тәсілдерін тәжірибелі мал ... ... атап ... ... ... ... орыс мал дәрігерлері
былай деп жазады: «...Жылқы малында ... ... ... екі ... ... – тез аяқ ... ... болады, оны індеттің ішке түсуі
– «қарақарын», ал екіншісі – ... ісік ... оны – ... ... ... ... ... ғана емдейді. Алмастың бір түйіршегін жіпке
байлап алып, ісікті кесіп бір салып, бір алып ... ... ... ... ... ... ... айтуынша, «жамандат»
пен «қарақарын» емделмейді, сондықтан сойып тастайды. Мұндай малдың етін
азыққа пайдаланудың өте ... ... ... ... ... Сондықтан
індетке шалдыққан малдың терісін сыпырып, сойып ... ... ... жатады...». «Күйдіргісі бар жылқыларды сою ... ... ... берушілер, тек сойып жатқанда қолыңды, ... ... ... сақ болу керек, індет қаныңа түссе о дүниелікпін дей
бер», - деп ... ... ... ... ауырған жылқыларды
сойған Нұрахмет Елубаев [29, 291-292 б.б].
Сирек күйдіргінің ішке түскен ауыр түрін де қазақ оташылары ... ... ... ... ... ... шұралап байлайды да
қамшылар жақ 4-ші және 5-сүбе қабырғалардың арасынан, арқа ... ... ... жуан біз ... қарынға жабысып тұрған көкбауырды ... ... қан ... ... күрделірек операцияны жасау тәжірибелі
оташылардың қолынан келген, дер ... ... ... ... малдың
сауығып кетуіне де кепіл болған [25, 109 б.].
Жұқпалы індеттерден халық алдын ала санитарлық ... ... ... ... ... ... ... көші түстеніп кеткен жерге
жоламауға ... ... ... ... ... жаздың
ыстығында, құрғақшылық жылдары болған. Мәлімет берушілердің барлығы да
қыста бұл індеттің ... ... ... ... әрбір 100
бастың бірді-екілісі, кейде беске дейін күйдіргіден шығын болып ... ... ... ... мал ... барлығы да қазақтардың
қатерлі індеттен ... ... ... ... ... ауырған
жылқының етін сойып жегендерін көрсетеді. Қарайып кеткен өкпесі мен ісік
шалған жерін ... алып ... «Мал ... ... ауырсын, қазақ еш
қорқынышсыз жей береді», - деп жазады қазақ жылқысын көп ... ... ... [29, 292 ... мал ... да ... ... ауруы көп кезедемі.
Жиі жаппай ауырып қалумен қиналады, ол ауруларға ... ... ... ... мен тұяқ ... ... ... атап айтарлық
жетістіксіз соңғыларын, яғни тотияйыныың күйдіруі мен күнде жарақатты
іріңнен ... ... ... ... ... ... яғни ... 2-3 саусақтың қалыңдығындай май қатпарлары бар шошқа секілді.
Бұғының майынан жақсы май шамдар мен тығыз ... ... ... ... ... ... көп ... – сібір жарасы; ол жыл сайын анда
да, мұнда да көрініс тауып, ... ... да ... Ол ... ... мен жылдарда басылып, ылғалды кезеңде қайта жаңғырады. Қыста ... ... ... те ... ... ... тараған өлкеден көшіп
кетіп отыруға тырысады. Алайда олар өздерімен ... ... ... ... ... ... ... бірге алып кетіп отырғандықтан, бұны
тек құрғақ немесе аязды жыл, немесе игі ... ... ... ... ... ... ... жылқылардың ауруларына «сібір жарасы» және « infuenza»
жатады. Гольманның айтуы бойынша 1861 мен 1862 жылдар аралығында Вилюйс пен
Оленминск елді мекендерінде бұл ... 12000 жуық ... көз ... Сібір
жарасы барлық аймаққа тарады, алайда бұл жердегі жылқы шаруашылығына
арналған осы аурулардан ... ... ... ... қуаңшылық 1882
ж күзде пішенді батыру мен Қолым аймағындағы қыстың қалың қары ... ... ... [36, С. ... індеті түйеде де болады. Бұл туралы ХХ ... ... ... ... де ... болатын. Түйенің жамандатын қарабез деп
атайтын. Ол әсіресе жаз бойы ... ... ... жайылған жас түйелерде
жиі кездеседі, дейді ... ... Түйе мен ... ... да, түрлерінде де халық түсінігі бойынша еш өзгешелік жоқ, тек
іштен ... көк ... ... ... ... ... Сұның себебін сона
мен бүгелектен қорғану үшін көп тебінгендіктен көріп «көк ... ... деп те ... ... ... ... таратушылардың бірі сона
екендігі дәлелденген нәрсе. Осыған қарағанда, қазақ халқы жамандаттың ... ... ... ... ол ... аз да ... хабары болған
деуге де болады [25, 110-111 б.б].
Түйедегі қарабез ауруына еш шара қолданылмайтын. ... ... ... ... ... түйе ... ... ауруға осал келеді де, тез
өледі.
Ірі қарада болатын қараталаққа ұшыраған мал оттаудан қалып, ... ... ... де, 2-3 күн ... өледі. Егер індет іштен келсе
(қараталақ) талағы ісініп, мал тіпті тез өліп ... ... ... ... ... ... ... әбден асқынып, малдың өлуге айналған
кезінде ғана байқалатын. ... ... ... ... ем ... келмейтін. Ал аурудың «ошақ» түрі сырттан болатын, яғни ісік ... және ... ... ... Бұл, ... қарағанда, малға
жеңілдеу тиетін де, біраз емдеу шараларын қолдануға да мүмкіндік беретін.
Мысалы, ... ... ... ... ... ошақтың қыздырылған бір сирағымен
қаритын [25, 111 ... ... ... ... ... ... өте зілді індет.
«Топалаң» деген атау Қазақстанның барлық жеріне де тән ... ... ... ... да қоятын, яғни Қазақстанның ... ... ... ... ... «ұшпа» деп те атайды. Бұл атаулардың
қай-қайсысы болсын малдың жанына ауру батқан уақыттағы көзге тез ... ... ... ... бір ... ... ... тоқталмай,
қой шығыны көп болатын. Ауырған қой 1-2 ... ... өліп ... көп ... ... ауыра бастаған қойды, індет ... ... ... ... ... байқамайтын да, ең соңғы асқынған кезінде ғана
білетін. Бұл ауруға шалдыққан мал ... ... ... да, қабағын
салбыратып, басын шайқай береді. Жан-жағына қайта-қайта алаңдап қарайды ... ... ... ... ... қарай секіріп түсіп құлайтын
да кезі де болды. Топалаңнан өлген қойдың алды-артынан қан кетеді, буындары
қатпай, талағы ... еті ... ... ... ... ... қазақ
халқы ежелден-ақ білетін, бірақ оның пайда болу себебін білмеген. Сондықтан
бұған қарсы қолданатын шаралар көбінесе түрлі діни ... ... да, ... ... өзін ... ... етпей, қотанға кірген індетті
тоқтатуға бағытталатын [25, 111-112 б.б].
Індетке шалдыққан малдың сыртқы ... ... ... ... оташылар ауру сырын тез анықтап, емдеу ... ... ... ... ... ... ісікті дереу қызған темірмен
қару немесе ісік шалған жердің терісін тіліп жіберіп, тері астына ... ... ... ... тері ... ... түгелдей өткір пышақпен
сылып тастау, жарақатқа ас тұзы ұнтағын ... ... ... ... ... ... шара дұрыс нәтиже беретін көрінеді [57, 26 б.].
Халық «қарасан» атандырған (әмқар) ауруы сирек кездескенімен, ірі ... үшін өте ... ... Бұл ... ... ... малдың бір саны
ісіп, ол аяғын баса ... ... ... ... ... ... сан еті
заматында қап-қара болып қанталап кететіндіктен де «қарасан» атанған. Халық
бұл ... ... ... оған ... ешқандай емдеу шарасын
қолданбаған, бұл індеттің себептері осы күнге дейін белгісіз болған [57, 27
б.].
Қой түлігінде жиі ... ... ... ... ... Ол ... қыстан арықтап шыққан малда пайда болып, ... ... ... ... қарсы халық емінің ең бастысы сау қойларға індетті қолдан ... ... ... ... ... қарсы күресе алатын табиғи
иммунитет пайда болып, ауру ... ... ... күл, ... сияқты зілді жұқпалы індеттерге қарсы
халықтың ең тиімді шарасы дереу өрісті ... ... ... ... ... ... ... ал індеттен өлген малдың жемтігін тездетіп жерге көму
бірден-бір дұрыс шара.
Аша тұяқты үй жануарларында жиі ... ... ... ірі ... қой мен ...... ... атанады. Аусыл ірі қараға
жаппай келетін індет. Аусылға шалдыққан ... 2-3 күн ... ... үсті
бөрітіп, сілекейі шұбырып, тілдің үстіндегі бөріткендер жарылып жараға
айналады. Ең ... ... ... ... ысып тұз жалатады, тіліне қый,
сүйек майларын жағатын, тотияйын, үгіндісін себетін. Тәжірибелі ... ... қан ... Ауру ... жайлымға жібермей, үйде ұстауға
тырысатын. Аусыды дер кезінде емдемей ... ... ол ірі ... ... яғни екі ... арасы базданып малды қатты ақсататын,
кейде тіпті тұяқтары түсіп те қалатын. Мұндай ауыр жағдайды ... ... ... ... ... ... бұлаққа, тұзды сорға енгізіп біраз
тұрғызатын. ... ... мал ... ... ... ... Ірі қараның аусылды малға жаппай келумен бірге өте ауыр
тиетін, дегенмен халық ... ... ... ... ... ... мал басының шығыны онша көп болмайтын. Мәселен, 1912 жылы
Ташкент, Шымкент және Әулиеата уездерінде аусылмен ... 3628 бас ... не бары 160-ы ғана ... ... сарыпы, түйедегі тілбас
ауруларының клиникалық белгілері ірі қараның аусылмен толық ... ... ... де ... ... ... [57, 27 ... қышыма тудыратын түрлі тері аурулары жиі ... ... бұл ... ... ... түсініп, жануарлардың түріне
қарай әр қалай атап ... ... ... «көнтек», «көң қотыр; жылқыда-
«қыршаңқы», «құм сірке», «бөген»; ірі қара мен ...... ... Барлық жануарлардағы қышыманың түрі бір-бірімен ... оны ... де бір ... яғни ауру ... денесіне қый
майы, сүйек майын жағу арқылы жүргізілген. Кейде қышыманы усойқы, итсигек,
қарандыз, қылша, ... ... улы ... ... ... рет жуу арқылы да емдеген. Қыршаңқы, бөген сияқты жылқы ауруларына
шалдыққан малдан қан алу ... да ... [81, 21 б.]. ... ... ... ... ... қолданылатын шаралардың тиімділігіне күмәндануға
болмайтын ... ... ол ... ... қышыма тудыратын микробтарды
өлтірмесе де біршама ілсіретуге негізделгені ... үй ... жиі ... ... ... өкпе ... да
емдей білген. Мәселен, жылқы мен түйедегі-«қара өкпе», ірі қарадағы – «ала
өкпе», «тас өкпе»; қойдағы – ... ...... ...... деп аталатын аурулардың сырын дұрыс түсініп, мүмкіндігіне қарай
тиімді емдеу шараларын ... ... ... ... мал жиі ... ауыр ... түрегеп тұрып
қалғиды. Ауру жылқы суды көп ... суды ... ... шая береді. Қара
өкпе болған жылқыны ең алдымен қан алу тәсілімеғн емдейді. Ол үшін ернінен
немесе қолтықтың астынан қан ... да, егер қан ... ... суға ... түбіне дейін жетсе, аурудың асқынғанын көрсетеді, ал егер ... ... суға ... ... ... жаң ... ... береді
деп түсінуген халық [57, 28 б.].
Аурудың асқынбағандығы ... ауру ... қан ... ... ... ... қан ... қоса, оны үш күн бойы аш қарында қарандыз
қайнатындысымен суаратын ... ... ... ... ... ... яки ... түбірін ауыздық орнына жүген ... ... ... [81, 22 б.]. ... еміп ... қозы сүт өкпе болып
ауырғанда оған ... ... ... ... ... үш күн бойы ... ... қосып ішкізген. Мұндай шипалы өсімдіктер болмай қалғанда үш
күн бойы аш қарынға кәрәсін не ашыған ащы қымыз ... ... ірі қара және ... ... ... ... ... халық түсінігі бойынша ешбір ем қонбайтын. Сондықтан ондай малды
арықтатпай сойып алатын. Көбінесе жылқышылар қашаған ұстауға ... ... ... ... жиі ... Олар ... жүрісті көтере алмай, тез
шаршап, тыныс жолдары көбікке толып, дем жетпеу салдарынан жылқы өліп ... ... ... ... оташылар көбікті сұйықтың тез ағып,
тыныс жолының ашылуына жағдай жасау үшін кеңірдектің екі сақинасын ... ... ... ... ... болған. Шарасыздықтан әп сәтте
жасалатын мұндай ауыр операцияның тиімділігін ғылым да ... ... 24 б.]. ... арықтап шыққан жылқы, сиыр және қой ішек құрт ауруына
шалдығатын. Халық мұндай ауруларды – жыбырлақ, қыл ... ... құрт ... ... Ішек ... мұндай паразиттер өзі арықтап шыққан малдың
көктемнен бастап жусанды, ерменді жерде жайылғандықтан ... ... ... іштегі құртты түсіру қамын жасаған. Айталық жылқыға
әдейі өлтірілген улы ... ... ... ... сүтке апиын езіп
берген, жемге күшала, күкірт қосып жегізген.
Жылқыда болатын індеттердің жұқпалысының бірі – ... ... ... ... ... да, ... бағылатын яғни жемшөпті ақырдан немесе
атдорбадан жейтін ... ... ... Ауру ... ... ... өкпе ... маңқа), танау(боз маңқа) және тері маңқасы ... ... ... ... жерінің барлық аймақтарында кездеседі. Маңқаның
теріге шығатын түрінің белгісі жылқы ... әр ... ет пен ... без-без, бұжыр-бұжыр өлі еттер пайда болады. Жылқыны жығып, ауру
жайлаған жерлердің терісін, ортасынан жара, екі ... ... ... сылып алып, терінің қайтадан тігіп тастайды. Тікпес бұрын жылқының
қылын өткізіп, жараның екі жағынан шығарып ... ... қоса ... ... ... ... қанды ірің біртіндеп ағып кету ... Ем ... ... кемінде бір жыл мінілмеу керек. Көкірек ... ... ... ... ... ... сырылдап, тынысы
тарылып, күннен-күнге нашарлай береді. Мал жайын жақсы ... ... ... ... ... көкірек маңқаға шалдыққанын аңғарған.
Ауырған жылқының аузын кере ашып, тілін қысқашпен тартып ... басы ... ұшы ... ... екіге бөліп, жұтқызып жібереді немесе
жыланды шөптің ... да слып ... ... емшінің айтуынша
көкірек маңқаны мұндай әдіспен емдеу ауру малдың сауығуының ... ... ... улы ... ... ... ... бірсыпыра уақыт су беруге
болмайды. Жалпы жыланмен мал ... ... ... ... ... Ауру жылқыны емдеуге пайдаланған жылан терісі ... ... ... ... ... тұр. Танау маңқа
болған жылқыны танауынан сасық сары жалқыаяқ маңқа ағады. Індет осы ... сау ... ... ... ... көкірек маңқаға
қарағанда, ... ... жазу ... ... маңқа болған аттың
танауына тиер-тимес етіп тірі ... ... ... ... ... ... мен ... сескенген жылқы жиі-эиі
түшкіріп, осқырынып танауындағы маңқа мен қанды іріңді ... ... ... біз сау, жуас ... ... тірі ... байлап көргенімізде,
аттың бір орнында тұрмай тықыршып, жиі-жиі түшкіргенінің куәсі болдық. Бұл
емнің мақсаты – ... де ауру ... ... ... [29, 292-293
б.б].
Маңғыстау емшілері сақау ауруын – ... безі ісіп ... ... 8-10 ... ... ... тастайтын. Ісіктің ішіндегі іріңді
сорып алған бақа өліп, жылқы жазылып кеткен.
Торғай облысының мал дәрігерлері ... ... ... ... ... былай деп жазады: «... Маңқаның белгісі деп, ... ... ... ірің ... ... ... ... ішінде
тотияйынды (мыс купоросын) салады, кейде кеңсірік сүйегін ... ... ... Ат ... ... күкірт араластырып мойнына іліп ... ... ... маңқаны басталып келе жатқанда емдесе жазылады,
көпшілігі бұл індетті ... ... ... сойып, етін жегеннен
басқа жол жоқ деп көрсетеді. Қазақтар маңқаны жұқпалы деп ... ... ... дегенге сеніңкіремейді. Олардың тәжірибесі бойынша ... ... ... ... ... ... су ішкен атта пайда болады...»
[29, 293-294 б.б].
Ат жорбаның ішіне пиязды ... ... ... ... ... ... жоғарырақ сүйекті екі жерден жіңішке қуысқұлақпен яки жуан
бізбен тесіп, әрқайсысына ... ... салу ... ... ... көрсетеді [25, 129 б.]. Бұл ... ... ... мен
зерттеушінің фактілері бір жерден шығып тұр. Жылқыда ғана болатын жұқпалы
індетті – Орталық, Шығыс Қазақстанда «мандам», ... ... ... деп атайды. Мал дәрігерлері маңқаның бір түрі теріге шыққан маңқа деп
пайымда йды. ... ... жиі ... ... шалдығады. Жылқы
терісінің астына сансыз түйірлер мен бүртіктер шығып, сол ... ... ... ... соң түйіртпектер жұмсарады, үстіндегі жұқарған
теріні жарып, ірің шығады. Бірер айдан кейін, әр бөрткен жарылып, үнемі қою
қара ірің ағып ... ... ... дер ... ... ... ... іріп-шіріп мал өледі. Іріңнің түрі жасыл-сары болып ағады. ... ... жеке ... ... ... ... ... жаңа пайда
бола бастағанда, емдеу де оңайға түседі, ем де қонады. ... тік ... ... ... ақ ... алып тастаған. Мәлімет берушілердің
біразы осы ... ... екі ... ... ... соң ... сауығатынын
көрсетеді. Бұл емді желі қию деп атайды. ... шала ... ... ... ... ... ... тауып, әр түйіртпекті қандауырмен
кесіп, ішіне тотияйын салады. Емді әр 3-4 күн ... ... бір апта ... ... ... ... нәтижесінде 1,5-2 ай ішінде жазылып
кетеді [29, 294-295 ... ... ... ... үстінен қызған темірмен қариды, жан-
жағын да... ... ... ... Ірің кеулемеген, ісініп-қабынбаған,
пышақ қолданысынан кейін көп өрбімей, қап-қатты болып, ұзақ жүріп тарайды.
Маңқаны халық ... ... ... ... ... ... ... жатқызады.
Кейінгі кездері жылқыда кездесетін жұқпалы індеттердің бірі – қараөкпе
ауруы. Жылқышылардың айтуынша, малдың лай су ішуінен, бір ... ... ... ... ... ... ... Қараөкпе деп атау себебі,
өлген жылқының өкпесінің ... ... ... ... іші ... ... көп ... Ауру жарты айға дейін созылады. Тәжібелі
оташылар аурудың жаңа басталғанын ... ... білу үшін ... ... еріннің астыңғы жағындағы қап-қара болып білеуленіп
тұратын екі тамырды ұзынынан жара ... де, ... ... алғашқы тамшысын
бір кесе суық суға тамызатын. Егер қан тамшысы ... ... ... араласатын болса, аурудың жаңадан басталғандығын аңғартатын... ... б.]. Жаңа ... ... ... тез ... ... облысынан
қараөкпені емдеудің өте сирек кездесетін түрін кездестірдік. Жылқыны адам
сүтін ... ... ... ... ... ... бие ... емшектегі
баласы ұл болуы керек, ал ауырған жылқы еркек болса, емшектегі баласы ... ... ... ... ... орта ... мөлшерде болуы шарт. Сүт
берген әйелге малдың жолы деп орамал, уақ күміс ақша ... ... ... ... ... ... ... қаратүйнек, өлі
тию деп атайды. Тентек балаларды ... ... қу ... деу, ... ... ... ... өлі тигендей деп атау бар.
Мал дәрігері М. ... ... ... ... былай түсіндіреді: «...Қаратүйнекпен ауырған ... ... ... әр ... қара ... ... Кей жерлерде
ішектердің бұралып, оралып қалғаны соншалық, ... ... ... ... кездеседі...».
Мұндай жылқыны сойғанда ішектерінің жарылуынан іші қанға толып кетеді.
Ішек-қарнын лақтырып тастайды. Еті ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Құлағының түбінен қан алып, бір-екі сағаттай бүйірінен асатын, терең
суға салып қойып емдеп те өлі тиюді жазып ... ... өлі ... ... санамайды.
Тері ауруларының жылқыда кездесетін түрі – қыршаңқы. Қыршаңқы болған
жылқының жүні екі бүйірінен бастап жаяға дейін ... түсе ... ... ... ... қызылшақа болып қалады. Әбден қышынған мал
басымен қағып, қора-қопсыға сүйеніп мазаланады. Қотыр шыққан ... ... қаны ... ... ... ... ... бес-алты күн жуады, енді-
енді басталған қыршаңқыны тобылғының майын жағып ... ... ... жылы ... қотырдың үстіне басып дуалаған, мұны да кемінде үш
рет қайталайды [82, 28 б.]. Құрт – оташылардың ... ... ... ... Құрт ... жылқы оттамай таңертең күн шыға күнге қарап,
құлағын қайшылап, күн батып бара ... ... ... қарап тұрып
қалады. Күн сәулесінің айналуына қарай, маңдайын сол жаққа ... ... ... ... жығып, төрт аяғын байлап, тырнақтай у қорғасынның
ортасын жіпке сабақтайды да ... ... ... ... ... үстінен теріні тесіп жіберіп тығып қояды. Сонан соң тұрғызып
басын ... ... екі ... ... жылқы аузынан ақ көбік ағып
жығылады. Есінен ... ... суық су, не ... ... ... құйып
тұрғызып алады. Дәл осындай әдіспен ақбүйрек деген ... ... ... ... ... де мал ... [29, 295-296 ... ғасырдың басында Торғай облысын жайлаған шекеқұрт ауруын емдеудің
жолдарын қазақ емшілерінен үйреніп, жылқыларды ... ... К. ... мал ... ... жазады. Шекеқұрт ауруымен ауырған жылқы
жеген шөбін, шайнап-шайнап аузынан шығарып ... ... ... ... ... 2-3 күн ... бір жақ ... шұқыры іседі. Оташылар
шекеқұртты емдеу үшін ... ... ... ... жіберіп, жараға
күкірт сеуіп, үстінен қыздырылған темірмен ... Х. ... ... ... ... ... ... мүмкін деп болжам жасайды [25, 35
б.].
Халық емшілерінің ... ... бас ... ... көз аурулары да
жатады. Бас ауруларының ішіндегі ең жұқпалы, кеселдісі – делбе. Ауырған мал
тынышсызданып, аласұрып, жан-жаққа ешбір ... ... бір ... ... ... алған бетінен қайтпай лағады, жанында не нәрсе
болса соған соғылады. Аурудың қоздырғышысы не нәрседен деген сұраққа ... ... ... мал ... ... ... ... сирек кездеседі, бұл аурудың жаратылысы, мида жіңішке қатты жіп
сияқты түсі ақ сары, ұзындықтары ¼ вершоктан (1,1 см) 1 ¼ (6,6 см) ... ... ... ... «Құрттардың» саны 10-12 оданда көп болады.
Індет тек ... ... ... ... кездесетін халықтық әдісі жазба деректерде
кездеседі. ... ... ... 1 ... ақ ... ... тілу ... алып тастайды, сол мезетте екі көздің ... ... ... ... ... тілінің ұшын екі елідей және оң құлақтың жартысын
кесіп тастайды. Бұдан соң жылқыны үш күн байлап ... ... ... ... тез ... кетеді [29, 296 б.].
Атты алыс қашықтыққа мініп, шаршатып шалдықтырса зорығып, екі жауырыны
бірдей семіп, бұғанаға ... ... баса ... ... ... ... қолы ... Жетісуда «қолау», Орталық Қазақстанда «қужауырын» дейді.
Қырысып қалған жауырынын жазу үшін бір кісі ... ... ... үлкен арықтан секіртеді. Арықтан секірте алмаса, жығып жіберіп,
артқы екі аяғын байлап қарулы ... ... ... ... ... ... басын тіліп, бір кесе жылы қойдың майын қойдың асықты
жілігінен істелген шүмек арқылы үрлеп құяды. Қужаырынды емдеу ... ... ... ... күрделі операциямен аяқталғанын көреміз ... ... ... ... ... баса ... ... малды «көтерем» дейді.
Семіз жыланды өлтіріп, басын кеседі, қалған денесін 10 см ... ... ... ... ашып ... ... біртіндеп итеріп жұтқызып
жібереді. ... әр ... ... ... ... су ... ... отырады. Жыланның денесін өлтірген уақытта мүмкіндігінше
мылжаламай тұтас күйінде сақтау ... . ... қара шай құю, ұн ... сары май құю ... ... де ... ... емді емшілермен
қатар тәжірибелі жылқышыларда жасаған. Малда болатын сынықты салып емдейтін
оташыларды халық сынықшы деп атайды, қазіргі ... ... ... ... Х.А. ... ... ... салу емдері тек жылқы мен қойда
ғана қолданылады. Сиыр мен ешкі сынықты да, буыны шығудыда ... ... ... ... ... ... тезірек сойып алады [25, 151 б.].
Және жылқыда буыны шығу жиі ұшырасады. 1988 жылы ... ... ... ... ... шығып кеткен атты оташы қалай салғанын көзімізбен көрдік. Атты
жерге жығып, басын қатты тартып тұрып, қазыққа байлады. Үш ... ... ... байлап тастады. Ортан жілігі шыққан артқы аяқты екі қарулы
жігіт ... ... ... ... 1,5-2 метр ... ... түбінен
шамасы 1 метр биіктіктен байлады. Байлаған арқан тырсылдап, домбыраның
ішегіндей болуы керек. Бір жігіт 7-10 кг ... ... ... ... ... ... аяғында тұрған адам қолымен сарт еткізіп басын
салып жіберді. Атты тұрғызғанда, ... ... ... ... ... ... буыны шыққан жылқыларды осындай әдіспен бірнеше рет салғанын
айтты [83]. Негізінде жылқының ... ... жері ... ... ... иық ... мен тоқпан жіліктің қиылған жері), ұршық
(жамбас пен ортан ... ... және ... ... таю). ... ... буын салу әлі күнге дейін қолданылады.
Мініс аттары үнемі жұмыс қолды болғандықтан ... ... яғни ... жері ... ... ... Сондықтан ер қосушы шеберлердің
бірінші міндеті – ердің ... ... ... ... ... ... етіп ... «Алтын ерін аттың арқасына тисе, алтынын
алда отқа жақ» ... ... ... ... ... ер ... ... аттарын қандай ер болмасын сақтандыра алмайды. Жауырдың үлкен-
кішілігіне, ... ... ... ... ... ... жайдақ жауыр, жүн жауыр, мандам ... ... ... ... ошақ ... ... ... айтылады.
Емдеуі: қышыған жауырды жылқы басымен қағып асқындырып жібермес үшін ... ... ... мойнына екі-екіден айқастырылған төрт ағашты
байлап қояды, мұны «кескек» ... ... ... ... ... жіп өткізіп байлайды. Осы екі құралда қазір Санкт-Петербургттің
этнография музейінде сақтаулы тұр. ... ... атты ... ең ... бас ... ... болу. Жылқы үнемі қаға берсе, жауыр
иыққа шабады, иықтан лонқаға ... ... ... басы ... ... қалады. Лонқаны емдемесе жараның желкеге жайылу қаупі болады. Емі:
жылқыны жығып, ісіктің екі жерінен өткір пышақпен тесіп, ... ... етті ... алып ... ... ... өріп, жаңағы екі тесіктен
салбыратып өткізіп ... Мұны ... ... Әнжі – жараның аузын бітірмей,
үнемі ірің ағып тұру үшін қажет. Қағып ... үшін ... ... ... екі мезгіл жауырдың үстінен шәугіммен суық су құйып
отырады. ... 15 ... ... ... қу ... ... себу, жазда қара
батпақты жауырдың үстіне жайып, үстін тоқыммен жайып айылмен тартып тастау,
резіңкенің күлін себу де әлі ... ... жиі ... Жауырға керосин
құю, карболқа және суырдың ... жағу ... А.С. ... көрсетеді
[29, 297-299 б.б].
Күнделікті мініс аттарында «құмқата», «қуқұмалақ» және «Тышқан» сияқты
аурулар болып тұратын. Жолдан ашығып келген ... оты ... ... өрісте
ұзақ жайылудан құмқата ауруына ұшырайтын. Жылқының құрғақ тезегі тоқ ішекте
кптеліп қалып,уақытында шара қолданбаса шегі ... ... ... ... ... жылқы оттан қалып, ышқынып теңселіп, жаталақшып,
тынышсызданып мазасы кететін. Мұны көрген емші ауру ... ... ... ... ... ... ... сиыр сүтін кебекпен араластырып
құятын да, 1-2 шақырым жерге аяңдап барып келіп байлап қойса іші ... ... ... ішін ... ... емшілер жылқының көтен ішегіне қол
салып тоқ ішектегі көптеген тезекті қозғалысқа келтіріп, ауру ... ... ... ... ... ... ... құмқата деген ауру
жиі кездескен. Жылқы жеке бөлініп аз-маз ғана ... ... су ... Екі апта ... ... ... су ішуін жиілетіп, иісі ... ... ... қи ... ... мал ... ... істеген
Б.И. Ведерников қазақтар мұндай жылқыны сойғанда қарнынан адамның басындай
құм, шөп, т.б. заттар араласқан қоспа шыққанын ... ... ... ... ... асқазанының бұзылуынан пайда болады. Ауру
белгілері ... ... жиі ... ... ... ерітілген май
ішкізетін болған [29, 296 б.].
Тышқан ауруының себебін халық жол жүріп қиналып келген жылқыны ыстықтай
отқа ... суық ... ... ... Тышқан болған жылқының
шықшытындағы безі шошып білеуленіп ісінеді де, жылқы терлеп, тынышсыздана
бастайды. ... без ... ... ... ... емшілер ауру жылқыны
емдеуге кірісетін. Ол үшін жылқының жоғарғы ... ... ... ... тұрады да, шықшыттағы тышқан ұқсап ісінген ... ... жуан ... езіп қан ... қыл ... ... ... езеді, тіпті ештеңе болмаған жағдайда тіспен
мыжып жіберетін. Ал Қазақстанның ... ... ... ... жылқының
көтен ішегіне қол салып, сідікке толы қуықты сипап, кіші ... ... Осы ... ... ... ауру мал ... ... жіберсе, оның дерттен жазылғандығы болып табылатын. Соған қарағанда
тышқан ауруы қуығынан құтылудың салдарынан болуы да ғажап емес [57, ... қара мен қой ... ... күні ... не «тентек»
(ценуроз, вертячка) деп аталатын ауру жиі кездесіп тұратын. Бұл ауруға
ұшыраған мал ... ... ... шыр ... ... ... оны
айналма деген. Айналмаға ұшыраған қойды емдемей, арықтатпай сойып алатын
да, тек ірі қараны ғана қолды ұстап ... ... ... ... дәл ... жұқарып, жұмсаруын бақылайтын. Өйткені мал мен
маңдай сүйек арасында ... ұсақ ... бар ... пайда болады да, ол
өскен сайын миға да, маңдай сүйекке де қысым жасап, маңдай сүйекті ... ... ... ... ... басып көргенде, оның ортасының
жұмсарғанын ... өте ... ... іске ... Ол үшін ... жығып, аяқтарын бекітіп, басын қозғалтпай ұстап тұратын да, ... ... ... терісін кірес тіріздендіріп тіледі. Сонан соң маңдай
сүйектен ажырата іреп, ... ... ... ... ... ... ... құрты бар жылауық көрінеді. Сол жылауықты ілмектелген инемен
іліп алып тастайтын да, сүйек ... ... ... ... тері ... ... сыртынан күйдірілген киіз басып, таза шүберекпен таңып,
малды тұрғызатын [81, 34 б.]. Ауру ... бір ... ... ... ... жасалған жағдайда ауру мал жазылып қатарға қосылатын. ... ... ... ... ... ... ветеринария да
дәлелдеп отыр. Өйткені қазіргі күнде ірі қараның цинуроз ауруына қарсы
қазіргі мал ... да дәл ... ... ... ... ... ... ұшықтырмайтын дәрі-дәрмек бар. Соның өзінде
қазіргі дәрігерлер тек асыл тұқымды бұқаларды ғана ... ... ... ... өзге ... ... сойғызады [57, 29 б.].
Якут мал шаруашылығында жылқылар ... ... ... өкпе ... ішек құрты ауруларымен, ауыздағы жарамен
(фистула) және тағы басқалармен ауырады. Якуттар ауру ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар тілмеден
банкалар қойып, құлақтарына қан құйып, буындарын тесу арқылы емдеп ... ... ... ... ... тұзды, шарапты, ал кейде
кейбір жағымсыз істерді мысалы, құрбақаның қайнатпасын әйел ... ... ... Осының бәрі (әлсіз болып есептелінетіндер,
сабыннан басқалары) бақылау ... ... ... ... ... ... қуымен күйдірілген мен «торлауды»
қолданады.;және соңғыларды орыстардың ... деп ... ... ... өте ... ... білген; Таңғышты таңу үшін отқа
күйдірілген қабықты пайдаланған, ол тез қатып, ... бинт ... ... ... балық кілегейін жабыстырады немесе қара майды жағады [36,
144 б.].
Сонымен қатар якуттардың малдарынан өкпе ... ... ... ... аламыз: жұмысқа арналған ... ... ... суықтатқаннан, якуттар өздері айтпақшы: « жүректегі
мұз», жүрек талмасынан өледі; қыстан әбден титықтаған ... ... ... шыдамай өліп қалады; олармен бірге күн сәулесіне ұқсас
нәрсе де жасалады. Және де ... ... ... ... ... ... сап-сау малдарының тістерінен тамақ ішуге кедергі
жасайтын өсінділерді жиі кездестіретіндіктен, малдарын ерекше ... Бұл ... ( ... ... операция үшін сиырдың аузына
үлкен ағаш тығынды ерекше ... ... ... ... сирек беріп, тұзды, кептірілгенді,
тоқылдақпен, емдік шөптермен, көбіне шамандық ... ... ... ... ... тезірек өлтіріп тастауға тырысып отырған
[36, 144 ... ... ... ... оның ... ... салу ... үлкен орын алған. Әдетте ... ... ... мен ... ал ірі қара мен түйе және ешкі ... да, ... ... да
көтере алмайд, яғни әйеншек келеді. Сондықтан бұларды емдеп әуре ... ... ... алуды орынды деп санаған. Алайда жылқы мен қойдың ... ... ... ... ... ... ... сынығы көбіне
салуға келмейтін. Сынған жіліншіктің сүйектерін қолмен ... ... да, ... ши ... киізбен жіліншікті ... етіп ... ... ... мал ... ... Егер
мұндай жағдайға малдың жасырағы душар болса, олардың сүйегі ... ... ... ... орта есеппен 20-30 күн ішінде жазылатын [25, 151 ... ... ... шығу ... ... Оқыс ... жиі
шығатын буындар: иық – жауырын мен тоқпан жіліктің астасқан жері, ұршық ... пен ... ... қосылған жері (ұршығы таю) және бақай ... Иық пен ... ... ... әлі ... бұлтиып тұрған
жіліктің басын ағаш тоқпақпен ұрып, орнына түсіретін. Бұдан кейін мал ... ... ... ... ... ... таюдан кейде малдың артқы аяғы,
солтақ ... ... Ал енді ... таюды салу тіпті оңай деп
есептелетін. Әдетте сырғасы тайған аяғына ... ... ... салу үшін ... біреуін көтере қойса, мертіккен аяққа салмақ келетін
де, бақай ... ... ... ... ... бұлтиып тұрған бақайдың
басын етіктің өкшесімен қаттырақ басып қалса да, орнына түсе қалатын. ... ... ... ... ... ... ойнамалы болып, сырғасы тайғыш
келеді, бірақ көп ауыртпай орнына түсірсе болды, мал сылти ... ... ... [25, 151-152 б.б].
Жылқы ауруларын емдеудің халықтық әдістері халықтың білімнің үлкен ... ... ... Төрт ... ... ... түйе мен жылқыны емдеп
жазып алуға тырысатын, дауалау шаралары таусылған ... ғана ... ... ... ... ... суыту, сылау, сипау сияқты табиғи әдістермен
бірге қан алу, кесу, тілу, тігу, ... салу ... ... операцияларды
шеберлікпен жасады. Ел ішінде «жамандатқа жылқы бермеген» деген атақты
емшілер ... ... бар. ... ... ... ... қатерлі індеттерді емдеуге дәрменсіз.
Түркі халықтарының осындай алуан түрлі мал ауруларын ... ... ... ... ... этнографиялық тұрғыда баяндалған осы
деректерге қарағанда, малдәрігерлік ... ... ... ... ... мал ... туралы бай тәжіребег ие болғанын аңғаруға
болады. Халық емшілерінің көптеген шараларының ... ... ...... мал ... ... ... мен белгілеріне қарап, қандай
ауру екенін дұрыс айыра білулерінде. Тәжірибелі емшілер мұндай ... ... ... ... жоғарыда айтылған аурулардың басым көпшілігі
кездеспейді деуге болады. Ал әлі де ... ... ... ... ... ... ... табыстарына сай шаралар қолданады. Сонымен ... ... ел ... көп ... бойы ... ... ... ішінде мал ауруларын емдеудегі қазақтың халықтық
тәжірибесінің пайдалы ... ... ... ... ... шаруашылығы мамандарының күнделікті тәжірибесіне де пайдасы тиеді.
3.2 Мал ауруларының түрлерін магиялық (бақсылық) емдеу ... қуаң ... ... ... ... үйлескен көшпелі шаруашылық мәдени типінің арқауы – төрт ... ... үшін ... ... ... әрі ... және
мәдениеттің айқындаушы басты атрибуты болып табылады. Қазақтардың «малым –
жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» ... ... ... ... ... ... мал ... мал сүйегін жан сақтайды» деп келетін мақал-
мәтелдері төрт-түліктің халық тіршілігіндегі алар орнын көрсетеді.
Ә.Т. ... ... ... ... ... «аруана», жылқыны «есті
жануар», «адам мінезді», «ер ... деп ... ... ... «береке» деп есептеген, сиыр мен ешкі ... ... ... ... [35, 56 б.]. ... саналатын түліктерге халық
түсінігінде қол ... ... ... ... да ... ... мал ... теріс айналса, ешқандай құрбандықпен, тасаттық ырыммен
қайтарылмайды, сөйтіп құт қашады, ырыс ... ... ... ... азайып, ауру шалмайды деп санаған [30, 177 б.].
Қазақ халқы ежелден мал ... ... ... ... төрт ... ... ерекше қадірлеп, олар туралы неше алуан аңыз-
әңгімелер, хияли сюжетті ертегілер туғызған. Соның бірі төрт ... ... ... ... ... ... ... әр түліктің өзіне тән пірі –
қамқоршысы деп білді. Мәселен, жылқы түлігінің пірі – ... ата, ... ... ата, ... – Ойсыл қара, сиырдыкі – Зеңгі баба, ешкінікі – Сексек
ата деген сияқты. Мұндағы пірі деп саналған Қамбар ата, ... ата, ... ... баба – бәрі де бір кезде болға ... ... ... ... ... мен ... ... осы күнге дейін
сақталған [25, 160-161 б.б].
Халық арасында кең таралған аңыз бойынша жер бетін топан су ... ... ... ... ... Нұх ... ... жәндік
иесінен бір-бірден тұқым сақтау мақсатында оларды кемесіне отырғызып басын
су шалмаған Қазықұрт тауына келіп тұрақтапты-мыс. Міне сол ... ... ... ... жетім ботадан, жалғыз танадан, жұрын тоқтыдан төрт-
түлік өсіп-өніпті-мыс. Мұнымен бірге әр түліктің өзіне тән ... ... қиял мен ... ... ... ... деп
гиперболик түрге айналдырған. Мәселен, жылқы – желден, түйе – сордан, сиыр
... қой – ... ... ... [25, 161 ... ... бірі – якуттар жылқы, сиыр, қой өсірумен қатар, ... ... ... ... көзі – ... бұғы ... ... табылады [36, С. 141-155].
Мал шаруашылығымен айналысқан халықтар үшін ең жауапты науқан – малдың
төлдеу ... ... ... ... оған ... ... ырым,
сенімдер қалыптасқан. Қазақ жерінің қай түпкірінде ... мал ... ақ қан ... (мал соймайды), төл уақытына жетерлік етті
мал тумай тұрып ақ ... ... ... ... Ә.Т. ... ... ... маусымы аяқталғанша малдың желіні іседі деп үйден ақ шығармайды.
Төл аяқталған соң ең соңғы ... ... ... сауып алып, бір малын сойып
ауыл-аймағын шақырады. «Құдай жарылқап, аруақ қолдап, мал ... ... ... деп уыз қосылған етті ырымды тағам ретінде жеген қазақ жалпы
мал сүтін, одан жасалатын тағамдарды қадірлеп, қастерлеген. Жыл ... ... ... ұйытқы, алғашқы қымыздан қор бермеу ғұрпы –
қорымыз кетеді, малдың сүті қайтады, сауын ... бір ... ... деген
сеніммен байланысты. «Қасиеті ұрады», «кесір болады» деп қазақ ешқашан ақты
аяғымен баспаған, үйге ... ... ... ақ ... ... ... ... бір малын сойып, ауыл ақсақалдарын «қымыз ... желі ... ... ... құйып, май жағып, айғырдың сауырын
майлаған. Бұл да молшылық, мал басының ... ... ... ... [35, 57-58 б.б].
Көріп отырғанымыздай мал шаруашылығына қатысты наным-сенімдердің
түбінде исламға дейінгі ... ... бар ... ... болады.
Қазақ халқының төрт түлікке қатысты сенім-наным ғұрыптарының ең айшықты
тұсы мал ауруларын ... ... ... ... ... ... сан ... әрқандай түп тамырдан бастау алған. Қазақтың
ветеринариясында қолданылатын ... ... ... ұру, ... ... адастыру, арбау, оқу, қақтыру, ырымдау, байлау, дарулау,
аптау, аластау т.б. жатады [30, 181 б.].
От пен ... ... ... түп ... ... топырағында өмір сүрген
зороастризммен астас. Айталық, қазақтар қоныс жаңалаған сайын және ауру ... ... ... екі оттың ортасынан малды өткізіп, «аластатып»,
отпен тазалаған, ыссы қазанға су ... ... ... [30, 178 б.].
Қыс бойы өлім мен індетке бейім тұрған аштық пен сүркей бәсең тартқан
шақтан ... ... ... ... және ... ... кездерде отпен
«тазару» рәсімі атқарылады. Жаққан екі ашық от ... ... ... артылған түйесін жетелеп, ауыл адамдары жүріп өтеді. Отты
алаулатып, күшейтуге ... тұз ... ... ... ... ... соң, олардың жолын кесу үшін оттың шоқ, қоламта, қозаларын бір-
біріне үйіп тастайды [25, 162 б.]. ... ... ... мал індетін
қайтару ырымы көптеген түркі халықтарында көптеп ұшырасады [30, 178 б.].
Індетке шалдыққан айыпты немесе күнәлі малды қорасымен ... ... 10-15 ... ... ... ... ала арқанның астынан қойларды
айдап өткізеді [14, 58 б.].
Індет пен мал шығыны көбейген кезде ... ... ... бірі ... келген өлкедегі әулие, киелі орындарға, қасиетті саналған ... ... ... ... малды қорасымен айдап әкеліп түнету.
Ондай атышулы ... ... бірі – ... ... ... ... ... [13, С. 208], Жетісуда Іле бойындағы Динодди (Дін оты) ... Қоян жылы ... ... бұл ... ... маңайына шырақ жағып, бір
қойды ... ... таң ата оны жеп ... ... [30, 180 ... әлемнің тұрмыс үлгісі – киіз үйдің басты атрибуты – ... ... ... ... көшпелілердің мемлекеттік салтанатынан бастап,
отбасылық, жауынгерлік, тіптен мал емдеу ғұрпында да ... ... Төрт ... қатысты бақан функцияларының кейбірі төмендегідей:
ірі қара мал туа алмай жатса, бақанды құрсағының астынан ... ... ... бақанның үстінен секіртеді; нысаналы болып туған тиөлге бақан
ұшын тигізіп, «кет, пәлекет, кет!» деп қуады; күйекте төл шығыны ... ... ... ... ... тигізіп қошқардың күйегін ұрып, дом
жасайды; сатқан малына бақанның басын тигізіп, «мал басы ... ... ... ... ... деп ырым ... [25, 168 ... ұғымында дүниедегі жансыз-жанды нәрсенің барлығын билейтін иелері
және көп түрлі абстракциялары бар. Түркі халықтарында мал ауруы кезінде ата-
бабалар ...... ... ... ... ... сыртқы бейнесін
елестететін қуыршақ жасап, алдына дәмді тағамдар ... ... ... ... өрбіген бұл емдеу тәсілі – онгондарға көшіру кейін ... ... ... [30, 180-181 б.б].
Қазақ бақсылары ойынымен ... ... ... кәдімгідей көшірген
деседі. «...Бақсылар індетке шалдыққан малды жеке иіртіп, аралап жүріп,
ойын ... ... ... ... ескі ... ... де, оларды ел
қонбайтын көне жұртқа апарып тастайды. Бұл кезде ... ... ат ... қойға қарай: «Кетті ме, кетті ме?» деп шабады. Ауыл ... ... деп ... ... ... ... Қойлыбай індет болған
мал арасын аралап ... иен ... ... ... ала кететін деген аңыз
қалған [35, 57 б.]. Ишан ... ... ... Нияз ... ... ... сыңарын қуу кезінде құрбандыққа шалынған малдың қанын дауыл
аспабына жағып, қаскөй жындарды байлап ... [30, 181 ...... ... кең ... түрі. Ауруды малдың бас
сүйегіне көшіру жосын-жоралғысын жасап, әлгі бас сүйекті түрлі түске ... ... төрт ... ... ... ... кездескен адамның аяғына
қарай лақтыра салып қашады [53, 64 б.].
Көшірудің кең тараған түрі – сөз ... ... ... ... ... ... айықтыратын, улы жәндік шаққан малға да ... ... ... ... ... ... пен арбау [30, 181 б.].
Бәдік – сөз құдіретіне сүйенетін ... кең ... ... Үй
жануарларының ауруын жеңілдету үшін қыздар айнала ... ... ... өлең ... Малды қоршап тұрып қыздармен келіншектер ауру итке,
қасқырға көшсін деп тілектер ... ... ... сабалап тұрады. Бәдікке
арналып мынандай сұсты сөздер айтылған: «Құйрығы жоқ, жалы жоқ, құланға
көш, ... көш, ... ... ... ... көш, ... от ... көш, таса жерде тығылып тұрған қалмаққа көш, жартас ... ... ұяға көш, ... ... көш, көш, ... – деп өлең ... 300-301 б.б].
Үй жануарлары, соның ішінде жылқы ауырса, ауруын жеңілдету үшін қыздар
айнала ауырған жылқыны қоршап тұрып, өлең ... мұны ... ... ... ... ... ... ауру итке, қасқырға көшсін деп
тілектер айтып, таяқпен тулақты сабалап тұрады. Бәдіктің мәні төрт ... ... ... ... да адамдай көрген, адамнан кем бағаламаған.
Көне дәуірде біреудің ... ... тисе ... ... ... ... ... болса – бәдік айтылған. Бәдік айтудың ... ... адам ... ауылдарға хабар берген:
– Біздің ауылға келіңдер, той-тамаша өткіземіз, - деп. Шақырылған
адамдар ... ... ... ... ... кеші айдың жарығында ... ... ... ... кезде басталған. Жиналған топқа қарттар
мен жастар қатар қатысқан.
Бірінші бетте ел алдында екі ... екі қыз ... ... ... ... ... ... өлеңін бастаған. Кейде бәдік айту жеті
күнге созылған, ойын-сауық кеші ... ... ... ... ... ... ... бимағлұм, жанды зат, көзге көрінбейді, ол
көпшіліктің даусынан, жастардың ... ... – мыс деп ... ... ... ... сөздер айтылған: «Құйрығы жоқ, жалы жоқ,
құланға көш, жыланға көш, жердің жүзін қаптаған ... көш, ... ... ... көш, таса ... тығылып тұрған қалмаққа көш, жартас таста
жалғыз қалған ұяға көш, зеңгір-зеңгір тауларға көш, көш, ... – деп ... сен бір ... от оттамай, су ішпей жата бермей, ... ... көш, ... ... ... белгісіздік бағытқа шығарып салмақшы
болады.
Өлең айтушылар бейне бір бәдіктің ... ... ... сонымен сөйлескендей сезінеді, бәдіктің соңына түскен қыз-
жігіттердің шулаған үні ... ... ... ... ... ... ... пен кеселді аластадық деп ұққан.
Көшер болсаң, ай, Бәдік, ... ... жоқ, жалы жоқ, ... ... ... ... мен айтайын,
Жердің жүзін қаптаған тұманға көш [84, 30 б.].
Бәдік айту қытай қазақтарында 1950 жылдарға дейін ... ... Ұзақ ... ... ... ... тұрып, 1960 жылы
Қазақстанға келген бір ... ... бай ... ... аты ... жатып қалды. Сонда байдың бәйбішесі, тоқалы, қыздары, ауылдың
әйелдері және ... ... бар бәрі ... ... ... ... бірнеше сағат өлең айтты. Осындай оқиғаны мен түйе ауырғанда да
көрдім. Өлең айтса, сол ... ... ... ... кетеді деп сенім
қылады...». Орыс саяхатшылары бәдік айтып емдеуді – ... с ... – деп ... ... ... тілмен айтсақ, музыка арқылы емдеу
[29, 300-301 б.б].
Арбауда ... ... ... ... басталған жыр соңы қорқыту,
үрей туғызу мағынасындағы жолдарға ұласады. Жыр ... ... ... күшімен байланғаны, Сүлейменнің шынжырымен маталғаны айтылады. Мұнан
соң жылан шаққан жерді тәуіп 3 түсті жіппен байлап, кесеге ... ... ... ... да, ... айта ... ... ішіне шашады. Сондай-
ақ жылан шаққан кезде атын тауып атаса, ауру ... ... және ... ... ... ... ... жасау уытты жылдам қайтарады деп
есептейді [30, 182 б.].
Адастыру – дәстүрлік мифтік сенім ... ... ... ... ... магиялық ырым. Адастыру жоралғысы лаң, ... ... ... ... ... ... індеттер мал арасында толастамаған кезде
жасалады. Сәтті күндердің бірінде қас қарайған уақытта , қара ... май ... ... ... тұтатады да, бір адам қоралы қойдың алдында
көтеріп жүреді. Ауыл ... ... ... ... ... айқайлап,
шулап, азан-қазан етіп айдайды. Аспандағы жұлдызды көру үшін қойларды Ай
бағытына ... ... оң ... ... ... ... ... қораға
қайтады. Осылайша, малды орап, індетті адастырып, ... ... ... ... ... тазартады. Осы шарадан кейін мал ... деп ... [30, 182-183 ... өз ... ... ... пәле-жаланы бойына көтеріп алатын
аударушы, ... ... бар деп ... ... оны ... тәжірибеде
қолданған. Осы мақсатта малға табыну, сетерлеу, ... ... ... ... мал шығару шараларын жүргізген. Ондай малдар алыс
сапардағы ... мен ... ... ... ... ... ... Мұндай магиялық ғұрыпқа арналған малды функциясы бойынша табынған
мал, маңдайға басқан ат, атаған мал немесе сетер, ерен, ... мама ... ... жіктейді. Ауырған адамды балгердің айтып нұсқаған ... ол ... ... мен пәле-қатерін арқалап жүреді деп сенген.
Дерек берушілер мәліметінше, ... мал ... ... оған ... жүнін қырқуға, сатуға, ... ... ... Тіптен
кейіндері, қартайған кезде ондай табынған малын адам өзі ғана жеп, сүйегін
қаза малынікіндей жерге көміп ... Бұл ... ... көк, ... қой таңдалады. Малдың мойнына айырым ... ... ... ... ауру ... ... жүреді [30, 183 б.].
Мал індеті бой көрсеткен кезде қазақтар ең әуелі қора-қотаннан бастап
жүргізетін шараның түрі сан ... ... қара ... ... ... сау ... ... әкеліп, жасырын сойып, сүйегіне тіс ... соң, ... мен ... ... күл ... ... малдың
сүйегін өртеп шашады; доңыз торайының үстіне от ... ... мал ... ... бауыздау қанын үш немесе жеті шелек суға араластырып,
қораға себеді [25, 161-163 б.б]. ... ... ... ... мүйізін
өртеп, күлін шашады. Шараларды жасаған соң от қойып, сақтандырушы киелі
ағаш, ...... ... ... ... ... ... және жиде, тұт ағашын да қолданады [30, 186 б.].
«Қазақ арасында өлген кісінің мал басын әкеліп, қораның ортасына көмсе,
науқас тыйылады ... сөз бар. Қой ... ... Сәтқожаның ойына
салыпты. Бұл көп ойламай-ақ... өзімен ауылдас ... Қошқар деген кісінң басын
көрден қазып алып келіп, қораның ... ... ... ... ... нанатындар бар малға топалаң, мәлік, жамандат келгенде қазақтар соны
адамның бейітіне түнеп, қасына от жағып, өлген малдың терісі, сүйегін ... ... Олар ... ... ... дегенге. Отқа күйген мал
терілерін құрыққа байлап алып, қазақтар қойларды үркітіп һәм отты айналдыра
қуады. ... ... ... ... ... бір кесек етін шүберекке жеті
қара домалақ таспен орап, көршілес елдің қотанына тастайды.
...Мұнан басқа да әр істейтұғын нәрселері көп. Қойларды қара қозы ... ... ... өлген қойдың етін тастағанда, тоқым, жүгенді
жемге тастағанда, ойлайды біздің қазақтар – малдың науқасы өзге бір ауылдың
малына ... ... ... ... ... ғой деп» [30, 186 б.].
Далада мал түлікті ... ... ... ... қазақтар
бірнеше түрлі шара қолданады:
1. Өлген қой, ешкінің терісін сыпырмастан, арқасымен жерге жатқызып,
аяғын – ... ... ... ... көмеді.
2. Өлген қойдың терісін бітеу сыпырып алады да, ... ... ... іліп ... Топалаң болған қойды сойып, он екі бөлікке мүшелеп бөліп, етін
пісіріп жейді де, сүйектерін жинап ... ... ... ... шашып: «Қүдай, бұл топалаңның басы әрі соңы болсын» деп
ырым жасайды [30, 186 б.].
Мұнан қой Меккеден ... ... ... ... ... жалбарыну
ғұрпы киелі саналған сол жаққа бағытталып жасалатындығын байқаймыз. ... ... ... ... кәрі жын мен кәрі ... ... пәлекет болғандықтан, оны қорқытып аластаса, індет арылып, пәленің
беті қайтады.
Топалаңның себебін неден екенін айырмаса да, ... ... ... ... қазақтары жақын туысының түйнекпен ауырмаған бір қойын
әкеліп сойып, қанын сау қойларға жағады да, сол түні ... ... ... қанын жаққан қойдың басын кесіп, бақанға шаншып, үйдің қасына қадап
қояды.
Топалаңнан ... ... ... мен етін ... ... ... қорадағы
малды сонымен сабалап, «кет, пәлекет, кет» деп ... ... ... ... ... деп жаратқанға жалбарына, қағу және көшіру
ғұрыптарын жасауы [28, 95 б.] ... ... ... да, ... жұқтыру
болып табылады. Топалаң шыққан мекеннен көшіп, ... ... ... ... ... ... ... келеді. Өлген қойдың қан-жынын,
ішек-қарнын жерге көміп тастайды [30, 187 б.].
Малда жіті өтетін, ... ... ... «өлі ... ... ... ... түлік ерекшелігіне қарай алуан шаралар
жасайды: қойға тиген түйнекке ала жіпті ... ... ... ... ... сигізу немесе қара ала жіптің екінші ұшын шалып ... ... ... деп ... ... Өлі тиген жылқыны жерге
аунатады, құран аяттарын арнап оқиды, өз бопайымен ұрады, ... ... итке ... сол ... ... шауып барып, «Ей, аруақ, өліңді
тарт, тіріңді бер!» деп үш мәрте дауыстап айтады да, моланы айналады. Бейіт
топырағын ... ... да бар [30, 187 ... ... төрт ... ... жасалатын шаралардың кейбірі
қарапайым ұқсастық табуға ... ел ... ... деп ... ... өте көп. ... ... қарсы безгелдек жұмыртқасын
кептіріп берсе, қоянның терісін сыздауыққа, жылқы талағын жылыдай ісікке
таңған, ... ... ... ит ... ... ... көзге
ақ түскенде, соқыр боп қалғанда, жыланды өлтіре салысымен терісін сылып
көзге жапсырса, қазақтар ... ... көз ... ... Көзге
түскен сүйелді торғай саңғырығының шыланған суымен ... ... ... ... ... «Құстай ұшатын жүйрік» болады деп, бәйге атының
жемісіне құс етін ... ... ... ... ... деп, қаз еті ... ... беру ырымы бар.
Қақтыру – далада кең таралған малдың өкпе ауруларына қарсы қолданылатын
әдістің бірі – малдың қанын үстіне ... жас ... «ем бол» ... ... ... малдың басы, жоны,кеудесін, көк, қызыл,түске
бояп, оны қоянның жас өкпесімен жемдеген [30, 187 ... ... тіл, көз, сұқ ... ... ат, ... ... ... өсімтал қой қатарлы ерекше түрлерін кесірге оңай ұшырайды деп сенген.
Қазақтарда жалпы түрік халықтары тіл мен сөздің, көз жанары мен адам ... ... ден ... ... ... ... жылан мен араның
тілінен де өткір жебесі бар» деп сенсе, қазақтар «қызыл тіл тас жарады, ... бас ... ... Малға қызыға сұқтана қарата таңдана тамсана сөз
айту қатарлы қалыптан тыс жағдаяттар оларға кесір кесепат, ауру ... көп ... өлім ... ... ... деп ... ... адамдар көп
емес, алайда көз ұялары шүңірек, қарашықтары қара келген сұсты, қарасы
жаман адамдар ... меңі бар ... ... ... ... ... «назаркеде», тіл тигіштердің «сұқтілді» атаған. Жас төл, жүйрік атқа
тіл, сұқтан сақтайтын асыл тас қойылған көз ... ... ... ... ... ботаны, төлді үйде ұстағанда шиден қалтқы ұстап, оның тұсына
семіз ұша ет іліп қою ... ... ... ... ... болуға
тырысқан. Тіптен ол тұрға үйге ат байлауға, ... адам ... ... ... ... бар ... ... марқаймаған жас төлге қатысты
мадақтау, мақтау сөз айтса, тіфә-тіфә деп жерге түкіреді [31, 83 б.].
Якуттардың мал шаруашылығында мал ... аман ... үшін ... ... Кейде аруақтарды көкке шығарып салу ... мен ... шалу ... ... ... ... (яғни, уәдеден)
бірнеше айдан кейін. Бір ... мен ... ... ... басы ... ... ... өзінің амагятына бағынған бақсы
жолға түскен кезде сиырды киіз үйден аулаға ... ... ... ... және ... ... бар ... байлайды,
жай сарагоны (жылқы байлайтын бағана) бейнелейтін; бұл ... ... ... сүргіленген, тегіс үш бағана болды. Олардың ұшында ағаштаң
жасалған құстардың бейнесі отырғызылған: біріншісінде эксекю деп ... екі ... ... мазақ (чучело), одан кейін үлкенді тура сондай
куагос, қарға немесе гагаролар, суор және ... ... ... бейнесі:
каго, құстар бір –біріне жақсы қатарлармен орналасқан және ... ... тұра сол ... ... ... қыртысынан
тазартылған 9-жасыл шырша отырғызылған: шыршалардың арасында жылқылардың ақ
қылшығымен безендірілген ... ... ... ... ... ... арқан биікке қарай тартылған және құстың соңынан құрбандық ... ... ... жолын бейнелейді [36, С. 623].
Кочайді тек кейбір жағдайларда ғана әкеледі, «тірі құрбанды» тынахыты
жиірек әкеледі, яғни рух сұраған малды ... ... өз ... ... ... ... бақсы малды көкке көтеріп, арналған әруаққа көрсету
керек. ... салу ... ... ... ... ... малды
сатпайды да және басқа малмен алмастырылмайынша өлтірілмейді; ... ... ... дейді.Петров күнінің шамасында ысыахе күнінде ыстык
сюосюлях, деген құрбандыққа шалынған малы бар үй иесі ... ... киім ... ... ... және қонақты алып, жасырын ... ... ... ... ... тауып, оның құйрығына мойнына қымыз
бен ... ... ... ... қолданыстан жоғалып барады.
Кей кезде әруақ құрбандыққа тірі шағаланы сұрайды. Ондай әруақты коп
толох Куохай – қыс, ... ... ... ол (қыз) ... көзге зиян; ол
(қыз) үшін қанаттарының ұшы қара ... ... ... құсты ұстап кейін
бақсы өлеңмен аспанға еркіне ... Тағы бір ... ... ... ... ... деген «бұқа құдайын» аруақтар
ортасынан шақырып сылдырмақпен жерді қазып, ішіне су ... оны ... ... ... «Бұрында екі белгілі бақсы и е-к ы ла ... ... ... ... та ... де ... жеңе алмай жердің астына
түсіп кеткен, сол кезде ғана көктен ... жер ... алып ... ... ... үшінші бақсыны жіберген.
Алдында бақсының кутуруст қызметін атқарған якут ... ... ... ... ... ... – малды үйде санап, қызыл бұрышқа үстел ... суға ... ... май мен етті қою ... ... ... ... қойған; ал
терісін өртеген.
2) Кочай-карах – малды ... ... ... ... ... ... ағаш «жол көрсетушіні» жасайтын ағашқа ілген [36, С. 626].
Өзіне әкелген сиырды бақсы мүйіздерінен ұстап, жерге құлатып, кейін,
оның ... ... ән айта ... ол ... ол ... ... ... оның кеудесін жарып, одан алынған, лүпілі тоқтамай тұрған
жүректі алақанына алып жоғарыға көтереді кейін жеп ... ... ... беті мен ... ... ... ластайды. Бұл өте көне және қазіргі
уақытта қолданылматын «Устуня» атты әдет – ғұрып. ... ... ... ... мен дуалауда ғана ... қана ... ... мен қайғылардың болуын алдын ала деген болжам бар. Ауру
малдың үстіне де ... мал ... ... ... ... аула ... ... қасында ағаш қылышпен қаруланған адамдармен қабырғаларға
киімдерді лақтырып: қылышпен ... ... ... Кет! ... ... Деп ... ... ауруын емдеу жеңілдірек:каерин! каерин!
деген шайтан пайда болады. Сол уақытта бақсы оны алысқа лақтырып, дұға оқып
бастайды. Сол ... ... ант ... кешірім сұрай бастайды, бұл өте
көңілді және еріктірер салт. Бақсылардың ... аз ... ыдыс ... ... ... және т.б. ... ... басқа,жалпыға бірдей, ең арзан, және кең ... ол – ... ... ет және т.б. Оларды отқа лақтырады немесе
орманды ағашқа ... ... отқа ... сүт, ... ... ... шашу
уысын байлап ілу сияқты болып табылады [36, С. 627].
Якуттардың мал ... ... ... мен тұяқ аурулары жиі
кездеседі. Тұяқ ... ... ... мен ... ... ... ... емдейді. Жаппай тараған аурулардың бірі – сібір жарасы. Ол
жыл сайын анда да, мұнда да ... ... ... ... да ... Ол
құрғақ болатын айлар мен жылдарда басылып, ылғалды кезеңде қайта жаңғырады.
Қыста малдың қырылуы тоқтайды десек те ... ... ... ... ... ... отыруға тырысады. Алайда олар өздерімен бірге
сыдырылған терілерді және ... ... ... ... бірге алып
кетіп отырғандықтан, бұны тек құрғақ немесе аязды жыл, ... игі ... ... ... ... жүріп отырған [36, С. 154].
Олар малдарына дәрі-дәрмекті ... ... ... ... ... ... әдіспен емдеп отырған. Жазылмайтын ... ... ... ... [36, С. 155].
Якуттар жылқыларын шамандық әдіспен, сонымен қатар тілмеден банкалар
қойып, құлақтарына қан құйып, ... тесу ... ... ... ... ... күйдірілген майды, тұзды, шарапты, ал кейде
кейбір жағымсыз істерді, мысалы, құрбақаның ... әйел ... ... ... ... бәрі ... ... ешқандай жүйесіз
қабылданады [36, С. 169].
Жылқыдағы өлі ауруы үнемі белдеуді байлаулы тұратын, ауыл арасындағы
жүріс-тұрысқа жиі ... ... ... ... Ауру 3-4 сағатқа
созылады. Жемді (арп әсіресе тарыны) көп беруден пайда болады. Емдеуі: екі
жақ бүйіріне жалтақ-жалтақ ... жата ... кеп ... ... атты кез
келген жерге топырақты үйіп ... ... ағаш ... үш ... ... ... үш рет құлағына «өліңді тарт» ... ... ... атын атап ... ... «Оразбай, өліңді
тарт», - деп үш рет шақырады. Бір ескертетін жай, осы емді ... ... ... да ... берушілер ешбір өзгеріссіз қайталайды, және
емнің шипа ... ... ... ... ... ... халық емшілері жиі қолданған. ... ... ... бір ... ... ... [29, 300 ... Жүсіп Көпеев көрші ауылға келгенде бір кісінің жылқысына індет
тиіп шығынданып жатыпты. ... ақыл ... бір ... суға дұға оқып
үшкіреді. Көп жылқыны отаумен үлкен ... ... ... 10-15 м) ... бір ... ... ұстатып қойып ожаумен шашады. Жылқы өтіп те
болады, су да бітеді. ... «Бір ... ... ... ... ... ... ішінде өлгенін мен төлеймін, ар жағындағы өлгенге мен кінәлі
емеспін»,- депті. Содан байдың ... еш ... ... жазылыпты».
«Жетісуда Әжібайдың желісінің о шеті мен бұл ... тай ... ... Сол ... ... ... деген ауру тиіпті. Арғын-
найманнан 1 емші алдырыпты, ол: «Жылқыңды үш күн ... Екі жағы ... ... ... ... тап та, ... ені тар суға түсіріп суарған
кезде екі сары итті бауыздап басын төмен қаратып артқы аяқтарынан ... ... қой, ... су ... соң ... ... алып таста. Сонда үш
су ішпеген жылқы судың иісіне, қан-жынына ... ішіп ...... келген ылаң осы емнен сап басылыпты» [29, 300 ... мал ... ... ... ... ... өкпе ... ішек құрты ауруларымен, ауыздағы ... және тағы ... ... Якуттар ауру жылқыларды өлтіріп
тастап отырған. ... ... ... ... ... ... ... қойып, құлақтарына қан құйып, буындарын тесу арқылы емдеп отырған.
Жылқылардың ішіне якуттар күйдірілген ... ... ... ал ... ... ... мысалы, құрбақаның қайнатпасын әйел баласының
зәрінің құймасымен береді. ... бәрі ... ... ... ... ... ... ешқандай жүйесіз қабылданады.
Алаңдаушылар сияқты якуттар қуымен ... мен ... ... ... ... деп ... Якуттар
сүйектердің шығуын өте жақсы емдей білген; Таңғышты таңу үшін ... ... ... ол тез ... ... бинт ... ... жасалған балық кілегейін жабыстырады немесе қара майды ... ... ... ... якуттардың малдарынан өкпе туберкулезін, талма ауруларын,
ревматизмдерді ... ... ... ... ... қатты
керілгеннен, өкпелерін суықтатқаннан, якуттар өздері айтпақшы: « жүректегі
мұз», жүрек талмасынан өледі; қыстан ... ... ... ... қапырыққа шыдамай өліп қалады; олармен бірге күн сәулесіне ұқсас
нәрсе де жасалады. Және де ... ... ... бұзылуынан
қатты қиналады. Якуттар сап-сау малдарының тістерінен тамақ ішуге кедергі
жасайтын өсінділерді жиі кездестіретіндіктен, ... ... ... Бұл ... ( ... ... ... үшін сиырдың аузына
үлкен ағаш тығынды ... ... ... ... ... ... ... тұзды, кептірілгенді,
тоқылдақпен, емдік шөптермен, көбіне шамандық әдіспен емдеп ... ... ... тезірек өлтіріп тастауға тырысып отырған
[36, 144 б.].
Көшпелілер ... мен ... ... ... ... төрт ... қатысты шаралардың бірі – сөз бен ... ... ... сөз бен жыр ... қалыптасқан интонациялық тонмен айта
отырып, малға жасанды рефлекске негізделген дыбыстық жүйемен әсер ету. Төл
мен саулық ... ... ... бағытталған сондай бір шара –
тенлу. Телу ... ... ... ... ... одағайлар айтылады:
құлынды телігенде – ... ... ... ...... ... Құлынынан жеріген биеге тоқымтартады, тарпаң биелердің
аяғын бекітіп батпаққа аунатып, ... соң ... ... ... киіз ... ... сиырдың шаранасын сүртіп, оны бұзаудың
шонданайына жағады [30, 187-188 б.б].
Қой, ешкі, түйе ... бұл шара ... жыр ... мен ... ... атқарылады. Ең алдымен жыбысқа төлдің ... ... ... тәрізді саулық иіскейтін дене мүшелеріне езілген ... ... жаңа ... сүт ... ... ... өлген төлінің
елтірісін жабу тәрізді заттық – контагиоздық ... ... ... ... пен телінуші қозыға бағыттап мынадай жыр жолдарын орындайды:
Төйге, төйге, төйге,
Ала ғой, қойым, ала ... сала ... ... бала ... ... төйге,
Изен жесең, иіп бер,
Жусан жесең, жуып бер.
Төйге, төйге, төйге,
Өз балаңнан жерісең,
Өз басыңа ... ... ... ... мәнерінде екіленіп, өршелену жоқ, қоңыр, баяу ырғақты,
біртекті созылыңқы. Жырдың қайырмасы ... ... ... ... екпін беріп, ерекше шаттықпен үш-үштен қосарланып айтылады. Жыр
арнайы аспапсыз болса да, ... ... ... ... саулық малды
елітеді. Қозысынан жеріген қойдың мұрнынан шуда жіппен сабақталған ... ... ... ... ... та ... Бұл ... қырғыз, тува,
моңғол, қалмақ, якут халықтарында да ұшырасады. Төрт түліктің ішінде аса
сезімтал, аналық ... ... ... үн мен ... ... ... ... ботаны телу үшін ертеректе қазақтар қобыз бен сыбызғыға, кейінгі
кездерде домбыра сүйемеліне сүйенген. ... ауру мен ұры, ... ... ... ... ... ... арбауы жасалады. Қазақтардың
төрт түлікке қатысты ... ... ... әлі де ... ... ... ... әдісімен фольклорлық, тілдік деректермен
шендестіре қаралатын тұстары аз емес [30, 188 ... ... ... ... мен ... магиялық емдеу
ғұрыптары көшпелілердің бағзыдағы дүниетанымдық-философиялық танымдары мен
діни-идеологиялық қағидаларынан бастау алып, қоғамның ... ... ... және оның ... әлі де ... ... ... құбылыс екендігі анық.
Қорыта келе, түркі халықтарының, соның ішінде қазақтар мен якуттарда
мал ауруларын емдеудің ... ... ... бар. ... ... мал ... айналысқан түркі халықтарының ұзақ
жылдардағы тұрмыс-тіршілігінің нәтижесінде қалыптасқан.
Қорытынды
Қазіргі жаһандану мен интеграциялық қоғамда ... ... ... ... ... оны ... дәйектер негізінде
жариялау мәселелері де туындап тұр. Сол мұралардың негізі – халықтық ілімде
жатыр. Сандаған ғасырлар бойы ... ... ... ... сан-алуан шаруашылық түрлерін жүргізу тәсілі мен заттай және
рухани мәдениетінің, таным-түсінігі нәтижесі ... ... ... ... әлі де сыры ... ... ... түйткілді сұрақтардың бірі, алмағайып ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан
рухани мұраларының бірі бақсылық дәстүр. Бұл өте кең ауқымды тақырып болып
саналатындықтан, қолда бар ... ... ... ... түп ... ... халқы мен Сібір жеріндегі якут халқында өте ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан
тылсым құпия сырларының бірі бақсылық өнерінің тарихы тереңде ... ... ... ... жерін мекен еткен көне тайпалардың
дүниетанымының ... ... ... ... ... ... осы ... мұраларды жаңа қырынан зерттеп жариялау ғылымда ... ... ... бір ... ұмыт бола ... дәстүрлі ілім-
білімдерімізді зерттеу, яғни ата-бабамыздың ілімдеріндегі маңызын алып, ... ... ... ... ... ... ... бірі. Соның ішінде халықтық астрономия мен күнтізбе ... ... келе ... тәжірбиелі ілімі. Шығыс халықтарының да
күнтізбесі сонау ертеден келе ... ... ... ... ... бірі ... саналады.
Көшпелі елдің барша тіршілік болмысы табиғатпен тамырлас. Олар тікелей
шаруашылықтарымен етене жақын ... Ата ... мал ... мен ... ... ... ... халықтық мал емдеу
тәсілдерін зерттеу, жариялау мен жаңғырту ... ... ... ... ... ... ... қазақ және якут халықтарының барша тіршілік-
болмысының табиғатпен тамырлас болуын олардың артықшылығы немесе ... ... ... даму ... өмір ... кепілі ретінде қарастыру
керек.
Көшпелілер табиғат құбылысына, қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... танып, табиғатпен етене болған
сайын өмір сүруге қолайлы мүмкіндіктердің де молайа түсетінін ... ... да олар ... ... ... емес, табиғатпен тіл табысу
арқылы бақытты өмір ... ... ... ... ғана ... мұның өзі олардың ... ... ... да, ... үшін ... орта, тау-тас, өзен-көл, дала-орман,
табиғат құбылыстары мен аспан денелеріне дейін ... ... ... ... ... ... ... жол жүру, кең далада мал бағып, аң аулау, ... шығу ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдарды
белгілеп, жыл мезгілдерінің сипатын білуге үйретті. Жылқы ... ... ... олар ... ... ... танып жылтыраған жұлдыздардың қай
мезгілде шығып, қандай жұлдыздар бір-бірімен орын ауыстыратынын ... ... ... ... мал ... тұрмысына
байланысты атаулар беріп отырған. Сонымен ... ... ... ... ... ... кездестіре аламыз. Олардың ішінен
жұлдыздардың аттары, олардың саны, орналасуы, ... ... ... ... аламыз.
Ұлы ұлан байтақ кең далада ежелден мал шаруашылығымен айналысып,
күндерін кең табиғат құшағындағы мал ... ... ашық ... ... күзетінде аттың жалында өмір сүріп келген қазақ халқы табиғат
құбылыстарының ... ... ... ... қорытып аспан
әлемі туралы астрономиялық түсініктерін қалыптастырған.
Түркі халықтары әртүрлі оқиғаларға байланысты аспан жұлдыздарына өз
тұрмыс-тіршілігіне ... ... ... ... орын ... мен
тууына байланысты өз шаруаларын ыңғайлап, уақытты өлшеп, жыл мезгілдерін
айқындай білген. Халық ... ... ... уақыт есебімен
шұғылданатын арнаулы есепшілер болды. Олардың ... ... ... ... ... дегенімізді Х.Әбішев былай түсіндіреді: «Есепші
деген ... ... ... ... ... күні ... ... қалмай келе
жатқан өз алдына бір ... ... ... ... бір тиын ... ... болса да, бірқыдыру метеорологиялық және астрономиялық
бақылаулар жүргізеді, күнді, ... ... ... Қай күні шық ... қай ... ... қыс бойы қар неше күн ... түнде жел қай
жақтардан соқты, шілдедегі ыстық қандай болды, малдың, әсіресе, жылқының
күйі қандай болды ... ... көп ... ... ... ... ... салыстыра отырып, ауа райы ... ... ... өте бұл ... ... ... ... күнтізбеге айналған.
Түркі халықтарындағы әдет-ғұрыптары ұқсас қазақ және якут ... ... ... ... жыл басы ... мейрамымен басталса,
қазақ халқында жыл басы ... ... ... ... Бұл аты ... екі
мейрам халықтың қыстан шығып, күннің жылыну кезінде тойланатын мейрам.
Ерекшелігі якут ... қыс кеш ... ... мейрамы кеш
тойланды.
Жазы-қысы далалық өмірде тіршілік ... ... ... ... ... табиғи ерекшелігі мен құпиясын терең меңгергендігі сондай, көз
аштырмас боранда жердің шөбіне ... ел ... құс, ... ... ... жер ... жыл ... ерте болжап, өзінше қам
жасаған. ... әр ... мен ... ... ауа ... ... құбылыстарды дала халқы әр кез назарына ұстап, оған ат қойып, айдар
тағып, баға ... ... ... ... ... ... ... және оны
күн ілгері хабарлап отыратын ... да ... әр ... он екі
айындағы табиғат құбылыстары халықтық ... орай ... мен ... ... наурыз айынан басталған.
Якут және қазақ халықтарының есепшісі ақиқат дүниеден, табиғи ортадан
әртүрлі ақпарат алады, оны ... ... ... қызметінде оны
қолданады, дамытады. Байырғы заман есепшісі жер ... ... ... ... ... ... ерекше назар
аударған: күн суытады, жер бетін қар басады, күн жылиды, қар ериді, көк
шығады, ... оты ... шөп басы ... шөп ... ... ... күн суытады, қар түседі. Бұл құбылыс қайталанып отырады. әр
құбылыстың өз ... ... ... ... ... мәдени өмірінде
бұл табиға құбылыстар аспан әлеміндегі ... ... тек жер ... ... ғана шектелді. Ал түркі
халықтарында осы қайталама құбылыстарды мезгілге ... оны ... ... ... қозғалысымен байланыстырып отырады. Оларды қатаң
табиғаттың өзі осыған итермеледі. Табиғаттағы стандартты емес, ... ... ... жер ... ... (көктем – жаз – күз – ... ... ... мен ... ... ... Сөйтіп, күнтізбе
жүйесінің алғышарттарын жасады.
Көшпелілердің шаруашылығының тірегіне айналған төрт ... ... ... ... ... ... мен апаттарға қарсы күресуде
табыстарға жетіп отырған, сонымен қатар мал шаруашылығына қатысты ... ... ... және якут ... ... бері ... ... төрт түліктің қадір-қасиетіне жете білган.
Әсіресе түйе мен ... ... мал ... қарастырған. Халық
ветеренариясы этнография ғылымындағы өте аз зерттелген мәселелердің бірі,
мал ... ... сан ... ... мен ... ... мәселе қарастырылмайды.
Түркі халықтарының осындай алуан түрлі мал ауруларын ... ... ... емдейтіндігі жөнінде этнографиялық тұрғыда баяндалған осы
деректерге қарағанда, малдәрігерлік ғылымымен ... ... ... ... мал ... ... бай тәжіребег ие болғанын аңғаруға
болады. Халық емшілерінің көптеген шараларының жақсы нәтиже беруі – ... мал ... ... ... мен ... ... ... екенін дұрыс айыра білулерінде. Тәжірибелі емшілер мұндай жағдайда көп
қателесе қоймайтын.
Қазіргі уақытта жоғарыда ... ... ... ... деуге болады. Ал әлі де болса кездесіп тұратын ауруларға қарсы
мал ... ... ... сай ... ... ... бірге,
жоғарыдай айтылғандай, ел арасында көп жылдар бойы ... ... ... ішінде мал ауруларын емдеудегі ... ... ... жақтарын ғылыми әдістермен байланыстыра қолданылса
мал шаруашылығы мамандарының күнделікті тәжірибесіне де пайдасы тиеді.
Қорыта келе, түркі халықтарының, соның ... ... мен ... ... ... ... халықтық әдіс-тәсілдері бар. Халықтық
ветеринария көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан түркі халықтарының ұзақ
жылдардағы тұрмыс-тіршілігінің ... ... ... ... дейін ғасырлар бойы сеніп келген діні –
шаманизм. Оның қашан шығып, қай ... бері ... ... ... ... сияқты, шанаизмнің негізі де құдайға, кереметке сену екені
даусыз. Қазақ халқының ... ... ... бақсылық, балгерлік,
тәуіптік ретінде осы кезге дейін сақталған.
Жалпы шаманизм Сібір халықтарында, Орта Азия мен ... ... ... бақсылығының якут шамандарынан бірсыпыра елеулі айырмашылығы
бар. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... бақсылары якут шамандарындағыдай арнайы киім кимейді.
Бақсылар мен шамандар өз ... ... ... де ... ... мен ... да өзіне тән мифологиясы бар. Халық
арасында олардың ... ... ... ... ... жүру, тасты, жуан
темірлерді тізеге салып сындыру т.б. іс-әрекеттері адам ... ... ... бақсысы, дара абызы, ұлы сазгері Қорқыт
саналады. Қорқытты ... ... ... – баба ... ... Ол – ... ортақ. Ғылымға белгілі болған барлық деректерге сүйенер болсақ,
Қорқыт сегіз қырлы, бір ... ... мен ... ... ... ... болашақты болжайтын сәуегей, көріпкел әулие, асқан күйші, емші,
жырау, ру мен тайпа ... ... ... жақтаушысы.
Халықтық дүниетанымда кім көрінген бақсы бола алмайды ... ... ... ... ... ... Атадан балаға, немереге
беріледі. Кейде бірнеше ұрпақ үзіліп қайта жалғасын табады. Әдетте бақсылық
жеті атаға ... ... ... деген ойлар да бар. Бақсы болар адамға
түсінде аян береді, ... ... ... ... отырықшылықпен өмір сүрген түркі халықтары
мен олардың ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін азды-көпті өз жалғасын тауып келуде. Көріп
отырғанымыздай халық медицинасының бір бөлшегі болып табылатын ... ... және ... ... да ... ... қазақ және якут халықтарындағы бақсылық ілім ... ең бір ... ... көп саласының бірі. Бұнда халықтың
дүниетанымы, сенімдері, ... сөз, ... ... ... ... ... ... табады.
Бағзы заманнан бері қарай қас жауларымыздың қолданып келген тәсілінің
тағы бірі – Түркілер арасына ... ... жат ... ... ... ... елдерді іштей іріту, тоздыру болған Түркі ... ... ... ... дінінен айыру үшін сыртқы дұшпандар
жүйелі бағдарламалар жасап, оларды жүзеге ... ... ... ескерткіштерінде де бұл жағдайда барынша анық тұжырымдалыпты. ... ... сөз асыл ... көп ... ... түркі халқы жойылдың»
деген сөздер ешқашанда ұмыт болмауға тиіс. Тастағы жазуларда «Түркі халқы
жойылдың» деген тіркестер ... рет ... ... ... ата –
бабалардың кейінгі буынға қалдырған қатаң ескертпесіндей естіледі.
Президент Н.Ә Назарбаев «Тарих толқынында атты кітабында: ... ... ... ... ғажайып бірегей қабілетін
танытты, оны өздернің ерекше жағдайларына қарай бейімдеп, ... ... Ол ... тұйықтықтан мүлде бөлек мәдениет болды», – деп жазған.
Ілгері де айтылған және ... ... ... ... ата ... ... сыры, жан даусы, кейінге қалдырған үлгі өсиеті, ... Бұл ... ... мәні ... ... де ... ... жоқ.
Еуразияның ұлы кеңістігін жайлаған ... ... ... бірлігі,
тұтастығы, тіл мәртебесі, діни нанымы сақталуы үшін күрес әлі де көкейтесті
проблема болып келеді. Осы күресті жалғастырып, ... ұлы ... ... үшін ... және ... ... қасиетті парызы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Дүйсенбі А.К. Түркі аңыздары мен әпсаналары. – ... ... 2011. – 260 ... ... Құрбанғали. Тауарих хамса: (Бес тарих). – ... ... – 304 ... Әбішев Х.Ә. Халық астрономиясы. – Алматы, 1959. –170 б.
4 Әбішев Х.Ә. ... ...... ... 2009. – 264 ... ... М. Қазақтың байырғы календары. – Алматы, 1960. – 100 б.
6 Нұрғалымова Г.С. Қазақ халқының күнтізбесі. – Алматы, 2002. – 104 ... ... Н.П. ... П.И. ... ...... Ана тілі, 1995. –
104 б.
8 Оразақов Е. Қазақ халық медицинасы. – Алматы: Ғылым, 1989. – 80 ... ... А.И. ... ... или киргиз-кайсацких орд и
степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
10 Ястребов М.Я. Киргизские ... // ... - 1851. – №87. Кн. ... ... Ш. ... шамандықтың қалдығы //Қазақ бақсы-
балгерлері. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 8-36 ... ... Ш. ... // Қазақ бақсы-балгерлері. – Алматы: Ана тілі,
1993. – 36-40 б.б.
13 Алекторов А.Е. Указатель ... ... и ... ... и ... ...... 1900. – 985 с.
14 Диваев Ә. Тарту. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 256 б.
15 Толеубаев А.Т. ... ... ... в ... обрядности
казахов. – Алма-Ата: Гылым, 1991. – 214 с.
16 Кастанье И. Қазақ наным-сенімдерінен // ... ... ... Ана ... 1993. – 41-48 б ... Сейфуллин С. Бақсының жырлары // «Қорқыт ата» энциклопедиялық ... 1999. – 738-741 б ... ... М. ... ... ауыз ...... Санат, 1996. –
368 б.
19 Чеканинский И.А. Баксылык ... ... ... ... // ... Отдела общества изучения Казахстана. – Семипалатинск,
1929. – Т. 1. – Вып. XVIII. – 75 ... ... Ә. ... ... ... ... дәстүрі //Қазақ бақсы-
балгерлері. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 99-116 б б.
21 Басилов В.Н. Шаманство у народов Средней Азии и ...... 1992. – 328 ... Мустафина Р.М. Предчтавления, культы, обряды у казахов. – ... ... 1992. – 171 ... Байбосынов Қ., Исахов Ә. Бақсылар: тарихи-этнографиялық очерктер. –
Алматы: Мерей, 1995. – 111 б.
24 Турсунов Е. Акыны и ...... из ... ... // ... – 2004.– №1. – 46-51 С.
25 Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. ... ... 1969. – 172 ... Сейфуллин С. Шығармалар. Т. 6. – Алматы: Жазушы, 1964. – 455 ... ... А. ... и ... из ... по казахским степям. –
Алма-Ата: Казахстан, 1966. – 226 ... ... ... Мал ауруларының қазақша атаулары. – Алматы: Қайнар,
1986. – 240 б.
29 ... А. ... ... тарихы. – Алматы: «Алматыкітап» баспасы,
2010. – 446 б.
30 Хинаятұлы Б. Қазақтардың төрт ... ... ... ... жосын-
жоралғы, әдет-ғұрыптары // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері:
өткендегісі және бүгіні. ... ...... ... 2001. – 173-
191 б б.
31 Хинаят Б. Қазақтардың рухани мәдениетіндегі ... орны ... ... қырларынан) // ҚР ҰҒА Хабарлары. Қоғамдық ғылымдар
сериясы, – Алматы, 1998. №6 – 78-86 б ... ... Б., ... Ж.Б. ... мал дәрігерлігінің ғылыми
негіздерінің кейбір мәселелері // ҚР Ұлттық Академияық ... ... ... ... ... ... 1997.
№7– 21-28 б б.
33 Хинаят Б. Төрт түліктің мінез-құлықтарына қатысты ... ... ... №8-9. – ... 2000. – 123-129 б ... Қинаятұлы Б. Жылқы түлігінде жиі кездесетін ауру-жарақаттарды халықтық
тәсілмен ... // ҚР ... ... ... ... ... журналы. Жаршы.– Алматы, 1998. №4 – 28-35 б б.
35 Төлеубаев Ә. Қазақтың мал ... ... ... ... // ... АН ... – 1984 - №12. – 56-60 б ... Серошевский В.Л. Якуты. Опыт этнографического ...... – М., 1993. – 736 ... ... А.Е. ... для ... верований якутов // А.Е.
Кулаковский. Научные труды. – ... 1979. – С. ... ... Г.В. ... и рассказы о шаманах. Приложение к «Очеркам
узичения Якутского края». – Иркутск, 1928. – Вып. 2. – С. ... Г.В. ... ... по мифологии и легендарной истории
якутов. – М.: Наука, 1977. – 248 с.
40 Попов А.А. ... по ... ... ... б. ... ... ... Л.: Изд-во АН ССР, 1949. – С. 255-323.
41 ... Г.У. ... по ... ... – М.: Наука, 1974. – 403 с.
42 Прокофьева Е.Д. Шаманские бубны // ... ... – М.- Л.: ... АН ССР, 1961. – С. ... Прокофьева Е.Д. Шаманские костюмы народов Сибири // Религиозные
прдеставления и ... ... ... в ХІХ – ... ХХ в. – Л.: Наука,
1971. – С. 5-100.
44 Алексеев Н.А. Традиционные религиозные верования тюркоязчных ...... ... 1992. – 242 ... Токарев С.А. Очерк истории якутского народа. – М., 1940. – 248 с.
46 Қорқыт ата: ... ... ...... ... 1993. – ... Қазақ халқының философиялық мұрасы. Жиырма томдық. 3 т. Әл-Фараби
философиясы. – Астана: Аударма, 2005. – 496 ... ... ... ... ...... Ан ... ССР,
1957. – І т. – 485 с.
49 Әдеби жәдігерлер. ... ... 5-т. ... ... ... ... ... «Таймас» баспа үйі, 2007. – 536 б.
50 Ибн-Сина. ... ... ... Кн. ... ... 1954, 1956.
51 Иассауи Қожа Ахмет. Диуани Хикмет. – Алматы: Арыс, 2001. – 272 б.
52 Тілеуқабылұлы Өтебойдақ. Шипагерлік ...... ... 1996. – 464
б.
53 Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының ... ...... 2011. ... А-Д. – 736 ... ... ... газеті. 1959, – №2(210).
55 Абдуллаева А.Т. Қазақ халқының мал шаруашылығы негізінде қалыптасқан
аспан әлемі ... ... // ... ... ...... ... конференция материалдары. – Түркістан,
2010. – 35-37 б б.
56 Ысқақов М. ... ...... ... 2009. – 328 ... ... Х. Халық білімі хақында // ҚР ҰҒА ... ... ... -1994. – №1. – 21-30 б ... Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: 2010.
59 Ысқақов М. Халық ...... ... 2009. – 328 ... ... ССР ... энциклопедиясы. – Т.III. – Алматы, – 263-265 б.
61 Захарова И.В. ... ... цикл у ... ... ИИАЭ АН Каз ССР. – Т. 8. ... 1963.- ... ... З. Қазақтың көне күнтізбесінің көрінісі - ... ... ... 2010.
63 Хинаят Б. «ХХІ ғасырдың басындағы Отандық археология және этнологияның
мәселелері мен ... атты Ә.М. ... ... арналған
«IV Оразбаев оқулары» ... ... ... ... ... ... 2012. – 300-302 б ... Тогома Т.И. Истоки мифологи и традиционный каленьдар якутов. – Якутск,
1982. – 202 с.
65 Төлеубаев Ә. Қазақтағы бақсылық / ... ... ... мен ... ... Біртұтастығы мен ерекшелігі. – Алматы: Арыс, 2005. ... б ... ... Ұлттық энциклопедиясы. 2-том. – Алматы: 1999.
67 Алдашев А., Әлімханов Ж. Қазақтың халық ... ... ... ... 1992. – 160 ... ... Б. ... өнерінің ерекшелігі // «Қазақтың көріпкел және
болжампаз бабалары» атты Республикалық ... ...... ... Әбдіраман Ө. Қазақтың дәстүрлі халық емшілігі. – Алматы, 2002.
70 Сейфуллин С. ... ... // ... ата» ... ... 1999. – 738-741 б б.
71 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – ... Ана ... 1981. ... ... Басилов В.Н. Культ святых в исламе. – М.: Мысль, 1970. – 144 ... ... Ә. ... аңыз және ... // ... ата ...... Қазақ энциклопедиясы, 1999. – 34-89 б б.
74 Ыбыраев Ш. ... мұра // ... ата ... ... ... ... ... 1999. – 14-34 б б.
75 Жүсіпов Б. Сыр бойының жыраулық-жыршылық дәстүрі: Филол. ғыл. ...... 1999. – 167 ... Дала уалаятының газеті. – Алматы, 1994. – 816 б.
77 Мыңжан Н. ... ... ... – Алматы: Жалын, 1994. – 400 б.
78 Жексембекова Г. Қазақ басқылары мен олардың ... ... // ... ... – № 3(24). – 87-93 б ... ... по истории народной медицины Казахстана. – Алма-Ата: 1978. –
209 с.
80 Хазретәліқызы Р. ... ... ... ... мен
оташылардың алатын орны // «Өзбекәлі Жәнібеков оқулары – 2011» атты ІІ
республикалық ғылыми-тәжірибелік ... ... ... ... 2011. – 156-159 б.б.
81 Арғынбаев Х. Мал ауруларын емдеудегі халық тәжірибесі. – Алматы, 1963.
– 51 б.
82 Құнанбаев А., Қазбеков Е. ... ... ...... 1952. ... ... ... А. Культ коня у казахов. – Алматы: 2004. – 124 с.
84 Садырбаев С. ... ... ... Алматы: Рауан, 1990. – 239 б.

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 135 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек қауіпсіз жүргізу үшін нұсқама түрлері10 бет
Күнтізбе. Уақытты есептеу жүйелері. Байырғы қазақ күнтізбесі13 бет
Мектепалды даярлық тобында серуенді ұйымдастыру және оны өткізу әдістемесі6 бет
Қазақ халқының күнтізбесі18 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XVII - ғасырдағы Голландияның саяси және құқықтық ілімдері9 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь