Жылқы – көлік құралы

Көшпелі тұрмыста жылқыны салт мінуге, түйені жүк артуға пайдаланғаны мәлім. Сондықтан жүрдек, жүйрік, бәйге аттары төрт түліктің бәрінен де асыра бағаланған. Бірақ XIX ғасырдың орта шенінен бастап қазақ халқының отырықшылыққа бет бұрып, арбаның көбеюіне орай жылқы жегу, жүк тарту жұмыстарына кеңінен пайдаланады. Енді қазақ ішінде мініс аттарымен қатар, арба-шанаға бірдей жүретін әмбебап жылқылар да бағалана бастады. XIX ғасырда таулы аудандардан басқа аймақтардың бәрінде дерлік екі доңғалақты ағаш арба кең тарады. [86.250-б.]
Арба жасау үшін ағаш ұсталары сәуір, мамыр айларында қайың ағашының жұмсақ, иілгішін уақытында кесіп алып, иетін жерлерін иіп, мүшелерін бөліп-бөліп жинап қоятын. Арбаның доңғалағы үшін, әдейі қайыңның доғадай иілген жері кесіп алынады. Жаз бойы ұста арбаларды құрастыруға кірісетін. Арбаның екі доңғалағы, жүк басатын қорабы (жәрәңдік), білігі, тертелері (арбаның жетек ағашы), ешбір шеге қолданылмастан тұтастай ағаштан, көпке шыдайтындай мықты етіп жасалатын. Ұста бір жазда 20 арбаға дейін құрастыратын, бірақ жасалынуының қиындығына қарамай, базарда бағасы 1-2 сомнан аспайтын. [87.255-б.] Жүк тартатын кірешілер сатып алатын. Арбадағы жүк жеңіл болса «арбакеш» аттың үстіне отырып, тертелерді ерге байлайтын, жүк ауыр болса қамыт пайдаланылатын. [88.47-б.] Арбакештер жолдың алыс, қиындығына қарамай 20-дан 50 пұтқа дейін жүк таситын. [89.6-б.] Алтай қазақтары арба жеңіл жүрсін деп дөңгелекті жылқы терісімен қаптап тастайтын. Қазақтардың жасаған қос доңғалақты ағаш арбасы мен Оңтүстік Қазақстандағы отырықшы халықтардың екі дөңгелекті арбаларының жүк тарту мөлшері бірдей, тек отырықшы халықтардың арбасының дөңгелегі үлкен болған. «...Егінші жұрттың жылқылары дөңгелегі өте үлкен, диаметрі сажынға (2,13м А.Т.) жететін жүк салатыны бар ерекше арбаларға жегіледі. Арбаны жүргізетін арбакеш жегілген аттың үстіне отырады. Жол жағдайына байланысты 20-дан 40 пұтқа дейін жүк салынады, алыс жолда орта есеппен 25 пұт жүк тартады...». [90 а.155-б.]
Арбалардың шаруашылықта кең қолданылғаны жөнінде төмендегі фактілер дәлел: XIX ғасырда Ақмола облысында 132 602 арба болған, жылма-жыл 33 150 арба жасалып отырған. [90.14-б.] Қос доңғалақты ағаш арбаның жасалу жолы, құрылысы бір болғанымен, Қазақстанның әр аймағында әртүрлі атау қалыптасқан. «Ырдуан», «ырдабан» арба Солтүстік, Орталық Қазақстанда, «дәредике» Көкшетау облысында, «қазақ арба», Оңтүстік Қазақстанда, Жетісу мен Шығыс Қазақстанда «көтек арба» деп атаған. [91.244.XIV.LXVI] ХІХ ғасырдың аяғында байлар мен ауқатты адамдар Орынбор, Ор, Троицк, Омбы, Ташкент, Семей базарларынан күймелі арбалар мен шаналарды сатып алатын болған. «Пәуеске», повозка, пәуеске арба (күймелі арба), [92-645-б.] «пәуескелі шана» (күймелі шана) – «кәшопка» деген сөздер қазақ тіліне сол заманда кірген. [93.58-б.LXXI] Қыста табанына темір салынбаған құр ағаштан шауып жасалған шананы «жекпелі шана», болмаса «ырғақ шана» деп атаған. Мұндай шана атқа қамытты, қамытсыз түрде жегілген. Жекпелі шана деп балалардың ойыншық шанасынан айыру үшін айтылған. [94.48-б.]
        
        Жылқы – көлік құралы (4 бөлім)
Көшпелі тұрмыста жылқыны салт мінуге, түйені жүк артуға пайдаланғаны
мәлім. Сондықтан жүрдек, ... ... ... төрт ... бәрінен де
асыра бағаланған. Бірақ XIX ... орта ... ... ... ... бет ... арбаның көбеюіне орай жылқы жегу, жүк ... ... ... Енді ... ... ... ... қатар,
арба-шанаға бірдей жүретін әмбебап жылқылар да ... ... ... ... аудандардан басқа аймақтардың бәрінде дерлік екі доңғалақты
ағаш арба кең тарады. ... ... үшін ағаш ... ... ... ... ... ағашының
жұмсақ, иілгішін уақытында кесіп алып, иетін жерлерін иіп, мүшелерін бөліп-
бөліп жинап қоятын. Арбаның доңғалағы үшін, ... ... ... ... ... ... Жаз бойы ұста ... құрастыруға кірісетін. Арбаның
екі доңғалағы, жүк басатын қорабы (жәрәңдік), білігі, тертелері (арбаның
жетек ағашы), ешбір шеге қолданылмастан тұтастай ағаштан, ... ... етіп ... Ұста бір ... 20 ... ... құрастыратын, бірақ
жасалынуының қиындығына қарамай, базарда бағасы 1-2 сомнан аспайтын.
[87.255-б.] Жүк тартатын кірешілер сатып алатын. Арбадағы жүк жеңіл ... ... ... ... ... ерге ... жүк ауыр ... пайдаланылатын. [88.47-б.] Арбакештер жолдың алыс, қиындығына қарамай
20-дан 50 пұтқа дейін жүк ... ... ... ... арба жеңіл
жүрсін деп дөңгелекті жылқы терісімен қаптап тастайтын. Қазақтардың жасаған
қос доңғалақты ағаш арбасы мен ... ... ... ... дөңгелекті арбаларының жүк тарту мөлшері бірдей, тек отырықшы
халықтардың арбасының дөңгелегі үлкен болған.
«...Егінші ... ... ... өте ... ... (2,13м А.Т.) жететін жүк салатыны бар ерекше ... ... ... ... ... аттың үстіне отырады. Жол
жағдайына байланысты 20-дан 40 пұтқа дейін жүк салынады, алыс ... ... 25 пұт жүк ... [90 а.155-б.]
Арбалардың шаруашылықта кең қолданылғаны жөнінде төмендегі фактілер
дәлел: XIX ғасырда ... ... 132 602 арба ... ... 33 ... жасалып отырған. [90.14-б.] Қос доңғалақты ағаш арбаның жасалу жолы,
құрылысы бір ... ... әр ... ... ... «Ырдуан», «ырдабан» арба Солтүстік, Орталық Қазақстанда,
«дәредике» Көкшетау облысында, «қазақ арба», ... ... ... ... ... ... ... деп атаған. [91.244.XIV.LXVI] ХІХ
ғасырдың аяғында байлар мен ауқатты ... ... Ор, ... ... ... базарларынан күймелі арбалар мен шаналарды сатып алатын
болған. «Пәуеске», повозка, ... арба ... ... ... ... ... ... – «кәшопка» деген сөздер қазақ тіліне сол
заманда ... ... ... ... ... ... құр ... жасалған шананы «жекпелі шана», болмаса «ырғақ шана» деп ... шана атқа ... ... ... ... Жекпелі шана деп
балалардың ойыншық шанасынан айыру үшін айтылған. [94.48-б.]
Үстінде жәрәндігі (ящик А.Т.) жоқ арба ... тек ғана ... ... ... ... [1] ... ... киізден
сырып жасалады, көшкенде арбаның тертелері қамытқа емес, аттың, өгіздің,
сиырдың еріне бекітіледі. [2]
ХІХ ... ... ... ... көрген қазақтар шөп
дайындау үшін ауылшаруашылық құрал-саймандарын көптеп ... ... ... ... ... жұттан соң, 1914 жылдың
қытымыр қысының қарсаңында, қазақтар атпен ... шөп ... ... (конные грабли) іздеп жүріп ... шөп ... ... 1911 жылы Павлодар уезінің қазақтарының қолында 997 ... 943 ат ... ... ... 95 шөп машинасы, 92 ат тырма,
Зайсаңда 7 шөп машинасы, 6 ат тырма болған. ... жүк ... ... ... бірі – ... ... атқа ... әдісіне қарай екі түрге бөледі. ... ... жағы ... ... жағы алшақтау боп, 3-4 көлденең шабақтар
орнатылған ... ... ...... этнографиялық материалдарымыз
бойынша тек көші-қонда жақын ... жүк ... ... ... жүк ... ... 1927 жылы Ф.А.Фиельструп Сергиополь уезінен
түсірген. (ХХХV) Сүйреткілердің 2-ші түрі Қазақстанның әр ... шөп ... ... қар ... ... ... пайдалынылған нұсқалары
болған. Биіктігі 1м, ұзындығы 2–2,5 м ортасында ... бар ... ... арқанмен атқа жегеді, шөпті тартарда үстінен ... ... ... ... ... ... облыстарында мұны
«сырма» (СLXII) дейді. ... ... ... ... бір ағашты
бостау қып, крест тәрізді байлайды. Үйілген ... ... әлгі ... ... ... ... ... екі арқанмен шөптің үстін басып қояды. (ХІХ)
Солтүстік облыстарда көлденең ағаш орнына ... 2 м, ... 50-60 ... ... атқа ... қар ... үшін ... (ХХХХVII)
Семей, Шығыс Қазақстанның, Жетісудың таулы аудандарында таудан ағаш түсіру
үшін арнаулы ... ... ... ... екі ағаш ... ... Сырыққа төрт-бес тесік тесіліп немесе қалпақ бас жуан ... ... ... ... ... ... әлгі ... не темірлерге
бекіткен. Осындай әдіспен бір-екі атпен 4-5 қарағайды таудан ... ... ... ... ... Өлгий аймағының (МХР) Алтай жағында қар қалың түсетін
болғандықтан ... ... атқа ... алып ... ... ... ... қабырғалары 1,5 м, биіктігі 50-70 см, тақтайдан қағылады,
мұны қаржарғыш деп атайды. Ат сүйрегенде қаржарғыштың алдыңғы үшкір ... ... ... ... адам басып, атты айдап отырады. Сөйтіп қарды
жарып отырып ... ... ... ... жерлерінде атқа түбі ашылатын қоржын сияқты
екі жерден ... ... қос ... ... ... Малдың қи-
көңін қорадан шығаруға, топырақ тасуға пайдаланылған. ... ... ... үшін екі ... ... ... ... әйтпесе ауып кетеді.
Затты апарған соң екі кебеженің тиегін бірдей ... ... ... ... ... ... сау етіп ... қалады. Осындай әдіспен екі
месті аттың екі жағына ... су ... ... екі ағаш шелекті
аттың екі жағына теңдеп жабайы араның ... ... ... ... теңдеу әдісімен өте ұқсас. (LХХ.100)
Алтай тауларында (Шығыс Қазақстан) ауырған адамды немесе өлікті жерлеу
үшін бір-бірінің ... ... ... арасына ағаш табыт орнатылған.
Алдымен екі бүйірі ұзындау екі ағаштың екі қысқа ... ... ... ... екі жағы ... екі жағы қайыс рама пайда болған. ... ... ... терісін қатар-қатар қойып тарамыспен тігіп, мықты
қып ... ... ... ... пайда болған. Бойы да, ... ... екі ... ... ... ... ... жақтары ердің үстіне түседі,
оны мықтап бекітіп тастайды. Раманың төрт жағын да ... ... ... ... үстін тесіп, тесіктерге шарнир ретінде жуан қайыс өткізіп
бекіткен. Шығыс Қазақстанның тау ішіндегі қиын ... ... ... іркес-тіркес екі аттың арасындағы ... ... ... жеріне
жеткізетін салма-зембілді – «зуза» деп атаған.
Зузаның 2-ші түрі: Керегені жайып, төрт ... ... ... ... киіз салады, төсек төсейді. Ағаштардың көлденеңі ұзын болады. Екі атты
кісі артында, екі атты кісі алдында, ... төрт ... ... ... Атты ... ... ... себебі аттар шаршайды. Зузаның үстіне
ауырған адамды шалқасынан жатқызады. ... ... ... ... ... ... салмағы 12
пұт болыпты. Өзінің 500 ... ... ... ... ... ... болысты зузамен алып жүріпті. Тіркес екі ... ... ... жанамалап ұстап отырған. Ел әзілдеп ... аяқ ... деп ... ... ... ... ... Алексеевка селосының жанында.
ХІХ ғасырда таулы жерлерде ... ... ... ... ... алып жүрген. Бұл факті екі елдің арасындағы байланысты көрсетеді.
[LXXXIII.101.125.]
Жылқымен егін бастыру Қазақстанның көп жерлеріне ... ... ... ... ... ... ұшар ... бір үзеңгіні
кигізген. Төмен түсіп ... үшін ... ... ... ... ... ... тағып, арқанға қатар-қатар 3-5 атты байлап айдаған. (І)
Батыс Қазақстанда ... ... ... ... ... ... екі арқан байлап, әр арқанға 5-10 жылқыдан қосақтаған, ... да ... ... ... ... дөңгелек бір айналғанда 10-20 жылқы
екі қатар жүріп егінді басқан. (L) Жылқымен шаңтасты (малтатасты) ... ... ... ... ... қолданылған. (XI.LX)
Қазақ жылқыларын арба-шанаға жегіп жүк тасу, жеңіл тарантастар мен
күймелі арбаларға жегу ХІХ ғасырдың орта ... ... ... ... ... жорға немесе желісті мықты аттарды ортасына, екі жағына
шоқырақтай шауып отыратын жеңіл екі атты ... 1947 жылы Орда ... ... ... екі ат бір ... яғни 24 сағатта (19 ... 5 ... ... 270,9 км жол ... 1948 жылы Сылаңторы атты
осындай жылқының біреуі тағы бір атпен тәулігіне 292 км жол ... ғ. ... ... ... орыс әкімшілігіне почта таситын, әскери
бөлімдерге ... ... ... ... қазақ шабармандар болған.
Қосарға бір ат алып күндіз-түні тынбай жүретін пошта тасушыларды – «үкілі
пошта» деп ... ... ... бір ат алып күніне 200 шақырым
жүретін почта тасушылар Орынбор мен Ташкенттің ... 18 ... ... өзіңдік рекорд жасаған. Қазақтардың өз аттарымен байланыс
тораптарына шабарман болып ... ... ... ... ... ... айналған.
«...1800 шақырымға созылып жатқан Орынбор ... ... ... тасу ... ... ... ... жылқыларын пайдаланушылар мақтанышпен айтады...», –
деп жазған 1888 жылы С.Жантөрин.
Өмір бойы ... ... ... тек салт ... ғана арналып келсе,
ХІХ-ХХ ғасырдың басында күнделікті тұрмыста жылқыны салт ... мал ... ... ... мінумен қатар, шаруашылықта пайдалану ауқымы кеңіген,
жылқыны арба-шана, пәуеске-тарантасқа жегуге, жүк тасымалдауға, т.с.с.
жұмыстарға жиі ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жануарларды есепке алу түрлері мен әдістері11 бет
Жылқы өсіру әдістері23 бет
Жылқыны азықтандырудың негізгі көрсеткіштері18 бет
Малшаруашылығы өнімдеріне шығарудың экономикасы3 бет
Қоржын туралы мағұлмат5 бет
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет
Атқа мінудің қазақи (шығыстық) және батысеуропалық үлгісі4 бет
ДYниенI дYбIрлеткен тYркIлердIң дене тәрбиесI7 бет
Ғұндар 10 бет
Қазақстан бірінші дүниежүзшк соғыс жылдарында22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь