Жылқы – көлік құралы


Көшпелі тұрмыста жылқыны салт мінуге, түйені жүк артуға пайдаланғаны мәлім. Сондықтан жүрдек, жүйрік, бәйге аттары төрт түліктің бәрінен де асыра бағаланған. Бірақ XIX ғасырдың орта шенінен бастап қазақ халқының отырықшылыққа бет бұрып, арбаның көбеюіне орай жылқы жегу, жүк тарту жұмыстарына кеңінен пайдаланады. Енді қазақ ішінде мініс аттарымен қатар, арба-шанаға бірдей жүретін әмбебап жылқылар да бағалана бастады. XIX ғасырда таулы аудандардан басқа аймақтардың бәрінде дерлік екі доңғалақты ағаш арба кең тарады. [86.250-б.]
Арба жасау үшін ағаш ұсталары сәуір, мамыр айларында қайың ағашының жұмсақ, иілгішін уақытында кесіп алып, иетін жерлерін иіп, мүшелерін бөліп-бөліп жинап қоятын. Арбаның доңғалағы үшін, әдейі қайыңның доғадай иілген жері кесіп алынады. Жаз бойы ұста арбаларды құрастыруға кірісетін. Арбаның екі доңғалағы, жүк басатын қорабы (жәрәңдік), білігі, тертелері (арбаның жетек ағашы), ешбір шеге қолданылмастан тұтастай ағаштан, көпке шыдайтындай мықты етіп жасалатын. Ұста бір жазда 20 арбаға дейін құрастыратын, бірақ жасалынуының қиындығына қарамай, базарда бағасы 1-2 сомнан аспайтын. [87.255-б.] Жүк тартатын кірешілер сатып алатын. Арбадағы жүк жеңіл болса «арбакеш» аттың үстіне отырып, тертелерді ерге байлайтын, жүк ауыр болса қамыт пайдаланылатын. [88.47-б.] Арбакештер жолдың алыс, қиындығына қарамай 20-дан 50 пұтқа дейін жүк таситын. [89.6-б.] Алтай қазақтары арба жеңіл жүрсін деп дөңгелекті жылқы терісімен қаптап тастайтын. Қазақтардың жасаған қос доңғалақты ағаш арбасы мен Оңтүстік Қазақстандағы отырықшы халықтардың екі дөңгелекті арбаларының жүк тарту мөлшері бірдей, тек отырықшы халықтардың арбасының дөңгелегі үлкен болған. «...Егінші жұрттың жылқылары дөңгелегі өте үлкен, диаметрі сажынға (2,13м А.Т.) жететін жүк салатыны бар ерекше арбаларға жегіледі. Арбаны жүргізетін арбакеш жегілген аттың үстіне отырады. Жол жағдайына байланысты 20-дан 40 пұтқа дейін жүк салынады, алыс жолда орта есеппен 25 пұт жүк тартады...». [90 а.155-б.]
Арбалардың шаруашылықта кең қолданылғаны жөнінде төмендегі фактілер дәлел: XIX ғасырда Ақмола облысында 132 602 арба болған, жылма-жыл 33 150 арба жасалып отырған. [90.14-б.] Қос доңғалақты ағаш арбаның жасалу жолы, құрылысы бір болғанымен, Қазақстанның әр аймағында әртүрлі атау қалыптасқан. «Ырдуан», «ырдабан» арба Солтүстік, Орталық Қазақстанда, «дәредике» Көкшетау облысында, «қазақ арба», Оңтүстік Қазақстанда, Жетісу мен Шығыс Қазақстанда «көтек арба» деп атаған. [91.244.XIV.LXVI] ХІХ ғасырдың аяғында байлар мен ауқатты адамдар Орынбор, Ор, Троицк, Омбы, Ташкент, Семей базарларынан күймелі арбалар мен шаналарды сатып алатын болған. «Пәуеске», повозка, пәуеске арба (күймелі арба), [92-645-б.] «пәуескелі шана» (күймелі шана) – «кәшопка» деген сөздер қазақ тіліне сол заманда кірген. [93.58-б.LXXI] Қыста табанына темір салынбаған құр ағаштан шауып жасалған шананы «жекпелі шана», болмаса «ырғақ шана» деп атаған. Мұндай шана атқа қамытты, қамытсыз түрде жегілген. Жекпелі шана деп балалардың ойыншық шанасынан айыру үшін айтылған. [94.48-б.]

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Жылқы – көлік құралы (4 бөлім)

Көшпелі тұрмыста жылқыны салт мінуге, түйені жүк артуға пайдаланғаны
мәлім. Сондықтан жүрдек, жүйрік, бәйге аттары төрт түліктің бәрінен де
асыра бағаланған. Бірақ XIX ғасырдың орта шенінен бастап қазақ халқының
отырықшылыққа бет бұрып, арбаның көбеюіне орай жылқы жегу, жүк тарту
жұмыстарына кеңінен пайдаланады. Енді қазақ ішінде мініс аттарымен қатар,
арба-шанаға бірдей жүретін әмбебап жылқылар да бағалана бастады. XIX
ғасырда таулы аудандардан басқа аймақтардың бәрінде дерлік екі доңғалақты
ағаш арба кең тарады. [86.250-б.]
Арба жасау үшін ағаш ұсталары сәуір, мамыр айларында қайың ағашының
жұмсақ, иілгішін уақытында кесіп алып, иетін жерлерін иіп, мүшелерін бөліп-
бөліп жинап қоятын. Арбаның доңғалағы үшін, әдейі қайыңның доғадай иілген
жері кесіп алынады. Жаз бойы ұста арбаларды құрастыруға кірісетін. Арбаның
екі доңғалағы, жүк басатын қорабы (жәрәңдік), білігі, тертелері (арбаның
жетек ағашы), ешбір шеге қолданылмастан тұтастай ағаштан, көпке шыдайтындай
мықты етіп жасалатын. Ұста бір жазда 20 арбаға дейін құрастыратын, бірақ
жасалынуының қиындығына қарамай, базарда бағасы 1-2 сомнан аспайтын.
[87.255-б.] Жүк тартатын кірешілер сатып алатын. Арбадағы жүк жеңіл болса
арбакеш аттың үстіне отырып, тертелерді ерге байлайтын, жүк ауыр болса
қамыт пайдаланылатын. [88.47-б.] Арбакештер жолдың алыс, қиындығына қарамай
20-дан 50 пұтқа дейін жүк таситын. [89.6-б.] Алтай қазақтары арба жеңіл
жүрсін деп дөңгелекті жылқы терісімен қаптап тастайтын. Қазақтардың жасаған
қос доңғалақты ағаш арбасы мен Оңтүстік Қазақстандағы отырықшы халықтардың
екі дөңгелекті арбаларының жүк тарту мөлшері бірдей, тек отырықшы
халықтардың арбасының дөңгелегі үлкен болған.
...Егінші жұрттың жылқылары дөңгелегі өте үлкен,
диаметрі сажынға (2,13м А.Т.) жететін жүк салатыны бар ерекше арбаларға
жегіледі. Арбаны жүргізетін арбакеш жегілген аттың үстіне отырады. Жол
жағдайына байланысты 20-дан 40 пұтқа дейін жүк салынады, алыс жолда орта
есеппен 25 пұт жүк тартады.... [90 а.155-б.]
Арбалардың шаруашылықта кең қолданылғаны жөнінде төмендегі фактілер
дәлел: XIX ғасырда Ақмола облысында 132 602 арба болған, жылма-жыл 33 150
арба жасалып отырған. [90.14-б.] Қос доңғалақты ағаш арбаның жасалу жолы,
құрылысы бір болғанымен, Қазақстанның әр аймағында әртүрлі атау
қалыптасқан. Ырдуан, ырдабан арба Солтүстік, Орталық Қазақстанда,
дәредике Көкшетау облысында, қазақ арба, Оңтүстік Қазақстанда, Жетісу
мен Шығыс Қазақстанда көтек арба деп атаған. [91.244.XIV.LXVI] ХІХ
ғасырдың аяғында байлар мен ауқатты адамдар Орынбор, Ор, Троицк, Омбы,
Ташкент, Семей базарларынан күймелі арбалар мен шаналарды сатып алатын
болған. Пәуеске, повозка, пәуеске арба (күймелі арба), [92-645-б.]
пәуескелі шана (күймелі шана) – кәшопка деген сөздер қазақ тіліне сол
заманда кірген. [93.58-б.LXXI] Қыста табанына темір салынбаған құр ағаштан
шауып жасалған шананы жекпелі шана, болмаса ырғақ шана деп атаған.
Мұндай шана атқа қамытты, қамытсыз түрде жегілген. Жекпелі шана деп
балалардың ойыншық шанасынан айыру үшін айтылған. [94.48-б.]
Үстінде жәрәндігі (ящик А.Т.) жоқ арба (тарадойка) тек ғана ағаштан
жасалады, ешқандай темір қолданылмайды. [1] Қазақтардың қамыты киізден
сырып жасалады, көшкенде арбаның тертелері қамытқа емес, аттың, өгіздің,
сиырдың еріне бекітіледі. [2]
ХІХ ғасырдың аяғында қоныс аударушылардан көрген қазақтар шөп
дайындау үшін ауылшаруашылық құрал-саймандарын көптеп сатып алған.
В.Я.Бенькевичтің жазуынша 1891-1892 жылдарындағы жұттан соң, 1914 жылдың
қытымыр қысының қарсаңында, қазақтар атпен жүретін шөп машиналарды, ат
тырмаларды (конные грабли) іздеп жүріп алып, шөп дайындауға кіріскен.
[95.91-б.] 1911 жылы Павлодар уезінің қазақтарының қолында 997 шөп
машинасы, 943 ат тырма, Өскемен уезінде 95 шөп машинасы, 92 ат тырма,
Зайсаңда 7 шөп машинасы, 6 ат тырма болған. [96.220-б.]
Атпен жүк тасуға қолданылатын құралдың бірі – cүйреткі. Х.Арғынбаев
сүйреткінің атқа жегілу әдісіне қарай екі түрге бөледі. [97.45-б.] Атқа
жегілетін жағы сүйірленіп, артқы жағы алшақтау боп, 3-4 көлденең шабақтар
орнатылған басқыш тәрізді сүйреткі – біздің этнографиялық материалдарымыз
бойынша тек көші-қонда жақын қашықтықтарға жүк тасуға пайдаланылған. Дәл
осындай жүк артқан сүйреткіні 1927 жылы Ф.А.Фиельструп Сергиополь уезінен
түсірген. (ХХХV) Сүйреткілердің 2-ші түрі Қазақстанның әр жерінде шөп үюге,
ағаш тартуға, қар күреуге кір-қоқыс шығаруға пайдалынылған нұсқалары
болған. Биіктігі 1м, ұзындығы 2–2,5 м ортасында шабақтары бар тік
төртбұрышты раманы арқанмен атқа жегеді, шөпті тартарда үстінен арқанмен
басып тастайды. Омбы, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан облыстарында мұны
сырма (СLXII) дейді. Жетісудің таулы жерлерінде көлденең бір ағашты
бостау қып, крест тәрізді байлайды. Үйілген шөпті аларда әлгі ағашты шөптің
астына тығып жіберіп, ұшындағы екі арқанмен шөптің үстін басып қояды. (ХІХ)
Солтүстік облыстарда көлденең ағаш орнына ұзындығы 2 м, биіктігі 50-60 см
тақтайды арқанмен атқа жегіп, қар күреу үшін пайдаланылған. (ХХХХVII)
Семей, Шығыс Қазақстанның, Жетісудың таулы аудандарында таудан ағаш түсіру
үшін арнаулы сүйреткілер қолданылған. Көлденең сырық екі ағаш тертемен атқа
жегіледі. Сырыққа төрт-бес тесік тесіліп немесе қалпақ бас жуан темірлер
қағылған. Кесілген ағаштарды ұшынан кертіп шауып ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Көлік құралы салығы
Көлік құралы салығы жайлы
Көлік түрлерінің өзара әрекеттесуі. Оқу құралы
Жылқы
Жылқы тұқымдары
Жылқы емдеу
Көлік кешені
Жылқы аурулары
Жылқы шаруашылығы
Жылқы тұмауы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь