Әлеуметтік құқықтық құбылыстар мен ғылыми құжаттарды қолдану негізінде және парақорлыққа қатысты әртүрлі қайнар көздерін бір ауызға келтіріп, нақты түсінік беру және қазіргі деңгейін анықтау

Кіріспе
1 Парақорлықтың қылмыстық құқықтық сипаттамасы
1.1 Сыбайлас жемқорлық қылмыстармен күресу барысында заңнаманың даму тарихы
1.2 Парақорлық қылмыстарының түсінігі және құрамына талдау жасау
1.2.1 Парақорлықтың объектісі
1.2.2 Парақорлықтың объективтік жағы
1.2.3 Парақорлықтың субъектісі
1.2.4 Парақорлықтың субъективтік жағы
1.3 Парақорлықпен күресуде шетелдің тәжіребиесі
2 Парақорлық қылмыстарының криминологиялық сипаттамасы
2.1 Парақорлық қылмыстарының жай.күйі, динамикасы
2.2 Қылмыскер тұлғасы
2.3 Парақорлық қылмыстарының себептері және алдын алу шаралары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Магистрлік диссертациялық зерттеу жұмысында парақорлықтың қылмыстық құқықтық сипаттамасына, оның ішінде парақорлықпен күресуде шетелдің тәжіребиесіне және олардың алдын алу шараларына баға берілген.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Біздің еліміздің қазіргі даму кезеңінде жаңа қоғамның өркендеп әрі қарай дамуы үшін заңдылықтың күшеюі, еліміздің азаматтарының құқықтары мен өмірлерін қорғауының күшеюі басты міндет болып отыр. Бұл туралы еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің халқына деген «Қазақстан-2030 Жолдауында», халқымыздың негізгі Заңы Конституцияда, басқа да құқық қорғау заңдарында көрсетілген, яғни қылмыстылықпен күресуде барлық республикалық заңдарды қолданып, құқық бұзушылықтың жіберілмеуін және де әрбір қылмыскер өзіне тиісті жазасын алатынын айтқан болатын. Сондықтан да еліміздің әрбір азаматына құқықтық саласы бойынша біліммен сусындата отырып, оларды тәрбиелеу. Құқықтық тәрбие үрдісінде көптеген жан-жақты мәселелер қарастырылады, соның бірі құқық бұзушылықтың алдын алу шаралары. Қоғамымызға, мемлекетімізге қауіпті заңға қайшы әрекеттерді болдырмау шаралары құқық қорғау органдарының көмегімен жүзеге асады. Құқықтық тәрбиелеу тәжірибесі — адамзаттың өркендеу кезеңінде қалыптасқан үрдіс. Оған дәлел ежелгі мемлекеттердегі заңдардың болуы, халықтың жаппай заң нормаларына бағынуы және осы заңдар негізінде адамдардың тәрбиеленуі.
Адамдар арасындағы құқық бұзушылықты алдын алу шараларын дамыту мәселелері қазіргі заманның өзекті мәселесі болып табылады. Сондықтан да әрбір азаматтың жан-жақты білімін, санасы мен мәдениетін тәрбиелей отырып, өз Отанын сүйетін, заң нормаларын сыйлайтын, ұғынатын; өз құқықтары мен бостандықтарын білетін; заңды міндеттерін бұлжытпай орындайтын құқықтың, демократиялық мемлекеттің үлгілі азамат тұлғасында қалыптастырып, дамытады. Құқықтық дамыған адам — құқықтық білімді; өзін тұлға ретінде ұстай білетін; заң нормалары мен құқыққа оң көзқарастағы адам болып табылады. Құқықтық білімді азамат кез келген тәртіп бұзушылыққа немесе қылмыстарға бармайды.
Қылмыстың алдын алудың түпнұсқалық идеясы адамгершілік, қоғамдық тәртіп және заң нормаларын бұзумен, кез келген негативті құбылыстармен жиі кездесетін тұлғаны тәрбиелеу жүйесінің құрама бөлігі ретінде негізделеді. Адамдардың заңды білімділігінің төмендігінен әртүрлі заңға қайшы әрекеттер мен әрекетсіздіктерге баруы мүмкін. Сондықтан оларды құқықтық тәрбиеге баулуда, құқық бұзушылықтың алдын алу шараларын ұйымдастырғанда тәрбиеленушінің жүріс-тұрысына, психикалық ой-өрісіне, санасы мен мәдениетіне ерекше көңіл бөлініп отырғаны дұрыс.
1 Рогов И. И. Қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа нөлдік төзімділік саясаты // Егемен Қазақстан, 24.04.2009, - № 144-146 (25543), - 12 б.
2 Ыбыраев А.З., Айдархан Н.А. Қазіргі сыбайлас жемқорлық қылмыстарының криминологиялық сипаттамасы // Ғылым, 2008. - № 2. - 85 б.
3 Российское законодательство X-XX в.в.// Под общ.ред. А.И.Чистякова -Т.2. - М.: Юр. литература, 1985. - 258 с.
4 Рабинович Н.О. О наказуемости взяточничества // Право, 1916. - № 11 - 750 с.
5 Ключевский В.О. Терминология русской истории. - Т.4. - М.: Правда, 1989. - 260 с.
6 Туякбай Ж.А. Правовые основы государственной политики Республики Казахстан в сфере уголовной юстиции // Научное издание. - Алматы: Жазушы, 2004. - 330 с.
7 Материалы по казахскому обычному праву // Сб. Научно- популярное издание. - Алматы: Жалын, 1998. - 350 с.
8 Фукс С.Л. Обычное право казахов в XVIII первой половине XIX в. - Алма-Ата: Наука, 1981. - 280 с.
9 Карпушин М.П., Дмитриев П.С. Взяточничество - позорный пережиток прошлого. - М.: Юр. литература, 1964. - 325 с.
10 Агыбаев А.Н. Ответственность должностных лиц за служебные преступления. - Алматы: Жеті Жарғы, 1997. - 270 с.
11 Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексі. - Алматы, 2010. - 148 б.
12 Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы Заңы. - Алматы, 2009. - 12 б.
13 Кузнецова Н.Ф. Коррупция в системе уголовных преступлений // - Вестник МГУ: право, 1993. - № 1. - 200 с.
14 Криминология. Учебник // Под общ. проф.А.И. Долговой . - М.: 1997. - 750 с.
15 Волженкин Б.В. Коррупция. - Санкт-Петербург, 1998. - 420 с.
16 Лунеев В.В. Преступность XX века: мировые, региональные и российские тенденции. - М., 2005. - 618 с.
17 Роуз-Аккерман С. Коррупция и государство. Причины, следствие, реформы. -М., 2003. - 545 с.
18 Абенова Г.Ж. Қазақстан Республикасында парақорлыққа — сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске арналған іс-шаралардың көрінісі // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршы. - Заң сериясы, 2009. - № 2. - 270 б.
19 Ширяев В.Н. Взяточничество и лиходательство в связи с общим учением о должностных преступлениях. - Ярославль, 1916. - 347с.
20 Жетібаев Ж. Сыбайлас жемқорлықпен күресудің қылмыстық құқықтық аспектірлері қандай? - Заң, 2009. - № 4. - 48 б.
21 Наумов А.В. Уголовное право. Общая часть. Курс лекций. - М., 1996. - 682 с.
22 Советское уголовное право. Учебное пособие для правовых школ. Вып. 1, - М., 1938. - 300 с.
23 Фролов Е.А. Спорные вопросы учения об объекте преступления // Сборник научных трудов. - Свердлова, 1969. - 286 с.
24 Баглай М.В., Габричидзе Б.Н. Конституционное право РФ. - М., 1996. - 140 с.
25 Таций В.Я. Объект и предмет преступления по советскому уголовному праву. - Харковь, 1982. - 227 с.
26 Таубаев Б.Р. Парақорлықтың объектісі мен затының кейбір мәселелері // Хабаршы. Заң сериясы. - Алматы, 2008. - № 4 (48). - 280 б.
27 Квицина А.К. Взяточничество и борьба с ними. Автореф. дисс. канд. юрид. наук. - М., 1978. - 25 с.
28 Аслаханов А.А. Проблемы квалификации взяточничества. Дисс. кан. юрид. наук. - М., 1992. - 270 с.
29 Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Ерекше бөлім. - Алматы, Жеті жарғы, 2003. - 559 б.
30 Квицина А.К. Взяточничество и борьба с ним. - Сухуми, «Алашара», 1980. - 300 с.
31 Рейсман В.М. Скрытая ложь. Взятки: крестовые походы и реформы. - М., 1988. - 287 с.
32 Яковлев А.М. Социология экономической преступности. - М., 1988. - 431с.
33 Аникин А. Ответственность за взяточничество по новому УК // Законность. 1997. - № 6. - 621 с.
34 Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет туралы Заңы. Алматы, 2003, 46 б.
35 Папиашвили Ш.Г. Должностные преступления в теории уголовного права, законодательства и судебной практике. - Тбилиси, 1988. - 528 с.
36 Жоғарғы Сот Пленумы қаулыларының жинағы. - 113 б.
37 Қожаниязов А.Т. Параны қорқытып алу // Хабаршы. - Заң сериясы. -Алматы, 2004. - № 2 (30). - 200 б.
38 Медведев А.М. Вымогательство взятки // Российская юстиция. 1999. - № 10. - 344 с.
39 Папиашвили Ш.Г. Проблемы должностных преступлений и борьба с ними по уголовному праву и судебной практике. Автореферат. Док.юр.наук. -Тбилиси, 1983.
40 Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсінік. –Алматы: ЖШС “Издательство “Норма-К”, 2004. – 648 б.
41 Ансель М. Методологические проблемы сравнительного права // Очерки сравнительного права. - М., 1991. - 210 с.
42 Агыбаев А.Н. Уголовно-правовые и криминологические меры борьбы с коррупцией. - Алматы, 2003. - 497 с.
43 Мауленов Г.С. Коррупция как социальное явление и меры ее предупреждения // Под ред. Серикбаева А.С. Астана: Академия государственной службы при Президенте РК, 2005. -378 с.
44 Сатаров Г.А. Россия и коррупция: кто кого? // Российская газета, 19.02.98, 8 с.
45 Волженкин Б.В. Коррупция как социальное явление // Чистые руки, № 1, 1999, 98 с.
46 Антикоррупционная политика. Учеб. пособие // Под. ред. Сатарова Г.А. М.: РА «СПАС», 2004. - 563 с.
47 Хонг Марк. Сингапур – страна, победившая коррупцию // К обществу без коррупции. -2004. -№ 2 (19). -160 с.
48 Стратегия борьбы с коррупцией: теория и практика. Материалы Международного семинара. Акад. гос. упр. при Президенте РК, Астана, 2007, 200 с.
49 Жетписбаев Б.А. Антикоррупционная стратегия РК: учебное пособие // Академия гос. упр. при Президенте РК. - Астана, 2008. - 360 с.
50 Ответственность за должностные преступления в зарубежных странах. - М.: Юр. литература, 1994. - 500 с.
51 Борьба с организованной преступностью и коррупцией. -Алматы, 1996. - 580 с.
52 Новый Уголовный кодекс Франции // Науч. ред. Кузнецова Н.Ф., Побегайло Э.Ф. - М., 1993. - 240 с.
53 Уголовный кодекс ФРГ // Науч. ред. Кузнецова Н.Ф., Решетников Ф.М. - М., 1996. -310 с.
54 Ответственность за должностные преступления в зарубежных странах // отв. ред. Решетников Ф.М. - М., 1994. - 268 с.
55 Уголовный кодекс Испании // Под ред. Кузнецова Н.Ф., Решетников Ф.М. - М., 1999. - 185 с.
56 Ағыбаев А., Қожаниязов А. Парақорлық үшін жауаптылық шет мемлекеттердегі көрінісі. Заң. 2005, -№ 1, -48 б.
57 Волженкин Б.В. Коррупция и уголовный закон // Известия вузов. Правоведение. 1992, -№ 6. -190 с.
58 Лунеев В.В. Преступность XX века: мировые, региональные и российские тенденции. Мировой криминологический анализ. - М., 1999. - 565 с.
59 Клюковская И.Н. Современное состояние коррупции в России и проблемы ее предупреждения. - Ставрополь, 2001. -294 с.
60 Долгова А.И. Преступность, ее организованность и криминальное общество. - М., 2003. -485 с.
61 Онгарбаев Е.А. Соотношение норм об организованной преступности с отдельными институтами общей части уголовного права // Борьба с организованной преступностью и коррупцией: Материалы межд. Конф., - Алматы, 1996. - 109 с.
62 Кемали Е.С. Коррупционная преступность лиц, уполномоченных на выполнение государственных функций (криминологические и уголовно-правовые проблемы). Автореф. дисс. к.ю.н. - Алматы: Академия МВД РК, 2007. - 45 с.
63 Сборник статистических данных о преступности и результатах деятельности правоохранительных органов и судов в РК за 12 месяцев 2009 года // Комитет по правовой статистике и специальным учетам. - Астана, 2010. - 65 с.
64 Злотников С.М., Чеботарев А.Е. Исследование антикоррупционного информационного центра «Транспаренси Казахстан». - Алматы, 2007. -281 с.
65 Волженкин Б.В. Служебные преступления. -М., 2000. - 264 с.
66 Алексеев А.И. Криминология. - М., 1999 - 480 с.
67 Нукенов М.О. Коррупционные преступления: криминологический и уголовно-правовой анализ. - М., 2005. - 386 с.
68 Личность преступника (уголовно-правовые и криминологическое исследование). - Казань, 1972. - 304 с.
69 Волков Б.С. Мотив и квалификация преступлений. - Киев, 1938. - 299 с.
70 Чечель Г.И. Жестокий способ совершения преступлений против личности. -Ставрополь, 1992. - 482 с.
71 Миненок М.Г., Миненок Д.М. Корысть: криминологические и уголовно-правовые проблемы. - М., 2001. - 548 с.
72 Сатаров Г.А. Диагностика российской коррупции. Социологический анализ. -М., 2002. -236 с.
73 Клюковская И.Н. Современное состояние коррупции в России и проблемы предупреждения. -Ставрополь, 2001. - 405 с.
74 Криминология XX века // Под. ред. Бурлакова В.Н., Сальников В.Т. - Спб. 2000. - 542 с.
75 Гуськов А.Я. Национальная безопасность и коррупция. - М., 2001. - 433 с.
76 Карпец И.И. Проблемы преступности. - М.,1970. - 300 с.
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Магистрлік диссертациялық ... ... ... ... ... оның ішінде
парақорлықпен күресуде шетелдің тәжіребиесіне және ... ... ... баға ... ... ... Біздің еліміздің қазіргі даму
кезеңінде жаңа ... ... әрі ... ... үшін ... ... азаматтарының құқықтары мен өмірлерін қорғауының күшеюі басты
міндет болып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... «Қазақстан-2030 Жолдауында», халқымыздың негізгі ... ... да ... ... ... ... яғни
қылмыстылықпен күресуде барлық республикалық ... ... ... ... және де әрбір қылмыскер ... ... ... айтқан болатын. Сондықтан да еліміздің әрбір азаматына құқықтық
саласы бойынша ... ... ... оларды тәрбиелеу. Құқықтық тәрбие
үрдісінде көптеген жан-жақты мәселелер қарастырылады, соның бірі құқық
бұзушылықтың алдын алу ... ... ... қауіпті заңға
қайшы әрекеттерді болдырмау шаралары құқық қорғау органдарының ... ... ... ... тәжірибесі — адамзаттың өркендеу кезеңінде
қалыптасқан үрдіс. Оған ... ... ... заңдардың болуы,
халықтың жаппай заң нормаларына бағынуы және осы ... ... ... ... ... ... алдын алу шараларын дамыту
мәселелері қазіргі заманның ... ... ... ... ... да
әрбір азаматтың жан-жақты білімін, санасы мен мәдениетін тәрбиелей отырып,
өз Отанын сүйетін, заң ... ... ... өз ... ... білетін; заңды міндеттерін бұлжытпай орындайтын ... ... ... азамат тұлғасында қалыптастырып, дамытады.
Құқықтық дамыған адам — құқықтық білімді; өзін тұлға ретінде ұстай ... ... мен ... оң ... адам ... ... ... азамат кез келген тәртіп бұзушылыққа немесе қылмыстарға бармайды.
Қылмыстың алдын алудың түпнұсқалық ... ... ... және заң нормаларын бұзумен, кез келген негативті құбылыстармен жиі
кездесетін тұлғаны тәрбиелеу жүйесінің құрама бөлігі ретінде ... ... ... төмендігінен әртүрлі заңға қайшы әрекеттер
мен әрекетсіздіктерге баруы ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтың алдын алу ... ... ... психикалық ой-өрісіне, ... ... ... ... ... ... ... дұрыс ұйымдастырылған құқықтық білім беру мен ... ... заң ... ... өз құқықтары мен
бостандықтарын білетін, міндеттерін орындайтын, заңға қайшы әрекеттердің
мемлекетке, ... жеке ... ... ... мен ... ... жаза мөлшерін білетін және т.б. заңды білімі мен ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтың алдын алу
немесе болдырмау мәселелерін шешуге болады.
Еліміздің экономикалық, ... және ... ... ... даму ... одан әрі ... беруі үшін қазіргі таңдағы
көкейтесті мәселелерінің бірі сыбайлас ... ... ... ... 1998 жылы 2 шілдеде «Сыбайлас жемқорлықпен күрес ... ... Заңы ... ... ... ... ... алғаш рет анықталды, онымен күресті жүргізетін мемлекеттік
органдар ... ... ... таныс сыбайлас жемқорлық — заманмен бірге өсіп-
өркендеп, небір тегеурінді қарсылықтарға ... ... ... мол ... болса, сол жерге тамыр жайып, бүгінге дейін жойылмай ... ... ... ... ... жемқорлықтың мемлекетіміздің дамуына,
оның экономикалық өсуі мен саяси ... ... ... ... назарын бірнеше рет аударған болатын. Бұл орайда,
әлеуметтік құбылыс ретінде ... ... ... ғаламшардағы барлық
елдерге, солардың ішінде, экономикасы дамыған және ... ... ... ... тән ... кез ... ... үшін күрделі
проблема болып табылады [1, 7 б].
Сыбайлас жемқорлық — бұл әлеуметтік құбылыс, ... ... ...... қызметкердің немесе ондай қызметті жүзеге асыратын
басқа да тұлғалардың өз пайдакүнемдігі ниетімен немесе белгілі бір ... ... ... ... ... пайдалану.
Сыбайлас жемқорлыққа А.И.Кирпичников мынадай сипаттама береді:
«Сыбайлас жемқорлық — биліктің ... ... дат ... сыбайлас
жемқорлық та мемлекеттік аппаратты бұзады. Қоғамның адамгершілік, имандылық
жағдайын және мемлекеттік аппараттың мақсаттарды өз мүддесіне шешу ... ... ... ... ... [2, 78 ... ... әлеуметтік құбылыс болғандықтан, әртүрлі жемқорлық
әрекет етуімен көрінеді, оның бір бөлігі қылмысты болып танылып, ... ... Бұл ... ... де, қоғамға да өте қауіпті
әсіресе жаңа қалыптасып келе жатқан демократия жағдайында ... ... ... ... ... адамдардың сеніміне, тазалығына
күмән туғызады, ... ... ғана ... ... мемлекет беделіне
нұқсан келеді, конституциялық ... ... ... ... сол ... ... Республикасының дамуы, одан әрі ... ... аяғы мен XXI ... басы ... жемқорлыққа байланысты
мәселеге ерекше мән берумен бірге, осы тұрғыдағы құбылыспен күрес ... сан ... ... ... ... де ерекшеленеді.
Қазақстанда терең тарихи ... бар ... ... ... және өте кең ... ... — парақорлық (пара алу, пара беру,
парақорлыққа делдал болу) болып табылады. Ол мемлекет механизмінің ... ... еніп ... ... ... ... бір ... билік
органдарына сенімсіздік қасиетін тудыртса, екінші жақтан өзінің тұрмыстық,
жеке, кәсіпкерлік және өзге де жағдайларын ... ... ... ... ... бұл құбылысқа қоғамның қарсы тұру ... ... кері әсер ... ... ... бұл ... қоғамды қылмыстылыққа бой
алдырады, мемлекетіміздің қарқынды дамуына кедергі ... ... етек алып ... тағы бір ... мұндай құбылыс ұлтты
моральдық жағынан аздырады, ... ... ... және билік
органдарына сенбеушілігін, құқық қорғау органдарының қызметін бағаламау,
олардың жұмысына көмектеспеу, мемлекеттегі құқықты ... ... ... бағалау сияқты көзқарастардың дамуына жол береді.
Қазір парақорлыққа қарсы көптеген жарлықтар, заңдар, өзге ... ... ... ... жатқанмен, олар көкейкесті
сұрақтарды шешпейді. ... ... ... күрес туралы» Қазақстан
Республикасының Заңы жемқорлықтың жалпы сұрақтарын, парақорлықтың экономика
мен ұйымдасқан ... ... және ... жекелей
лауазымды топтарға жатқызылуын қамтиды. Сол уақытта лауазымды қылмыстардың
объектісін дамытумен, қызмет мүддесіне ... ... ... ... үшін ... ... ... және
парақорлықтың криминологиялық сипаттамасы соның ішінде, оның статистикалық
көрсеткіштер, тұлғаның жеке ... және ... алу ... болу
мүмкінділігі зерттеуден тыс қалады.
Парақорлық мәселесі қылмыстық құқық теориясында көптен ... келе ... ... ... белгілері, түрлері, олардың
ұқсас қылмыстардан ерекшелігі, парақорлық қылмыстарының басқа қылмыстармен
жиынтығы, парақорлық құрамдарының ауырлататын, аса ... ... ... ... ... ... ... объектісі болмаған.
Кеңестік қылмыстық заң әдебиеттерінде парақорлық мәселесі әр уақыттарда
заңгер ғалымдардың еңбектерінде ... ... ... Бұл мәселелер А.А.
Аслаханов, Г.Н. Борзенко, А.А. Жиленко, Б.В. Здравомыслов, А.Я. ... ... В.И. ... және т.б. ... ... ... ... еңбектерді ескі, тоталитарлық жүйенің заңдарына ... ... ... ... ... ... кейін, Қазақстанда тұңғыш рет
1997 жылы жаңа Қылмыстық кодекс қабылданды. Бұл кодексте парақорлық ... ... оның ... ... ... Бұл ... А.Н. Ағыбаев, Е.О. Алауханов, Н.А .Абдиров, М.С. ... ... А.Т. ... С.М. ... Д.Е. ... Б.Ж. Жүнісов,
Н.О. Дулатбеков, А.А Исаев, К.А. Бегалиев, З.О. Ашитов, Е.А. Оңғарбаев
өздерінің ... ... ... мән ... ... ... құрамына теориялық зерттеу берілді. Дегенмен, осы құбылыспен
күрес мәселелері толық шешімін тапты деп қорытындылау ... ... ... ... ... ... құрылымы да өзгереді. Оларға ... ... ... өмір ... ... ... ... бұл қылмысты
дәлелдеу де өте қиын болып табылады.
Зерттеу объектісі. Өзіміздің теориялық деңгеймен байланысты қылмыстық
құқықтық ... және ... ... зерттеп, анықтау және
кемістіктер орын ... ... ... ... ... оның белгілері,
оның негізгі сараланатын ... ... ... ... ... ... ... пәні. Парақорлық қылмыстарымен күрес жүргізуде қарастырылатын
қылмыстық кодекстің 311, 312, 313-баптарына ... ... ... ... мен ... ... диссертациялық
зерттеудің мақсаты әлеуметтік құқықтық құбылыстар мен ғылыми құжаттарды
қолдану негізінде және ... ... ... қайнар көздерін бір
ауызға келтіріп, нақты түсінік беру және қазіргі деңгейін анықтау. Параны
алу, параны беру, ... ... болу ... ... ... ... және парақорлыққа байланысты қылмыстық заңдарды жетілдіру
бағытында, онымен ... ... ... ... алу ... ... ... жету үшін төмендегі міндеттер алға қойылған:
- сыбайлас жемқорлықты әлеуметтік құбылыс ретінде ... ... ... ... нақтылау;
- парақорлықтың ғылыми - теориялық және криминологиялық аспектісін
зерттеу;
- ... ... ... ... ... ... ... жемқорлық қылмыстарының тарихи-құқықтық аспектілерін
зерттеу;
- парақорлық үшін жауаптылық ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы зерттеу объектісі
ретінде таңдалған мәселелерді қою және саралауға алынған мәселелер ... ... өз ... табады. Парақорлық қылмыстары ... жаза ... ... ... ... ... ғылымында зерттеліп отырған алғашқы еңбектердің бірі болып табылады.
Бұл ... ... ... ... және криминология
ғылымының жетістіктері қамтыла отырып, ... ... ... ... ... ... және ... қылмыстары үшін
жазалардың тиімділігін арттыруға арналған ... ... ... заңдарды зерттеу және оны тәжірибеде қолдану негізінде
парақорлық қылмыстар үшін ... жаза ... ... туралы
ұсыныстар келтіріледі.
Сонымен қатар, диссертациялық зерттеудің жаңалығын қорғауға ұсынылып
отырған тұжырымдар арқылы көрініс тапқан ғылыми нәтижелерден де ... ... ... ... Пара ... ... жауаптылықтан босату шартын заңмен анықтау
қажет. Егер пара алған адам тиісті органға ол туралы дер ... ... ... ... ... оның ... Қылмыстық Кодекстің 311-бабының
2,3,4- бөліктерінің белгілері болмаса, ол ... ... деп ... ... ... қарсы пәрменді күрес
жүргізуде пайдалы әсері болатынын ұсыну.
2. Егер парақорлыққа делдал болған адам ол ... ... ... ... дер ... ... қылмыстық жауаптылықтан босатылады. Бұл
парақорлықпен күресті күшейтіп, парақорларды әшкерелеуге көмегін ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінше ауқымды көлемде игеру ... ... ... ... ... ... ... талдау, салыстармалы
құқықтану, жүйелі құрылымдық талдау ... ... ... ... беру және ... делдал болу қылмыстарының криминологиялық
аспектілерін зерттеуде статистикалық және нақты әлеуметтік әдістерге ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Магистрлік диссертацияның теориялық және тәжірбиелік негіздерін
Теориялық және тәжірибелік аспектілерді зерттей келе, ... ... ... ... ... ұғымы, параның заты, параның төменгі
мөлшері туралы, т.б. Бұл ... ... ... ... ... жүргізуде және құқық қолдану қызметінде қылмыстық
нормаларды жетілдіруде ... ... ... ... диссертация
материалдарын жоғарғы оқу орындарының заң факультеттерінде қылмыстық құқық
және криминология пәнінен ... және ... ... ... ... жұмысын жүзеге асырғанда пайдалануға болады.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Зерттеу барысында жасалған негізгі
ойлар, ұсыныстар мен нәтижелер Абай ... ... ... ... Магистратура және PhD докторантура институтының саясаттану
және әлеуметтік экономикалық ... ... ... ... және ... конференцияларда талқыланды.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі зерттеудің мақсаттарына қол жеткізу ... ... ... ... ... жұмысы
кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
тұрады.
1 Парақорлықтың қылмыстық құқықтық ... ... ... ... ... ... даму тарихы
Бұл жағымсыз әлеуметтік құбылыстың тарихы терең. Ол туралы қазіргі
кездегі сыбайлас ... ... ... ... факт ... ... куәландырады. Міне, осы кітаптан бірнеше ... ... ... және ... ... бәрі ... ... және парақорлықтың артынан жүгіреді...», «Сыйлық үшін ... және ... ... ... үшін ... болсын!» [3, 201
б]. Парақорлық XIII ғасырдың орыс шежірелерінде ... ... ... әрекеттерін шектеу заңнамасын III Иван жазған. Оның немересі Иван
Грозный 1561 жылы Сот ... ... онда ... ... ... ... пара ... үшін өлім жазасы түрінде
санкция белгіленді.
А.М.Романовтың кезеңінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағытталған жалғыз
халықтық бүлік қатысты. Ол 1648 жылы ... ... және ... ... ... жартысы бейбітшілік тұрғындарымен өртеніп
кетті, алайда царь екі «министрді» - Земстволық бұйрықтың ... ... ... бұйрықтың Траханиотовты көпшілікке азаптауға берілді.
1649 жылы қабылданған Соборлық Ережеде парақорлық үшін ... және ... табу ... ... ... ... пайдалану
сұрақтары көрініс табады. Соборлық Ереженің 5 және 7 ... ... ... ... ... алғаны үшін қылмыстық
жауапкершілік, ал 6 ... ... ... кеңейтілді, сот шенеуніктер
қызметін орындайтын тұлғалар пара ... үшін ... ... Петр ... ... ... етек жайды және онымен қатал күрес
жүргізілді. I Петр парақоршыларға, ... және ... ... ... ... және ... қолданумен мемлекеттік
қызмет істерінде тәртіп жүргізуге тырысты. Алайда, онымен қолданған ... ... ... ... және ... ... теріс пайдалану арқылы
пайда табудың ... алу ... ол ... қызметкерлер үшін
мемлекеттік қызметті өтудің жаңа тәртібін енгізді. Олар бұл қызметте ... ... бола ... Егерде қала тұрғындары осы лауазымды тұлға
өзінің міндеттерін орындауды ... деп ... ... ... ... мерзім ұзартылуы мүмкін.
Қызмет бабын теріс пайдалану арқылы пайда табудың қауіпті нысаны
ретінде — ... ... ... ... I Петр ... ... ... пара алумен қатар, пара бергені үшін ... ... ... ... құбылыстың алдын алу үшін ақша
алғандармен, ақша ... ... ... дүре ... және әйелдері мен
балаларын Азов каторгасына ... және ... ... ауылдарға былай
жариялау керек: «кімде кім осылай алдағы уақытта тағы жасаса, оны ... ... ... деп ... ... [4, 669 ... ... және басқару органдарының лауазымды тұлғалары қызмет
бабын теріс пайдалану арқылы пайда табуды жүзеге асырғаны үшін ... ... бұл жаңа ... ... I Петр 1714 жылы ... шыққан Жарлыққа қызметін теріс пайдалану ... ... ... ... ... үшін және осы қылмыстардың жасалғаны туралы
айтпағаны үшін қылмыстық жауапкершілікті енгізген.
Алайда, парақорлық үшін ... ... ... ... және
парақорлық жөнінде айтпағаны үшін жауапкершілік туралы ... ... ... жеке ... ... ... ... Кеңес
мемлекетінде фискалдық институттың енгізілуі ... ... ... ... ... жоқ. Параны беру және ... ... 1713 жылы ... ... ... ... акт бойынша пара алған шенеунік туралы айтқан тұлғаға сол адамның
жылжитын және ... ... ... егер оны ... азамат жасаса,
онда оған сол адамның лауазымы берілген. В.О. Ключевский I Петрдің басқару
кезеңін сипаттап, былай деген: «I Петр ... ... ... ... жетті» [5, 180 б].
Ж.А.Тұяқбайдың пікірі бойынша, Қазақстанда құқықтық жүйенің негізі
орта және соңғы орта ғасыр ... ... яғни ... ... етіп XIV-
XIX ғ.ғ. бірінші кезеңін шартты түрде көрсетуге болады. Оның ... ... ... құқықтық жүйесінің және монғол өркениетінің
әдет-ғұрып құқығының институтымен құқықтық сәйкестігі болып табылады [6, ... ... ... кезеңінде қазіргі біз сыбайлас жемқорлық
деп санайтын қылмыс үшін жауапкершілік ... ... ... ... ... жемқорлық легитимдік институттың нысанында
көрініс тапты. ... ... ... ... ... феодалдық
міндеттілікпен сипатталады. Хандардың, сұлтандардың, билердің және ... ... ... үшін ... жер иеленушілерден
(пайдаланушылардан) ұдайы ... ... ... - бұл егіннің он бөлігі.
Мал шаруашылығымен айналысатындар «закят» ... ... ... ... ... пайдасына соғым (шикі ет) немесе сыбаға ... ... ... ... [7, 185 ... XVI ... ... «Қасым ханның қасқа жолы» деп
аталатын Қасым ханның заңы жүргізілді. Оның ... ... ... ... ... ... ... нормасы XVI ғасырдың
соңында Тәуке ханның тұсында біртұтас ... ... ... ... ... түпкілікті кодификацияланды және толықтырылды.
Т.М.Культелеевтің айтуы бойынша, сол кезде қазақтың ... ... ... ... ... сот билерінің тәжірибесі және билердің съезд
ережелері. Сол ... ... сот ... ... ... негізінде хандар, сұлтандар және билер атқарған. Ханның сот
талқылауы, соңғы сот инстанциясы ретінде ... Сот ... үшін ... деп аталатын сыйақының белгілі соммасын алып отырған. Хан әдет-
ғұрып құқығының негізінде соттаған, ... ... ... құқық шығармашылық қызметімен ауыстырып отырды. Осылайша, ханның ... ... ... ... және ... жаңа ... құруға
алып келді. Адат бойынша, судьяларға тарту, сыбаға және тағы ... ... ... ... ... жоғарғы өкілдер ірі мөлшерде
сыйақы алу үшін қылмыстық істерді және басқа да дауларды, әдейі ұзартқан,
қиындатқан.
д`Андренің ... ... ... «Ордада әрбір сыйлы
адам, лауазымды тұлға болса да, сыйлық алуға болады» деп көрсеткен. ... ... ... ... ... ... ... бас тарта
алмайды» деп айтылған [8, 54 ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-құқықтық мәнінің өзгеруіне объективті әсер етті.
Бұл Ресей отаршылдық ... ... және ... ... кеңейту
кезеңінен басталды. Ресейге қосылған кезеңде Қазақстанның сот құрылымы екі
қосарлас жүйе ретінде қолданылып жүрді:
1) жергілікті ... сот – ... ... ... ... ... және ... істерді талқылады. Олар адат және ... ... ... ... империалық сот мекемесі — қазақтардың ерекше маңызды қылмыстық
істерін және ... ... ... ... ... ... ... Екатеринаның басқару кезеңінде парақорлық үшін санкция I ... ... ... Осы ... ... органдарында сыбайлас
жемқорлықтың таралуы жоғары болды. Императрица осы қылмысты жүзеге ... ... ... ... ... ... көңіл бөлді. Жазалау
шарасының қаталдығы және кең қолданылуы, бұл ... ... ... Сондықтан, Ресейде сұғанақтықпен күресудің жаңа тәсілдерін
іздестірді.
1845 жылы ... және ... жаза ... ... ... ... үшін жауапкершілік және сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... өзгертілді және толықтырылды, жаңа
нормалар енгізілді. Ереженің бесінші бөлімінің алтыншы тарауында қызметін
пайда табу ... ... ... және ... үшін ... ... Бұл ... «Парақорлық және сұғанақтық туралы» деп
аталды және он үш баптан тұрды.
Ереженің 401 бабында ... үшін ... ... бұл ... үшін жаза ақшалай екі есе өндіртіп алу болған. Бұл
бапта пара алудың екі ... ... ... ... және ... ... 405 бабында пара алудың және берудің тәсілдері және нысандары
белгіленген:
1) делдал, соның ішінде туыстары арқылы параны алу және беру;
2) қызметі ... ... ... ... ... әрекетсіздігі үшін
алдын ала уәде етілген сыйақыны беру және алу;
3) қызметі бойынша лауазымды ... ... ... ... ... ала келісілмеген сыйақыны беру және алу;
4) сыйақыны айырбас, сату немесе басқа жалған заңсыз мәмілелер ... 406 және 407 ... ... ... нысаны ретінде пара
былай аталған:
– қорқыту немесе қысым көрсету жолы арқылы пара алу;
– лауазымды тұлғалардың сыйлықты ... ... ... ... ... басқа да пайданы талап етуі;
– жеке адамды азаптаумен немесе ... ... ... ... ... үшін барлық құқығынан айыру ретінде, Сібір
ауданына жер аударумен немесе 4 жылдан 6 жылға дейін қамаумен ... ... және ... ... ... бұрын Ресейдің
қылмыстық құқығына белгілі болмаған жаңа баптар енгізілді:
– жоғары басшылықтың лауазымды тұлғалардың және оның ... ... ақша ... және ... алуы (408 ... парақорлыққа және сұғанақтыққа жәрдемдесу, параны қорқытып алушылыққа
қатысу (409 бап);
– қауым атынан шаруалардың лауазымды тұлғаларға пара ... (411 ... ... пара беру үшін қылмыстық жауапкершілікті
қарастыратын Ереженің 411 және 412 ... 1866 жылы ... ... II ... ... ... күшін жойды.
1903 жылы Ресейдің «Қылмыстық ... ... 1885 ... және ... ... ... ережелердің» лауазымды қылмыстары
туралы барлық нормалары осы ... ... ... көшірілді. Алайда, 1903
жылы Ереже заңды күшіне енген жоқ. Қайта құрудың ... ... ... ... дамуын тоқтатты. Царь үкіметінің ... ... ... ... заңдар 1917 жылы күшін ... 1917 ... ... мемлекеттік құрылыстың және басқару нысанының ауыстырылуы
сыбайлас жемқорлық құбылысын алып ... 1918 жылы 8 ... ... ... ... осы әрекеті үшін қылмыстық жауапкершілік
қарастырған, ... ... ... ... ... болды. Кеңес
үкіметінің сыбайлас жемқорлықпен күресу тарихы, оның билігімен ... Бұл ... ... ... және ... ... ... билік «сыбайлас жемқорлық» сөзін мойындамады, тек ... ... ... Оның ... ... ... ... теріс
пайдалану», «бетімен кетушілік» және тағы басқа терминдер қолданылды.
Екіншіден, кеңестің «құқықтық санасы» әрдайым сыбайлас жемқорлықтың
себептерін өнімсіз, ... емес ... 16 ... ... ... ... Кеңесінің «Парақорлықпен
күрес туралы» жаңа Декреті шықты. 1921 жылы қазан айында II Бүкілресейлік
съезінде В.И.Ленин ... сөз ... ... ... ... ойымша, қазір адамның алдында тұрған басты үш ... бар: ...... өркөкіректік (менмендік), екінші — сауатсыздық және
үшінші — ... [9, 20 ... ... 1922 және 1926 жылдары РСФСР-дің қылмыстық кодексінің
қабылдануы болды. 1922 жылғы ... ... ... ... деген тарауын дайындау негізі болды. Осы қылмыстық кодекстің 105-
бабының ескертуінде тұңғыш рет ... ... ... ... ... 1918 ... 8 ... парақорлық жөніндегі декретте айтылған
лауазымдық тұлғаның түсінігін одан әрі жетілдірді. Атап айтқанда ... ... ... ... ... органдарда уақытша қызмет атқаратын
адамдар да танылды. Лауазым адамдарына тән функциялардың мәні де ... ... ... кодекс пара алумен бірге, пара беру,
парақорлыққа делдалдық және ... ... үшін ... ... 1922 ... ... ... 15-бабында парақорлыққа
арандатқаны үшін өте қатаң қылмыстық жауаптылық белгіленді. ... деп ... ... әшкерелеу үшін оған жалған түрде пара ұсыну,
соған байланысты жағдай және мүмкіндіктер туғызу танылды. Соғыс ... жаңа ... ... ... ... ... атқару комитеті мен Халық Комиссарлары Советі 1922 жылы 9 ... ... 114 ... мәтінен өзгерту туралы» декрет қабылдайды.
Осы декрет парақорлық үшін қылмыстық жауаптылықты едәуір ... 1926 ... ... кодексі парақорлық үшін жауаптылықты
біраз жеңілдетті. Пара бергені, оған ... ... ... үшін өлім ... ... мүмкіндігі алынып тасталды, 1927 жылы
Қылмыстық кодекс енгізген ... ... пара ... ... ... жаза қолданылмайтын болды. Бас бостандығынан айыру мерзімі
де едәуір жеңілдетілді. 1926 жылғы РСФСР Қылмыстық кодексінің 1922 ... ... ... пара ... ... тек лауазым адамдары
болады деп атап көрсетті. Бірақта лауазым адамның түсінігі 1922 ... ... ... ... алудың объективтік жағына да елеулі өзгеріс енді. Бұрынғы ... пара ... ... ... ... іс-әрекеті оның қызмет
өкілдігінің шеңберінде жүзеге асырылылатын болса деп айтылып келсе, соңғы
1926 жылғы ... ... ... адамы өзінің қызметтік жағдайына
байланысты ... ... ... ... тиіс ... деп ... яғни
кінәлі адам өзінің қызметтік өкілдігі шеңберінде, одан тыс лауазымдық
жағдайын пайдаланып пара берушінің ... оның ... ... ... ... істейді немесе істемейді.
РСФСР-дың 1926 жылғы Қылмыстық кодексінің тағы бір ерекшелігі пара
алған адам ... ... ... қылмыстық жауаптылықтан босатылмайтын
болып заңдастырылды қылмыстық жауаптылықтан тек пара берген ... ... ... ... егер олардың пара қорқытып талап ... ... пара ... ... ... ... дер ... тиісті органдарға
хабарласа босатылатын болып белгіленді.
Қазақстанда тұңғыш рет ... ... 1959 жылы 22 ... 1960 жылдың 1 ... ... ... ... Қазақ ССР
Қылмыстық кодексінде ... ... ... ... ... жүйеде қабылданған заңдарға негізделді. Бірақ Қазақ ССР Қылмыстық
кодексіндегі лауазымдық ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар болды. Қазақ ССР Қылмыстық кодексінің 143-
бабында лауазымды ... ... ... ... түсінік берілді. Барлық
мемлекеттік немесе қоғамдық кәсіпорындарда, ұйымдарда ... ... ... ... ... ... ... адамдары
болып саналады. 1982 жылғы 19 сәуірдегі және 29 желтоқсандағы осы 143 бапқа
өзгеріс енгізіліп ... ... ... ... ... Онда
лауазымды адамдар болып өкімет өкілдері немесе ... ... ...... ... ...... қызметтерді
орындауға байланысты қызметпен шұғылданатын немесе осындай міндеттерді
арнайы өкілеттік бойынша орындайтындар ... Осы ... ... пара ... да ... ... ... ССР Қылмыстық кодексінің 146-бабында
пара алу ... үшін ... ... ... жылы 20 ақпандағы СССР Жоғарғы Советі Президиумының «Парақорлық
үшін қылмыстық жауаптылықты күшейту» туралы ... ... осы ... үшін жаза ... ... ... Ауырлататын жағдайда пара
алғаны үшін он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырып, ... ... ... ... ... пара ... үшін ... бес жылдан он бес жылға дейінгі ... бас ... ал аса ... ... осы қылмысты істегендер өлім жазасына
кесіліп, мүлкі тәркіленеді. Бірақ заң пара алудың аса ... ... ашып ... Қылмыстық құқық ғылымы пара алудың аса
ауырлататын түріне осы ... ... ... ... ... ... пара ... аса ірі мөлшерде не ұйымдасқан топтың пара
алуын жатқызды. Бірақ қылмыстық заңда бұл ... ... ... ... ... өзі сот, тергеу тәжірибесінде іс-әрекетті ... кері ... ... Қазақ ССР-нің 1959 жылғы Қылмыстық
кодексінде пара алуға арандатушылық үшін және ... ... ... ... ... ... ... болған жоқ. Парақорлыққа
делдалдық үшін жауаптылық 1962 жылы 13 маусымдағы Қазақ ССР Жоғарғы Советі
Жарлығымен белгіленіп, Қылмыстық ... ... ... ... ... үшін ... ... 146-1-бап арнайы көрсетілді,
бірақ заңда парақорлыққа делдал болғандарды қылмыстық ... ... ... ... ... тек пара ... үшін ғана ... пара берген адам қорқыту салдарынан мәжбүр болып пара берсе немесе ... пара ... ... осы ... ... ... ... ол қылмыстық
жауапқа тартылудан босатылатын болып заңдастырылды.
Революцияға дейінгі ... ... ... нормаларын жетілдіру
нәтижесінде сыбайлас жемқорлықтың келесі нысандары ... ... ... алу, ... ... ұрлау.
Парақорлық – сыбайлас жемқорлықтың бір түрі болып табылады. Бұл
лауазымды ... ең ... ... Оның ... ол ... қылмыстарды жүзеге асырумен ұштасқан. Мемлекеттік аппараттың
қалыпты қызметіне қол сұғуда, парақорлық олардың беделін түсіреді, басқару
билік органдарының беделін ... ... ... ... алып
келеді. Билік және қызметтік өкілеттік берілген ... ... ... ... ... ... ... олардың қызметтік
жағдайының қатынасы ... ... ... ... жағдайға қояды.
Парақор масқара қылады, көптеген лауазымды тұлғалардың адалдығына күмән
туғызады, тек ... ғана ... ... ... ... бүкіл
мемлекетке сенімсіздік тудыртады.
Қазақстан егемендікті алғаннан кейін және тәуелсіз мемлекет болғаннан
кейін сыбайлас ... ... ... ... ... ... ... керісінше қылмыстармен күрес жүргізу ... ... ... ... ... ... табылды. Біздің Республикамызда ерекше
қауіпті құбылыс ... ... ... ... 1991 ... ... ... болды. Сол мезгілде Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... ... күшейту бойынша шаралар туралы» Жарлығы 1992 жылы 17 наурызда
қабылданды. Бұл ... ... ... ... ... күшейтіліп келеді, қылмыстылық ұйымдасқан ... ... ... ... байланыста таралуы, олардың лауазымды
тұлғалармен ұласуы жүргізіліп ... ... ... ... 1997 ... ... 160-тан астам
өзгертулер, толықтырулар енгізілді. ... орай ... жаңа ... ... ... ... 1994 жылы Қылмыстық кодекстің
жобасын әзірлеу қолға ... 1997 жылы 16 ... ... жаңа ... кодексі қабылданды, ол 1998 жылдың ... ... ... ... Жаңа ... ... ... үшін
жауаптылықты белгілейтін қылмыс құрамдарын жаңаша жетілдірілген дәрежеде
белгіледі.
«Сыбайлас ... ... ... ... ... ... ... нақты құрамы ретінде қарастырмай, құбылыс ретінде қарастыру
керек [10, 61 ... ... ... ... жүргізу туралы БҰҰ анықтамалық
құжатында белгіленген: «Сыбайлас жемқорлық — бұл жеке ... ... ... ... теріс пайдаланушылық». Осы анықтамадан көрініп
тұрғандай, парақорлық лауазымды тұлғалардың әртүрлі ... ... ... түрде өзіне пайда табу мақсатымен жасалған қылмыстар, ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев қылмыстармен, ... ... ... ... ... қолдады: «Ел Президенті
өзінің сөз сөйлеуінде былай белгілеген: ... ... ... иеленуде. Параны барлығы үшін алады, - жер ... ... ... ... ... әскери қызметтен босату, салық салудан
табысты жасыру, кеден шекарасынан өту, ... ... ... таныстық үшін пара алады».
Қазіргі кезде парақорлықтың мынандай нысандары кең ... ... ... ... пара алу және беру, материалдық көмек, қоса
атқарушылық бойынша ... ... үшін ... тұлғаларға немесе
олардың отбасыларына ақы төлеу, жалған еңбек келісімі, іссапар үшін ... ... және т.б. ... ... тергеу-соттық
тәжірибесіндегі құжаттарды ... ... ... ... ... ... ... қорғау органдарының, қаржы-
кредиттік жүйенің, ... және ... ... ... ... әлеуметтік құбылыс ретінде әр түрлі коррупциялық
әрекеттер арқылы көрінеді, ... бір ... ... ... ... ... тәртіппен қудаланады. Қазақстан Республикасының 1997 ... ... ... ... ... ... «Мемлекеттік
қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы сыбайлас жемқорлық ... де ... ... ... 13 ... ... Бұл ... жемқорлық қылмыстарына мыналарды жатқызады: қызмет өкілеттігін
теріс пайдалану (307-бап), билікті не қызметтік өкілеттікті асыра ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік
қызметке заңсыз қатысу (310-бап), пара алу мен пара беру ... ... болу ... ... ... жасау (314-бап),
қызметтегі әрекетсіздік (315-бап), салақтық (316-бап) [11, 113-119 б].
1997 жылы 21 ... ... ... Президенті
Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан Республикасының жоғарғы тәртіптік кеңесі туралы»
Жарлық шығарды. Жоғарғы тәртіптік ... ... ...... ... ... қызметкерлердің жауапкершілігін көтеру,
олардың ... ... ... пайдалануына және өкімет билігін асыра
пайдалануына жол бермеу болды.
1998 жылы 2 ... ... ... № 267-I ... ... ... ... туралы” Заңы қабылданды. (2000 жылы 28
сәуір, 2001 жылы 8 маусым, 2001 жылы 12 ... 2002 жылы 9 ... 2003 ... ... 2007 жылы 21 ... ... өзгерістер және толықтырулар
енгізілді). Заң ... ... ... ... ... ... теңестiрiлген адамдардың лауазымдық өкiлеттiгiн ... ... ... пайдалана отырып не мүлiктiк пайда алу үшiн
олардың өз өкiлеттiктерiн өзгеше пайдалануы, жеке өзi ... ... ... көзделмеген мүлiктiк игiлiктер мен артықшылықтар алуы, сол
сияқты бұл адамдарға жеке және заңды ... ... ... ... құқыққа қарсы беруi арқылы оларды сатып алуы сыбайлас
жемқорлық деп ұғынылады [12, 3 б]. Осы ... ... ... ... ... ... ... арналған: А.Н.Ағыбаев,
А.Қожаниязов, Ж.Жетібаев, ... ... ... ... ... және ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев 1998 жылғы 30
қыркүйектегі Жолдауында былай ... ... ... ... ... ... қауіп төндіреді, сондықтан онымен күрес
жүргізу — жалпы ұлттық міндет». 2005 жылы ... ... ... ... ... ... ... күрес жүргізу туралы мемлекеттік бағдарламаны бекітті. Ал,
2006 жылы ақпанда осы ... ... ... ... ... ... ... Үкіметінің Қаулысы шықты. Мемлекет басшысы 2009
жылғы 22 сәуірде ... ... ... және ... ... ... күшейту және құқық қорғау қызметін одан әрі
жетілдіру жөніндегі қосымша шаралар туралы» Жарлыққа қол ... ... ... ... және ... ... нарықтың экономикаға әсер етіп, нарықтық экономикалық
құқықтық сананың қалыптасу ... ... ... ... ... сол ... ондай құбылыстармен күресу үшін тәжірибелік- теориялық
деңгейдегі, зерттеулерді жетілдіру қажет.
Қазіргі заңдылықта парақорлық сыбайлас ... ... ... ... жемқорлық бұл өте ерте кездерден туылып және қазіргі
таңда әлемнің көптеген елдерінде өз ... ... келе ... ... ... ... (латын тілінен corruptio) сатылу дегенді білдіреді,
сонымен қатар қоғамдық және саясат қызметкерлердің, ... ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлықты әлеуметтік көлеңкелі
құбылыс деп ... оның бір ... ... бір ... ... ... анықтайды [13, 40 б]. Профессор А.И.Долгова осындай пікірді
қолдай ... ... ... ... ... да ... жеке
басының пайдасы үшін ресми қызметтік өкілеттіліктерін және ... ... мен ... ... немесе сол үшін сатылуы деп ... [14, 640 б]. Бұл ... ... ... ... ... сөз. ... коррупцияны шенеуніктердің өз қызмет бабын
жеке басының пайда табуы мақсатында қолдануға ... ... ... ... ... ... Бұл ... олар «cor»
(дене) сөзін негізге алып, коррупция деген сөзге латын тілімен сөзюе сөз
«дененің іруі» ... ... деп ... келтіреді. Осы мәселені
түбегейлі зерттеп жүрген профессор Б.В.Волженкин ... ... ... ... ... табылатын биліктің іріп-шіруі,
мемлекеттік ... ... ... ... немесе басқа да соларға
теңестірілген адамдардың өз қызмет бабын қызмет мәртебесі мен беделін ... баюы ... ... ... мүдде үшін пайдалануы» деп анықтама
береді [15, 5 б].
В.В.Лунеевтің айтуы бойынша «сыбайлас жемқорлықтың ядросын парақорлық
деп атауға ... ... [16, 515 б]. ... ... ... сатып алу»,
«пара» сөздері «bribery» деген бір ... ... ... ... ... бірі Сьюзан Роуз-Аккерманның еңбектерінде
«пара» термині пайдаланылады, бұл терминде сыбайлас жемқорлық ... ... ... құрайды. Оның жіктеуі бойынша:
1) жеңілдікті параға сатып алуға тырмысу емес, заң негізінде пайдаланушы
жеке кәсіпкерлерге мемлекет ... ... ... ... — пара ... ... ойыншыларды жояды;
2) мемлекеттік шенеуніктерінің қызметтері үшін төменгі ... және ... ... ... ... ... — пара ... ретінде жұмыс
істейді;
3) салық, кеден бажы және ... түрі ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық және қорқыту жолымен заңсыз бизнестің және құқық
қорғау органдарының ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... ... — пара ... іске
жол ашады [17, 356 б].
Ғылыми, оқу және қоғамдық, жариялық әдебиеттерде сыбайлас жемқорлық
анықтамасы әр ... ... ... ... ... оқу орындарының
«Қылмыстық құқық» оқулығында, кең түрде қарағанда, парақорлық — ... ... ... ... ... ... Қасақана өз
мемлекеттік міндетін, өзінің қызметтік жағдайын, алып ... ... және ... ... отырып өзін немесе мүдделі топты
пайдакүнемдік мақсатта байыту.
Пара беру, пара алу және ... ... болу — ... ... кең ... ... болып табылады. Бұл біздің қазіргі қоғамымызда жыл
сайын түрліше сипатпен түрленіп, қауіп төндіріп тұрған күрделі мәселелердің
бірі. ... ... ... және басқармалардың дұрыс қалыпты
қызметін ... ... ... ... және ... ... сатып
алғанның арқасында өз мәселелерін шешіп, тілегенін алып, өзін және басқа да
тұлғаларды жауаптылықтан ... қалу ... бар ... ... яғни мұны халық біліп осы мүмкіншіліктерді қолданады. Парақорлық
қызметтік пайдакүнемдік қылмыс. Бұл қылмыстың мағынасы, яғни ... ... ... ... байланысты істелген қызметі үшін
ұйымдардан немесе басқа да ... ... ... ... ... ... қылмыс тобына жатады. Қазіргі таңда мемлекет пен
қоғамның парақорлыққа ... ... ... Осы ... пайда болу
туралы және мемлекет пен қоғам институтына әсер ету ... ... ... себебі, парақорлықты заңгерлер ғана емес,
экономистер, әлеуметтанушылар және саясаткерлермен де зерттелетіні ... біз кең ... ... отырмыз. Онымен қоса, парақорлық
түсінігі қоғам тәжірибесінің ... ... ... да ... ... әр алуандық нақты әмбебап парақорлыққа деген түсінікті ... ... ... және ... ... ... механизм дамытуын
объективті түрде шектейді.
Парақорлық тез өсетін қылмыстар ... ... ... біріне ие. Елбасымыз жалпы құқық жүйесіне, соның ... ... ... ... ... әрі ... жүргізу мәселесіне ерекше
мән беруде. Елбасының айтуынша, республиканың мемлекеттік ... ... ... ... аса ... тұр. Осындай керітартпа
құбылыстың тамырына балта шабу — ... ... одан әрі ... ... ... ... ... болып табылады. Елбасы мойындап
отырған бұл жағымсыз құбылыс — ... ... күні ... қоғамның
өзекті мәселесі болып отыр. Статистикалық мәліметтерге қарағанда, заңи
негізде ... ... ... ... ... бірі осы
тақырыпқа арналады.
Біздің елде парақорлықтың өмір сүріп отырғанын бәрі біледі, бұған ... ... осы ... ... ... ... өз ... Парақорлық әлеуметтік құбылыс ретінде бейімделгіштігімен
сипатталады, ол үнемі ... ... және ... ... Парақорлық
атқарылатын істердің келісімділік сипатымен қатар, көлеңкелі сипатқа ие.
Әдетте оның ... ... ... ... екі жақта заңсыз жасалған
келісіммен пайда табады. Парақорлық термині көп мағыналы, оны ... ... - ... алу» ... ... білдіреді. «Corrumpire» анықтамасы
рим құқығында кең көлемде сындыру, бүлдіру, ... ... алу ... ... қатысты заңсыз әрекеттерді білдіреді. Бұл ... ... - бір ... ... ... ... және «rumpere» -
сындыру, бүлдіру, бұзу деген ... ... ... ... ... ... ... істерді басқару процесінің қалыпты
жағдайын ... ... ... ... ... ... жеке ... болады.
Мемлекеттік қызметкерлердің пара алуы кәсіпкерлік шығындарды өсіріп,
шетелдік және отандық капиталдың ... ... ... ... ... ... ең ... қарапайым халықтың негізгі
бөлігінің өмір сүру ... ... ... ... ... ... бір де бір ел одан бос ... парақорлық дүниежүзілік мәселеге
айналды.
Адам құқығын бұзу саласының ең ... ... ... ... ал бұл дегеніміз — мемлекеттік қызметкерлердің сатылғыштығы мен
оларды ... алу. ... ... және ... тұрақтылығына
нұқсан келтіретіндер: әр түрлі қызметкерлер, мемлекеттік қызметкерлердің
қоғам есебінен өзіне, өз туысқандарына, ... ... ... ... [18, 237 ... үшін ... контрактілер жасалады, керекті ... ... ... мен тиімді несиелер алынады, ... ... ... қызметпен айналысу үшін лицензиялар алынады. Параны бере
отырып құқық бұзушылар жауапкершіліктен жалтарады. Пара ... ... на түсу ... онда ... тапсырған кезде беріледі және алынады.
Ең қатерлісі, парақорлық басқа қылмыстармен ұштасқан ... ... ... ... ... экологиялық және ұрлау қылмыстары.
Американдық ғалым В.М. Райсмен, АҚШ - тағы ... ... ... кең тараған параның үш түрін айқындады: ... пара ... ол ... ... ... тезірек орындауын қамтамасыз ету
үшін беріледі), тежеуші пара ... ... ... тиіс ... ... ... үшін беріледі), тікелей сатып алу (яғни белгілі
бір қызметі үшін емес, қызметкердің өзін сатып алу. Ол өз ... ... ... ... ... ... ... үнемі пара
берушінің мүдделерін корғап ... ... осы ... де ... кездеседі. Және лауазымды тұлғаны сатып алу ерекше қауіпті ... ... ... ... ... құрылымдардың өкілдерімен
байланыстар орнатып, оларды жүйелі түрде "тамақтандырып", өздеріне тәуелді
қылады. Парақорлықпен күрес нәтижесінде кейінгі ... оның ... ... ... ... ... ... алдын - ала сөз байласпай, құқыққа
сай ... үшін пара ... ... ... ... ... қызметтік міндеттерін бұза
отырып пара алу;
3) ... ... ... ... сыйақы алу. Бұл жағдайларда
қорқытып алушылық көптеп кездеседі, мемлекеттік қызметті ... ... ... оған ... адам пара ... ... мүдделеріне қайшы
әрекеттер жасаймын деп немесе пара берушінің талап етуге құқылы әрекеттерді
жасаудан бас тартамын деп қорқытуы;
4) пара берушінің пайдасына ... ... ... ... -сыйақы
алу;
5) мемлекеттік қызметті атқаруға уәкілетті тұлға немесе ... ... оның ... ... жалпы қамқоршылығы және
жол беруі үшін қандай да бір қызметтік әрекеті үшін ... ала ... ... ... ... ... қабылдауы.
Қазақстан Республикасының 1997 жылғы Қылмыстық кодексіне сәйкес
парақорлық ұғымы — ... алу (311- бап), ... беру ... ... болу ... қылмыстарын қамтиды.
Парақорлық субъектісі болып бір жағынан лауазымды тұлғалар ... ... жеке ... заңды және заңсыз өкілдері болып табылады.
Сыбайлас жемқорлық қылмысты зерттеуші ... ... С.В. ... деп
түсінеді: парақорлық мемлекеттік қызметке ие болған, мемлекеттік немесе
кәсіпкерліктің, ұйымның ... ... емес ... ... ... ... үшін жауаптылыққа тартылу қабілеттілігі ... сот ... ... ... ... бұзушылық жасаған үшін
жазаланатын тұлға болып ... (ҚР ҚК 311, 312, ... ... ... ... мүддесіне және жергілікті өзін-өзі басқару органдар
қызметіне қарсы сыбайлас жемқорлық ... бар, ... ... ең ... ... ... ... бекітілген және заңмен қорғалатын қоғамдық және ... ... ... ... ... саналады.
Пара алу қылмыс құрамының топтық объектісі биліктің дұрыс және ... ... ... ... ... жиынтығы. 311-бабында
көзделгендей мұнда мемлекеттік қызмет органдар ... мен ... ... және бұл қол ... түрінің түрлік объектісін ... ... ... ... ... ... мекемелер және
сонымен бірге «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет ... ... ... ... мемлекеттік қызметтер жатады. Қызметтік
және атқару ... ... ... ... ... ... бірге басқа да министрліктерді, ... ... ... мемлекеттік қызмет әкімшіліктерді,
кәсіпкерліктерді және ... ... ... ... ... тұлғаларға парақорлық әсері, бұл
алып жатқан лауазымды орнын «кіріс ... ... және өзін ... ... міндеттерді атқару үшін бағындыру, сонымен қатар өзге
де азаматтар алдында керекті нәтижеге жету үшін ... ... ... Ал А.Я. Светлов айтқан парақорлық сонымен қатар басқада
ауыр қылмыстарға әкеп соқтырады. А.В. Галахова, ... ... ... оның кең ... және ... тығыз
байланыста болуы.
Атақты орыс криминалисті В.И. Ширяевтың айтуы бойынша: ... ие ... ... ... болғаннан бастап парақорлықта сол
кезден бастап пайда болды» [19, 96 б].
Н.М. ...... ... ... ... кең ... ... - дейді. Бұл мемлекеттік шенеуніктерге қылмыстық жолмен
сыйақы беру қай жағынан алсақ та ... ... ... ... ... ... ... шенеуніктердің қызметіне әсер ету арқылы
Қазақстан Республикасының стратегиялық бастаулары мен мүдделерінің, оның
қорғаныс ... ішкі және ... ... ... мен ... ... ... және әлсірететін
мақсаттағы сыйақы алу мемлекеттік пен қоғам үшін аса қауіпті факторлардың
бірі [20, 32 ... ... ... ... ... қоғамымызда әртүрлі сипатта
болып жатқаны мәлім. Бұл құбылыстың пайда болу себептері де, қоғамдық және
мемлекеттік институттарына әсер ету деңгейі де әр ... ... әр ... ... ... ... ... экономистер, саясаткерлер,
әлеуметтанушылар және заңгерлермен зерттеледі. Сонымен қатар, ... ... да бар, ол ... ... ... ... Біздің
ойымызша, мұндай әр алуандық парақорлық түсінігінің универсалды мағынасын
құруға және оның ... кету ... мен ... тұру ... ... ... жасайды.
Барлығымызға белгілі парақорлық термині, яғни, бұл «зақымдау», «параға
сатып алушылық». Толықтай алсақ, ... ... ... ... сатып алу
арқылы биліктің дұрыс қызметінің бұзылуы. И.Х.Дворецкиймен құрылған латын-
орыс сөздігінде айтылып кеткен ... қоса ... ... ... сонымен қоса, бұзу, қыйрату, азғындату, бұрмалау, беделін түсіру»
болып табылады.
Сыбайлас жемқорлыққа ... ... ... ... болуы
келесі жағдайлармен ұштастырылған: мемлекеттік қызметке өтудің нақты реттеу
тәртібінің болмауы, лауазымды тұлғалардың ... ... ... дұрыс бақылау жасалмағаны және қылмыстық құқық ... ... ... ... күрес іс-әрекет шараларды өңдеу
барысында өзге де ... және ... ... ... алыну
қажет.
Парақорлық бұл сыбайлас жемқорлықтың ең көп таралған және қауіпті
құбылысының бірі және ... ... қиын ... бірі ... ... бұл ... ... болмаған жағдайда жасалады. Барлық
қылмысқа ... ... ... беруші, пара алушы және делдал) қылмыстың
жасалуына және қылмыстық іздерді жасыруға ... ... ... болады.
Екіншіден, осы қылмысқа қатысушы тұлғаларға қылмыстық көзделген ... ... олар ... ... ... ... ... мойына алмауға,
осыдан барып барлық қылмыскерлер кепіл шеңберін құрады.
Үшіншіден, парақорлық ... ... ... ... үшін ... ... жағдайда пара алу немесе беру фактісін ... ... ... ... ... іздері болмайды.
Төртіншіден, кей жағдайда мемлекеттік жеке меншік және ... ... ... ... ... ... ... тарту қиынға соғады.
Бесіншіден, парақорлықты басқада қылмыстармен салыстырсақ дәлелдемелі
көлемдер өте аз болады, көптеген жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... сипаты өзгерді. Өткен жылдарға
қарағанда пара сомасы әжеп тәуір көбейді. Оның пәні де ... ... ... ... болуы салдарынан пара көбінесе тек қана
ақшамен емес басқа да ... ... ... (үй ... ... ... және т.б.). Пара ... пара алушының арасындағы
қатынастары да ... ... ... ... ... бастамасы екеу аралық
болып табылады. Пара берушілер қазіргі уақытта өз ... ... ... олар тек өз ... ғана ... ... Көптеген
жағдайларда қылмыскерлер лауазымды тұлғаларды қылмыс ісін қолданбауын
сұрап, сол үшін ... сый ақы ... ... ... Кең ... пара ... көбінесе, ауқатты адамдарды іздейді.
Заң газетінде жазылып кеткендей қоғамға ең ... пара ... ... арасындағы жоспарлы байланыс. Жаңа тұлғаларды ... ... ... ... ... ... ... өміріне үлкен мән
берілмейді. Осындай жоғарғы лауазым қызметке кездейсоқ тұлғалар ... ... олар ... ... биік ... ие ... кейін олар
мемлекеттік нысанын қорғаудан қалып, өз қамын ойлайтын тұлғалар да көптеп
кездеседі. Лауазымды ... өз ... ... алу ... ... ... ... жолмен байыған адамдар мен лауазымды
адамдар ... ... ... ... және ... жемқорлық қылмыстылығын тиімді әрі дұрыс шешу
мақсатында Қазақстан ... ... ... ... ... 2006-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы ... ... ... ең ... азаматтар мен қоғамның ... мен ... ... ... ... ... етілуі, сонымен бірге нормативтік құқықтық базаны ... ... ... нысандарын, әдістерін және құралдарын
оңтайландыру болып табылады, онымен қоса ... ... ... саласындағы халықаралық ынтымақтастығын кеңейту және жандандыру ең
басты бағыттары болып ... ... ... Достастығы елдері ... ... ... ... ... және ... ... қатарлы орын алады. 1998 жылғы 2 шілдеде ... ... ... ... ... Республикасының Заңы қабылданды.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің 2006-2010 жылдарға ... ... ... 2030 ... ... даму стратегиясын,
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» ... ... ... 2 ... ... ... ... әлеуметтік және саяси
жедел жаңару жолында» атты Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы
18 ақпандағы ... ... ... ... 2003 ... 5
қыркүйектегі № 903 қаулысымен бекітілген. Қазақстан Республикасы Үкіметінің
2003-2006 жылдарға ... ... іске ... жөніндегі іс-шаралар
жоспарларын іске асыруға бағытталған. Еңбек пен қаржы ... және ... ... жүргізілуін болдырмау
мақсатында мұнда «Қазақстан ... ... ... ... ... экономикалық саясат пен ұйымдастыру шараларының 2005-
2010 жылдарға арналған негізгі бағыттары» және «Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... күрес» бағдарламаларымен үйлестірілген.
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің 2001
жылғы 5 қаңтардағы № 534 Жарлығына сәйкес сыбайлас жемқорлық ... ... ... және ... ... алды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы
күрестің 2001-2005 жылдарға ... ... ... ... жылға дейінгі даму стратегиясын, «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес
туралы» Қазақстан Республикасының Заңын және Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... іске ... ... қарсы күреске жалпы мемлекеттік саясат ... ... ... оны ... ... жөніндегі ұйымдастырушылық және ... ... ... әрі ... ... ие бола ... 2001-2005 жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасында бұрынғылардың ... ... ... ... кезекте, сыбайлас жемқорлықты туғызатын ... ... ... ... анықтау мен оларды жоюдың тиімділігін одан әрі
арттыруға бағытталған іс-шараларды көздейді.
Мәселен, орталық мемлекеттік органдардың функцияларының бір ... және ... ... ... бере отырып, олардың
функцияларын ... ... алу ... асырылуда, монополия саласы
қысқартылуда және мемлекеттік қызметтер ... ... ... үшін ... ... ... ... көрсету кезінде «жалғыз
терезе» қағидаты енгізіліп отырғаны анық. 2005 жылғы 8 шілдеде ... ... ... ... ... ... мен толықтырулар
енгізілді, онда парақорлық ... ... ... ... ... тыйым салатын нормалар көзделген, саяси ... ... ... ... ол халыққа және ұйымдарға
тікелей мемлекеттік қызметтер көрсету деңгейінде парақорлық алдын ... ... ... ... ... ... ... Үкіметі
Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі
әзірлеген «Қазақстан ... ... ... ауқымын
қысқарту жөніндегі экономикалық саясат пен ұйымдастыру шараларының 2005-
2010 жылдарға ... ... ... ... ... ... ... үкімет» қалыптастырудың 2005-2007
жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру мақсатында ұйымдар
мен халықтың ... ... ... ... көлемін азайтатын бірыңғай ақпараттық жүйені енгізу жөніндегі
жұмыс жүргізілуде.
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті ... ... ... мен
лауазымды адамдар қызметіндегі тәртіп пен реттілікті нығайту жөніндегі
шаралар туралы» ... ... ... 2005 ... ... № 1550 ... сәйкес қолданыстағы заңға тәуелді нормативтік
құқықтық актілерге оларда сыбайлас жемқорлық қылмыстарға жағдай ... ... ... ... ... ... 1991-2004 жылдар
аралығында қабылданған және әділет органдарында тіркелген 5126 заңға
тәуелді нормативтік ... ... ... Тексеріс барысында ыбайлас
жемқорлық құқық бұзушылықтарға жағдай жасайтын ... бар ... ... ... заңнамасына сәйкес келмейтін 230
нормативтік құқықтық акт, оның ішінде Үкіметтің 35 ... 41 ... және ... ... ... 154 ... мен шешімі
анықталды.
«Қол есушілерге» қарсы соғыс сонау 1992 жылдың 17 ... онда ... және ... ... ... ... туралы» Президент жарлығы қабылданған. Ондай жекелей мемлекеттік
шенеуніктерге міндеттеме жүктелген, ол өз отбасының меншік жағдайы ... беру және ... ... ... ... ... тыйым салынуы туралы айтылып кеткен.
Содан соң 1998 жылдың маусымында «Сыбайлас ... ... ... Заң ... ... ... істер ашылып тыныштық қайта орнады. 2005
жылдың 14 ақпанында «Сыбайлас ... ... ... ... ... және ... ... тәртібін нығайту туралы»
Президент жарлығы қабылданды.
Маңызды сұрақ ... ... ... енді не ... ... күлу немесе жылау керек пе? Бірақ, бағдарламаның ең басты
қызығы, «сыбайлас ... ... ... ... ... актілер мен заңдылықты республиканың нормативті ... ... ... ... - делінген.
2005 жылғы 20-21 қазанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөнінде іс-
қимылдың Стамбул жоспарына сәйкес, ... ... ... ... ... онда ... және ... Федерациясында сыбайлас жемқорлыққа
қарсы күрес жөніндегі заңнамалық құқықтық және институционалдық база ... ... ... ... ... «Сыбайлас жемқорлық үшін
қылмыстық жауапкершілік туралы» (Страсбург, 1999 ... 27 ... ... ... ... ... ... алу туралы»
(Страсбург, 1990 жылғы 8 ... ... ... ... ... Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясына (2003 жылғы 31
қазан) қосылуы жөніндегі жұмыс жалғасып ... айта ... ... ... 2009 ... 22 сәуірде «Қазақстан Республикасында
қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті күшейту және құқық ... одан әрі ... ... қосымша шаралар туралы» Жарлыққа қол
қойды. Жарлықтың қабылдануы Президентіміздің сыбайлас ... ... ... және ... ... мен ... қарсы бітіспес
көзқарас қалыптастыруға бағыт түзегенінің тағы бір ... ... ... ... ... ... ... оның
экономикалық өсуі мен саяси тұрақтылығына ... ... ... ... бірнеше рет аударған болатын. Бұл
орайда, әлеуметтік ... ... ... жемқорлық бүгінде ғаламшардағы
барлық елдерге, солардың ішінде, ... ... және ... ... ... мемлекеттерге тән болып, кез келген қоғам үшін
күрделі проблема болып табылады. Сыбайлас жемқорлықты тудыратын себептерді
және жағдайларды ... ... оны ... және ... ... нақты
шараларды анықтауға және әзірлеуге болады.
Ең басты міндеті мен мақсаты мемлекеттік органдардың және ... ... ... ... тиімділігін жетілдіру арқылы
қоғам өмірінің барлық салаларында парақорлық ... ... ... болып
табылады. Аталған мақсатқа қол жеткізу үшін мынадай: азаматтар мен қоғамның
құқықтарын, бостандықтарын және ... ... ... ... ету; парақорлық құқық бұзушылықтарының алдын алу, анықтау және
жолын кесу жөніндегі нормативтік құқықтық базаны ... ... ... ... ... және құралдарын оңтайландыру;
азаматтық қоғам құрылымдарымен өзара іс-қимыл ... ... ... қажет.
С.М.Злотниковты айтуынша, парақорлыққа қарсы саясат өмірдің түрлі
салаларында парақорлықты тудыратын және мемлекеттік ... ... ... ... ... ... себептер мен жағдайларды
барынша азайту жөніндегі мемлекеттің және қоғамның жан-жақты және дәйекті
шараларын әзірлеуді және ... ... ... ... ... ... ... толымды болып саналмайтынын ескеру керек. Олар тек
жекелеген іс-шараларды ... ... ... ғана ... сонымен қатар
парақорлық құбылысын, оның себептерін, парақорлық ... ... ... тура және ... ... және басқа шығындарды салиқалы
және объективті бағалаудың нәтижелері ескеріле отырып түзетілуі қажет.
Азаматтық қоғам құрылымдарымен өзара іс-қимыл жасау ... ... ... ... ... қоғам субъектілеріне мемлекеттік қолдау
көрсету, кәсіпкерлер бірлестіктерінің парақорлыққа ... ... ... ... ... ету, ... қоғам
институттарын мемлекеттік басқару ... ... ... ... іс-қимыл, тазалықты, ашықтықты және адалдықты қамтамасыз
ету жөніндегі жұмысқа тарту, халықтың ... ... ... мен ... ... және қоғамдық институттардағы
сыбайлас ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарының қатысуы қажет.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... және жандандыру мақсатта, парақорлыққа қарсы күрес
туралы ... ... ... ... Республикасы мемлекеттік
органдарының парақорлыққа қарсы іс-қимылы жөніндегі қызметі ... ... ... ету үшін ... ... ... ... органдары қызметкерлерінің, прокурорлардың, судьялардың және
өзге де лауазымды тұлғалардың ... ... ... халықаралық
тәжірибесін мамандандырылған бірлескен зерделеуін қамтамасыз ... ... ... ... ... мен кәсіпкерлер
туралы халықаралық ақпарат алмасуды жолға қоюды, қылмыстық ... ... беру және ... қайтару бойынша өзара құқықтық көмек туралы,
сондай-ақ құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің парақорлыққа ... ... ... ... ... ... туралы
келісімдерді жасасуды, сыбайлас жемқорлыққа қарсы ... ... және ... ... ... ... ... заңды статистикамыз біз мемелекеттік аппараттың қызметін
болжамдай және ... ... ... ... ... ... ... көзге елестету үшін бұл ... ... ... ... ... ... Бұл ... экономика аясындағы әкімшілік
және қылмыстық істер ... ... ... ... ... және ... ... бойынша құқықтық базаның дамуы
алдымен адам құқықтары ... ... БҰҰ Бас ... ... 1948 жылы ... ... ... мен бостандықтары құрылу
керек. Яғни, бұл құқықтар материалды әлемнің бір ... ... ... ... анықтайды.
Құқық қорғау органдары қылмыстылық қалыптасуымен бірігуі, сыбайлас
жемқорлыққа қарсы күресін елеулі түрде қоздырады. Мұның арқасында ... ... ... ... ... ... ... Жемқорлық
соттарға енуі баршаға мәлім. Мұндай жағдайда адвокаттар өз клиенттерін
қорғап қалу үшін ... ... ... ретінде қолданады.
Парақорлық демократиялық институттарға қауіп төндіріп, экономикалық
сиықсыздықтың болуына себепші болады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жатқаны анық. Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... мен саясаткерлердің
парақорлыққа қатысты бұлтартпау шараларын жүргізу болып саналады.
Бұл бөлімді ... ... ... ... айта ... керек: а)
егер парақорлық құбылысы әлеуметтік құбылыс ретінде орын алса, ... ... ... ... заңдылығында әлде дұрыс қалыптаса алған
жоқ; б) парақорлық қызметінің ... мен ... ... ... асып бара ... бірақ осы қауіпті құбылыстың алдын алу үшін құқық
мамандары ғана емес, сонымен қоса ... ... ... ... ... етеді.
1.2.1 Парақорлықтың объектісі
Қылмыс объектісін дұрыс анықтаудың теориялық және практикалық мәні өте
зор. Демек, объектіні анықтау қылмыстың мәнін анықтауға қылмыстық ... ... ... ... ... ... дұрыс сипаттауға көмегін
тигізеді, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Қылмыстық Кодексінің ерекше
бөлімінің жүйелерін құрастыру негізіне алынған.
Осыған орай, қылмыстық құқық ... ... ... әрдайым
көңілден тыс қалған емес. Бірақ осыған қарамастан көптеген мәселелер
бойынша қарама-қайшы ... ... ... орын ... ... ... ... мәселелері бойынша өзіміздің көзқарасымызды белгілеп
алумыз өте маңызды ... ... ... одан ... Қазақстан қылмыстық құқық теориясы өзінің өмір
сүрген кезінен бастап қылмыс ... ... да ... бір ... ... табылады деген ұғымды ұстанып келуде. Көптеген авторлар
қылмыс объектісі жайлы осындай ұғымның принципиальды маңыздылығының ... ... кез ... ... қол ... әлеуметтік мәнімен қоғамдық
қауіптілігін дұрыс түсінуі үшін ерекшелігін атап көрсетеді. Бұның мәнділігі
өздікше зор, ... ... ... ... ... ... анықтамасын
беруге тырысушылық орын алып отыр. Атап айтқанда, Г.П.Новоселов қылмыс
объектісі деп бір ... көп ... ... ... ... деп ... кейбір жағдайларда қоғамдық қатынас қылмыс объект ... ... ... [21, 482 б]. ... бұл ... жөнінде біз
пікірталас жасамай қылмыс объектісі анықтамасын ... ... ... ... қабылданған көзқарасқа қосыламыз.
2) Қылмыстық құқық теориясында қылмыс объектісін үш сатылы жүйелеу кең
таралды. Бұл жүйені ең бірінші 1938 жылы ... ... және ... бойы бұл ... ... күдік тудырмады [22, 7 б]. Бірінші рет оны
Б.С.Никифоров сынады, ал кейінірек ... да ... ... осы ... [23, 147 ... ... 3 ... жүйелеу ерекше бөлімі тек тарауларға
бөлінетін ... ... ... ... ... «Үш ... болу
— Ерекше бөлім — Ерекше бөлім тарауы — ... ... ... ... ... ... ... топтық объект — тікелей объект» деуге ... ... ... ... 1996 жылғы Қылмыстық кодексі, ... тек ... ғана ... сонымен қатар бөлімдерге бөлінумен 4
сатылы жүйеге, оның барысында түрлі объекті ... ол ... ... ... толығымен немесе басқаша айтқанда, топтық түрі ретінде
бөлінетін 4 сатылы жүйеге өтуге ... ... Бұл ... ... ... қылмыс қол сұғатын қоғамдық қатынастар болып табылады, ал ... үшін ... ... нормалар бір бөлімде келтірілген. Осыған
сәйкес бөлімдерді тарауларға бөлу ... ... ... ... ... кодексінде Ерекше бөлім тек тарауға бөлінген. Осыған орай ... заңы ... ... тікелей объект түрлері ғана болады. Біздің
кодекс ... ... ... ... еңбектерінде парақорлық объектісіне толық сипаттама
берілетін еді. Осы ... ... ... ... ашудағы өте біркелкі
емес пайымдаулар ... ... ... ... игілік»,
«қызметкерлердің қызметтік борышын, міндетін бұзуы», «өз ... ... ... ... ... ... оның «бөлінбейтін саласы»,
«беделді» тағы басқалар.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің Ерекше бөлімінің жүйесі
бойынша парақорлықтың топтың ... ... ... дұрыс жұмыс
істеуін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 13 бөлімінен
шығатын бұл ... ... ... ... ... ... ... онда
жергілікті өзін-өзі басқару органдарының қалыпты қызметі қамтылмаған.
Бұл жерде ... ... ... пен ... өзін ... ... жайлы, нақты айтқанда — жергілікті ... ... ... анықтауда болып отыр.
Заң әдебиеттерінде жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... болып табылады деген көзқарас бірте-бірте бекіп ... ... ... бұл ... ... өзін-өзі басқару органдары
мемлекеттен шығады, себебі олар конституциямен заңға сәйкес жұмыс ... ... Бұл ... ... емес және ол оның ... шығып кете
алмайды. Әрбір азамат жергілікті өзін-өзі басқару органдарын құруға
қатысады, ... бұл ... ... ... ... құқығының
субъектісі болып табылады, ол оның ... ... ... құруға, бүкіл халықтық ... ... ... да,
М.В.Баглайдың пікірі бойынша жергілікті өзін-өзі басқару мемлекеттік
биліктің ... ... ... ... [24, 130 б].
Жергілікті өзін-өзі басқару органы мемлекеттік биліктің бір бөлігі
бола отырып, ол сонымен бірге ... ... ... жеке нысаны болып
табылады. Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының ... ... ... ... ... ... объектінің бір бөлігі
болғандықтан, бұл ... ... ... ... ... топтық
бөлшегі ретінде қарастырылады.
Осылайша, қарастырылып отырған қылмыстардың ... ... ... ... пен ... өзін-өзі басқару органдарының ... ... ... ... қатынастардың жиынтығы болып табылады.
1997 жылғы ҚР Қылмыстық кодексін қабылдаудан бұрын кеңестік дәуірде
қалыптасқан идеологиялық ... ... ... топтық
объектілері болып, сонымен бірге қоғамдық аппаратының дұрыс жұмысы да
есептелінетін еді. ... ... ... заң ... ... ... партиялардың, сонымен коммерциялық ұйымдардың заңды,
қалыпты қызметі коммерциялық және басқа да ұйымдардағы қызмет мүдделеріне
қарсы қылмыс объектісі ... ... ... ... ... ... ... пен
жергілікті өзін-өзі басқару аппаратының қалыпты қызметін қамтамасыз ететін,
қоғамдық қатынастардың жиынтығы болып табылады.
Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... анықтау ерекше теориялық және практикалық маңызға ие
болады. Бұл ... ... ... өзін-өзі басқару органдарының
өздеріне жүктелген функцияларын орындау бойынша қызметінің шегі мен ... ... ... ... болып табылады, себебі қылмыстық
реформа мемлекетпен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының экономикалық
қатынастарға ықпал ету механизмін өзгертіп және оның ... ... ... және ... ... үшін жағдай жасады. Мемлекеттік ... ... ... ... аппараты анықтамаларын белгілеу ... ... ... лауазым иелері болып табылмайтын
мемлекеттік қызметкерлердің практикалық қызметінің саласын айқын анықтап
алуға да ... ... Бұл ... ... ... үшін ... жауапкершілігінің шегі жайлы мәселені шешкенде маңызды рөл
атқарады. Ғылыми және оқу ... ... ... ... ... ... анықтама беріледі. Екі түрлі көзқарас бар. Бірінші жағдайда
«мемлекеттік аппарат» ... ... ... арқылы мемлекеттік билік жүзеге
асырылып, негізгі функциялар орындалып, мемлекет алдында оның әр түрлі даму
кезеңінде алдағы ... ... мен ... ... ... ... деп тар ... түсіндіріледі. Ал, екіншісі кең мағынада.
Соңғы ... ... ... ... ... ... ... және ол мемлекет атынан іске асырушы мекемелер мен
қызметкерлер ... ... ... ... ... бойынша, соңғы көзқарас дұрыс сияқты. Парақорлықтың
топтық объектісін анықтау барысында біз мемлекеттік ... кең ... ... аламыз. Осылайша мемлекеттік аппаратта: а) мемлекеттік
билік органдары; б) ... ... в) ... Республикасының
Қарулы күштері және Қазақстан Республикасындағы басқа да әскерлері мен
әскери бөлімшелері бар.
Жергілікті ... ... ... ... да дәл осылайша анықталады.
Мұнда жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... ... ... кіргізілмеген және басқа да әскерлер әскери
бөлімшелер кіргізілмегендігі ерекшелік болып табылады.
Қылмыстық құқық теориясында парақорлықтың ... ... әр ... ... ... авторлар мұнда топтық және тікелей объектілері
өзара сәйкес келеді деп ойлайды. Бірақ ... ... бұл ... және ... ... ... дұрыс анықтайды. Бұл объектінің
жалпы қабылданған сипаттамасына және олардың ара қатынасына сәйкес ... ... ... ... ... тек бір ... ... қатынас болады. Тікелей объектінің мазмұнын анықтау барысында —
деп көрсетеді ...... жеке ... ... бір ... қатынасқа қол сұғады және оны әрбір нақты жағдайда ... ... ... ... ... ... тікелей объектісі болып
мемлекеттік аппараттың немесе жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы басқа да әскерлер мен
әскери бөлімшелердің жеке ... бір ... ... ... құрайтын осындай нақты қоғамдық қатынастар болып табылады.
Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар материалдық және басқа
құндылықтарды, ... ... ... ... айырбастауға және
тұтынуға байланысты туындайтын, қоғамдық ... ... ... ... көзделген қоғамға қауіпті іс-әрекет. Айтылғандар түсінікті
болу үшін экономикалық қылмыстың бір түріне талдау ... Ол ... ... бір түрі — ... сыйақы алу (Қылмыстық кодекстің 224-
бабы).
Бұл қылмыстың ...... және ... емес ... ... ... жағы — ... қызметкердің, яғни мемлекеттік
ұйымның лауазымды адамы болып табылмайтын ... сол ... емес ... ... ... ... қызметкерінің өз
міндеттері шеңберіндегі жұмысты орындағаны немесе ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы қызмет
көрсетулерді алуы.
Қылмыстың объективтік ... ... ... — заңсыз сыйақыны
қорқыту тәсілімен алуы. Заңсыз ... алу — ... ... ... төленетін ақыдан артық ақша, тауар, ішімдік, т.б., сондай-ақ
жеңілдіктер ... ... ... ... ... ... сыйақы алу.
Мүліктік сипаттағы қызмет көрсетуге ойын-сауықтық және басқа ... ... ... үйіне жолдама алу, жеңілдік ... ... т.б. ... ... ... ... үшін ... шешу үшін сыйақы
алған уақыттың — жәбірленуші үшін қажетті жұмыстың немесе ... ... ... ... одан ... ... ... жоқ.
Заңсыз сыйақы алу мемлекеттік және басқа ұйымдарда орын алуы мүмкін.
Қорқытып алу — субъектінің ... беру ... ... ... не ... жағдайындағы талапты тікелей қоюы ғана емес, сыйақы төлеуге немесе
жеңілдік жасауға не қызмет көрсетуге клиентті мәжбүр ... ... ... табылады. Қорқытып алу, сонымен қатар, заңсыз сыйақы алу үшін ... бір ... ... ... немесе соны себеп етумен, жұмысты
орындаудан ... ... ... тіке бас тартумен немесе әдейі
кешіктірумен де сипатталады.
Заңсыз сыйақыны ... ... ... алу, егер ... орын алмаса, қылмыс болып табылмайды. Қылмыстың субъективтік жағы
тікелей ниетпен сипатталады. Айыпты ... ... ... ... ... ... ... жолымен алып отырғандығын түсінеді, соны
тілейді. Қылмыстың субъектісі — жасы 16-ға ... ... иесі ... егер ... ... емес ... жасалса — басқару
қызметін атқармайтын адам. Заңсыз сыйақыны алудың сараланған түрлері — бұл
қылмысты бірнеше рет ... ірі ... ... ... ... ... ... немесе оған көрсетілген
жеңілдіктің немесе қызметтің құны 300 айлық есептік ... ... ... алу ірі ... ... ... ... (224-баптың
ескертуі). Ірі мөлшерді анықтағанда әртүрлі ... неше ... ... ... ... ... жеке ... әрбір сома ескеріледі.
Парақорлықтың ұғымы жоғарыда атап өткеніміздей пара алу, пара ... ... ... болу ... қылмыс құрамымен түсіндіріледі. Пара
алудың объектісі мемлекеттік аппараттың ... ... ... ... ... ... ... қылмыс белгілі бір объектіге қол
сұғумен қатар оған белгілі бір зиян ... ... ... ... ... ... объектіге қылмыстың қол ... ... ... да ... ... қол сұғушылықтың объектісін дұрыс
анықтаудың теориялық, практикалық ... ... — бұл ... ... да, ... мәні ... ... болып
табылады. Бірақ, ол екі жақты мәміле болғандықтан, бұл жерде екі тарап ... ... ... бір мәндеттемелерді орындайды (пара беруші —
пара береді, пара алушы — пара ... ... ... ... пайдаланып белгілі бір әрекет (әрекетсіздік) жасайды).
Сондықтан, егер ... ... бар ... алдын ала тергеу
барысында ... онда пара ... ... сөз ... ... ... ... Қылмыстың қажетті белгілерінің бірі параның заты
болып табылады. «Пара» белгісі мазмұнын анықтамас бұрын, ең ... ... ... үшін қылмыстық жауапкершілік ... ... ... немесе қылмыс объектісі жайлы жалпы зерттеулер
жүргізушілер ... ... ... емес ... есте ... керек.
Кейбіреулер параны қылмыс заты, ал басқалары қылмыс құралы деп есептейді.
Ғалымдардың көпшілігі «пара заты» жайлы ... шын ... оны ... ... ... Пара ... екі ... түсіну де орын алып отыр:
пара беруші үшін материалдық байлық мақсатқа жету ... ... ... ал
пара алушыға — пара заты болып табылады.
Біз бұл мәселені жан-жақты талдауды алдымызға мақсат етіп қоймаймыз,
себебі біздің ... ... бұл дау біз үшін ... емес және ... мәні жоқ. Осы ... ... тек өз көзқарастарымызды
білдіреміз. Паралық заңдық ... ... ... ... ... ... ... түсіну нәтижесі, сонымен қатар «қылмыс ... ... ... ... ... ... ... келуінен туындайтын болып
табылады.
Егер қылмыс заты деп тікелей қылмыстық ықпал жасалатын және ең бірінші
кезекте зиян ... ... ... ... ... ... болсақ, онда пара даусыз түрде ... заты ... ... ол ... ... құрамына кірмейтіндіктен қылмыс объектісінің
материалдық көрінісі болып таныла алмайды.
Бұл ... ... ... ... заты мен ... ... ... зерттеулер негізге алынуы тиіс. Қылмыс затымен объектісінің мәні
және олардың ара қатынасын біздің ... ... және ... ... ... Ол негізделген түрде заттың үш түрлі сипатын бөледі:
қорғалатын ... ... ... ... заты және ... ... ... кезде қылмыс заты деп автор белгілі бір қасиеті бар ... кез ... ... ... ал ол ... ... заң адамының
нақты қылмыс құрамындағы әрекеттерімен байланыстырады [25, 76 ... ... ... ... қылмыс затына қосуға болады. ... өмір ... ... болып табылады, себебі бұл ... ... ... ... ... ... алу ... бұзылады. Тек
параға байланысты, кінәлі өзінің ... ... пара ... үшін
жұмсайды.
«Пара заты» терминініне келетін болсақ, оның қолданылуы онша дұрыс
емес. Егер біз параны қылмыс заты ... ... ... ал ... ... алу ретінде аталады. Осы кезде оны пара алу ... ... ... ... терминді қолдану логикалық тұрғыдан дұрыс
болған болар еді. «Пара тәсілі» деген ... тек ... егер ... ... тек белгілі материалдық игіліктерді ғана емес, ол ... ... ... оның ... бабы бойынша жасаған қандай да бір әрекеті ... ... ... ... жағдайда қолдануға болады.
И.Я.Козаченконың «пара» термині бір адамның екінші бір адамға не ... ал ол не үшін ... және ол ... ... ... деген пікірі дұрыс.
Парақорлық заты мазмұнының теориялық және ... ... ... ... ... ... қағаздар, өзгеде мүлік, мүлікке құқығы, мүлік
сипатындағы пара алуы ... ... ... ... бұл ... ... нақтыланған. Мұның бұрынғы қолданыстағы ... ... ... ... мүліктік сипатының асты айқын сызылып
көрсетілгендігінде. ҚР Қылмыстық кодексі қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... түрінде көрінеді дейтін
позицияны ұстанды. Бұл жағдайда тек ақша, ... ... ... ... ... байлықтарды түсінбеу керек, сонымен қатар материалдық
сипаттағы қызмет пен құқықтарда түсінілуі тиіс. Мұнда ... ... ... ең ... ... мүліктік сипатын жоймауының маңызы зор. Мұнымен
қатар пара заты болып мүліктік емес сипаттағы игіліктер ... ... тағы бір ... бар. Ең ... пара алушының көзіне бұл заттардың
құнды болып көрінуі керек және сол үшін де сол ... ... ... ... ... ... керек.
1884 жылы өзінің «Паралап сатып алу жайлы» атты ... ... ... пара затына «жалпы сезімді қанағаттандыруға және өз ... ... ... атап ... ... ... ... деп уәде беру,
қызметі үшін төлем ретінде сұраушының өз ... ... ... ... ... - деп ... айтқан болатын. Осындай пікірлер бұрынырақ кеңес
ғалымдары арасында айтылған [26, 268 б].
Қазіргі ғалымдардың ... ... кең ... түсінуде А.К.Квициния
дәйекті көзқарас ұстанды. Оның пікірі бойынша «пара заты ... ... ... алуға болатын және оған кез келген қызмет, байлық (олардың
материалдық немесе материалдық емес қасиетіне қарамастан) беру ... ... ... ... бәрі де ... ... ... қызметте
өсу, наградаға ұсыну, жақсы рецензия, мақала немесе монография жазу,
авторлыққа қосу және т.б. ... ... ... ... ... түрлерінің кейбіреуінің қоғамдық қауіптілігі ... ... және шын ... ... ... ... ... әрекеттерді
қылмыстық жауапкершілік шегінен тыс қалдырады [27, 11 б].
Парақорлық затын ... кең ... ең ... ... ... практикасы, ал қазіргі ... ... заң ... тастады.
Принципиалдық тұрғыдан алғанда бұл қолдауға тұрады, себебі бұл мәселенің
басқаша шешімі ... ... ... және ... ... ... қиын мәселелерді тудыруы мүмкін еді.
Осылайша, көптеген мамандар және сот ... ... ... ... мүліктік сипатын тар мағынада түсінуді ұстануда.
Бірақ, кейбір ... ... ... ... ... де кең ... ... айтсақ, параны кінәлінің алған пайдасы деп түсіну қажет, егер олар ... ... ... ие ... деген пікір қалыптасты. Осыған
байланысты ... ... алу, ... ... алу, ... иесіне
пайдалы жұмыс беру, жалған диплом немесе жалған еңбек кітапшасын беру және
тағы басқаларды жекелеген жағдайларда пара заты ... ... ... және ... деп ... ... әдебиетте негізделген қарсылық тудырады. Берілген пара
түсінігінің анықтамасында нақтылық жетіспейді. Пара, егер ол ақша ... ... ... оның ... мүліктік пайдасы болу керек, яғни материалдық
түрінде болу керек. Лауазым иесі соңғы жағынан алатын мүліктік ... ... ... ие ... ... үшін ... ... байыпты қарсылық тудырады. Кезексіз пәтер алу, саяжай алу пара болып
танылуы мүмкін емес себебі, ... ... ... ... зат
түріндегі пайдаға келтіруге болмайды. Кейбір авторлар параның осындай ... ... ... ... бұл жағдайда пара алумен лауазымдық
өкілеттілікті асыра пайдалану ... ... ... ... ... көрсетті. Лауазым иесінің лауазымдық өкілеттілігін пайдалана
отырып көретін ... ... ... ... ... сипатына қатысты болады.
Сонымен қатар, пайдалы жұмысқа орналасуды парақорлық ретінде қарауда
әдебиетте негізделген қарсылық тудырып отыр:
Біріншіден, ... ... ... ... салдарынан мұнда бір
адам пайдалы жұмыс беретін екінші бір адамның мүддесі үшін ... ... ... керек;
Екіншіден, егер пайдалы жұмыс деп ақша көп төленетін қызметті
түсінетін болсақ, онда ... ... мен ... ... ... жағынан анықтау мүмкін емес. Демек пара затын да
анықтау мүмкін емес. Егер адам үшін беріліп жатқан ... ... ... жайлы сөз болса және ол өкілеттікті асыра пайдалану арқасында жүзеге
асырылса, мұнда да пара заты ... ... пара заты ... тану ... мәселе қылмыстық
құқық теориясында көптеп қойылып келді. ... ... ... егер лауазым иесі әйел мүддесі үшін онымен жыныстық қатынас жасау
мақсатында кез келген бір ... ... ... жасалмаса), онда бұл әрекет
пара беру, алу деп ... ... ... ... ... пара ... ... онда материалдық құндылық пайда болуы мүмкін.
Мұндай көзқарасты көптеген ғалымдар мен сот ... ... ... ... ... бұл мәселені осылай шешу дұрыс бола ма?
Мұның дұрыс ... ... үшін ... ... мүліктік пайда ретінде
қаралу немесе қаралмауына байланысты.
Ақылы жыныстық қатынас (жезөкшелік) қызмет ... бар ... де ... ... ... Бұл ... түрде әкімшілік заңында
жезөкшелікпен айналысуға тыйым салудан ... ... да, ... ... ... ақы ... ... онда олардың материалдық
сипаттағы қызмет болатыны даусыз. Егер осындай қызметті лауазым иесі ... біле ... ... онда оның ... ҚР ҚК 311 бабы ... Ал, делдалдың әрекеті ҚК-тің 313 бабымен ... ... ... оған ... ақша ... ... табылады.
Егер жезөкшелікпен үнемі айналысып жүрген адам қызмет бабында ... ... ... ... жыныстық қатынасқа түскен жағдайда, бұл
мәселе алдыңғыдай шешілуі тиіс деп есептейтін ... ... ... ... ... бұл ... параның көлемі жайлы немесе нақты
айтқанда, оның ақшалай көрінісі жайлы мәселе де маңызды болып табылады.
Бұрынырақта ... ... ... ... ... ... болатын
төменгі көлемін белгілеу жайлы бірнеше ұсыныстар түсті. Негізінен, мұнда
бір ... ... ақы ... ... ... 1959 жылғы Қазақ ССР ҚК-інде
параның осындай төменгі ... ... ... мұны ... ... қауіптілігі параның көлемінде емес, ал оны лауазым
иесінің өз қызмет дәрежесін пайдаланғаны үшін алғанында. Мұндай ... ... ... ... ... қорғау объектісіне қол сұғу
орын алады.
Сонымен қатар, заңсыз сыйлық ... ... ... ... ... ... ... лауазымдық қылмыс екенін есепке ала отырып,
лауазым ... 100-200 ... ... пара ... үшін ... негізді
деп тануға болмайды. Бірақ, параның өте аз ... ... ... қатар есепке алу қажет. А.А.Аслахановпен принципінде заңның
жалпы ережелеріне сәйкес әрекеттің белгілері формальды болып, бірақ ... ... ... қауіпті емес [28, 67 б]. Яғни, жеке адамға,
қоғамға немесе мекемеге зиян келтірген және зиян ... ... ... немесе әрекетсіздік қылмыс болып табылмайды ... 9 ... ... ... ... аз» ... тек пара мөлшеріне қатысты қарауымен
келісуге болмайды. Әдетте «заң ... ауыр ... ... ... оның барлық объективтік-субъективтік белгілерінің дәрежесінің
жиынтығына бағынышты болады». Бірақта, ҚР ҚК-нің 311 ... ... құны 2 ... ... көрсеткіштен аспаса, лауазымды адамның
бірінші рет ... ... пара ... ... егер бұл жөнінде алдын ала
уағдаластық болмаған жағдайда, маңызы аз екендігіне байланысты ... ... ... іс-әрекет тәртіптік ретпен қудаланады. Бұл ретте де іс-
әрекетті қылмыс қатарына ... ... ... пара көлеміне келіп
тіреліп тұр. Ал, заңда оның нақты көлемін дұрыс анықтаудың ... жоқ, ... сот, ... органдары нақты жағдайға байланысты шешеді.
Формальды түрде пара алу ... ... ... аз ... өз ... бар. Бұл қылмыстың қоғамдық қауіптілігі бәрінен
бұрын мемлекеттік қызмет мүдделеріне зиян келтіру болып табылады, ал бұл
әрекеттің ... ... ең ... ... ... бар ... зиян
келді немесе зиян келтіру қаупі туды деген мәселелерді ескере ... ... ... ... ... аздығын анықтау барысында
параның көлемі ғана емес, ол лауазым ... ... ... барлық
жағдайларының жиынтығы арқылы есептеледі.
Пара заты болып ... ... ... ... материалдық
игіліктер, өтеусіз төлемдер, төленетін қызметті тегін көрсету, қымбат
заттар мен ... ... жеке ... ... және де мүлікке
құқық беретін жеңілдіктер (құрылыс жүргізу, қалпына келтіру, ... жол жүру ... ... арқылы қарыз алу және т.б.).
Қазіргі кезеңде нарықтық экономика ... ... ... туындаған: паралар біріншіден ғимарат, офис, жер алу ... ... ақша ... ... ... аудару, пайдалы банктік несие алу үшін
алынады.
Екіншіден, параның өзі жаңа мәнге ие ... ... ... аталған
не басқада қызметтер үшін банктен есеп шоттар ашылып, ... ... ... ... ... ... шетелге белгілі бір маман консультант
ретінде шығуын: жол жүруін төлеп, және де бірталай көп ақша ... ... ... ... ... ... ... мал, кәсіптік тауарлар, ... ... ... және де ... ... мәндегі игіліктер
беріледі.
Тәсіліне қарап параны алу екі түрге бөлінеді: ашық және ... ашық пара ... пара заты ... адамның өзіне тапсырылады немесе
оның келісімі бойынша жақындарына тапсырмаларды, пара үшін істелетін іс-
әрекеттер жөнінде ... ... ... пара беруде пара затын беру сырттай қарағанда заңды
сияқты болып көрініп, бүркемелеу жолымен кінәлыға тапсырылады.
Тапсырылу уақытына қарай пара алудың екі түрі ... оның ... ... алу, яғни ... адамының параны мүдделі жақтың өзіне тиімді іс-
әрекеттерді істегенге дейінгі мерзімде ... пара — ... ... пара ... адамына келісілген іс-
әрекеттерді істегеннен кейін «алғыс» ретінде тапсырылады [29, 387-388 ... үшін ... ... ... ... ... бұл қылмыс тағы
да екі түрге бөлінеді: 1) пара-сыйлық (мздоимство) — пара ... ... ... ... асырған әрекеттері үшін ... ... ... ... ... жоқ адам ... тергеушінің істі қысқартып
пара алуы; 2) (лихоимство) пара-ақы — лауазым адамына заңсыз әрекеттерді
жүзеге ... үшін ... ... көрнеу ұрлық жасаған адамды
қылмыстық жауапқа тартпау ... ... ... ... пара ... ... объективтік жағы
Қылмысты тәртіпсіздіктен және басқа да құқық бұзушылықтан ажырата білу
керек. Мұндай шек ... ... ... ... зор. Оған ... ... ... әділ шешілуі тікелей ... ... ... мынада, ол мемлекеттік ... ... ... ... айтарлықтай елеулі зиян әрі нұқсан
келтіретіндіктен, ... ... ... ... ... ... да
онымен күресте қылмыстық-құқықтық шаралар қолданылады. Қылмыскерлікпен
күрестің ... ... ... деп мыналарды санауға болады:
қылмыскерлікті айқындау, ашу және ... ... ... ... ... ... Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектейтін ... ... ... ... және заңда көзделген жағдайларда ғана
қолданылады.
Қылмыстық іс-қимылға ниетті оның болу ықтималдығын ғана ... ... ... ... ала ... ету әрекетіне жол бермейді. Күресті жалпы
қоғам болып жүзеге ... ... ... ... орны ... ... ... мен институттары мемлекеттің қолында. Қылмыскерлікпен
күрестің бағытын да мемлекет анықтайды. Қылмыскерлікпен ... ... тек ... ... оған ... ... басқа заңдар
мен заңға тәуелді актілер шегінде, халықаралық құқықтық нормаларды сақтай
отырып, жүзеге асыру. Қылмыскерлікпен күресті ... ... ... ... қылмыскерліктің алдын алу шараларының ғана басқа кезеңдерге
құқық қорғау, әсіресе шаралау жазаларына әуестенуге жол берілмейді.
Объективтік ... ... пара алу ... ... пара берушінің
немесе оның өкілі болған адамның пайдасына ... ... ... Пара алу ... ... ... пайдалану арқылы жүзеге
асырылады. Мысалы, Қызылорда облыстық салық комитетінің арнаулы ... ... ... Ж.Сүйірбаев ұйымдық-өкімдік лауазымды қызмет
атқарып ... ... ... құқық беретін патентті дайындап
беру оның қызметтік өкілдігіне кіретін болса да, пара ... ... ... ... ... ... қарамағындағы қызметкерге
кәсіпкерлік қызметпен айналысуға құқық беретін патентті жылдам дайындап
беруге тапсырма беріп, ... осы ... ... үшін азаматша
М.Кимнің берген 5000 теңгесін пара ... ... ... ... ... ... 2005 ... үкімімен Ж.Сүйірбаев ҚР ҚК-нің 311 бап 1 ... деп ... оған 1 ... бас ... айыруға жаза
тағайындалып, ҚР ҚК-нің 63 бабы қолданылып, тағайындалған жаза шартты ... оған 1 ... ... ... тағайындалған.
Тағы бір мысал, С.Бекбулатов, Тараз қалалық білім бөлімінің бұйрығына
сәйкес «Қалалық жалпы білім беретін кешкі мектеп» ... ... ... ... ... ... ... жүріп,
Л.Пятковадан қамқорындағы туған сіңілісі, кәмелетке ... ... ... 9 сыныбына оқуға қабылдау үшін 5000 теңге пара ... ... ... 29 ... 2006 ... ... С.Бекбулатов ҚР ҚК-нің
311бабының 1 бөлігімен кінәлі деп ... оған осы ... 7 ... яғни 150521 ... ақша айыппұл жазасы тағайындалған.
Кінәлінің пара алуының бірінші нысаны лауазымды адамның ... ... ... ... ... пара алуы ... ... немесе жұмыстан шығарамын деп пара алуы; қызметін жоғарлату ... ... ... үшін қол ... ... ... пара
алуы; немесе ревизия, материалдық ... ... ... ... ... қорытындысында көрсетпегені үшін) пара алуы.
Қызметіне байланысты пара алу пара ... ... бір ... ... ... ... ... адамы өз құзіретіне жатпайтын іс-әрекеттерді жүзеге асыру
үшін өзінің беделін, қызметтік байланысын пайдалану ... ... ... адамына ықпал ету арқылы пара алады. Мысалы: прокурордың тергеуші
тергеп жатқан іс бойынша пара алып, өз ... ... ... қысқартуға ықпал ету т.б.
Қызмет бабын пайдаланудың үшінші бір нысаны ... ... ... ... жол беру ... ... ... жасауға — тамыр-таныстық
бойынша қызметке орналастырып пара алуы, негізсіз ... ... ... немесе өте құнды заттарды босату арқылы пара алулар
сияқты әрекеттер жатады. Жалпы қамқоршылық пен жол беру келесі ... ... 1) пара ... пара берушінің пайдасына әрекеттерді жасауға
мүмкіндігі болу керек; 2) бұл ... осы екі ... ... ... ... ... туындауы қажет; 3) осы
тұлғалардың екеуі де беріліп отырған сыйақының мақсатын сезінуі керек ... ... ... ... параның негізгі үш түрлерін белгілеп
көрсетеді:
1. іскерлік пара — бұл ... ... ... ... ... орындау және қамтамасыз ету мақсатымен төленетін төлем;
2. ... пара — ... ... әрекетін тоқтату немесе оның істе
қолданылмауы үшін ... ... ... ... ... параға сатып алу — көрсетілген қызметті емес, ал қызмет
етушінің өзін ... алу. Бұл ... ... ... бір ... ... ету емес, ал лауазымды тұлғаның ұйымның ... ... және ... ... ... ... отырып, істе пара
алушының қызығушылығының өзіндік пайдакүнемдігі туралы жүзеге асырылды [31,
126 б].
Профессор ... А. ... В. ... мәні бойынша қозғай
келе, параның бұл ... ... ... ... алу деп ... және ... жағдайда нақты заңды немесе заңсыз ... ... үшін ... ғана ... ал тек пара ... қызығушылығына сәйкес ұдайы жүзеге
асыратын (немесе жүзеге асырмайтын) лауазымды тұлғаны параға ... алу ... ... алу — ... ... құрамға жатады. Ол лауазым ... ... бір ... ... уақыттан бастап аяқталған ... Егер ... адам өз ... ... емес ... параны ала
алмаса, онда оның әрекеті пара ... ... деп ... ... ... ... айтуынша, пара беру немесе тапсыру
әдістері қылмыстың құрамы үшін маңызды емес. Пара оның алушының тура өзіне
немесе оның келісімімен жақын ... ... ... Ол ... почта арқылы айлық түрінде берілуі мүмкін. Пара берудің жасырынды
нысандары бар. Олар: ... ... ... ... ала ... пара
алушыға картадан елеулі ақша соммасын ұтылу; пара алушыға бағалы, құнды
заттарды өте ... ... сату және тағы ... ... объективтік жағынан пара беру:
1. лауазымды адамға пара ... ... ... ... өзге де ... пара ... адам ... өзі немесе делдал арқылы береді;
3. лауазымды адам өз қызметін пара берушінің мүддесіне белгілі ... ... ... ... ... арқылы сипатталады [29, 392-
393 б].
Пара беру немесе тапсыру әдістері қылмыстың құрамы үшін ... ... оның ... тура ... ... оның ... жақын туыстарына
берілуі мүмкін. Ол істелінбеген жұмысқа ... ... ... ... ... Пара ... ... нысандары бар. Олар: заңсыз сыйлық беру,
алдын ала ойластырылып пара алушыға картадан елеулі ақша ... ... ... ... құнды заттарды өте арзан бағаға сату және тағы
басқалар. ... ... пара — пара ... ... ... ... Пара алушыға туристік, ... ... ... ... ұшаққа, басқа да көлік құралдарына жүруіне билет беруін ... ... пара беру деп ... ... ... ... емес ... келтіру
қарастырылып отырған қылмыс ... ... ... онымен жыныстық
қатынаста болу; лауазымды тұлғаның сұрауы бойынша, ол туралы мадақтау үндеу
тарату немесе оның ... ... ... ... ... пікірлер жариялау
пара беру ретінде сараланбауы керек.
Параны беруге оқталу ретінде, пара қателесіп ... ... ... ... ... оған ... ... емес басқа адамға
берілген жағдайда да есептелінуі ... ... ... жеке ... ... өрт қауіпсіздігі (немесе ... ... ... ... атап
көрсеткен адамға пара беруі, бола ... ... беру ... ... ... ... және ... беруге бағытталған
нақты әрекеттердің болмауы қылмыстық жауптылыққа әкеліп ... ... ... ... ... ... немесе оған
теңестірілген адамға делдал арқылы беру әрекеттері келесідей ... ... ... ... және онымен келісімге келу — пара беруге дайындалу
болады;
2) параны, кейін пара алушыға беру мақсатында ... беру — ... ... ... ... ... ... атқаруға уәкілетті тұлға немесе оған
теңестірілген адамға параны беруі — пара беруші үшін аяқталған ... беру (ал ... үшін — ... ... ... ... болғаны
үшін) болып табылады [33, 336 б].
Пара беру формалдық қылмыс құрамы болып табылады. Лауазымды тұлға пара
алған кезден бастап, яғни ... ... үшін ... бір ... не істелмегеніне қарамастан қылмыс аяқталды деп саналады.
Кінәліның пара алуының бірінші нысаны ... ... ... ... ... жасауы арқылы пара алуы (баршылық жұмысқа
аламын немесе жұмыстан шығарамын деп пара алуы; қызметін жоғарлату ... ... ... үшін қол ... ... ... пара
алуы; немесе ревизия, материалдық игіліктерге жұмыс жүргізбегеннің,
жетпейтін заттарды ... ... ... үшін пара ... байланысты пара алу пара алудың екінші бір нысаны болып табылады.
Бұл жерде лауазым ... өз ... ... ... жүзеге асыру
үшін өзінің беделін, қызметтік байланысын ... ... ... бір
лауазым адамына ықпал ету арқылы пара алады.
Парақорлыққа ... ... ... ... яғни пара алушыға және
пара берушіге пара алуы мен беру туралы олардың арасындағы келісімге ... ... іске ... ... ... табылады. Парақорлықтың
делдалы ретінде кінәлі боп ... үшін пара ... ... ... алғанына қарамастан танылады.
Делдалдық пара беру мен алуды жалғастыратын ерекше түрі — жеке қылмыс
құрамына ... Бұл пара беру мен ... ... немесе нақты
әрекеттермен жетістікке жету арқылы, делдал өзінің бастамасымен емес, пара
беруші мен алушының сұрауы ... ... ... ... пара ... ерекшелігі бұл субъектінің екі қылмыс жасалуына, яғни пара
беру мен ... ... ... — екі ... ... ... және ... ниетімен емес, пара беруші мен ... ... ... және іске асыруға көмектеседі. Пара алу және
пара беру — субъектілерінің екі жағымен де ... бар ... ... ... ... қарастыру керек. Пара беруге не ... ... ... ... болып қарастырылмайды.
Парақорлыққа делдал болу қылмысының құрамы формальды және пара нақты
берілген кезден бастап аяқталған ... ... ... Егер де пара ... ... бас ... онда ... әрекеттері парақорлыққа делдал
болушылыққа оқталғандық болып (ҚК-тің 24, ... ... ... ... парақорлықтың қатысушылығынан, яғни пара беру
немесе алуды ұйымдастырушылар, айдап ... ... ... Пара ... ... ... ұйымдастырған немесе оның жүзеге асырылуына
басшылық еткен адам парақорлықтың ұйымдастырушысы деп ... Бұл ... өзі ... ... өз ... параны беруді немесе
параны алуды жүзеге асырады. Ал, делдал ... пара ... мен ... ... ... ғана ... асырады.
Пара беруге немесе оны алуға басқа адамды азғыру немесе басқа да
жолмен осындай қылмысты ... ... ... ... ... салушы деп танылады. Парақорлыққа делдал ешкімді де ... ол ... ... екі ... ... ... пара
беруші мен алушыны өз еріктерімен кездестіреді [29, 395-396 б].
1.2.3 Парақорлықтың субъектісі
Сыбайлас жемқорлыққа ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік міндеттер атқаруға ... ... ... ... ... жауапты болады. Бұл дегеніміз барлық лауазымды
адамдар, Парламенттің және маслихаттардың ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару органдарында тұрақты
немесе уақытша жұмыс істейтін, еңбегіне ақы Қазақстан ... ... ... ... ... Пара алудың
субъектісі — лауазымды адам, оның түсінігі Қылмыстық кодекстің ... ... ... ... 307-бабына ескертпе) қаралып отырған
қылмыстың субъектісі, біріншіден, тек қана мемлекеттік қызметші; ... ... ... ... ... болып табылатын мемлекеттік
қызметші ғана болуы мүмкін.
Мемлекеттік қызметші түсінігі «Мемлекеттік қызмет туралы» ... 1999 ... 23 ... ... ... ... Соған
сәйкес ақы төленетін ... ... ... және ... мен ... іске ... мақсатында мемлекеттік органдар
атынан заңға сәйкес ... ... ... ... ... ... ... болып табылады [34, 3 б]. Барлық мемлекеттік
қызметшілердің ішінен Қазақстан Республикасының жаңа Қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... мүмкін
жекелеген лауазымды тұлғалардың санаттары ерекшеленеді: 1) өкімет өкілі
функциясын ... ... ... ... ... ... ... асыратын
мемлекеттік қызметшілер; 2) мемлекеттік органда не Қарулы Күштерде немесе
Қазақстан ... ... да ... құрамында және әскери құрамаларда
ұйымдастыру-реттеу немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды ... ... ... ... бойынша жүзеге асыратын мемлекеттік
қызметшілер.
2004 жылдың 9 желтоқсанында ҚР ҚК-не ... ... ... ... ... ... ... атқаруға уәкілетті тұлға
немесе оған теңестірілген адам болды.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... лауазымды
тұлғалар, Парламент пен маслихат депутаттары, судьялар және ҚР мемлекеттік
қызмет туралы заңдарына сәйкес барлық мемлекеттік қызметшілер жатады.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланған адамдар;
2) заңда көрсетілген ... ҚР ... ... ... ... сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару
сайланбалы органдарының мүшелігіне кандидаттар ... ... ... ... ... басқару органдарында тұрақты немесе уақытша
жұмыс істейтін, еңбегіне ақы ҚР ... ... ... ... ... ... және ... капиталында мемлекеттің
үлесі кемінде отыз бес процент болатын ... ... ... ... жатады.
Өз қызметінің түріне қарай оларға бағынышты қызметкерлерге қатысты
ғана емес, сонымен бірге олардың ... ... ... ... емес ... ... да ... функцияларды жүзеге асыру
өкілеттігі берілген адамдар өкімет өкілі деп танылады. Өкімет өкілдерінің
функциялары өкіметтің ... ... ... ... — заң шығару;
республикалық деңгейдегі, сол сияқты ... ... ... атқарушылық және сотта. Парламент Мәжілісінің депутаттары мен
Сенаттың сенаторлары, сондай-ақ мәслихаттардың депутаттары заң ... ... ... ... ... ... ... Республикасы
үкіметінің мүшелері, жергілікті өзін-өзі басқару органдары қызметкерлері;
құқық қорғау және бақылаушы органдардың лауазымды тұлғалары, Ішкі ... ... ... комитетінің, прокуратураның, кеден,
салық қызметінің қызметкерлері мен шекарашылар және соған ұқсас тұлғалар.
Сот өкілеті ... ... ... ... ... ... ... табылады. Арнайы өкілдік бойынша өкімет өкілінің ... ... ...... бір ... заңдық маңызы бар, өкімет өкілдігін
жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... ... қызметшісін лауазымды тұлға деп тану
үшін, оның ... ... ... ... ... ... шығаруға болады. Кейде қызметкердің лауазымды тұлға екені тікелей
занда көрсетілуі мүмкін. Осылайша, полиция қызметкерлерінің мәртебесі, ... ... ... ... ... 21 ... 1995 ... заң
күші бар Жарлығының 20-бабына сәйкес ішкі істер органдарының ... ... ... ... және ... ... ... деп
корсетілген.
Сот билігі, ҚР Конституциясына, 25 желтоқсан 1995 жылғы "Сот ... ... ... ... ... ... ... тек қана
сотпен жүзеге асырылады және азаматтардың, мемлекеттік органдардың,
ұйымдардың ... мен ... ... ... ... ... ... атқарушы, сот биліктерін жүзеге асыратын органдарының
көмекші қызмет атқаратын техникалық жұмыскерлері (бухгалтерлер, ... ... ... ... өкімет өкілдері
болып таныла алмайды, алайда ... ... ... ... әкімшілік-шаруашылық функцияларды атқаратын болған соң
лауазымды тұлға деп танылуы ... ... ... дегенді ұжымға, жұмыс учаскесіне басқа
қызметкерлердің қызметтік және өндірістік ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Қарулы Күштерінде немесе Қазақстан Республикасының
өзге де әскери құрылымдарында мемлекеттік ... ... ... ... ... тікелей басшылық жасаумен ... ... ... жөн. Лауазымды тұлғалардың осы санатына мыналар жатқызылады:
министрліктердің, ... ... ... ... ... ... ... басшылары. Мемлекеттік
органда өзінің бағыныстылығында адамдары бар, олардың қызметтеріне басшылық
жасайтын, оладың ... ... ... қызметкерлерді
ұйымдастырушылық-басқарушылық функцияларды атқарады.
Әкімшілік-шаруашылық міндеттер дегенді мемлекеттік мүлікке ... ... және ... оны ... ... ... алумен және босатуды ұйымдастырумен және бұларға мемлекеттік
органда немесе жергілікті ... ... ... ... ... ... ... бақылау жасаумен байланысты функциялар деп түсіну
керек. Бұлар қаржылық жабдықтау бөлімдері мен қызметтерінің бастықтары,
қоймалардың, ... ... ... ... ... филиалдардың және т.б. басшылары болуы мүмкін.
Арнаулы өкілеттік ... ... ... ... ... ... бір ұйымдық-әкімдік реттеу немесе әкімшілік-шаруашылық міндеттерді
не өкімет өкілі функциясын орындау тапсырылған деп түсініледі. Бұл ... ... ... ... келісімімен, сенімхатпен немесе еңбек
ұжымының, қоғамдық ұйымның ... ... ... өкім ету негізінде
ресімделуі мүмкін [29, 377-378 б].
Мұндай жағдайда ... ... бір ... ... ... тапсырманы
орындау үшін беріледі.
Мемлекеттік органдарда біржақты кәсіби немесе қосалқы техникалық
міндеттерді орындайтын мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... техникалық хатшыларды
және кейбір басқа да қызметшілердің категорияларын лауазымды тұлға деп
мойындау ... ... ... алуан түрлілік. Ең бастысы ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы өзінің қызметтік жағдайын ... ... ... емес ... ... ... лауазымды
қылмыстардың субъектісі ретінде ... ... ... ... техникалық және басқа да ұқсас міндеттерді жүзеге
асыруы ... ... ... функциясын
орындау ретінде негізсіз бағаланады. ... ... ... ... жай ... ... орындау мұндай функциялардың жүзеге
асырылуына қосылмайды.
Кейбір жағдайларда медицина жұмысшылары, оқу мекемелерінің ... ... ... ... ... ... ... ал басқаларында — аса кәсіби функциясын орындай
алады. ... ... бір ... ... қабілетсіз туралы қағаз, ауруы
туралы анықтама беру, мүгедектілікті анықтау немесе оның тобының өзгеруі,
емдеу ... ... ... ... ... ал ...... емдеумен байланысты. Бірінші жағдайда мұндай
қызметкерлер лауазымды тұлға ... ... ... ... ... ... ... науқасты емдеу
кезеңінде олар аса ... ... ... олар ... ... болып
мойындай алмайды.
Оқу мекемелерінің ұстаздары, мұғалімдері бір ... ... ... ... ... ... олар біліктілік, қабылдау немесе
мемлекеттік емтиханның комиссиясы болғанда, бағалар, балдар ... ... олар ... ... ... орындайды, яғни мұндай әрекеттер
құқықтық ... ... ... ... ... Ал ... көбіне, семинар және практика жүргізгенде, дәріс оқығанда,
олар тек ... ... ... және ... ... лауазымды құқық бұзушылық ретінде қарастырылмайды.
Мемлекеттің функцияларын және мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін
тікелей орындау үшін Қазақстан Республикасының Конституциясында, ... ... және өзге де ... белгіленген
лауазымдарды атқаратын адамдар, сол сияқты Қазақстан Республикасының
мемлекеттік ... ... ... ... мемлекеттік қызметшілердің саяси
лауазымдарын атқаратын адамдар ... ... ... ... деп ... Қазақстан Республикасының жауапты ... ... ... ... Президенті, Қазақстан
Республикасы Үкіметінің төрағасы, Парламент палаталарының ... ... ... ... ... Бас прокурор,
Конституциялық ... ... және ... ... және Қазақстан
Республикасының басқа да жоғары ... ... ... ... ... кеңес туралы" 22 ... 1995 ... және оның ... ... ... 16 ... 1995 жылғы,
"Үкімет туралы" 18 желтоқсан 1995 жылғы конституциялық заңдармен реттеледі.
Саяси ... ... ... ... тағайындалатын;
2) Парламент палаталарымен тағайындалатын және сайланатын;
3) Жоғарғы Сот аппаратын ... ... ... ... ... ... тағайындалған
тұлғалар жатады.
Қылмыстық кодекстің 311-бабының 3-тармағы бойынша ... ... ... ... ... беру ... боп 16жасқа толған есі дұрыс тұлға танылады.
Параға делдалдылықтың субъектісі - 16жасқа жеткен, кез келген ... жай ... ... ... ... тобы ол, ҚР ... ... 4-ескертуіне
сәйкес, шет мемлекеттердің немесе халықаралық ұйымдардың лауазымды ... ... ... елшілер, т.б. жатқызылуы мүмкін.
1.2.4 Парақорлықтың субъективтік жағы
Пара алуда жанама қасақаналық пен абайсыздық болу мүмкін ... ... ... ... ... ... пара ... мүддесіне
байланысты әрекетті істеу немесе істемеу арқылы заңсыз ... ... Және де ... ... ... ... табу ... болады. Ол
болмаса қылмыстың субъективтік жағы болмайды. Пара алуды пара ... ... ... берудің ниеті сан алуан болуы мүмкін. Олар кінәлі адамның заңсыз
түрде жеке өзіне ғана емес, ... ... ... ... ... беруші істейтін ұйым немесе мекеме мүдделерін қамтамасыз етуге ұмтылуы
арқылы көрінеді. Сонымен қатар, пара алушының параны алуға ... ... ... ... міндетті белгісі пайда күнемдік мақсат -
мүліктік сипаттағы заңсыз пайда табу. Пайдакүнемдік ... ... те ... ... яғни осы ... ... ... Осы қылмыстың
пайдакүнемдік мақсаты мен ниеті тікелей қылмыстық ... ... ол ... алу ... және ... ... мүліктік сипатынан
туындайды [35, 158 б]. Сот-тергеу тәжірибесі көрсеткендей, пара алу пара
алушының пайдакүнемдік ниетінен туындайды.
Егер пара ... ... ... ... ... үшін ... ... барысында, алған қаражаттарды ... ... ... немесе қайырымдылық мақсаттарға жұмсау үшін алдын ала
жоспарлайтын ... ол ... ... ... бар ... ҚР ҚК-нің
307-бабы яғни, қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалану деп саралануы тиіс
деп ойлаймыз.
Заңда пара ... ... аса ... ... ... ... адамның заңсыз әрекет (әрекетсіздігі) үшін пара ... ... ... ... адамды пара алып қылмыс болып
табылмайтын заңға сыйымсыз іс-әрекеттерді істейді. ... ... ... мас ... келгендегіне шара қолданбау; ұсақ ұрлығы үшін ... ... т.б. ... ... үшін ... адам Қылмыстық
кодекстің 311-бабының 2-тармағы бойынша жауапқа тартылады. Ал, ... пара алып ... бір ... ... ... заңсыз әрекетке жол берсе
(мысалы, пара алып айыпкерді тұтқыннан негізсіз бостаса, немесе оған ... жаза ... онда оның ... ... жиынтығы бойынша
саралануға жатады.
Пара алудың ауырлататын екінші бір түрі — ... ... ... адамның пара алуы болып табылады (311-баптың 3-тармағы).
Пара алудың аса ауырлататын түрлеріне мыналар жатады:
а) қорқытып алу жолымен;
б) адамдар тобы ... ала сөз ... ... ... топ;
в) ірі мөлшерде жасалса;
г) әлденеше рет жасалса (ҚК-тың 311-бабының 4-тармағы). Қазақстан
Республикасы ... Соты ... ... үшін ... ... соттардың қолдану тәжірибесі туралы» 1995 жылғы 22
желтоқсандағы №9 ... ... ... ... пара берушінің
мүддесіне залал келтіретін әрекеттер істелетінін ... ... ... пара ... етуі ... ... ... құқықтық мүдделеріне тиетін
зиянды болдырмау мақсатында пара беруге ... болу ... ... ... алу болып табылады [36, 102 б].
Параны қорқытып алу лауазым ... ... ... ... пара ... ... заттың талаптарын орындау немесе
өзінің заңды құқықтарымен мүдделеріне қауіп ... көну ... ... 162 б]. ... ... ... мысалы, маманды жұмыстан шығарамын деп
қорқытып пара талап ету ... ... ашық ... пара бер ... да, оның мәселесін (үй алу, жұмысқа тұру) ұзақ уақыт шешпей
сандалту арқылы пара ... ... ... ... әрекеттер ҚК 311-баптың 4-
тармағының «а» тармақшасымен саралануға ... бір ... ... ... ... ... Департаментінің
кеден ісі қаласындағы қылмыс пен құқық бұзушылыққа қарсы ... ... және ... ... ... ... бөлімінің әкімгершілік
құқық бұзушылыққа қарсы күрес қызметінің аға инспекторы, яғни өкімет өкілі
қызметін жүзеге асырушы мемлекеттік кеден ... ... ... ... ... ... 2003 жылы 4 ... Қызылорда қаласының тұрғыны
С.Сергазиевтің «Мицубиси-Монтеро» маркалы, 2000 жылғы автокөлігін кедендік
рәсімдеуден өткізгенде, оның ... құн ... ... ... ... ... құқықтық баға беру және процессуалдық
шешім қабылдау үшін ... ісі ... ... пен ... бұзушылыққа
қарсы күрес басқармасының қызметкері С. ... ... ... ... 11 ... ... ... тұрғын үйіне телефон
шалып, оны өзінің қызметтік жұмыс орнына шақырып, ... ... ... кезінде бағасын қасақана 7000 АҚШ долларына
азайтып көрсеткені жөнінде мәлімдеме түскенін, 2004 жылы 2 ... ... ... ... пара ... ... ақша беретінін айтпаса және ақшасы аз ... ... ... іс ... ... қорқытып, пара талап
еткен. Ертеңіне С.Бекхожаев С.Сергазиевтің тұрғын үйіне телефон ... ... ... шешесі Ы.Сергазиевадан ұялы телефон номерін ... 2004 жылы 2 ... ... ... Қызылорда облысы және
Байқоңыр ... ... ... өзін ... ... ... қызмет бабын пайдаланып, қорқыту жолымен, параға ақша талап
етіп отырғаны жайлы арызданған. ... ... ... ... ҚР ҚК-нің 311 бабының 4 бөлім «а» тармағымен кінәлі деп танылып,
сотталушының жеке ... ... ... ... рет ... келіп тұрған ... ... ... ... ... ... осы ... 55 бабын қолданып, мүлкін
тәркілейотырып, 3 жыл 6 айға бас ... ... ... түзеу
колониясының жалпы режимінде өтеуге жаза тағайындаған.
Заң әдебиеттерінде параны қорқытып алу ... пара ... ... іске ... жасаған пара беруге мәжбүрленушінің ... ... ... ... ... ... жиі кездесіп тұрады.
Пара берушінің мүдделерін құқықтық қорғалған немесе құқықтық қорғалмаған
деп ... пара ... ... ... тыс және оның ... белгісі бола алмайды. ... ... ... ... деп ... ... оған пара берушінің мүддесі немесе заңсыз
әрекеттерді, пара ... ... ... ... ... ... ... түрде пара беруге, егер бермеген жағдайда қиындыққа
кездесетінін ескертіп қорқыту әрекеттерін айтады» [38, 21 ... ... аса ... тағы бір түрі — ... тобы ... ала сөз
байласқан немесе ұйымдасқан топ жасаған осы әрекеттер (ҚК 311-баптың 4-
тармағының «б» ... Егер осы ... ... ... ... ... екі ... одан да көп лауазымды адам қатысса, онда параны алдын
ала келісім бойынша бір топ адам алды деп ... ... орай ... құрам болу үшін мына шарттардың болуы қажет:
1) пара алу ... екі ... одан көп ... ... арасында пара
алу туралы келісімнің болуы;
2) бұл келісімге пара алғанға дейін қол жеткізу;
3) келісімге келген әрбір лауазым ... өз ... ... ... берушінің мүддесіне белгілі бір іс-әрекеттерді жасайды;
4) келісімге қатысқан әрбір лауазым адамы параның тиісті бөлігінен өз
үлесін алады.
Ұйымдасқан топ болып пара ... ... ... осы әрекетпен
шұғылдану үшін тұрақты топқа бірігуі жатады. Ұйымдасқан топтың ... ... ... ... «егер қылмысты бір немесе бірнеше қылмыс
жасау үшін күні бұрын біріккен ... ... тобы ... ... топ ... ... деп ... алудың аса ауырлататын тағы бір түрі — ірі мөлшердегі пара алу
болып ... (ҚК ... ... «в» тармақшасы). Заңға сәйкес
бес жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын ақша ... ... ... де ... ... ... сипаттағы пайданың құны ірі мөлшердегі
пара деп танылады (311-баптың ескертуі).
Пара ... аса ... ... — әлденеше рет пара алу жатады (ҚК
311-баптың 4-тармағының «г» тармақшасы). Екі немесе одан да көп ...... ... рет ... деп ... ... ... сәйкес пара затының құнын толық белгілеудің де өзіндік маңызы
зор. Кейбір реттерде сыйлық ретінде пара алу құны ... ... ... ... ... болады. Осыған орай қылмыстық заңда —
егер сыйлықтың құны екі ... ... ... ... ... бірінші рет сыйлық ретінде мүлік, мүлікке немесе өзге мүліктік
пайдаға құқық алуы ... ... ... әрекеті (әрекетсіздігі) үшін алдын
ала уағдаластық болмаған жағдайда маңызы аз екендігіне ... ... ... және ... ... ... деп белгіленген (ҚК-тың
311-бабының ескертуінің 2-тармағы). Бұл жерде алдын ала уағдаласпай ... осы ... үшін ... ... ... ... ... ондай уағдаластық бар болған ретте олардың ... ... ... кінәлі 311-баптың тиісті тармақтары бойынша жауапқа тартылады
[29, 391 б].
Қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауапкершіліктен босату ... ... ... ... ... еді — ... ... бар. Ш.Г. Папиашвили тиісті
органдарға пара алған күннен ... үш ... көп емес ... ... ... және пара ... мүддесіне қатысты келісілген әрекеттер
орындалмаса, ерікті ... ... ... пара ... ... ... ... - деген пікір білдірген [39, 72 б].
Белгілі бір шарттардың ... пара ... ... босатудың дұрыстығын құқық қорғау органдарының көптеген
қызметкерлері ... ... 61% ... норманы енгізу жайлы пікір
білдірді. Бұл ... ... ... деп ... Пара ... әрқашанда мұның бастамасын пара алушы болады деп ойлау қате.
Жиірек, ал ... ... өте жиі ... пара берушіден шығып жүр. ... ... «өз ... шешуге» көндіреді. Ал, егер пара беруші
соңынан ерікті түрде пара ... ... ... онда ол қылмыстық
жауапкершіліктен босатылады. Лауазым иесі пара ... үшін ... ... жылғы РСФСР ҚК бойынша, онда пара беру пара алуға қарағанда ... ... ... ... ... ... қалыптасқан әлеуметтік-
экономикалық жағдай, пара берумен ... ... ... ... ... ... талап етеді. Сонымен қатар, пара берушілер көп
жағдайда лауазым ... ... ... ең ... ... таңдап
алғандықтан пара алуға олардың өздерінің құқығына, заңды мүдделеріне зиян
келуінен қауіптенгендіктен мәжбүр болады. Демек, заңды түрде пара ... бір ... ... жауапкершіліктен босатылуы мүмкін екендігін
белгілеген дұрыс деп ойлаймыз.
Пара алушыны қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... ... Егер пара ... адам ... ... ол туралы дер кезінде, ерікті
түрде хабар берсе, бірақ оның әрекетінде Қылмыстық ... 311 ... ... ... ... ... ... босатылады, -
деп есептейміз.
Субъективтік жағынан пара беру тікелей қасақаналық арқылы істеледі.
Яғни, ... ... ... пара ... ... ... ... құқы
жоқ екеніне және оның мүддесі үшін лауазымды тұлға өз қызмет ... ... бір ... ... ... тұлға сезеді және соны
тілейді. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1995 жылғы ... №9 ... ... ... алудың немесе қызмет
көрсетудің шарттары арнайы келісілмеген, бірақ қылмысқа қатысушылар параны
берушінің мүддесін ... ... ... еткенін түсінген
жағдайда ... ... ... пара беру және пара алу деп
дәрежеленуге жатады. Басқа мақсатпен қымбат ... ... ... ... ... ... бастығы қызының қолын сұрауы үшін бағалы
сыйлық ұсынуы) беру осы қылмыс ... ... [40, 542 ... ... субъективтік жағының маңызды моменті ол әрбір нақты
жағдайда ... ... ... уәкілетті тұлға немесе ... ... ... ... ... ... еркін анықтау қажет. Тек
қана параны беру фактісі қылмыстың аяқталғандығын білдірмейді. Істің мән-
жайын ... ... ... ... ... ... ... оған теңестірілген адамда пара алу ниетінің болмағандығы анықталса
(мысалы, ... ... ... ... ... ... уәкілетті тұлға
немесе оған теңестірілген адам ол туралы тиісті органдарға хабарласа), ... алу ... ... ал пара беруші үшін бұл ... пара ... ... табылады.
Жоғары сот Пленумының 22 желтоқсан 1995 Соттардың «парақорлык туралы
заңнаманы қолдану ... ... №9 ... ... «мемлекеттік,
қоғамдық, жеке ұйымдардың ... үшін пара ... ... пара ... ал ... ... ... (ұрлық, қызмет өкілеттіктерін теріс пайдалану, т.б.) жиынтық
бойынша саралау қажет».
Пара ... ... сан ... ... ... Олар ... адамның заңсыз
түрде жеке өзіне ғана емес, сонымен қатар туыстарының, ... ... ... істейтін ұйым немесе мекеме мүдделерін қамтамасыз етуге ұмтылуы
арқылы көрінеді [29, 393 б].
Пара берудің ауырлататын түріне — заңсыз ... ... ... үшін лауазымды адамға немесе әлденеше рет немесе ұйымдасқан топтың
пара беруі үшін ... ... ... ... ... рет пара ...... бір лауазым адамына ... ... ... оның мүддесі үшін әртүрлі іс-әрекеттер істегені
немесе істемегені үшін екі ... одан да көп пара ... ... бір ... ... немесе бірнеше лауазым адамына өз
мүддесі үшін әртүрлі әрекеттер істегені үшін ... ... ... ... пара беру деп ... Егер келісілген сома пара ... ... онда ... әрекет әлденеше рет пара беру болып табылмайды.
Егер пара беруші алдын ала сөз байласқан ... ... ... тобына өз мүддесіне бір әрекетті істеу үшін ғана пара берсе, мұндай
ретте де оның әрекеті әлденеше рет пара ... ... ... үшін ... ... ... үшін пара ... құнын
анықтаудың да маңызы ерекше.
Заңға сәйкес лауазымды адамға оның бұрын жасаған заңды ... үшін екі ... ... көрсеткіштен аспайтын сомада немесе
құны сондай алғаш рет сыйлық беру, егер ... адам ... ... алдын ала уағыздаластықпен байланысты болмаса, қылмыстық
жауаптылыққа әкеп соқпайды. ... пара ... үшін ... ... негіздері де көрсетілген.
Егер лауазымды адам тарапынан оған қатысты қорқытып пара алған болса
немесе ол адам пара бергені ... ... іс ... құқығы бар өз
еркімен хабарласа, пара берген адам қылмыстық жауапкершіліктен босатылады
(ҚК-тің 312-бабының ескертуі). Адам пара ... ... ... іс
қозғауға құқығы бар органға ауызша немесе жазбаша, қандай ниетті басшылыққа
алғанына қарамастан ... ... ... ... ... жасағандығы туралы ерікті түрде хабарлағанда пара беруші ғана
емес, сонымен бірге оның қатысушылары да ... ... ... ... алуы ... немесе параны беруі туралы ерікті
түрде арыз жазғаны бойынша пара берушілерді қылмыстық ... ... ... ... ... ... жоқ ... білдірмейді,
сондықтан олар жәбірленуші болып саналмайды, және пара түрінде берілген
құнды заттарды ... беру ... ... ... ... ... ... алу орын алған жағдайда және пара беруші параны
бергенге дейін ол ... ... ... ... ... иесіне
қайтарылуға жатады. Айғақ заттар болып пара ретінде алынған ақша мен басқа
құнды заттар мемлекет кірісіне ... ... болу ... үшін ... Қылмыстық кодекстің
313-бабында көрсетілген. Субъективтік жағынан алғанда ... ... ... ... пара ... ... ... пара бергенін сезеді және соны тілейді. Егерде пара беріп
отырғанын себесе, онда қылмыс құрамы болмайды.
Делдалдық ниет алуан ... ... ... ... оның мәні ... әсер ... және сот жаза тағайындағанда міндетті түрде
ескеріледі.
Делдалдықты жалған делдалдық жағдайынан ажырату ... адам пара ... ақша ... ... ... заттарды лауазымды
адамға пара ретінде беру үшін алып, бірақ апарып беру оның ... ... ... оның ... әрекеті алаяқтық ретінде саралануы тиіс. Егер
бұл адам құнды нәрселерді иелену мақсатымен пара берушіні пара ... онда оның ... ... ... ... пара ... арандатушылық болып, ал мұндай жағдайда пара берушінің әрекеті
пара ... ... ... саралануы тиіс. Бұл жағдайда нақты пара
берілетін лауазымды адамның аты аталған-аталмағандығының маңызы жоқ.
Егер делдал адам пара ... ... ... ... ... ... ... және оны пара алушыға апарып беруге келіссе, онда әрекеттері
парақорлыққа делдал болу және ұрлыққа ... деп ... [29, 396 ... білетіндей заң пара берушіні егер ол ерікті түрде хабарласа немесе
қорқытып пара алу орын ... ... ... ... ... ... ... делдалға да қатысты қолдануды ұсынған,
өйткені ол парақорлықпен күресті ... ... ... ... еді. Бұл ... толық келісіп, қылмыстык ... ... - ... тек ... ... ғана бола алады деп
есептейміз.
1.3 Парақорлықпен күресуде шетелдің тәжіребиесі
Парақорлық ... ... тек ... ... ... ... ... осы тұрғыдағы заңнама нормаларына салыстырмалы құқықтық
зерттеу жүргізбеу үлкен кемшілік болар еді. ... ... ... ... ... тәжірибелерін зерттеу заңгерлерге өз елінің заңының табиғатын
терең түсінумен бірге, оларға танымдық жетістіктерге жетуге жол ... ... жаңа ... ... пікірлер береді, осы арқылы ел
заңдарын жетілдіруге кең өріс ашылады» деген болатын [41, 72 ... ... ... жоқ ... жоқ шығар. Мысалы, Египетте
параны «бакшиш», Кенияда - «даш», Мексикада - ... ... ... ... - ... деп аталады.
Сыбайлас жемқорлық түсінігін АҚШ ғалымдары терең және ... Заң ... ... авторы Дж. ... ... ... жеке ... үшін мемлекеттік органдарды
бұрмалау, сот әділдігін жүргізуге кедергі болады» деп ... ... заң ... ... Г.Блэк сыбайлас жемқорлықты былай
анықтайды: өзі немесе басқа тұлғалардың мақсаты үшін өзінің жағдайын немесе
мәртебесін заңсыз пайдалану.
З.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... ... ... адамды сирек кездестіруге болады» [42, 35 б].
Профессор Г.С.Мауленов сыбайлас жемқорлықтың ең ... ... ... ... ... ... заңнамадағы
мәселелер, азаматтардың ізгілік көзқарасын қалыптастырудағы шығындар» [43,
28 б].
Г.А.Сатаров, М.И.Левин және М.Л.Цирик ... ... ... ... табу мақсатында қызметтік жағдайын теріс пайдалану» [44,
4 ... ... ... — бұл ... құбылыс,
мемлекеттік қызметкерлер және мемлекеттік функцияны орындаушы басқа
тұлғалар, ... ... ... мәртебесін, беделін пайда табу
мақсатында пайдаланады» [45, 48 б].
Сыбайлас жемқорлықтың ең ... ... ... ... берген
Ю.Сентура — жеке пайдасы үшін жариялық билікті теріс пайдалану.
Сыбайлас жемқорлықты мына бірнеше түрлерге жіктеуге болады:
1. ... ... ... ... ... ... ... жеке сектордағы сыбайлас жемқорлық;
в) саясаттағы сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... деңгейі
бойынша:
а) төменгі;
б) жоғарғы;
в) сатылас.
3. қоғамға қауіптілік ... ... ... ...... қылық (жағымсыз әрекет);
б) сыбайлас жемқорлық — қылмыс.
Парақорлық — сыбайлас жемқорлықтың бір түрі ... ... ... ... ең ... түрі. Оның қауіптілігі, ол басқа
пайдакүнемдік қылмыстарды жүзеге ... ... ... ... қызметіне қол сұғуда, парақорлық олардың ... ... ... ... алып ... ... және ... берілген лауазымды тұлғаларға мұндай қылмыстарды жүзеге ... ... ... ... ... ... бойынша басқа
тұлғаларды дәрменсіз жағдайға ... ... ... ... ... ... ... күмән туғызады, тек оларға ғана
сенімсіздік ... ... ... ... ... сенімсіздік
тудыртады.
Парақорлықтың тікелей объектісі болып ... ... ... ұйымдардың, қарулы күштердегі басқа да әскерлер мен
әскери бөлімшелерінің, жеке ... бір ... ... ... құрайтын нақты қоғамдық қатынастар.
Пара алудың ... жағы ҚР ҚК 311 ... 1 ... ... мемлекеттік қызметкер атқаруға уәкілетті адам
немесе соған теңестірілген адам (пара алу субъектісі) ... ... ... пайдалана отырып төмендегі жағдайларға байланысты алады:
а) пара берушінің немесе оның өкілі болған ... ... ... өкілдігіне кіретін іс-әрекеттерді жасау;
б) пара берушінің немесе оның өкілі болған адамның пайдасына ... ... ... ... ... ... ... отырып жүзеге асырады;
в) жалпы қамқоршылығы мен қызметі бойынша жол беру.
Ресей талдаушылары халықаралық түпмәтінде сыбайлас ... ... ... ... үш ... ... тәжірибесіне
сүйенеді:
– сыбайлас жемқорлықтың алдын алалмағандар;
– сыбайлас жемқорлығы өте жоғары, бірақ оны елеулі түрде төмендеткен;
– әлсіз сыбайлас жемқорлық және осы ... ... қалу үшін ... ... сақтау.
Қазіргі кезеңде сыбайлас жемқорлық жүйелі сипатты иеленді, және бұл
заңдылықты бұзу үшін онымен жүйелі ... ... ... ... ... соған сәйкес төрт стратегияны қарастырады, ... ... ... ... ... ... жемқорлықтың себебін жүйелі жою стратегиясы;
2) «соғыс» стратегиясы;
3) «саналы пассивтілік» стратегиясы;
4) сыбайлас жемқорлыққа ... ... ... ... ... сипатталған).
Әрбір стратегияны қысқаша сипаттайық.
1. Сыбайлас жемқорлықтың себебін жүйелі жою стратегиясы, оның жүйелі
элементінде құрылады, терең ... ... ... ... Оның ... мақсаты — сыбайлас жемқорлықтың туындау
жағдайларын, сыбайлас жемқорлықтың өсу ... ... жою. ... ұзақ ... ... себебі сыбайлас жемқорлықтың
өзіндік туындау ерекшелігі бар. Құқықтық демократиялық ... ... ... ... ... бұл ... ... мүмкін. Көбіне бұл баламалы көзқарастың
күшінде, мемлекет институттары үшін ... ену, оның ... ... мәдени-аксиологиялық стандарттың терістігі және т.б.
Осындай сәтсіздіктің бірі болып 1999 жылы ... ... ... ... ... ... ... Пакистан және Боливия
елдерінде бұл стратегия сәтсіз болып шықты. Сондықтан сыбайлас
жемқорлықтың себебін жүйелі жою ... ... ... ... бар ... ... әлеуметтік-мәдени
факторларының ерекшелігін есепке ала отырып ... ... ... ... Бұл ... мәні ... ... көріністерімен күрес жүргізу болып табылады, күрес нақты
сыбайлас жемқорларға қарсы ... ... ... ... ... нысанын таңдаған ел — Қытай, мүмкін
сыбайлас жемқорлықтың әлі алдын алмағаны содан шығар. ... ...... күшті биліктің сақталуы, экономиканы
қатал мемлекеттік және әкімшілік бақылау, көптеген кәсіпорын
биліктің ұйымдасқан ... ... ... жемқорлықтың
себебіне емес, мәселенің өзіне емес, нақты тұлғаларды қарастырады.
Қытайдың арнайы қабылданған сыбайлас жемқорлықпен ... ... 100 ... ... пара ... әрбір шенеунік өлім
жазасына тағайындалған. Сондықтан шенеуніктер басқа мемлекеттік
құрылымдағы әріптесін ... ... ... қолданған.
Нәтижесінде сыбайлас жемқорлық торабының ... ... ... жаңа ... ... алып келді. Мұндай
жазалау шарасы кері әсер бергенімен, Қытайда «соғыс» стратегиясы
негізгі ... ... Енді 5 ... ... ... 600 ... пара ... айыптаушыларға өлім жазасы қолданылады.
Осылайша, 1989 жылы сыбайлас жемқорлық құқық ... ... 30 адам өлім ... ... және 30 мың адам ... ... 2003 жылдан бастап бұл мемлекетте Сыбайлас
жемқорлыққа қарсы комитет ... ... өлім ... қарастырылған,
сыбайлас жемқорлық қылмыстарын тергеу функциясымен атқарушы
функцияны біріктіреді. «Ату» бабы ... ... ... 1200 ... ... ... тартты. Оның жартысы
өмірін өзін-өзі өлтірумен аяқтады. 8 мыңнан астамы мемлекеттен
қашып кетті. Шенеуніктердің ... ... ... ... ... ... ... телефон арқылы жасырын хабарлауға
болады.
3. «Саналы ... ... ... және ... ... ... активті қарсы тұру туралы ... Бұл ... ... ... танылады:
«саналы пассивтілік» - әрекетсіздік — соңында сыбайлас жемқорлықтың
өсуіне жағдай жасайды.
4. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ... ... ... ең тиімді болып
табылады, алайда оны жүзеге асыру үшін және нәтижесін алу үшін ұзақ
уақытты талап етеді. Бұл стратегияда жазалау идеологиясымен «соғыс»
стратегиясының ... және ... ... ... ... ... ... бекітуі бойынша, бұл стратегия
қоғамдық қатынастарда нақты, созылмалы жүйенің өзерістеріне қол
жеткізді [46, 204 ... ... ... өзін ... оңды ... ... Сингапур 1965 жылы тәуелсіздікті иеленген кезеңде
сыбайлас ... ... ... ... еді. Оның ... тактикасы
Қаржы Министерствасының арнайы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүргізу
бағдарламасына негізделген, ... ... ... ... ... ... регламенттеу және тұрақты ... ... ... жоюда оларды алмастыру;
- сыбайлас жемқорлықтың мақсаты ретінде пайдалануға болатын, ... ... ... ... алу үшін оның ... режимін қамтамасыз
ету;
- бюрократиялық тәртіптің оңайлатылуы;
- заң ... ... және ... ... сот жүйесінің тәуелділігін көтеру (жоғары жалақымен және сот
мәртебесінің артықшылығы);
- пара ... ... ... ... ... ... ... бас
тартқаны үшін экономикалық санкцияны енгізді;
- қатал акциялар қолданылды, кеден және ... да ... ... жұмыстан шығарды;
- жоғарғы этникалық стандартты бақылауда қатаң қадағалау белгіленді;
- әрбір 3-5 жыл ... ... ... ... ... ... қарастыру процедурасын енгізді;
- сыбайлас жемқорлықтың жағдайы туралы хабарлағандарды қорғау
қарастырылған.
Сонымен, бұл ... ... ... ... ... реттеу;
- білікті әкімшілік кадрларды дайындау;
- шенеуніктердің жалақысын көтермелеуі және т.б.
Сингапурда 70 жылдары сыбайлас жемқорлыққа қарсы ... ... ... ... Ли Куан Ю ... 1999 жылы ... ... кір келмеген әділ, тиімді үкімет билеуші ... ең ... және ... басты қадір-қасиеті болып қалады» деп
сенімділікпен айта алды [47, 14 ... ... ... ... ... ... ... ірі
жетістіктерге жетті және Транспаренси Интернешнл кестесіне қарасақ, 2007
жылы төртінші орынды иеленді, алдыңғы жылдармен салыстырғанда ол ... ... ... жылы ... ... ... тергеу бойынша Бюро тікелей
Премьер-министрдің кеңсесіне бағына бастады. Мемлекеттік ... ... және ... ... талап етуде азаматтың бюроға жүгіну
мүмкіндігі ұсынылды.
Сингапурдың сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық әрекеттерін жүзеге
асыруға ... ... ... ... жою немесе азайтуға
тырысу», сондай-ақ қағидалық және дәйектілік.
Малайзияның тәжірибесі де қызық, ол өмір ... және ділі ... ... ... 1967 жылы ... ... қарсы
агенство құрылды, 1982 жылы ... ... ... ... ... ... ... Агенствоның қызметі сыбайлас жемқорлыққа қарсы
стратегияның 3 түрін іске асыруда негізделеді, уақыт ... ... ... және ... ... ... ... стратегиясы, БАҚ және халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы
ұйымдармен ынтымақтастықты қамтамасыз етуге бағытталған;
- алдын алу ... ... ... ... ... ... ... жемқорлықтың жолын кесу және заңды сақтауды
бақылау механизмінің жақсаруы;
- жазалау сипатындағы стратегия, кейбір жазаларды ... ... ... ... ... ... сыбайлас
жемқорлыққа күдікті тұлғалардан толық ... ... ету, ... ... ... кезінде агенттерді тарту [48, 11 б].
Малайзия үкіметі ұлттық бірлік жоспарына сәйкес жұмыс істейді, оны
орындау үшін ұлттық ... ... ... ... ... ... ... екеуі сыбайлас жемқорлыққа қарсы ... ... ... ... ... ... ... біліксіздік және
билікті теріс пайдалану;
- жүйенің тиімділігін көтеру, мемлекеттік қызмет көрсетуді ұсыну және
бюрократиялық сөзбұйданы еңсеру.
«Интегрити» институтының рөлі мемлекеттің ... ... ... ... ... елеулі болып табылады: ол қоғамдық өмірде және
әртүрлі экономика аясында сыбайлас жемқорлықпен күрес жүргізу мәселелері
бойынша ... ... ... асырады, халық арасында сыбайлас
жемқорлықтың зияны ... ... ... ... ... ... ... жоба және жаңа позитивті ұсынымды ұсынады,
олар үкіметтің сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағдарламаға енгізіледі.
1983 жылы ... ... ... ... ... ... тұжырымдаманы қабылдады, ал оның алдында 1980 жылы - «Қызметті ... ... ... ... ... атты ... ... малайзиялықтардың өмірінің мағынасын толықтырды, ... ... ... ... ... және ... қатынаспен қарады,
Малайзияның саясатын біріктіруде мақсаттылық және максимальды ... жылы ... ... ... ... алу ... жарлық
қабылданды, кейін 1961 жылы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу туралы қаулымен
ауыстырылды. Малайзияда сыбайлас ... ... ... басым бағыт
болып табылатын ұзақ мерзімді стратегия ... деп ... ... ... ... ... мемлекеттің әл-ауқатының өсуін
және бәсекелестік қабілетін ... ... ... ... ... ... ... XIX
ғасырдың ортасына дейін Швецияда сыбайлас жемқорлық шенеуніктер үшін ерекше
болды.
Мемлекеттің модернизациясының бірі мемлекеттік ... ... ... пайда күнемдік жағдайлардың себебін жоюға бағытталған
кешенді шаралар болып табылады, соның ішінде:
- ... салу мен ... ... ... ... негізделген
(салық, жеңілдіктер және жәрдем ақша арқылы) мемлекеттік ... ішкі ... ... қол ... ... тәуелсіз және тиімді сот әділдік жүйесін құру;
- әкімшілік үшін жоғарғы этикалық стандартты ... және ... ... бақылау жасау;
- мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын елеулі көтеру.
Нәтижесінде бірнеше жыл өткеннен кейін бюрократияның арасында адалдық,
ізгілік нормасы болып ... ... ... Швеция әлемде сыбайлас
жемқорлығы ең төмен елдердің қатарына жатады және ... ... ... ... орында тұр [49, 91-92 б].
Американдық профессор В.М.Рейсман параны негізгі 3 түрге бөледі:
– іскерлік пара ... ... ... ... қамтамасыз ету немесе орындатуын ... ... пара ... «тежеуші» пара (норманың әрекет етуін тоқтату немесе ... істе оны ... ... ... алу, яғни ... ... қызметкерді сатып алу»,
лауазымды тұлғаны ... ... ... толық бейілділігін
сақтап, ал іс жүзінде пара ... ... ... ... ... ... пара үшін ... асыратын іс-әрекеттің
мәніне қарай мынадай түрге ... пара ... ... ... ... қызмет бергені үшін пара алу; параны қорқытып алу.
Парақорлық үшін әр елде жаза тағайындаудың деңгейі ... ... ... ... ... ... ... өтейік.
Лауазымды тұлғаның алатын «сыйлығымен» параның айырмашылығы туралы сұрақ
туындайды. АҚШ-та бұл ... ... ... ... ... ... 5 ... 100 АҚШ долларыннан тұратын сыйлықтарды қабылдай алады.
Осыған ұқсас ереже Германияның ... ... ... бар (50 ... туралы айтқанда, мынаны белгілеп кету керек, американдық
қылмыстық заңнамада және қылмыстық-құқықтық ... бұл ... төрт ... ... қажет:
3) жариялы әкімшілік қызметіне қол сұғушылықты көрсететін парақорлық;
4) коммерциялық парақорлық;
5) кәсіподақ қызметімен байланысты парақорлық;
6) ... ... ... бірқатар шет мемлекеттердің Қылмыстық кодексінде белгіленген
сыбайлас жемқорлық пен ... ... ... ... ... ... ... Штаттарында лауазымдық қылмыстар үшін жауаптылық
Федералдық және штат ... ... ... ... ... §201 ... 11 тарауында көрсетілген: «Парақорлық адалсыз
табыс және жариялы лауазымды тұлғалардың өзінің жағдайын теріс ... ... ... ... ... ... ... алушы ғана емес,
сонымен қатар оны беруші де субъект болып ... 11 ... ... 3 ... ... ... ... тұлғалар, оған Конгресс мүшелері, ... ... АҚШ ... ... ... адам немесе жалданбалы
қызметкерлер, қызметшілер, департамент, өкілдік, ... ... ... ... ... жариялы тұлғалардың міндеттерін орындау үшін таңдалған тұлғалар,
кандидат ретінде таңдалған немесе тағайындалған;
3. арнайы үкімет қызметшілері, ... заң ... және ... ... ... ... ... Сыйақы үшін жұмыс
істейді немесе онсыз жылына шамамен 130 күн жұмыс істейді.
АҚШ-тың нормативтік ... ... ... ... басқа
ақылы қызметті атқаруға шектеу қойылған, қызмет өкілдігін пайда табу көзіне
айналдырмауға, ... ... ... алуға тыйым салынады. Бұл қағидаларды
бұзу қылмыстық немесе тәртіптік жауапкершілікке ... ... ... үшін және ... үшін жаза — 10000АҚШ долларына дейінгі айыппұл
суммасы болып ... ... 2 ... ... бас ... ... ... [50, 62-63 б].
Парақорлық барлық 3 деңгейге қатысты болуы ауыр ... ... ... ... ... «В», «С», «Д» ... ... бөлінеді.
Фелонияның бірінші «В» класы, 25 жылға дейін бас бостандығынан ... ... ... егер ... ... 10000 ... ... ол екінші деңгей фелонияның «С» деңгейі, 15 ... ... ... айыру жазасымен жазаланады.
Парақорлықтың үшінші деңгейі фелонияның «Д» класына жатады. Бұл класқа
қатысты қылмыс, 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасымен ... ... ... ... Бұл ... ... ... қылмыс екі топ бойынша жіктеледі:
1. Атқарушылық билікке қарсы бағытталған және штаттың атқарушылық
билік өкілдерімен жасалған ... ... ... мына ... ... ... заңсыз табыстар, сыйақы немесе сыйлықтар алу, сыйақыны
ұсыну және беру, қызметке тағайындау үшін сыйақы алу.
2. Заң шығарушы билікке ... ... Заң ... билік
органдарының саласында параны алу және беруге қатысты қылмыстар.
Нью-Йорк штатының Қылмыстық кодексінде парақорлық ... ... ... және ... ... ... байланысты үш категорияға
сыныпталады. Параны алудың үшінші ... ... ең ... шарасы 7
жыл, екінші деңгей — 15 жыл, ал бірінші деңгейге — 25 жыл ... ... және ... үшін 1 ... ... бас ... ... белгіленген.
Францияның Қылмыстық кодексі 1992 жылы қабылданған, 1994 жылдан күшіне
енген осы кодекс 4 кітаптан тұрады.
Француздық заңнама парақорлықты «активті» ... ... және ... алу) деп бөледі. Активті парақорлықта лауазымды емес тұлға өзі немесе
делдал ... ... ... ... беру жолымен, лауазымды тұлғадан,
яғни оның ... ... ... ... да бір ... ... асыруын
немесе әрекетті жүзеге асыруынан қалыс қалуын немесе марапат, ... ... ... ... талап етеді. Бұл іс-әрекеттер үшін
1млн. дейінгі ... ... ... түрмеде 10 жылға дейінгі қамауда болу
жазасы қарастырылған. Пассивті парақорлық үшін ... ... ... ... ... ... өкілдері; сайлау мандатын
иеленуші; ерекше өкілеттілік ... ... ... тапсырманы,
өкілді қызметтерін орындауды немесе орындауынан қалыс ... ... ... ... ... ... ... сыйлықтар немесе басқада пайданы беруді
талап етеді [51, 48-49 б].
Францияның жаңа заңнамасы бұрынғы қолданыстағы 1810 ... ... ... ... активті парақорлық «Жеке тұлғалармен
жасалған, мемлекеттік мекемелерге ... қол ... ... атты ... пассивті парақорлық - «Лауазымды қылмыстар туралы» атты ... ... ... ... ... ... ... қарсы бағытын белгілейді. Заң шенеуніктерді параға сатып алу
жолынан мемлекеттік аппараттың бүлінуін ... ... ... ... мемлекетке және қоғамдық тәртіпке қарсы
қылмыстар мен теріс қылықтар туралы» деп аталады, ... ... ... ... қызметтегілердің мемлекеттік басқару органдарына
жасаған қол сұғушылығы туралы» деп аталады. Парақорлыққа байланысты Франция
Қылмыстық ... ... ... ... ... (432-10, ... ... баптар бар. Адалдық сертін бұзуға қатысты қылмыстарға заңда
көрсетілген негіздерге байланысты деген сылтаумен заңсыз ақша ... пара алу және ... ... салу; заңсыз пайда табу; мемлекеттік
ұйымдар үшін ... ... мен ... ... кандидаттардың
еріктілік пен теңділік бостандықтарын бұзу; бөтеннің мүлкін заңсыз алу ... салу ... [52, 180 ... ... ... ... нысандағы (тікелей немесе жанама)
сыйлықты алуға тыйым салады. Ол үшін ... 2 ... 10 ... ... ... ... және 200 мыңнан бастап 1 млн. франкқа дейінгі
мөлшердегі ... ... ... ... іс-әрекеттері 432-10 бабында
көрсетілген. Бұл әрекеттер ... ... ... ... ... ... сәйкес, 5 жылға дейін түрмеге қамалады және 500000 франкқа дейін
айыппұлмен жазаланады.
432-11 ... ... ... ... ... Ол үшін 10 ... дейінгі мерзімге түрмеге қамалады және 1 млн.
франкқа дейінгі айыппұлмен жазаланады.
Сыбайлас жемқорлық қылмыстарының бірі «Билікті ... ... ... ... асыра пайдалану» болып табылады. Бұл қылмыс түрін 2 ... 1) ... ... ... ... ... бағытталған (432-1, 433-
3). 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру және 500000 франкқа дейін айыппұл
тағылады. 2) жеке ... ... ... теріс пайдалану (432-4, 432-
9). 2 жылға дейін түрмеге қамалады және 200000 ... ... ... ... ... ... ... лауазым иесінің түсінігі
берілмеген. Осы ... ... ... ... ... ... болып өкіметтік билік өкілі, мемлекеттік аппарат органдарының
қызметін атқаратындар, қоғамдық ... ие ... ... аралас түрдегі
мемлекеттік ұйымдарда қызмет ететін лауазымды адамдар ... сол ... 50 ... ... ... ие болса) саналады.
Германия Федеративтік Республикасының Қылмыстық кодексі 1987 жылы жаңа
редакциямен қабылданды. Қылмыстық кодекстің 29-тарауы ... ... ... деп ... ... ... ... арналған баптар бар. Германияның Қылмыстық кодексі бойынша
лауазымдық қылмыстардың субъектісі болып лауазымды ... ал ... ... ... ... ... жария міндеттермен арнайы
тапсырмаларды орындауға уәкілетті адамдар танылады. Бұл ... ... ... ... II ... ... Осыған орай,
лауазымды адамдар ретінде ... мен ... ... немесе басқару
органдарында мемлекеттік міндетті жүзеге асыратындар болмаса осы ... ... ... ... саналады. Ал, арнайы тапсырмалар
мен жария міндетті атқаратындарға лауазымды тұлғалармен қатар, лауазым ... ... ... заң ... өзіне тапсырылған міндетті адал
атқаруға арнайы уәкілеттік алған адамдар жатқызылады [53, 210 б].
ГФР Қылмыстық кодексінің §331, 1 ... ... ... тұлға
мүліктік немесе басқа пайданы талап етуші немесе осындай пайданы қабылдаса,
болашақта қандай да бір әрекетті ... уәде ... 2 ... ... бас
бостандығынан айырады немесе айыппұлмен жазаланады.
Осы қылмыстың құрамындай осы әрекеттер, егер сот әділдігін ... ... ... ... ... жасалса (§331, 2бөлімі), 3 жылға дейін
бас бостандығынан айырады немесе айыппұл тағылады.
ГФР Қылмыстық ... §332, 1 ... ... ... ... басқа пайданы талап етсе немесе осы пайданы қабылдаса, немесе қызмет
бабы бойынша оны болашақта жасаса, яғни оның ... ... ... ... үшін 6 айдан 5 жылға дейінгі мерзімге бас ... ... онша ауыр емес ... — 3 ... ... ... бас ... немесе айыппұлмен жазаланады.
Парақорлық қылмысына байланысты субъектіге қатысты, германдық құқық
тек бір категорияны ...... және ... ... ... қызметшілері лауазымды тұлға болып саналмайды, алайда
оны заңды немесе құқыққа қарсы әрекеттерге түрткі ету мақсатымен ... пара ... ... жауапкершілікке тартылады.
Италия Республикасының Қылмыстық кодексі 1930 жылы қабылданған. ... ... ... ... Сол жылы ... №86 деп ... ... қарсы күрес жүргізу туралы арнайы Заң қабылданды.
Көрсетілген заңнамалық акт 1980 ... ... ... ... ... ... енгізді. Мемлекеттік функция ... ... ... ... ... құқықтың регламенттелген нормасы
немесе биліктің қаулысы және билікті куәландыратын өкілеттілікпен ұштасқан
қызмет болып ... Осы ... ... ... тұлғалар болып
заңдылық, сот немесе әкімшілік ... ... ... ... ... ... сотымен №86 Заңды түсіндіру бойынша егерде
шетел азаматы нақты жариялы функцияны орындаса және қолданыстағы заңнамада
бұл үшін ... ... ... ... ... ... лауазымды тұлға
болып танылады. Қылмыстық кодексте параны қорқытып алу және ... ... ... ... қарастырылады. Бұл құрамдарды
ажыратуда пара беруші мен пара алушының арасындағы өзара қарым-қатынастың
сипаттамасын қарастыру ... ... ... ... кодексінде
парақорлық үшін жауаптылық 317-бапта, сатып алу 318-320-баптарда, сатып
алуға арандатушылық 323-бапта ... [54, 210 ... ... кодексінің 317 бабына сәйкес, параны қорқытып
алушылықтың орны, егер ... ... ... ... ... орындаушы, өзінің қызмет бабын немесе өкілеттігін теріс
пайдаланумен, біреуді пара ... ... уәде ... ... немесе
басқа пайданы көздесе, - бұл әрекеттер 4 жылдан 12 ... ... ... ... айырумен жазаланады. Параны ... ... ... ... лауазымды тұлғаның жағынан қызмет бабын теріс
пайдалану, оның заңсыз қысым көрсетуі және жеке ... ... ... [50, 49-50 б].
Италияның Қылмыстық кодексінің бөлек баптарында 3 құрамды анықтайды:
1) лауазымды тұлғаның құзіретіне енетін, әрекеттердің ... ... пара алу (318 ... лауазымды тұлғаның құзіретіне қайшылық ету мақсатында пара алу
әрекеттері (319 б);
3) сотта пара алу (319-3 ... жаңа ... ... 1995 жылы ... Мұнда
мемлекеттік қызметшілердің өз өкілдіктерін ... ... ... кең ... ... ... Қылмыстық кодекстің XIX бөлігі
«мемлекеттік өкіметке қарсы ... ... Осы ... ... және ... ... ... қылмыстары (404-406-
баптар), міндеттерін орындамағаны үшін қылмыстық қудалау (407-409-баптар),
бағынбаушылық және жәрдем көрсетуден бас тарту (410-412-баптар), ... және ... ... ... ... ... (419-426-баптар), беделді пайдалану (428-431-баптар), ... ... ... және ... алым (436-438-баптар),
мемлекеттік қызметшілердің келісімдер жасау және қызмет өкілдігін ... ... ... ... ... Аталған қылмыстардың
көпшілігінің субъектісі — лауазымды тұлға ... ... ... ... ... ... арнайы түсінік ... ... ... ... ... ... ... сайлау қорытындысы
нәтижесінде, болмаса тағайындау арқылы мемлекеттік функцияларды атқарғандар
(ҚК 25-бабы ... ... деп ... Сондай-ақ, парақорлық үшін
алқа заседательдері де, сарапшылар да, ... да ... ... ... ... ... деп көрсетілген [55, 140
б].
Ұлыбританияның қылмыстық заңнамасы кодификацияланбаған. Сыбайлас
жемқорлықпен күресу ... ... ... ... ... ... құқық) немесе прецедент (жалпы құқық) болып табылады. ... ... ... ... ... тар. Оған тек ... бұзумен байланысты деликтер жатады. «Хелсбери» деп аталатын
Англияның заңдар жинағының бірінші томының 7 тарауы ... төрт ... 1) ... 2) ... ... 3) ... лауазымдық
міндеттерді орындамауы; 4) лауазымды ... ... ... ... үшін ... ... нормалар мәртебелі құқықтың
келесі актілерін құрайды: «1889 жылғы жариялы ұйымдардағы парақорлық туралы
Заң», «1906 және 1916 ... ... ... ... алу ... «1983 ... халықтық өкілдік туралы Заң» (сайлау уақытында параға
сатып алу) және 1809 және 1914 ... ... ... және ... ... ... бойынша парақорлық болып құндылықты заттарды ... ... ... ... ... ... ... етуге көндіру
немесе рахметін білдіру болып табылады, ал жариялы лауазымды тұлға мұның
мақсаты ... ... ... ... ... ... ... істер алқа сотымен қарастырылады және айыппұлмен немесе ... ... бас ... ... ... ... екі ... емес бас бостандығынан айыру. Мәртебелі құқық (1889-1916 жылдардағы
заңдар) парақорлықтың жалпы анықтамасын ... және ... ... белгілейді – 5 мың фунт стерлингке дейінгі айыппұл
немесе 7 ... ... бас ... ... ... жаза ретінде
алынған параның, сыйлықтың, қалам ақының құнын қайтару; 5 ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Ағылшын заңнамасы сыбайлас жемқорлық ұғымын парақорлықпен ... ... 1956 ... прецедент (Карраға қарсы Коронның ісі)
жариялайды: «Егер тұлға пара екенін түсініп ... ... онда ол ... ... ... ... тіптен бұл келісімнің талаптарын орындау
ниеті болмасада». Ал Паркерге қарсы Коронның ісінде (1985 жыл) сот ... ... ... ... ... рахметінің көрінісі үшін
құндылықты алу жағдайын және алдын ала келісімі болмаған жағдайды ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық көріністері
қылмыстық-жазалану нысаны ретінде, ... ... ... ... ... пара алуды біріктіреді.
Парақорлықтың ерекше түрі ретінде марапат, құрмет атағын, титулды алу
мақсатымен параға сатып алуды бөліп ... ... ... ... жеке ... ретінде судьяны және сот шенеуніктерін параға сатып
алуды ... Бұл ... ... ... ... пара ... да ... беруші де айыппұлмен немесе 2 жылға дейін бас бостандығынан ... ... ... ... ... жеке ... қандай да бір байланыста болуға тыйым салынған, осындай
ұйымдардың ... ... ... алуға да болмайды. Бұл елдің заңдары
бойынша мемлекеттік қызметшілер өзіне ұсынылған кез келген ... ... ... [50, 46-47 ... пен ... жемқорлыққа байланысты ТМД елдерінде де әр
түрлі заң нормалары қабылданған. Эстон Республикасы 1992 жылы ТМД ... ... ... ... ... ... Осы кодекстің 160-бабына
сәйкес, лауазымды тұлға болып меншік нысанына қарамастан, әкімшілік,
қадағалау, ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен мекемелерде қызмет істейтіндер танылады. Молдова,
Беларусь, Украина ... жаңа ... ... ... ... ... Қылмыстық кодексіндегі секілді анықтама берілген.
Өзбекстан Республикасы 1994 ... 22 ... ... ... лауазымды қылмыстарға жеке тарау арналмаған, бұл тұрғыдағы
қылмыстар «Басқару тәртібіне қарсы қылмыстар» ... ... ... алу (210-бап), пара беру (211-бап), парақорлыққа ... ... ... ... көзделген. Қылмыс субъектісі — лауазымды тұлғаға
мемлекеттік немесе мемлекеттік емес ұйым, ... ... ... ... ... ... ... қылмыскер туралы
«Мемлекеттік өкіметке қарсы қылмыстар» деген арнайы ... ... ... ... пара, сыйлық (310-бап), параға сатып алу ... ... ... үшін пара алу ... параны қорқытып талап ету
(313-бап), пара беру (314-бап) деп ... Ал, ... ... ... бап жоқ. ... ... үшін жауаптылық Ресей
Федерациясы Қылмыстық кодексінде де жоқ [56, 22-23 ... ... 1997 ... ... кодексінде лауазымды
тұлғалармен жасалған қылмыс, «Мемлекеттік қызмет пен ... ... ... ... жемқорлық және өзге де қылмыстар» деген атаумен
13 тарауда бекітілген. Бұл ... ... ... ... ... ... өкілеттігін теріс пайдалану (307-бап), билікті
не қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану (308-бап), лауазымды ... ... ... ... ... ... қатысу (310-
бап), пара алу мен пара беру (311-312-баптар), парақорлыққа делдал болу
(313-бап), ... ... ... ... қызметтегі әрекетсіздік
(315-бап), салақтық (316-бап).
Әрине, әрбір елдің ол Швеция, Сингапур, Малайзия, ... ... ... ... жекешелендірілген келбеті, тұрақты дамудың жеке
жолы бар. ... ... ... ... ... ... күрес
жүргізуде мүлтіксіз мақсаткерлік болып табылады.
Сыбайлас жемқорлықпен күресуде қандай жолдар, стратегиялар ... ... және ... бұл аурудан емдей алады? Бұл мемлекеттердің
сәттілігіне қандай тұжырымдамалық және ... ... ... ... ... ... сәтті мемлекеттің саяси басшылары күшті ерік жігерді ... ... ... сәттілігінің кепілі болып табылатын сыбайлас
жемқорлықпен күресудің ымырасыздығына бағытталған:
2) мемлекеттің саяси сыбайлас ... ... ... ... мемлекеттің мінсіз адал және беделді қызметкерлері тартылған;
3) мемлекеттік қызметтің сапасын және бейнесін ... ... ... ... ... ... қызметтерге тағайындалады (жеке
жетістіктер және қабілеттіліктер жүйесі);
- жалақының өсуі үшін шаралар қарастырылған;
- кәсіпқойлық, ... ... ... ... тырмысуы
барабар бағаланады және көтермеленеді;
- мемлекеттік қызмет көрсетудің есептілік, тазалық, сапалық жүйесін
ұйымдастыру, оның ... ... ... яғни ... ... байырғы менеджмент жүйесінің икемділігін доғару, әкімшілік реформаның
тиімді жүзеге асыратын шараларын қолдану.
4) сыбайлас жемқорлықпен күрес жүргізу бойынша ... ... ... үшін ... ... қарсы күшті заңнамалық актілер
әзірленген, сыбайлас жемқорлық нормаларын анықтау бойынша сараптама
қызмет енгізілген;
5) сыбайлас ... ... ... бойынша арнайы мамандандырылған
органдар міндетті тәртіпте жұмыс жасайды; шенеуніктердің заңсыз
әрекеттеріне азаматтардың ... ... ... танабы құрылған;
пара алған мемлекеттік қызметкерлерді айтқаны үшін ақпаратшыға қорғау
кепілденген;
6) халықтың жалпы ... ... ...... ... көзі және шығысы әрдайым бақылауда болады; кінәлілік
презумпциясы, мемлекеттік қызметкер ... ... ... ... өзі ... ... ... күрес жүргізуде азаматтық қоғамның беделді
айқындамасы және үкіметсіз ұйымдармен ... ... ... ... рөлді атқарады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы
қолданылатын құралдың сенімділігі;
8) сыбайлас ... ... ... және ... ... ... ... қалыптасуына назар аударылады.
Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бойынша сәйкес оқу бағдарламаларының
жүйесі бала ... ... ... ... семинарлар және
т.б.), сондай-ақ діни факторларды тарту;
9) әлемдегі көптеген елдердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы күшін қарқынды
топтастыру. ... ... ... ... конвенцияларға
қосылу, ратификациялау қойылған мақсатқа тез жетуіне әсер ... ... ... ... ... тек ... Беларусь Республикаларында ғана ... ТМД ... ... «Сыбайлас жемқорлықпен қарсы күрес жөніндегі»
модельдік заңды 1999 жылы 3 ... ... ... ... ... ұялады. Жаман басқаратын елде,
байлықтан ұялады» деген атақты Конфуций. Жоғарыда ... ... ұялу ... де жоқ. Бұл ... және мемлекет басшыларымен
жүргізілетін саяси мемлекет жоғары сапалы ... ... және ... ірге алады, бәсекелестікке қабілетті, ... ... ... мемлекеттердің парадигмасында әрдайым жүргізуші,
жетекші орынды ... ... ... ... ... ... сыбайлас
жемқорлығы мемлекеттік билік және ақша тығыз түптелетін барлық қоғамда бар.
Сыбайлас жемқорлықтың жалпы ... ... және ... ... ... ... назарында осы әлеуметтік зұлымдықтың
туындауына қоғам сезімтал бола ... және ... ... ... ... нақты мән беретін болды. Осыдан келе,
сыбайлас жемқорлықпен күрес жүргізу ... әр ... ... ... ... Бұл ... тәжірибесін, олардың
мемлекеттерді басқару жүйесін, құқықтық дәстүрін және ... ... алу ... және ... да мемлекеттерде сыбайлас жемқорлыққа
қарсы күрес жүргізуді ұйымдастыруда пайдалы болады.
2 Парақорлық қылмыстарының криминологиялық ... ... ... жай-күйі, динамикасы
Парақорлықпен күрес жүргізуде маңызды ... оның ... ... ... Осы ... ... алдын алуына ықпал ететін
артықшылықтарын, ерекшеліктерін дұрыс анықтауға мүмкіндік береді.
Соңғы ... ... ... ... басқа қылмыстардың
түрімен байланыстырумен зерттейді, бұған ... ... ... байланысты. Қоғамға жат, елдің өркендеуіне кедергі келтіретін
сұмдық ...... ... ... ... ... Б.В. ... сыбайлас жемқорлықтың «классикалық нысаны» [57, 64 б], В.В.
Лунеев — сыбайлас жемқорлықтың «ядросы» [58, 268 б], И.Н. ... ... ... ... ... ... [59, 36 б] деп ... жемқорлық жеке әлеуметтік-құқықтық құбылыс ретінде ... ... ... ... ... (А.И. ... [60, ... және де экономикалық қылмыстың пайдакүнемдік бөлігі ретінде (В.В.
Лунеев) зерделенеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... саяси
қылмыстылықтың құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... ... ... табуы, біздің бұл қылмыс туралы ... Оның ... алу ... кешенді бағдарламаны құруға мүмкіндік
береді. Алайда, парақорлықты тікелей криминологиялық зерделеу ақталған ... ... ... ... ... ... барабар ой сыбайлас
жемқорлық, пайдакүнемдік, ұйымдасқан, қызметтік және басқа да ... ... ... ... ... жағдайы болып табылады.
Қазіргі жағдайда сыбайлас жемқорлық мемлекеттік биліктің жоғарғы
эшелонына ... оны ... ... ... ... Қазақстанның және
Ресейдің зерттеушілерімен әртүрлі ... ... ... сыбайлас жемқорлық жүйесінің байланысы парақорлыққа, қызмет
көрсетумен айырбастау, барлық деңгейдегі шенеуніктерді «толықтай» ... ... ... ... ... ТМД қатысушы мемлекеттердің
әлеуметтік-экономикалық реформасына нақты ... ... ... ... қатерден кейін өндірістің құлдырауына, әлеуметтiк мәселелердiң
өсуіне, сондай-ақ, Е.А.Онгарбаевтің әділ ... ... ... ... және ... ... ... қорқуы,
қауіптенуі, мемлекеттік аппараттың сыбайлас жемқорлануына» таң ... [61, 109 ... да ... ... ... ... дәстүрлі түрде оның
сандық-сапалық сипаттамасын зерттеуден басталады.
Парақорлық АҚШ-да қамау бойынша есепке алынады және тек жалпы бағанада
«басқа ... ... деп ... ... парақорлық «басқа да
экономикалық және қаржылық қылмыстар» ... ... ... ... ... Салыстырмалы-криминологиялық зерттеудің
көрсетуі бойынша, парақорлықтың динамикасында жалпы әлемдік ... оның өсуі ... ... БҰҰ ... шолу деректері бойынша, 1970-
1990жылы парақорлықтың үлес салмағы 10-12 қылмыстардың ... 1% ... ал 1986 ... 1990 жылы ... ... ол 8% ... 34-35 ... қылмыстылықтың жай-күйі туралы В.В. ... ... ... ... ... ... ... Сыбайлас жемқорлықтың
және парақорлықтың ең ... ... ... ... ... ... байқалады, ал ең төменгі көрсеткіш — ... және ... ... 1986 жылы бұл тиісті қылмыс үшін бірде бір адам
жауаптылыққа ... ал 1990 жылы — бір адам адам ... ... ол да ... 1990 жылы ... үшін тартылғандардың
үлес салмағы 0,002%-дан ... ... ... ... ...... (Финляндия) 0,07%-ға (Румыния) дейін ауытқыды.
Парақорлық үшін ... саны ... ... ... ... ... құрды. Бірақ басқа да деректер болды. Мысалы,
Израилде 1990 жылы 165 парақорлық жағдайы тіркелді, ол ... 183 ... ... ал 212 ... ... 1986 жылы 18649 ... ... алынды, ол бойынша 2665 адам айыпталушы, және 626 ... ... ... ... оңай ... ... ... бөлімі
болып табылғандықтан, оның әртүрлі ... ... ... бола,
экономикалық, әлеуметтік, саяси, қоғамның мәдени өміріне терең ену арқылы
парақорлық қылмыстың ... және ... ... ... ... ... жасауын сезінеді. Қазақстандағы парақорлықтың жай-күйін және
динамикасын талдау мақсатында ... ... ... ... ... парақорлық туралы статистикалық деректер талданды.
Қазақстан Республикасында қайта құру және өзгеру қиын кезеңдерінде
(1991-1999 ж.ж.) барлық ... ... ... ... ... ... әрекеттерінің есепке алу динамикасы барынша қолайлы.
Тақылеттес үрдіс парақорлық және лауазымды қылмыстар туралы ... ... ... ... жемқорлық қылмыстарының тіркелген
саны: Қостанай облысы — 217 ... ... ... — 180 фактлер, Оңтүстік
Қазақстан облысы — 172 фактлер, Шығыс Қазақстан облысы — 130 ... ... — 129 ... Көрсетілген талдаудың негізінде сыбайлас
жемқорлық тек Қостанай облысы, Алматы қаласында, және т.б. ... ... деп ... ... ... ... қылмыстарының көлем
көрсеткішін қарастырылып отырған өңірдің халық санының ... ... Ол үшін ... ... ... ... сандық
көрсеткішін шығару қажет, бұған сәйкес ... ... ... — 24,10; Алматы қаласы — 13,99; Оңтүстік Қазақстан облысы — 7,54;
Шығыс Қазақстан ... — 9,13; ... ...... ... ... ... сыбайлас жемқорлық
қылмыстарының ... ... және ... ... коэффициентті
өңірлерді белгілеуге болады.
Ең жоғарғы қарқындылық: Атырау облысы (26,85), Қостанай ... ... ... ... (18,88), ... (18,75);
Орташа қарқындылық: Астана қаласы (15,67), Маңғыстау облысы (14,61),
Ақмола облысы (14,03), Ақтөбе облысы (14,13), Алматы ... ... ... ... ... (10,80), Шығыс Қазақстан облысы
(9,13), ... ... (8,46), ... ... (8,29), ... Қазақстан
облысы (8,16), Алматы облысы (7,71), Оңтүстік Қазақстан облысы (7,54).
Жүргізілген талдаудың ... ... ... жемқорлық
қылмыстарының төменгі қарқындылығын Оңтүстік Қазақстан және Алматы облысы
құрайды, бірақта бұқаралық ақпараттар құралдарының ... ... ... сыбайлас жемқорлығы жоғары. Бұл жерде сыбайлас жемқорлық
қылмыстарының ерекшелігі ескерілуі керек, ... пара алу ... ... ... ... ... ... жәбірленушінің арызы бойынша қылмыстық іс
қозғалады. Осыдан қорытынды жасауға болады:
– көрсетілген облыстардың ... ... ... төменгі
белсенділігі;
– сыбайлас жемқорлықтың институтшылдығы, яғни оны мемлекеттік
биліктің міндетті ... ... ... ... төменгі құқықтық мәдениеті ... және ... ... заңнаманы білмеу).
Құқық қорғау органдарының ішінде сыбайлас жемқорлық қылмысты жасайтын
тұлғаларға келер болсақ, ең ... оны ішкі ... ... — 111, қаржы полициясының органымен — 19, кеден органымен
— 16, салық органымен — 14, ... ... — 14 ... жемқорлық
қылмыстары жүзеге асырылған.
Сыбайлас жемқорлық динамикасы әрбір жыл үшін ... 2000 жылы ... 2001 жылы – 2206, 2002 жылы — 2042, 2003 жылы — 807, 2004 жылы ... 2005 жылы — 1505, 2006 жылы — 2005, 2007 жылы — 2097, 2008 жылы —
2480, 2009 жылы — 2240 ... ... ... 2003 жылы ... ... жемқорлық қылмыстарының саны
бірден төмендеді, сыбайлас жемқорлықтың шектеулі тізбесіне қарамастан, оның
елеулі тіркелуі өсті, соңғы кезде 2,5 ... ... ... ... ... латентігін ескере отырып,
динамикаға оның өсуі ғана әсер етпейді, ал ... ... ... ... әсер ... 2008 жылы ... ізге ... өндірісінде сыбайлас жемқорлық қылмыстары туралы 2705 істер
жатты, оның ішінде аяқталғаны 1082 ... (40%), ... ... ... — 237 істер (2,19%), ал 2005 жылы — 8,79%, 2004 жылы – ... ... ... ... 198 ... істер тоқтатылды, 120 істер
тоқтатыла тұрды. 2705 істердің ... 2008 жылы 1082 ... ... ... 647 ... істер (59,8%) сотқа жіберілді. Осылайша, 2008 жылы
қылмыстық істердің аяқталуы бойынша 987 миллион 216 мың ... ... ... ... белгіленді. Зиянның үлкен мөлшері келесі
қылмыстарды жүзеге асырғанда белгіленді: ҚР ҚК 307 бабы — ... ... ҚК 380 бабы — ... ҚР ҚК 176 ... 3 ... «г» ...
70082000 теңге, ҚР ҚК 193 бабы 3 бөлімі «а» пункті — 60935000 ... ... үшін ... ... ... мөлшері — 1347000 теңге белгіленді,
бұл пара затының есебіне, пара ... ... ... ... ... Пара ... үшін ... негізгі жәбірленушінің арызы
бойынша қозғалатынын ескере келе, ал параның заты іс ... ... ... пара ... ... ... ... көрсетілген
мөлшер негізінен пара алушының ... ... ... ... ... бірі жаза тағайындаудың тәжірибесі
болып табылады. 2008 жылы сыбайлас жемқорлық қылмысын ... ... ... ... Оның ... ... жіберілгені — 703 тұлғалар, ал
сотталғаны — 481 ... ... бас ... ...... немесе анықталған сыбайлас жемқорлардың 13%.
Халықаралық деректерге жүгінсек, Қазақстан әлемдегі мемлекеттер ішінен
сыбайлас жемқорлық бойынша 2000 жылы - 65, 2001 жылы - 71, 2003 жылы ... 2004 жылы - 122, 2005 жылы - 107, 2008 жылы - ... ... ... өзі-ақ осы кеселдің меңдеп кеткенін көрсетеді. 2008 жылмен
2009 жылды органдардың мәліметтері бойынша салыстыра ... ... саны ... орай азаймай келеді [63, 43 б].
Кесте 1
|№ |Органдардың мәліметтері|2008 жыл |2009 жыл |+, - % |
| ... | | | |
|1 ... ... ... |40 |31 |-22,5 |
| | |0,04 |0,03 | |
|2 ... полициясының |309 |435 |40,8 |
| ... |2,84 |4,23 | |
|3 ... ... |156 |178 |14,1 |
| ... |10,26 |11,84 | ... ... жемқорлыққа қарсы бағдарламаны жүргізуде сыбайлас
жемқорлық қылмыстарының болжамы әзірленді. ... ... ... ... ... ... 1827 сауалнамаға жауап берушілер
сыбайлас жемқорлықтың таралу ауқымы туралы айтты. Осылайша, сауалнамаға
жауап берген ... 60% ... 1097 ... ... ... ... шешу үшін ... сыйлық беруге мәжбүр болды, ал ... ... 730 ... жауап берушілер ешқашан мұндайды істемеген.
Сонымен қатар, сауалнамаға жауап берушілер мынадай жағдайда болатынын
айтты: Жол ... ... — 15,5%, ... беру ... — 12,7%, ... іздеген және орналасқан кезде — 11,9%,
мемлекеттiк қызметкерлерге — 11,3%. ... ... ... ... ... ... қажеттілік деп санайды, себебі бұл мәселені шешу
кезінде, оны жеңілдетуге және қысқартуға ... ... ... ... ... ... ... ма?» деген сұраққа жауап
бергенде, көбі 56,8% - сыбайлас жемқорлықты жеңу ... емес деп ... ... 43,2% - ... сыбайлас жемқорлықтың азаюына шынымен
сенеді.
Қаржы полициясының қызметкерлері көрсеткіші ... ... ... ... ... ... және ... жауап берушілердің 31,6% келіседі, ал жауап берушілердің көбісі
54,0% сыбайлас жемқорлықпен қарсы ... ... ... ... ... емес, ескі әдістердің қолданылуын айтты. «Сыбайлас жемқорлықпен күрес
жүргізуге не ... ... ... сұраққа 48,7% техникалық
жарақтандырудың жеткіліксіздігін, 38,7% - ... ... - ... ... ... ал 3,4% - қылмыстық істі
тергеу ... ... ... және ... ... ... ... «Сыбайлас жемқорлық қылмысын көбіне кім жасайды?» деген
сұраққа сауалнамаға жауап берушілердің 55,2% - ... ... 46,4% - ішкі ... ... ... 40,0% ... органдарының қызметкерлерін, 18,7% - ҰҚК қызметкерлерін
көрсетті. «Сұраққа жауап беруші сыбайлас ... ... ... ... 66,8% - ... ... деп ... 6,6% - бейтарап, 1,7% - оңды,
яғни бұған дұрыс қарайды, сауалнамаға жауап бергендердің 0,5% - ... ... ... ... деп ... ... ... жемқорлықтың қай түрі көп кездеседі?»
Кесте 2
|Сыбайлас жемқорлықтың түрлері |% ... ... |17,00% ... ... ... |14,80% ... ... ... ... қызмет көрсету |12,3% ... ... ... ... алу |8,2% ... ... ... пайдалану |8,0% ... ... ... ... |7,7% ... мүлікте алаяқтық |6,8% ... ... өту ... ... |6,6% ... ... | ... қызметкерлердің жағынан қорқытып алушылық |5,9% ... ... ... |2,2% ... көріп отырғанымыздай мемлекетімізде сыбайлас жемқорлықтың ең
көп және ... ... түрі ... ... ... ... көбіне қандай жағдайларда пара береді?»
Кесте 3
|Көлік жүргізу құжатын алған кезде |15,9 ... ... ... алу, ... |14,1 ... жоспарлау кезінде | ... да бір ... ... ... |11,8 ... ... мәселесі бойынша |10,7 ... ... ... | ... тұрғын үй алу кезінде |8,9 ... алу ... |7,1 ... тіркелуі, белгілі қызметке |6,8 ... алу ... | ... ... ... ... |4,5 ... декларациясын тапсыру кезінде | ... оқу ... |0,4 ... ісін ... ... |0,4 ... ... ... көбіне мына қызмет|Сауалнамаға жауап |
|көрсетулер үшін пара ... ... ... % ... қозғалысының ережесін бұзу кезінде және |31,5 ... ... ... ... ... ... ... кезінде |27,6 ... ... ... ... |23,7 ... түсу ... |20,4 ... зерттеу нәтижесінің көрсеткішінде ... ... ... ... ... қорғау органдарының және соттық жүйенің
көбіне қайсысының бұл қатерге ... ... ... ... ... 1-ден ... ... 8-ге (төменгі балл) дейінгі балл бойынша, келесі
бедел ... ... ... ... — 98 ... жол полициясы — 110 балл;
в) салық қызметі — 127 балл;
г) ішкі ... ... (жол ... ... — 144 ... қаржы полициясы — 152 балл;
е) соттар (соттық әкімшілік бойынша Комитеттен ...... ... — 193 ... ... сот ... соттық әкімшілік бойынша комитет — ... ... ... ... — 262 ... ... ... сәйкес, сыбайлас жемқорлықпен
қауіпті республиканың ... ... ... ... [64, 58 ... ... ... қатынасының және шетел инвестициясын тартуына
басты кедергі болады, себебі ол қалыпты іскерлік қатынасты бұрмалайды, ... ... ... ... ... ... тәжірибесі
инвестициялау тілегін жояды, себебі инвестицияның құнын көбейтеді және
нарықта тауарды бәсекелестікке қабілетсіз ... Оның ... ... ... және ... ... түсімінің жойылуы болып табылады.
Сыбайлас жемқорлықтың түрліше көрініс беретіндігін ... ... ... ... ... ... аудару қажет. Әдебиеттерде сыбайлас
жемқорлықты саяси және ... деп ... ... ... ... ... ... тұрпаттамасын жүргізуге
мүмкіндік береді, оның ... ... ... Б.В. ... ... ... ... оның алуан түрлілігін
белгілейді: заңды әрекеттері үшін алғыс білдіру парасы, заңсыз әрекеттері
үшін ... ... ... ... ... үшін ... сатып алу, заңсыз
әрекеттері үшін ... ... алу, ... бойынша жол бергені және
қамқорлық жасағаны үшін пара беру [65, 192 ... ... да ... нысанды немесе түрлерді иеленсе де, оның
қоғамдық қауіптілігі өте жоғары. Халықаралық қоғамдастықтың да құжаттарында
сыбайлас жемқорлық қоғамның экономикалық ... ... ... әсер ... барлық түрінің шешімдерін және бағдарламаларының тиімділігін
жоятыны, қоғамның ... ... ... ... азаматтардың
үкіметке деген сенімділігін жоятыны, биліктің беделдігін, сот ... және ... ... ... туралы бірнеше рет
белгіленген. Парақорлық қоғамның тіршілік әрекетінің барлық жақтарына ... ... ... ... экономикалық зардаптарына мыналарды
жатқызуға болады: көлеңкелі экономикалық аясының кеңейтілуі, ... ... ... және ... ... жоғалтуы,
нарықтық бәсекелестіктің механизмін бұзуы, тауардың және қызмет көрсетудің
бағасының көтерілуі, нарық агенттерімен ... ... ... ... т.б. Парақорлықтың саяси зардаптары: билікке деген сенімділіктің
төмендеуі, биліктің ... ... ... ... мемлекеттің
беделінің түсуі, демократиялық даму тәуекелділігінің өсуі болып табылады.
Парақорлықтың әлеуметтік ... ... және ... ... ... мүліктік жіктелуінің бекітілуі, ұйымдасқан қылмыстылықтың
күшейтілуі, әлеуметтік қауырттылықтың өсуі жатады. ... ... ... ... ... табылатын парақорлықты ... ... ... елеулі және нақты қатері ретінде
қарастыруға мүмкіндік ... оның ... ... ... барлық қорғау
күштерінің қауырттылығын және ... ... ... ... ... криминологиялық сипаттамасында кінәлінің тұлғасын
зерделеудің үлкен маңызы бар, ... ... және ... сапасы қылмысты жүзеге асыру фактісінің шарттылығы болып
табылады. Қылмыскердің ...... ... ... және ... буын. Оның ерекшеліктері, мұндай мінез-құлықтың
туындауына әсер етуі, алдын алуға ықпал жасаудың әрдайым ... ... ... [66, 123 ... ... ... ... қандайда бір
қылмыс жасауда жүйелік ерекшелігі тұлғаның жиынтығын ... ... оның ... ... және ... тәжірибесінің көрісінтерін
сипаттайды, адамның қоғамға қарсы мінез-құлығының тікелей ... ... ... оның ... ... түсінуге көмектеседі. Жүйенің
ерекшелігі және белгілері криминологтармен жүргізіледі, бұл ... ... ... оның ... ... ... ... сипаттамасы туралы айтуға
мүмкіндік ... ... ... ... жас ... ... немесе ауылдың тұрғыны туралы және кейбір басқада белгілері
жатады. Бұл белгілер әрбір ... ... топ ... және тұтас
халықтың барлығын сипаттайды, яғни ғылыми және ... ... ... криминологиялық ақпаратты береді.
Парақорлықтың жас шамасының сипаттамасы оның ... ... ... белсенділігі туралы, белгілі жас шамасы
категориясындағы тұлғалардың ... ... ... ... ... ... Жас шамасы криминологиялық сипаттамада маңызды болып
табылады. Себебі, адамдардың ... ... ... ... ... Жас шамасымен мінезі, әдеті, басқа да жағдайларға
мән беру тәсілі де өзгереді. ... орта жас ... 34 ... ... ... парақорлық үшін сотталғандардың ішінде 20 жастан 30
жасқа ... ... бұл ... ... асырғындар — 23%, 30
жастан 40 жасқа дейінгілер — 35%, 40 жастан 50 жасқа дейінгілер — 23%, ... ... — 16% ... Пара ... орта жасы — 36 жасты,
парақорлыққа делдал болудың орта жасы — 33 жасты, ал пара ... ... — 41 ... ... ... пара ... орта жасы пара ... жоғары. Бұрынғы зерттеушілердің деректері бойынша, пара ... пара ... ... ... [67, 86-87 б]. Пара ... жасының
өсуі олардың санында «жалған делдалдың» үлесі елеулі болып ... ал ... орта жасы 44 ... ... ... реформаға
дейінгі және реформаны жүргізу кезеңінде пара ... жасы ... ... ... ... мемлекеттiк аппараттың жасаруы
арқылы, оның ішінде кадрлардың ауыстырылуы кезінде жүргізілді.
Парақор ... ... ... оның ... болып табылады.
Зерттеулердің деректері бойынша, пара алушы тұлғалардың ... ... ... ... арнайы орта білімі бар тұлғалар құрайды (67%).
Осындай білімі бар пара беруші тұлғалардың 37% ... ... ... осы ... үшін ... 63% ... ... бар. Үрдістің
бірі ретінде парақорлардың білім деңгейінің өсуін қарастырады. ... ... ... ... бар ... үлесі, әрине пара
берушілердің арасынан жоғары болып ... ... топ ... ... ... ... ... құрайды. Бұл жағдайда адамның моральдық-саяси,
дүниетанымдық және адамгершілік ... және ... ... ... ... ... ... өмірлік болжалдары, құндылықты
бағдарлар және т.б. Лауазымды қылмыскер тұлғасының әлеуметтік-психологиялық
белгілері өндірістік ұжымның тікелей ықпал ... ... [68, 82 ... ... ... ... заңдылық және
әділеттілік қағидаларын мойындамау, бұл тұлғалардың қоғамдық ... ... жеке ... ... ... ... заңсыз
байуы, өзінің лауазымдық жағдайын пайдалану (пара ... ... ... ... ... ... берушілер) - қандайда құқыққа
қарсы жолмен өзінің пайдакүнемдік мақсатын жүзеге асыру болып ... ... ... бойынша, лауазымды қылмыстар уәждеменің үш тобымен
байланысты: пайдакүнемдік, жеке басының ниеттері, ... ... ... [69, 124 б].
Парақорлық — жинақтаушы түсінік, бір қылмыстық құқықтың негізінде бір
бірінен елеулі түрде ... екі ... ...... және пара ... біріктіреді. Пара берушінің жеке тұлғасы және
мінезі — тәжірибелі пара алушының ... ... ... ... «серіктестіктерін» тек қана ақша, пайдакүнемдік мүдделері ғана
емес, ал ... бір ... ... ... ... біріктіреді.
Жағдайлық үйренбеушілік, таңдалған құралдардың баламалық емес бағасы,
өзінің әрекетінің ...... ... ... Пара ... ... ... болып табылады. Пара алушы лауазымды
тұлғаның қоғамдық қауіптілігі пара берушіге қарағанда ... және ... ... заң ол үшін ... жаза ... «Басты тұлға» туралы
айтқанда, ең алдымен әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... Бұл ... кең ... ... жеткізді,
ол кәдімгі құбылыс болғанда, онымен көбіне қоғамдық сана, бәрінен бұрын
пара берушінің ... ... ... ... ... да лауазымды
қылмыстармен ... ... Ол арам ... ... және ... ... ... алушы тұлғаның психологиялық сапасының ауқымы жеткілікті кең,
және де көбіне ... ... ... ... ... және де ... да ... алдын ала анықтайды. ... үшін ... ... ... ... ... тек арам пайданың қайнар көзі ретінде емес қарастыра, өзінің
қылмыстық қызметінің қамтамасыз ету немесе жасыру ... ... ... ... пара беруші, айдап салушы немесе парақорлыққа делдал болады.
Жасалу қылмысына әртүрлі ... ... пара ... пара ... және
делдал болушымен өзінің қатынасын әртүрлі ... пара ... ... ... ... ... ... болып келеді. Алайда, пара
берушінің психикасының еріксіз көндіруінде құрылған қатынас тұрақты ... ... ... ... ... ... кейін қатынас
тоқтатылады. Бұл пара алушының жаңа тұлғаларды, яғни оның ... ... ... ... ... ... Пара алушыны бұл жағдайда заңға
қарсы әрекеттерінің талаптары тоқтатпайды. Ол өзі ... ... арам ... жіберіп алмас үшін, басқа лауазымды тұлғаларға
жүгінеді. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... тобын құрайды.
Басқа да пайдакүнем қылмыскерлер секілді, пара ... ... ... ... ... жағдайларды және оның өзгеруін, мекемеде
күрделі бағынысты жүйені және өзгеру жағдаятын сезеді; ... ... ... ... ... олар ... тіл табыса алады
және қажетті байланысты белгілеуде еш ... ... ... ... ... атқарушылық және энергиялық қасиеттері қызметі
бойынша жоғарлатты. Кейін бұл қасиеттер теріс әрекеттерге, ... ... ... типтерін саралаудың күшейтілу процессі қылмыс
құрамының орнына және рөліне, орындалу қызметіне, ... ... және пара ... ... ... тәуелді, осыдан кейін
парақорлықтың таралуы және өсуі байқалады. Парақорлық ... ... ... ... ... ... ... бойынша, қандай да
бір жіктелуге және тұрпаттаманың шарттылығына ... ... ... ... ... және ... кезек болып табылады [70, 127 б].
Криминологиялық ... ... ... тобына жатқызады. Сондай-ақ, кейбір авторлардың ... оны ... ... ... ... жатқызады, олардың
пайдакүнемдігі агрессияшылдықпен, зорлық-зомбылықпен байланысты емес,
таза, біртектес ... ... және ... тәсілмен іске асырылады [71, 101
б]. Пайдакүнем ... ... ... ... ... ... ала отырып, дәстүрлі түрде
жүргізіледі.
Парақорлардың қылмыстық әрекетінің нысанының және ... ... пара ... және пара ... ... ... сипаттамасын ажырату екі тұрпаттамалық топтан ... ... ... ... ... құрайды.
Оларға белсенді және созылмалы қылмыстық әрекет тән. ... ... ... ... және ізін ... ... немесе оның белсенді
қатысушылары жатқызылады. Олар жасалған қылмысына, өзінің әрекеттеріне
ақтау және ... ... ... ... байланысты. Парақорлардың бұл
категориясына парамен өзінің пайдакүнемдік мақсатына жетудің қысқа және
сенімді жолы жатқызылады.
Келесі тұрпаттамалық ... ...... ... ... ... ... оң белгілер кездеседі. Жалпы
тұрпаттамалық негізде пара ... пара ... ... ... ... Бұл ... тек пара беруші ғана емес, сондай-ақ
пассивті парақор, яғни парадан бас ... ... ... ... түрі тұлғаның психологиялық ерекшеліктерін қалыптастырады. Бірінші түрі
келісімнің қылмыстық сипаттамасын ... ... ал ... түрі ... ... тұрған парадан бас тарта алмайды және бұл туралы ешкім
білмейді деп өзін көндіреді.
Парақорлардың бұл ... ... ... әмбебап түрлері болып
табылмайды. Парақорлардың басқа түрлерін анықтауы мүмкін. Осылайша, Г.А.
Сатаров ... ... ... ... ... оның бірнеше түрін
белгілейді [72, 31 б]. Оның ... ... ... ... сыбайластық әрекеттің сипаттамасы және орны бойынша жіктеледі,
осыған байланысты жоғарғы және төменгі сыбайлас ... ... түрі ... ... және орта ... ... жоғары
бағаланатын (жоғарғы инстанциядағы сот үкімдері, меншіктің өзгеру нысаны,
т.б.) ... ... ... ... ... жемқорлық орта және
төменгі деңгейде таралған, азаматтардың және ... ... ... ... ... тіркеулер, денсаулық сақтау, тұрғын үй,
әлеуметтік қамтамасыз ету аясындағы ... ... және т.б.). ... ... екі ... ... ... Бірінші — тұрмыстық
сыбайлас жемқорлық, азаматтардың және олардың жанұяларының күнделікті
өмірімен байланысты.Ол ... ... ... ... ... ... демалыс, тұрғын үй, жеке қорғанушылық және т.б. Екінші
категория — іскерлік ... ... ... және жеке тұлғалардың
шаруашылық (кең мағынада) қызметімен байланысты. Ол ... құру ... ... оның ... ... қарым-қатынасын реттеу
қажеттілігін туындатады. Осыған ... ... және ... ... қызметін, жағдайын негізге алу ... ... ... ... ... ... ... «кәсіби»
белгісі бойынша жіктеуге болады: кедендегі сыбайлас жемқорлық, конкурстар
және аукциондар ... ... ... ... ... ... ... жемқорлық және т.б. Мұның барлығы парақор тұлғасын
жіктеуде ... ... ... деректер бойынша парақор тұлғасының үлгісін жасауға болады.
Парақор — бұл белгілі әлеуметтік ... ... ... ... білімі бар 30-50 жас шамасындағы ер адам. Ол пайдакүнемдік ... ... ... таңдауын ұғынады. Парақор тұлғасының үлгісі және
оның пайдакүнемдік уәжінің тұрақтылығы, ... ... аясы ... ... ... белгілері, бұның барлығы парақорлықтың алдын
алуында жеке және арнайы криминологиялық шараларды ... ... ... негізі болып табылады.
2.3 Парақорлық қылмыстарының себептері және алдын алу шаралары
Қылмыстың себебін және ... ... ... ... ... орталық, әдістемелік мәселесі болып табылады. Әлемдік
криминологиялық ойларда қылмыстың ... және ... ... ... ... себебін және жағдайын зерттеу, оның табиғи
құбылысын ашады, ... ... ... ... және сақталу
ерекшеліктерін көрсетеді.
Парақорлықты тудырушы жүйелі фактор күрделі және көп ... ... ... ... ... ... ... байланыс
және оны тудырушы мәселелер екі жақты. Бір жағынан, бұл мәселелер сыбайлас
жемқорлықты қиындатады, ал оның ... ... ... азаюына ықпал
етеді. Ал, екінші жағынан, ауқымды сыбайлас жемқорлық өтпелі ... ... оның ... ... ... ... мәселелерді шешумен, оны азайтады және шектейді. Екіншіден,
сыбайлас жемқорлыққа бар батылдығымен және ... ... ... ... әрекеттері мәселелерді шешуге ықпал етеді» [73, 73 б].
Сыбайлас жемқорлықпен күресу айтарлықтай моральдық шығынға ұшырататыны
сөзсіз. Тәжірибеде осы қылмыспен ... ... ... ... көре ... ... ... жиі байқалуда.
Сыбайлас жемқорлық пен пара алу салықтан бұлтару ... ... ... ... және ... ... ... өзектілігі әдеттегідей
әлеуметтік шиеленістіктен, экономикалық тұрақсыздықпен, ... ... ... асыру кезеңінде айрықша көрініс табады.
Ел Президенті қылмысқа қарсы ... ... ... жарлық
шығарды. Президент Н.Ә. Назарбаев Қазақстан Республикасының ... ... мен ... қорғауды нығайту мәселелері жөніндегі
мәжілісінде, парақорлықпен күрестің түбегейлі шараларын назарға ала ... ... ... ... алып барады, - деп атап көрсетіп, -
параны көп нәрсе үшін жер бөліп ... ... ... ... ... ... әскерден қалдырғаны үшін, табысын салықтан жасыру
үшін, жекешелендіруге жәрдемдескені үшін, ең ... ... ... ... үшін алады» [20, 31 б].
Бүгінгі күні құқық қорғау органдары сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес
жүргізіліп жатқанымен оның алдын алу ... жою ... ... ... ... себебіміз — бұл қылмыс бір жағынан әлеуметтік мәселелерге маталып,
сол шырмаудан шыға алмағандар жең ұшынан жалғасушылардың ... ... ... ... пәтерге ие, жұмысқа орналасу, дәрігерге қаралу,
баласын оқуға түсіру үшін пара ... мен пара ... ... ... ... жасырын жолдармен беріліп жатқан паралар
мен сыйақысының қолынан ұстап, қайсысының жағасына жармасуға болады. ... ... ... аян ... ... оны ... да жалпы жұртшылық
болып атқаратын ісі болып қалуда.
Қазақстан сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік-экономикалық даму, нарықтық
экономиканы құру, инвестициялар ... ... ... ... ... ... және ... институттарына кері әсер
ететіндігін, елдің даму болашағына айтарлықтай қауіп төндіретінін сезінеді.
Қазастан ТМД елдері ... ... ... ... ... ... және ... әзірлеуде алдыңғы қатарлы орын ... ... ... ... ... ҚР ... мақсаты — азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарын қорғауға сыбайлас жемқорлық көріністерінен
туындайтын қауіп-қатерден ҚР ... ... ... етуге сыбайлас
жемқорлыққа байланысты құқық бұзушылықтың алдын алу, анықтау, олардың ... және ашу, ... ... жою және кінәлілерді жауапқа тарту
арқылы мемлекеттік органдардың, ... ... ... ... ... да ... ... теңестірілген адамдардың тиімді
қызметін қамтамасыз етуге бағытталған және ... ... ... ... ... айқындап, сыбайлас жемқорлыққа байланысты
құқық бұзушылықтың түрлерін, сондай-ақ жауаптылықтың пайда болу жағдайларын
белгілейді. Бұл заң ... ... ... басқарудағы
жариялылық пен бақылауды кеңейтуге халықтың мемлекет пен оның құрылымдарына
деген сенімін ... ... ... ... ... ... ... міндеттерді атқаратын адамдардың адалдығы үшін
жағдай жасауға бағытталған [18, 237 б].
Парақорлықтың детерминантын зерттей ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық, саяси, ұйымдастырушылық-
құқықтық және идеологиялық ... ... ... ... ... ... ... орынға экономикалық факторды қояды.
Парақорлыққа ықпал етуші экономикалық факторлардың көбі өтпелі ... ... ... және ... ... өсуі;
– экономикалық дағдарыс, экономикалық жағдайдың тұрақсыздығы;
– төленбеген төлем (бюджеттік, салықтық, жалақысы бойынша және ... ... ... шегі және ... ... ... және нысаны нақты түрде ... ... ... болмаса, озбырлық шенеуніктік және парақорлық үшін қолайлы
жағдай жасалады. Экономиканың мемлекеттік реттеу ... ... ... парақорлықтың және сыбайлас жемқорлықтың өсуіне
ықпал етуші фактор, меншіктік құқықты ... ... ... ... ... тікелей жекешелендіру процессі байланысты. Мемлекеттік
басқарудың келесі аясы, парақорлық үшін қолайлы жағдай ... ... ... ... ... бюджеттің қалыптасуымен және атқаруымен
байланысты, әртүрлі ведомстволардың көптеген бюджеттен тыс ... ... ... орналастыру жүйесі және тендерлерді жүргізу,
бюджеттік қаражатты бөлісу кезінде парақорлықтың және шенеуніктердің теріс
пайдаланушылығын ынталандыратын ... ... ... ... ... ... Қазіргі жағдайда мемлекеттің дамуында бюджеттік
қаражаттың ... ... ... ... ... ... ... сипатталады.
Нарықтық экономиканың мақсаты — жеке пайдасы, әртүрлі тәсілмен арам
пайда табу, ... ... іске ... ... ... ... ... қоғамның және нарықтық экономиканың арасында қайшылық пайда
болады, әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы жанжал туындайды. Бұл ... үшін ... ... ... ... және сыбайлас
жемқорлықтың экономикалық факторы ... ... ... болып табылады. Инфляция, нақты реттеуші механизмнің болмауы
экономикада белгілі түрді қалыптастырады, кәсіпкерлер бірден пайда ... ... ... де психологиясы осындай: байуы үшін
өзінің қызметін пайдаланады. Нәтижесінде, кәсіпкерлердің де, шенеуніктердің
де ... ... ... ... қызығушылықтарын парақорлық және
лауазымды қылмыстар арқылы іске асырады.
Көптеген жаңсақтық, жетіспеушіліктер мемлекетте ... ... ... ... ... ... ... бойынша,
парақорлықтың басты себебі әлеуметтік-экономикалық дағдарыс. ... ... өсу ... ... ... ... болмайды.
Керісінше, сыбайлас жемқорлық факторлары, экономикалық өсуге кедергі
жасайды. ... ... ... бір түрі — ... ... ... ... Бүгінгі таңда оның маңызы
әлемдік қоғамдастықпен расталды. Қылмыстың алдын алуы ... БҰҰ ... ... ... ... қарсы күрес жүргізу құжатында
белгіленген: «Үкімет шенеуніктері жалақысына өзінің жанұясын қалай ... ... ... ... ... ... жемқорлықты туындататынын
бекітуге болады. Мемлекеттік мекемеде ... ... ... оның ... күнкөріс деңгейін қамтамасыз етпесе, ол жұмыстан кетеді немесе
ұрлықпен, боспалаушылықпен ... ... пара ... [74, 375 ... ... берушілер сыбайлас жемқорлықтың себебін мынадан
көреді:
– мемлекеттiк ... өмір ... ... ... пара алуға мәжбүрлейді — 23,7%;
– моральдық деңгейдің төмендігі — ... ...... ... өздерінің байланыстарын пайдалану бейімділігі немесе
өзінің мәселесін шешу үшін пара беру — ... ... ... ... жазасыздық болып қалуы — 10,0%;
– шешім қабылдауда үлкен деңгейдегі бостандық — 7,5%;
– парақорлық ... ... ... ... — 7,4%.
Парақорлықты туындатушы келесі топ саяси фактор болып табылады. А.Я.
Гуськовтың жазуы бойынша, сыбайлас жемқорлықтың және ... ... ... ... ... бойынша, оның негізгі
себебі мемлекет өзінің басқару кезінде ... ... ... [75, 297 б]. ... ... көбінің пікірі бойынша мемлекетте
парақорлықтың болу ... бірі ... ... ... ... айтты. Мемлекетті ... жаңа ... ... әртүрлі үлгісінің өзі криминогендік зардаптары бар ... ... А.И. ... ... екі түрін белгілейді: жағдайлық
және ... ... ... ... ... ... қызметкерлердің
қарауы бойынша елеулі өлшемде шешіледі, ал құқықтық реттеу жалпы тәртіпте
жүзеге ... Бұл жеке ... ... және ... үшін ... мүмкіндік береді. Басқарудың екінші түрінде белгіленген жағдайда
анықталған қатаң құқықтық ... ... ... ... бұл жағдайлар
нормамен регламенттелген. Осы жағдайда пара болуы мүмкін, ... ... ... ... ... артықшылықты бастамамен
сипатталады [59, 476 б].
Қазіргі мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Сыбайлас жемқорлық — экономикалық ... ... ... ... парамен еңсеріледі. Кедергілер көп
болған сайын пара да, оны ... ... де ... ... және ... ... ... оның саяси аяға ену себептеріне
мыналар жатқызылады:
– саяси мәдениеттің болмауы;
– сыбайласқан мемлекеттік аппараттар мен ... ... ... ... де ... актілерді қабылдауда мемлекеттің саясатын жүргізу
мүмкіндігін жоғалтуы;
– іс жүзінде азаматтардың ... гөрі ... ... ... ... ... ... азаматтық қоғам институтының қалыптаспауы;
– демократиялық саяси дәстүрдің қалыптаспауы;
– басқару ... ... сот ... ... ... ... ... саяси еріктіліктің болмауы.
Парақорлықтың саяси детерминанты тікелей ... ... ... ... негізгі мәселелері: 1) мемлекеттік
қызметті құқықтық реттеу сапасының мәселелері; 2) мемлекет ... ... ... ... әртүрлі қызметтің құықтық реттеу сапасының
мәселелері; 3) сыбайлас жемқорлыққа ... ... ... тікелей
регламенттеуші нормативтік актінің мәселелері.
Халықаралық құжаттарды, ұлттық нормативтік актіні және ... ... ... жемқорлыққа және парақорлыққа қарсы күрес
жүргізуде ... ... ... келесі жағдайларды қалыптастыруға
мүмкіндік береді:
– зиялы қауымдар ... ... ... ... ... ... ... бағдарлау (экономикалық, әлеуметтік,
идеологиялық);
– сыбайлас жемқорлықпен және парақорлықпен ... ... ... ... ... ... ... және парақорлыққа ықпал етуші шаралардың алдын
алу;
– парақорлыққа қарсы күрес ... ... ... ... ... ... жағдайымен баламалылық;
– парақорлықпен күрес жүргізудің үздіксіздігі, науқаншылдықтан басқасы;
– парақорлықпен күрес ... ... ... ... парақорлықтың алдын алуында оның бағыттылығы;
– құқық қорғау ... ... ... ... ... ... ... алуда азаматтық қоғамның ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
және арнайы алдын алу шараларының кешенін ... ... ... ... ... ... келесі алдын алу әрекеттерінің бағытын
белгілеуге болады:
а) парақорлықтың және ... ... ... құқық
бұзушылығының жағдайын, құрылымын және динамикасын зерделеу;
б) бұл құбылысты ... ... ... және ... жағымсыз,
оңды әсер етуші факторларды анықтау;
в) қоғамда жүргізілетін әлеуметтік процесті талдау, осы ... ... ... ... болжау және оның алдын алуын
әлеуметтік ... ... ... жою, ... бұл ... ... құқық бұзушылықты
тудырушы жағдайды және себептерді бейтараптандыру, сондай-ақ жағдайдың
динамикасына оңды әсер етуші факторды енгізу;
д) қарастырылып ... ... ... ... ... анықтау
және оларға тәрбиелеу, алдын алу ықпалын ... ... ... ... ... ... заңдылық және құқықтық тәртіп жағдайын ... ... ... тәрбиелеу;
ж) парақорлықтың және сыбайлас жемқорлықтың алдын алуы бойынша
қоғамдық ұйымдардың және ... ... ... ... алдын алу бойынша нақты шаралары туралы пайымдауда көптеген
заңгерлер ... ... ... ... ... ... ... И.И. Карпец өзінің еңбектерінде бірнеше рет
белгілеген: «Қылмыстылық — теріс ... ... ... ... күрес
жүргізуде басты әлеуметтік шаралар маңызды болып табылады. Ол ... ... және ... ... болу ... Бұл ... жағдайына елеулі түрде әсер ... ... ең ... тәрбиелік және құқықтық тәртіп шараларының жолымен
еңсеріледі» [76, 139 ... және ... ... ... ... келесі жалпы
әлеуметтік сипаттағы шаралар пайдалы болуы мүмкін:
Біріншіден, мемлекеттiк қызметті ... және ... ... ... ... көтеру. Мемлекеттің тікелей міндеті —
экономикалық ... ... үшін ... құру, стратегиялық бағдар
жасау, халыққа сапалы, жариялы қызмет көрсетуді ұсыну және ... ... ... Бұл үшін ... биліктің құрылымы қисынды
және ұтымды құрылуы керек, ал ... ... ... және ... ... іске ... ... істейтін құралы болуы керек.
Екіншіден, экономикалық реформаның ... ... ... ... ... мемлекеттiң лауазымды тұлғалардың жанынан
озбырлық және сыбайлас ... ... ... ... иелеренің және акционерлердің құқығын іске асыруды қамтамасыз ету
маңызды ... ... ... қоғам институтын қалыптастыру және қолдау туралы
сұрағында мемлекеттің белсенді жайғасымы қажет. Сыбайлас жемқорлықты және
парақорлықты ... ең ... ... ... мүдделі. Тәуелсіз одақ
және қауымдастық құруда, оларды парақорлықпен және ... ... ... ... ... ... заңнаманы және сыбайлас
жемқорлыққа ... ... ... ... және әділ бақылауды
қамтамасыз етеді.
Төртіншіден, парақорлықтың алдын алуында тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... және
бостандықтарын іске асыруын қамтамасыз ететін ұйым деген ... ... ... азаматтардың және адамдардың ... ... ... ... ... қоғамның санасына енгізу.
Сондай-ақ, парақорлықтың алдын алуында сот жүйесінің және құқық қорғау
органдарын күшейту, жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту, тәуелсіз ... ... ... ... жүйесін реформалау және т.б. тәсілдер
маңызды, оңды рөлді атқарады. Бұл шараларды іске ... ... ... ... және ... арнайы алдын алу шараларын жүргізудің
негізі болып табылады.
Біздің көзқарасымыз бойынша олардың ішінде келесілерге ерекше ... ... ... өмір ... ... ... ... әрекеттерінің жұртшылық, қоғам, БАҚ үшін
жоғарғы ашықтығын ... ... ... және ... отбасы мүшелерінің табыстары мен
шығыстарына бақылауды арттыру;
– сайлау процесінде мемлекеттік және ... ... ... ... ... алу және бұл ... ашу, ... бойынша
қазіргі заманғы ғылыми-методикалық қызметті қамтамасыз ету;
– сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүргізуді ... ... ... ... ... ... ... ұйымдасытру;
– халықтың құқықтық мәдениетінің төменгі деңгейін көтеру үшін сыбайлас
жемқорлықпен күрес жүргізуге бағытталған әртүрлі акциялар жүргізу;
– сыбайлас жемқорлықпен ... ... ... ... ... ... ... жұмыс туралы);
– мемлекеттiк мекемеге қызметке қабылдағанда ... ... ... ... күрес жүргізудің сәтті ... ... ... ... азаматтардың жемқорлықты болдырмауға қатысты құқықтық, парасаттылық,
патриоттық, имандылық, адамгершілік көзқарастарын қалыптастыру қажет.
Әлеуметтік ... ... ... ... және ... бір
ғана құқық қорғау органдарының күшімен жеңу ... ... Бұл ... ... жеке ... ... жекелеген топтардың ғана ... ... ... ... қоғамның басты міндеті мен
борышы. Осыны адал орындау үшін әрбір лауазым иесі ... жан ... таза ... ... Тек сонда ғана оларға қарапайым халықтың сенімі
артып ... ... еді. ... ... ... бұл ... де зұлым
құбылысқа қоғамда сыбайлас жемқорлықты қабылдамау ... ... ... ... ... қойған жөн, ол тәрбие мен ... ... ... және ... ... ... ... мен
құқықтық танымды қоса алғанда қоғамның бар ... ... ... ... ... ... ... ашу керек, себебі Алланың ... ... ... осы ... ... байланысты «кімде-
кім пара алса, пара берсе онда ол тозақ ... ... ... деп ... ... кері ... ... отырған сыбайлас жемқорлық,
парақорлық мәселесінде қарсы күрес тек ... ... деп ... әр ... ... ... өз ... қандай да
болмасын өз үлесін қосып осы күресті ... ... ... ... пен ... түбегейлі жоймасақта, оны қандай да бір мөлшерде
пайызын азайтар деп есептейміз.
Қорытынды
Қорыта келе, қазіргі таңда қоғамымызда қауіпті ... ... бірі ... ... болып отыр. Қазақстанның жаңа
қылмыстық заңдарының ережелерін ескере ... ... ... ... мәселелерінің проблемалық аспектілерін жасау қолға алынуда.
Сыбайлас ... ... ... ... ... ... ... қылмыс, ең алдымен қоғамға қауіптілігімен, құпиялылығымен, ерекше
құрылымымен, экономикалық кері әсер етуімен, ... ... ... ... Бұл лауазымды адамдардың қызметті өзінің бас
пайдасының қамы үшін пайдаланудан туған ... ... ... Сыбайлас
жемқорлық туралы осы жерде Цицеронның «егер парақорлар өздеріне қажеттісін
жымқырған болса ғана ... ал ... ... ... ... болса, онда оларда аса қорқыныш жоқ» деген белгілі
сөзін еске алуымызға болады.
Соның ішінде парақорлық сыбайлас ... ... ... ... ... қылмыстардың бірі болып табылады. Жас мемлекет ... ол ... ... ... барлық сатыларында кең етек
жайды. Көптеген экономикалық-әлеуметтік ... ... ... адал ... ... көп ... ... бермеді.
Жастардың арасында кез-келген мәселені ақша шеше алады деген біржақты ойлар
орнықты. ... ... ... ... ... белгілі бір лауазымға ие болуы немесе сол ... ... ... тек ... ... тәжірибе аз болып шықты. Мансаптың ... ... ... алып күш ол – ... ... заңды шектеулер мен тыйымдарға кілтін таба ... ... ең ... — азға да ... ... қызыққандар өздерін ақтай алады, ал аздықты қанағат тұтқандарға
ешқандай кешірім жоқ. Үлкен сомаларды алатындар сирек ... ... ... алатындарға байлар да кедейлер де қол жеткізе алады.
Жүргізілген тарихи-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық, қылмыстық-құқықтық
және криминологиялық мәселелерді ... мен ... ... ... мен ... ... ... береді:
1. Мемлекеттік билікке қарсы мемлекеттік қызмет мүдделеріне және
жергілікті ... ... ... қызметі мүдделеріне ... ... ... ең көне тарихы бар құрам болып табылады.
Сондықтан да ...... ... ... ... ісі ... асырылуы керек.
2. Парақорлық үш жеке қылмыс құрамын — пара алу мен ... ... ... жалпы құқықтық ұғымды білдіреді. Бұл үш
құрамның арасында тығыз ... ... олар жеке ... ... себебі олардың әрқайсысына қатысты ерекше тек оларға ғана тән
белгілері бар.
3. Пара алушыны қылмыстық жауаптылықтан босату ... ... ... Егер пара ... адам ... ... ол ... дер кезінде, ерікті
түрде хабар берсе, бірақ оның әрекетінде Қылмыстық Кодекстің 311 бабының
2,3,4 ... ... ... ... ... босатылады, -
деп заңда көрсетілуі қажет.
4. Делдалды ... ... ... ... ... ... ол парақорлықпен күресті күшейтіп, парақорларды ... ... еді және ... ... ... ... ... тек ерікті хабарламасы ғана бола алады деп есептейміз.
5. ... ... ... ... материалдық құндылықтар
қылмыс заты болып табылады. Қылмыс затына кез келген ... ... бар ... ... ... заты — ... ... қажетті
белгісі болып табылады.
6. Парақорлық экономикалық, әлеуметтік, саяси, ... ... ... Парақорлықтың таралуының артында мемлекеттің және
қоғамның істерін басқаруда ірі жаңсақтық, мемлекеттік ... ... және ... ... ... жеке ... қамтамасыз етуде қандай да болсын құралдарды ... ... ... құқықтық арсыздық тұр.
7. Парақорлық қылмысының үлесінің өсуінде ең ... ... ... себептері: меншіктік шегі және жекешелендіру,
құрылып ... ... ... ... ... экономикалық
байланыстың белсенділігі өзінің пайдакүнемдік бағытын көрсетуге шенеуніктер
үшін жағдай құрылды. Әлеуметтік-саяси және ... ... ... ... ... ... түсініктің өзгеруі (көбіне, лауазымды тұлға
түсінігі), мемлекеттік еркінділіктің көрінісі және ... ... ... ... бағдарламасының негізінде, осы жағымсыз
құбылыспен күрес жүргізуде теориясы мен ... ... ... ... болуы керек: зиялы қауымдар мүддесінен жалпы көпшілік
халықтың ... ... ... ... ... ... ... және парақорлыққа ықпал етуші шаралардың алдын алу;
парақорлыққа қарсы күрес жүргізу ... ... ... ... жағдайымен баламалылық; парақорлықпен күрес
жүргізудің ... ... ... ... ... мамандандыру; парақорлықтың алдын алуда азаматтық ... ... ... осы тұрғыдағы қылмысқа қарсы елеулі тосқауыл
болады деп ойлаймыз. Кейбір пікірлер, ұсыныстар белгілі бір дау ... ... ... ... ... жұмысында негізінен парақорлықтың
құрамына, белгілеріне, түрлеріне, криминологиялық ... ... ... ... ... ... И. И. Қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа ... ... // ... ... ... - № 144-146 (25543), - 12 б.
2 Ыбыраев А.З., Айдархан Н.А. Қазіргі сыбайлас жемқорлық қылмыстарының
криминологиялық сипаттамасы // ... 2008. - № 2. - 85 ... ... законодательство X-XX в.в.// Под общ.ред. А.И.Чистякова
-Т.2. - М.: Юр. ... 1985. - 258 ... ... Н.О. О ... ... // ... 1916. - № 11
- 750 с.
5 Ключевский В.О. Терминология русской истории. - Т.4. - М.: ... - 260 ... ... Ж.А. ... основы государственной политики Республики
Казахстан в сфере уголовной юстиции // ... ... - ... ... - 330 ... Материалы по казахскому обычному праву // Сб. Научно- ... - ... ... 1998. - 350 с.
8 Фукс С.Л. Обычное право ... в XVIII ... ... XIX в. ... ... 1981. - 280 ... Карпушин М.П., Дмитриев П.С. Взяточничество - позорный пережиток
прошлого. - М.: Юр. ... 1964. - 325 ... ... А.Н. ... ... лиц за ... - Алматы: Жеті Жарғы, 1997. - 270 с.
11 Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексі. - Алматы, 2010. - 148
б.
12 Қазақстан Республикасының ... ... ... ... туралы
Заңы. - Алматы, 2009. - 12 б.
13 Кузнецова Н.Ф. Коррупция в системе уголовных преступлений // ... МГУ: ... 1993. - № 1. - 200 ... ... ... // Под общ. проф.А.И. Долговой . - М.: 1997.
- 750 ... ... Б.В. ... - ... 1998. - 420 ... ... В.В. Преступность XX века: мировые, региональные ... ... - М., 2005. - 618 ... ... С. ... и государство. Причины, следствие,
реформы. -М., 2003. - 545 с.
18 Абенова Г.Ж. ... ... ...... ... ... ... іс-шаралардың көрінісі // Әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ. Хабаршы. - Заң сериясы, 2009. - № 2. - 270 ... ... В.Н. ... и ... в связи с общим учением
о должностных преступлениях. - Ярославль, 1916. - 347с.
20 Жетібаев Ж. ... ... ... ... ... ... - Заң, 2009. - № 4. - 48 ... Наумов А.В. Уголовное право. Общая часть. Курс лекций. - М., 1996.
- 682 ... ... ... ... Учебное пособие для правовых школ. Вып.
1, - М., 1938. - 300 ... ... Е.А. ... ... учения об объекте преступления //
Сборник научных трудов. - ... 1969. - 286 ... ... М.В., ... Б.Н. ... ... РФ. - М., ... 140 с.
25 Таций В.Я. Объект и предмет преступления по советскому уголовному
праву. - Харковь, 1982. - 227 ... ... Б.Р. ... ... мен затының кейбір мәселелері
// Хабаршы. Заң сериясы. - Алматы, 2008. - № 4 (48). - 280 ... ... А.К. ... и ... с ... Автореф. дисс. канд.
юрид. наук. - М., 1978. - 25 ... ... А.А. ... квалификации взяточничества. Дисс. кан.
юрид. наук. - М., 1992. - 270 с.
29 Ағыбаев А.Н. ... ... ... ... - Алматы, Жеті жарғы,
2003. - 559 б.
30 Квицина А.К. Взяточничество и борьба с ним. - Сухуми, ... - 300 ... ... В.М. Скрытая ложь. Взятки: крестовые походы и реформы. -
М., 1988. - 287 с.
32 ... А.М. ... ... ... - М., 1988. ... ... А. ... за взяточничество по новому УК ... 1997. - № 6. - 621 ... ... ... ... қызмет туралы Заңы. Алматы,
2003, 46 б.
35 Папиашвили Ш.Г. Должностные преступления в теории ... ... и ... практике. - Тбилиси, 1988. - 528 с.
36 Жоғарғы Сот Пленумы қаулыларының жинағы. - 113 б.
37 Қожаниязов А.Т. Параны ... алу // ... - Заң ... 2004. - № 2 (30). - 200 ... ... А.М. ... ... // Российская юстиция. 1999. -
№ 10. - 344 с.
39 Папиашвили Ш.Г. Проблемы должностных преступлений и ... с ... ... ... и ... ... ... Док.юр.наук.
-Тбилиси, 1983.
40 Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсінік. –Алматы: ЖШС
“Издательство “Норма-К”, 2004. – 648 ... ... М. ... ... сравнительного права // Очерки
сравнительного права. - М., 1991. - 210 ... ... А.Н. ... и ... меры борьбы с
коррупцией. - Алматы, 2003. - 497 с.
43 Мауленов Г.С. Коррупция как ... ... и меры ... // Под ред. ... А.С. ... ... ... при Президенте РК, 2005. -378 с.
44 Сатаров Г.А. Россия и коррупция: кто кого? // Российская ... 8 ... ... Б.В. ... как социальное явление // Чистые руки, №
1, 1999, 98 ... ... ... ... пособие // Под. ред. Сатарова
Г.А. М.: РА «СПАС», 2004. - 563 ... Хонг ... ...... ... коррупцию // К обществу
без коррупции. -2004. -№ 2 (19). -160 с.
48 Стратегия борьбы с ... ... и ... Материалы
Международного семинара. Акад. гос. упр. при Президенте РК, Астана, 2007,
200 ... ... Б.А. ... стратегия РК: учебное пособие //
Академия гос. упр. при Президенте РК. - Астана, 2008. - 360 с.
50 ... за ... ... в ... ... -
М.: Юр. литература, 1994. - 500 с.
51 Борьба с организованной преступностью и ... ... ... 580 ... Новый Уголовный кодекс Франции // Науч. ред. Кузнецова ... Э.Ф. - М., 1993. - 240 ... ... ... ФРГ // Науч. ред. Кузнецова Н.Ф., Решетников Ф.М.
- М., 1996. -310 ... ... за ... ... в зарубежных странах //
отв. ред. Решетников Ф.М. - М., 1994. - 268 ... ... ... ... // Под ред. ... Н.Ф., ... - М., 1999. - 185 с.
56 Ағыбаев А., Қожаниязов А. Парақорлық үшін ... ... ... Заң. 2005, -№ 1, -48 ... ... Б.В. ... и уголовный закон // Известия вузов.
Правоведение. 1992, -№ 6. -190 с.
58 ... В.В. ... XX ... ... региональные и
российские тенденции. ... ... ... - М., 1999. - ... ... И.Н. ... ... коррупции в России и проблемы
ее предупреждения. - Ставрополь, 2001. -294 ... ... А.И. ... ее организованность и криминальное
общество. - М., 2003. -485 ... ... Е.А. ... норм об ... ... ... институтами общей части уголовного права // ... ... ... и коррупцией: Материалы межд. Конф., - Алматы,
1996. - 109 с.
62 Кемали Е.С. Коррупционная преступность лиц, ... ... ... функций (криминологические и уголовно-правовые
проблемы). Автореф. дисс. к.ю.н. - Алматы: Академия МВД РК, 2007. - 45 с.
63 ... ... ... о преступности и результатах
деятельности правоохранительных органов и судов в РК за 12 ... ... // ... по ... ... и ... ... - Астана,
2010. - 65 с.
64 Злотников С.М., Чеботарев А.Е. Исследование антикоррупционного
информационного центра ... ... - ... 2007. -281 ... Волженкин Б.В. Служебные преступления. -М., 2000. - 264 ... ... А.И. ... - М., 1999 - 480 ... Нукенов М.О. Коррупционные преступления: криминологический и
уголовно-правовой анализ. - М., 2005. - 386 ... ... ... ... и ... - ... 1972. - 304 с.
69 Волков Б.С. Мотив и квалификация преступлений. - Киев, 1938. - ... ... Г.И. ... ... ... преступлений против
личности. -Ставрополь, 1992. - 482 с.
71 Миненок М.Г., Миненок Д.М. Корысть: ... и ... ... - М., 2001. - 548 ... ... Г.А. Диагностика российской коррупции. Социологический
анализ. -М., 2002. -236 с.
73 ... И.Н. ... ... ... в ... и ... ... 2001. - 405 с.
74 Криминология XX века // Под. ред. Бурлакова В.Н., Сальников В.Т. ... 2000. - 542 ... ... А.Я. Национальная безопасность и коррупция. - М., 2001. -
433 ... ... И.И. ... ... - ... - 300 с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқытылатын тіл елінің әдебиетін қазақ/орыс әдебиетімен салыстыру14 бет
Парақорлықпен байланысты қылмыстар22 бет
Сыбайлас жемқорлық.Пара беру25 бет
Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі әлемдік тәжірибе70 бет
HTML тілі6 бет
Пара берудің криминологиялық сипаттамасы38 бет
Парақорлықтың қылмыстық-құқықтық және криминалистикалық мінездемесі51 бет
"әртүрлі шет елдердегі жұмысшыларды ынталандыру және қызметтерін жетілдіру реформалары"13 бет
Microsoft Word мәтіндік процессорының көмегімен мәтіндік құжаттарды даярлау5 бет
Word редакторында құжаттарды теру және оларды сақтау8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь