М.О.Әуезовтың өмірбаяны

1997 жылы 28 қыркүйекте Семей облысы Шыңғыс болысындағы Аяққараған мекенінде (Бөрлі қыстауының маңында) көшпелі қазақ Омархан Әуезовтың отбасында Мұхтар есімді ұл дүниеге келді. Мұхтардың бабасы Бердіқожа шешен және сауатты кісі еді, ол ата-бабаларының салт-дәстүрлерін сақтаған, қызыл тілдің хас шебері болған адам. Шежірешілер мен шежірелер Әуезовтар әулетінің Қожа Ахмед Йассауидің туған шөбересі Шейх Бақшайым қожамен туысқандық сабақтастығын растайды, ол ХІІІ ғасырда Таяу Шығыста тұрған.

Балалық шағының алғашқы әсерлері Шыңғыстаудың далаларымен және тауларымен байланысты болды. Әжесі Дінәсіл өз немересін Абайдың киіз үйіне апарды деген айғақ сақталған, сонда атақты ақын әкелік мейіріммен бала Мұхтардың басынан сипап, ақ батасын береді. Атасы Әуез (1830-1917) Абай өлеңдерінің қолжазбалық кітабы бойынша алты жасар Мұхтар мен ағайын және құрдасы Ахметті араб әліпбиіне үйретеді. Ұстаз-молдаларға еліктеген атасы шәкірттерін таңертеңнен күн батқанға дейін ұстаған, содан кейін күні бойы оқығандарын (жаттағандарын) кешкі астың алдында атасы мен әкесіне жатқа айтып беруді талап еткен.

Мұхтар Әуезов ата-анасынан ерте айырылды: әкесі Омархан 1909 жылы, анасы Нұржамал 1912 жылы дүние салды. Кішкентай Мұхтар немере ағасы Қасымбектің қолында тәрбиеленеді, медреседе бір жыл оқығаннан кейін 1907 жылы Қасымбек оны Семейдегі 5-кластық қалалық орыс училищесіне Шыңғыс болысының земстволық станциясына оқуға орналастырады. Орыс мектептері аудармашы-тілмаштарды, әкімшілік аппараттың кішігірім қызметкерлерін даяр-лайтын еді. 1912-1913 оқу жылында Мұхтар оқытушылар семинариясының бірінші класын (сыныбын) наградамен аяқтайды да, ал оқуын Семей оқытушы-лар семинариясында 1919 жылы тәмамдайды (бітіреді).

Семинарияның оқытушылары Әбікей Сәтпаев, И.В.Малахов, Николай және Виктор Белослюдовтар, Н.Е.Коншин, Нәзипа және Нұрғали Күлжановтар, В.И.Попов, Н.Сулима-Грузинский, В.М.Морозов қазақтың халық әдебиеті мен тіліне, орыс және әлем әдебиетінің классикасына баулып, негізгі салалар бойынша білімнің негізін қалады. Шәкірт Әуезов педагогтардың айтуынша мінсіз тәртібімен, айрықша дарындылығымен, тектілігімен, аса сыпайы мінез-құлқымен, сымбатты дене пішімімен және қайсыбір ақсүйектік маңғаздылы-ғымен өзгелерден дараланған. Тамаша спортшы қаладағы бірінші «Жарыс» футбол командасында ойнаған. Болашақ жазушының айтуы бойынша, орыс мектебі «өзінің айқара ашылған ақжарқын құшағымен тартқан».

Шәкірт кезінде Мұхтар өзінің атасы, Абайдан бірнеше жас үлкен Әуездің Құнанбай туралы естеліктерін жалықпай тыңдайды. Бүкіл ғұмырында тағдыр Мұхтар Әуезовты болашақ бас кейіпкерімен біте қайнастырады: немересінің шілдеханасына байланысты Әуез жасаған әулет тойына тікелей қатысуы арқылы Абай құрмет көрсетті. Абайдың әкесі қарт Құнанбайдың көп әйелдерінің бірі Нұрғаным Әуездің қарындасы еді. Мұхтар кейіннен Абайдың ұлы Тұрағұлмен дос болады және ұлы ақынның немересі Мағауияқызы Кәмилаға үйленеді. Осы жәйттерді Әуезовтың өзі былай баяндайды:

Ойға алған романды жазбас бұрын ақынның творчествосын және өмірбаянын зерттеумен шұғылдандым. Абай шығармаларының толық жинағына редактор болдым, оның өмірбаянын жаздым, ақын мен оның дәуіріне байланысты тарихи материалдарды жинадым; казақ халқы мәдениетінің тарихын аса жетік білетін орыс жазушысы, менің досым Леонид Соболевпен бірлесіп ақын өмірінің соңғы жылдарын бейнелейтін «Абай» трагедиясын жаздым.
        
        М.О.Әуезовтың өмірбаяны
28 тамыздағы нұсқа
1997 жылы 28 қыркүйекте Семей облысы Шыңғыс болысындағы Аяққараған
мекенінде ... ... ... ... ... ... Әуезовтың
отбасында Мұхтар есімді ұл дүниеге келді. Мұхтардың бабасы Бердіқожа шешен
және сауатты кісі еді, ол ата-бабаларының салт-дәстүрлерін сақтаған, қызыл
тілдің хас ... ... ... ... мен ... ... Қожа ... Йассауидің туған шөбересі Шейх Бақшайым қожамен
туысқандық сабақтастығын растайды, ол ХІІІ ғасырда Таяу Шығыста тұрған.
Балалық ... ... ... ... далаларымен және тауларымен
байланысты болды. Әжесі Дінәсіл өз ... ... киіз ... апарды
деген айғақ сақталған, сонда атақты ақын әкелік мейіріммен бала Мұхтардың
басынан сипап, ақ батасын береді. Атасы Әуез (1830-1917) Абай ... ... ... алты ... ... мен ағайын және құрдасы
Ахметті араб әліпбиіне үйретеді. Ұстаз-молдаларға ... ... ... күн ... ... ... содан кейін күні бойы
оқығандарын (жаттағандарын) кешкі астың алдында атасы мен әкесіне жатқа
айтып беруді талап еткен.
Мұхтар Әуезов ата-анасынан ерте айырылды: әкесі ... 1909 ... ... 1912 жылы ... салды. Кішкентай Мұхтар немере ағасы Қасымбектің
қолында тәрбиеленеді, медреседе бір жыл оқығаннан кейін 1907 жылы Қасымбек
оны Семейдегі 5-кластық қалалық орыс ... ... ... ... ... орналастырады. Орыс мектептері аудармашы-
тілмаштарды, әкімшілік аппараттың кішігірім қызметкерлерін даяр-лайтын еді.
1912-1913 оқу жылында Мұхтар ... ... ... ... ... ... да, ал ... Семей оқытушы-лар семинариясында
1919 жылы тәмамдайды (бітіреді).
Семинарияның оқытушылары Әбікей Сәтпаев, ... ... және ... ... ... және Нұрғали Күлжановтар, В.И.Попов,
Н.Сулима-Грузинский, В.М.Морозов қазақтың халық әдебиеті мен тіліне, орыс
және әлем ... ... ... ... ... ... ... қалады. Шәкірт Әуезов педагогтардың айтуынша мінсіз тәртібімен,
айрықша дарындылығымен, тектілігімен, аса сыпайы мінез-құлқымен, сымбатты
дене пішімімен және қайсыбір ақсүйектік маңғаздылы-ғымен өзгелерден
дараланған. Тамаша ... ... ... ... ... командасында
ойнаған. Болашақ жазушының айтуы бойынша, орыс мектебі «өзінің айқара
ашылған ... ... ... кезінде Мұхтар өзінің атасы, Абайдан бірнеше жас үлкен Әуездің
Құнанбай туралы естеліктерін жалықпай тыңдайды. Бүкіл ғұмырында ... ... ... бас ... біте ... немересінің
шілдеханасына байланысты Әуез жасаған әулет тойына тікелей қатысуы ... ... ... Абайдың әкесі қарт Құнанбайдың көп әйелдерінің бірі
Нұрғаным Әуездің қарындасы еді. Мұхтар кейіннен Абайдың ұлы Тұрағұлмен дос
болады және ұлы ... ... ... ... үйленеді. Осы
жәйттерді Әуезовтың өзі былай баяндайды:
Ойға алған романды ... ... ... ... және ... ... Абай шығармаларының толық жинағына редактор болдым,
оның өмірбаянын жаздым, ақын мен оның дәуіріне байланысты тарихи
материалдарды жинадым; казақ халқы ... ... аса ... ... жазушысы, менің досым Леонид Соболевпен бірлесіп ақын өмірінің соңғы
жылдарын бейнелейтін «Абай» ... ... ... ... жинағанда тарихи романдар авторларының талайы-ақ
біле бермейтін өзгеше бір жәйттерге тап болдым. Өйткені, Абайдың өмірі мен
еңбегі, түр-түсі мен ... ... ... ... немесе жарияланған бірде-
бір дерек, өзінін жеке архиві мен күнделігі, хаттары мен ... ... ақын ... ... ... ... сақталмаған. Ақынның
өміріне байланысты деректер мен романның бүкіл окиғаларын Абайды ... ... ... ... ұзақ ... ... ауызба ауыз сұрау,
әңгімелесу арқылы жинауға тура келді. Олардың көбі кәрілік меңдеген шалдар
еді. Сондықтан олар өткен күндердің белгісін де, адамдардың бейнесі ... ... де, ... да ұмытыңқырап калған. Абайдың шәкірті
Көкбаймен де әңгімелестім. Ақынның ең жақын достарының ішінен ... ... көзі тірі ... сол ғана ... Көкбай 1927 жылы
қайтыс болды. Ол Абайдан аттай он алты жас кіші еді. ... ... шағы ... ... айта ... ... ... ойда жоқ, шәкірт кезімде атам Әуездің әңгімелерін
тапжылмай, ұзақ ... ... Ол ... ... жас үлкен еді. Құнанбай
жайын да жақсы білетін. Абайдың алғашқы әйелі Ділданы да сол жылдары
көрдім. Москал тартып қалған ... ... соң он ... кейін барып
дүние салған, оның айнымас азбас жары Әйгерім небір қымбат жәйттерді
әңгімслеп берді.
Материал жинай ... мен ... ... ... ... ... жауларымен де әңгімелесіп көрдім. Олардың ішінде Абайдың
тұрғыластары да, солардың ... бар еді. ... ... ... ... жайында аса көп материал жинағаным соншалық, Горькийдің:
«Үндемей қалуға ықтиярың жоқ нәрсе жайында ғана жаз», - деген ұлы өсиетін
іштей қайталап айта ... ... жоқ. ... қазір Абайдың балалық және
жастық шағы жайындағы роман тәмам болған соң да сол кітапқа кірмей қалған
материалым мейлінше көп екенін көрдім, Соған иек арта ... ... ... сол ... ... тағы бір ... жазуға болар еді.
Материалдың молдығы менің еңбсгімнің сәтті боп шығуына аса көп септігін
тигізді.
Бірақ материал жинауда ... ... та ... ... ... көп нәрсені ұмытып қалған көкірегінсн өткен күннің сырларын
ұғуға, ... тура ... ... әр ... замандастарының айтқандарын
салғастыра отырып, көп нәрсені өз ойыммен топшыладым. Әлдеқашан бел ... ... ... ... ... жолаушы жылтыраған бір қызғылт шоқ
тауып ап, тұтатпақ боп үрлемей ме – жаңағы естеліктерді шашау шығармай
сақтаған менің халім де ... еді. ... мен карт ... ... ұмыт ... көп ... қайта ойлатып, айтқызып алдым. Алпыстағы
Әйгерімнің әжімді бетін қарап, оның бір ... ... ... ... сұлу ... көз ... елестетуім де солай еді.
Бірте-бірте өз халқының көкірек көзі болған Абаймен бірге мен де сол
халықтың жан-жүрегін ұғуға және соны бір ... ... ашып ... ... ... Жас Абайдың жалын атқан сезімі, жігіт ағасы болған Абайдың
толғаулы ойлары мен ... ... ... ... ... қамқоры, халық
ұстазы болған Абайдың тартысы мен тақсіреті – міне осының бәрі сол
дәуірдегі халықтың да жаны мен жүрегін ұғуға ... жол ... ... ... ... ... ... дана ойы болған Абай менің
ұғынуымда да халықтың кажырлы талабы мен ... ... ... ... ең ... ... ... болып табылады.
Абай бейнесіне мен осындай ойлармен ден қойып ем.
1917 жылы Әйгерімнің киіз үйінде Абайдың ... ... ... ... ... ... Әезов жазған «Еңлік-Кебек» пьесасы қойылды. Абайдың
немерелері мен пьеса авторының жақын туыстары алғашқы әуесқой әртістер
болды, әрі әйел рөлдерін ауыл ... ... ... ... осы ... 90 жыл бойы ... ... келеді.
1917 жылы жазда ескі салт және жақын туыстарының қалауы бойынша Мұхтар 15-
жасар Райхан ... ... 1918 жылы ерлі ... ... есімді қыз дүниеге келеді, әкесі қызына өмір бойы қамқорлық
көрсетіп өткен. Мұғалима-апаның өзінің айтуынша, ауылдағы шілдехана-тойға
Сұлтанмахмұт Торайғыров, семинаристер Қаныш Сәтпаев пен ... ... ... бір ... ... ... атты ұлы ... сәби кезінде
шетінеп кетеді. 1920 жылы Райхан 18 жасқа толғанда Мұхтар онымен ажырасады.
1918 жылы ... ... пен ... ... ... «Абай» журналын
шығарады, 12 нөмірден кейін журналды идеологиялық себептер бойынша жауып
тастайды. 1919 жылы 1 желтоқсаннан Семейде ... ... ... ... 1919 жылы Коммунистік партияның қатарына кірген Мұхтар
Әуезов содан кейін партиялық бағыт бойынша Семей губерния-лық ... ... және ... ҚазОАК-нің хатшысы лауазымына дейін
көтеріледі, осы қызметтерді атқарумен қатар ол драматургия мен ... да ... ... ... 1919 жылы ... ... ... Колчакқа
қарсы астыртын ұйымға қатысады. Семей облревкомы бойынша бұйрықтар
кітабынан алынған үзіндіге сәйкес М.Әуезов 1919 жылы 23 ... ... ... бұратана халық қосалқы бөлімінің меңгерушісі
қызметіне тағайындалады. Жиырмасыншы жылы шілдеде Әуезов қосалқы бөлімнің
меңгерушісінен бөлім меңгерушісіне көтеріледі. Келесі жылдың мамыр айында
«Қырғыз ... ... іске ... ... ... ... қабылдамағаны
үшін» шамалы уақыт тұтқынға алынғаннан кейін губкомның толық ... ... ... ... комитетінің төрағасы, «Қазақ тілі» газетінің
төрағасы болады. Ол барлық конференциялардың, соның ішінде ІХ Бүкілресейлік
Кеңестер ... ... ... ... ОАК-нің мүшесі.
Семейде Мұхтар Әуезов өзінің пъесалары арқылы тұңғыш мәдени-ағарту «Ес
аймақ» үйірмесінің қалыптасуы мен ... баға ... ... ... ... үшін ... бурлактары» клубында автордың «Ел ағасы»
пъесасы қойылды, пьесаның қолжазбасы, кейіннен өкінішке қарай, жоғалып
кетті. 1921 жылдың бас кезінде Мұхтар Әуезов ... төрт ... ... оны ... ... басшылық етуімен 1921 жылы 23 наурызда
Свердлов атындағы клубта сахнаға қояды. 1922 жылы 20-шы желтоқсанда
Луначарский атындағы театрдың көрермендері ... ... ... дала ... мен ... ... ... пьесасын көреді.
Қызылордадағы тұңғыш кәсіби театрдың шымылдығы 1926 жылы М.Әуезовтің «Еңлік-
Кебек» пьесасымен ашылғаны кездейсоқ ... ... ... ұзын ... астам пьеса жазды, бірақ олардың әрқайсысының тағдыры әртүрлі
болды.
Семейде «Еңлік-Кебектен» кейін іле-шала жазылған және гамлеттік оқиғаны
бұлдыр елестететін М.Әуезовтің ... ... ... ерекше
ықыласына бөленді, пьеса 1926 жылы жарияланып, сол жылы Семейде қойылды.
Репертуардан тез алынып тасталған осы туынды отыз жыл ... соң, ... ХХ ... ... ғана сахнаға қайта оралды.
Мұхтар Әуезов қазақ педтехникумы мен совпартшколында сабақ береді. М.Әуезов
драматургиямен қатар өз қаламының күшін көркем ... ... ... мен ... жазады, аудармамен айналысады. М.Әуезовтың алғашқы
әңгімелеріне «Дауыл», «Қорғансыздың ... (1921), ... ... ... суреттері» (1922-23), «Қыр әңгімелері» (1923), «Үйлену» (1923),
«Барымта» (1925), «Кінәмшіл бойжеткен» (1925), «Қаралы сұлу» (1925),
«Жуандық» (1926) және т.б. ... ... ... ... ... ... «Абай», «Қазақ тілі» газетінде жарияланады. «Қорғансыздың
күні» – жазушының ең алғаш жарияланған дүниесі – бастапқыда «Қызыл
Қазақстан» журналының 1921 жылғы наурыздағы ... ... ... ... ол «Еңлік-Кебек» сияқты 1922 жылы Орынборда жеке кітап болып шықты.
Арғын псевдонимімен жазылған осы әңгіме М.Әуезовтың эпикалық дарынын айқын
аша ... ал ... ... мен ... ... ... үндестік табады.
Алғашқы жарияланымдардың көпшілігі Арғын, Жаяу сал, Қоңыр, Айғақ және т.б.
псевдонимдермен жарық көрді.
Семейде өткізген осы жылдарда Мұхтар ... ... ... қазақшаға аударып, оны «Абай» журналының бірінші нөміріне 1918
жылы жариялайды. 1924 жылы Ташкентте ... ... ... ... ... ... пайда болуы туралы әңгімелер») туындысы
М.Әуезовтің аудармасымен жеке кітап болып шығады. ... ... ... ...... ... ... Дж.
Лондонның, Л.Толстойдың, Н.Погодиннің, К.Треневтің және т.б. шығармалары.
Оның үстіне, М.Әуезов көркем аудармадағы ең ... ... ... ол өз ... ... ... жай ... ғана шұғылданумен
шектелген жоқ: Гоголь, Тургенев, Чехов болып ... ... ... ... да ұлттық мәдениеттің рухын сіңіре білді (Н.Анастасьев).
Өзінің публистикалық мақалаларында жазушы-драматург ағарту, ... ... ... ... ... өзекті тақырыптарын қозғап, зауыттар
мен фабрикалар салу, рудниктерді игеру және ... ... ... ... Жаңа ... ... беру мен ... аса
жауапкершілікпен қарайтын ел деп ол Жапонияны атайды («Абай», 1918 жылғы N
4).
1922 жылы күзде М.Әуезов Орынбордағы ірі ... ... ... Орта ... ... университетіне (Ташкент қаласы) ерікті
тыңдаушы болып кіреді де, «Шолпан» журналында қызмет істей бастайды.
«Партиялық тәртіпті бұзғаны» және «ұлтшылдығы» үшін Әуезов үш ... ... ... ... ... шығарылды. Ташкентте бірнеше
әңгімесі басылады. Бірақ 1923 жылы 9 ... ... ... ... ... – орыс ... ... бөлімінің болмауынан М.Әуезов
Түркістан мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетіндегі
студенттер қатарынан ... ... ... көктемінде Мұхтар Әуезов ірі этнограф, тарихшы және
фольклорист, Орынбор кадет корпусының түлегі Әубәкір ... ... ... Льюис, Спенсер еңбектері аудармаларының сақталған
қолжазбаларын жинау мен қабылдау» және Абайдың түпнұсқалық шығармалары –
философиялық жазбалары мен өлеңдерін түгендеу үшін ... ... ... ғылыми комиссияға қатысады. Халел Досмұхамедов пен Мағжан Жұмабаев
Әуезовтің сапарлас серіктері болады.
М.Әуезов 1923 жылы қазан айында ... ... ... ... ... түседі. Қоғамдық ғылымдар факультетінде, әдеби-
лингистикалық бөлімшенің славян-орыс секциясында Мұхтар Әуезов өзінің
болашақ зайыбы Валентина Николаевна Кузьминамен танысады. Бірінші курсты
бітірген ... ... ... ... ... етуі бойынша Семейге
оралған ол 1924-1925 жылдарда педтехникумда қазақ әдебиетінен, әдебиет
теориясы мен тарихынан сабақ беріп, «Таң» ... ... ... Орыс ... қоғамының Шығыс-Сібір бөлімшесінің мүшесі
ретінде М.Әуезов Семей секциясы ... ... ... жылы ... ... М.Әуезов «Абай» романының аудармашылары-ның бірі
Н.Ановпен танысады. Университеттен оны шығарып жібереді, оқуын қайта
жалғастыру үшін көп ... ... тура ... ... ... ... студенттерінің қатарына қайта алуды қиыла өтінген хат
түседі.
Осы кезең ... ... ... ... ... сұлу», «Қараш-
қараш оқиғасы» әңгімелерін жазады. Орыс географиялық қоғамы Семей бөлімі
төрағасының орынбасары ... ... ол ... ... ... ... ... жиі жарияланып, мұғалімдерді қайта даярлау
курстарында сабақ беріп, Абайдың өмірден озғанына 20 жыл толуына байланысты
өткен әдеби ... ... ... ... ... атлатын баяндама
жасайды.
1925 жылы жаз айында Мұхтар Әуезов Жетісу ауылдарын аралайтын экспедицияға
шығып, қазақ халқының ән-фольклор шығармашылығының үлгілерін ... ... ғана ол ... ... ... өткен тарихтағы ең соңғы
Қарқаралы жәрмеңкесін көріп үлгереді. Осы саяхаттардан кейін М.Әуезов
«Қазақтың халық шығармашылығы және оның поэзиялық ортасы» ... ... ... онда ... өзекті түйін жасайды: «Қазақ халқының өмірінде
бірде-бір айтулы факт атаусыз қалмайды, тіпті болмағанда ежелден
қалыптасқан ... ... өлең ... паш етіледі. Қазақ халқының көне
заманнан мирас етілген өлең сөздің ... ... ... мағынасы,
орнықты дәстүр ретінде дала халқының басым көпшілігі үшін осы уақытқа дейін
өзінің ... ... ... жоқ». Мақала ақыры жарияланбады.
Ленинградтан Пішпекке және Жетісуға Қордай асуы арқылы арбамен жүрген осы
сапарда ол 1938 жылы ... ... ... ... ... І.Жансүгіровпен
танысады. Ақынның зайыбы «педагог пен ағартушылық рухы ... ... ... ... ... ... содан кейін Меркеге жер
аударады. М.Әуезов «Халық жауының» зайыбымен көңіл қосады да 1943 жылы
Мұрат есімді ұлы дүниеге келеді.
1925 жылы күзде ... ... ... ол ... 1928 ... ... арасынан академик В.Щерба, А.А.Шахматов, Пушкин мен
Лермонтов шығармаларының Абай аудармаларына қатты қызығушылық ... ... ... ... ол ... әлі жас ... мен В.В.Виноградов және университеттін жуырдағы түлектері
Б.Эйбенхаум мен В.Жирмунский дараланады. Шығыс факультетінде Мұхтар Әуезов
академик Бартольдтің, Самойловичтің және басқа да ... ... ... М.О.Әуезов өміріндегі алаңсыз және бақытты кезі.
М.Әуезов пәтер жалдаған Декабристер көшесі 14-ші үйден екі қадам ... ... ... ... жаңа ... ... болды: акмеизм, ОПОЛЗ –
поэзиялық тілді оқып-үйрену жөніндегі қоғам, нақты өнер бірлестігі
«Ағайынды Серапионовтар» және т.б.
1926 жылы үшінші курстың студенті М.Әуезов ... ... ... ... тілінде жазып бітірген «Қазақ әдебиетінің тарихын»
басып шығаруға шарт жасасады, кітаптың таралымы шыққан бойда тез ... өтіп ... ... ... ... редакциясы М.Әуезовке
лұғаттық сөзтізбе жасауға және қазақ әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... ... береді.
1921 жылы «Қилы заман» повесі жарыққа шығады.
Ленинград университетін бітіргеннен кейін жас ерлі-зайыптылар 1928 ... ... ... ... ... қаласындағы Орта Азия мемлекеттік
университетінің шығыс факультетіндегі аспирантурада оқуын әрі қарай
жалғастырады. «Орта Азия ... ... мен ... эпосын зерттеп-
зерделеген ол осы ескерткіштің ұзақ жасампаздығы мен сарқылмас поэзиялық
күшінің құпиясын ашуға үңіледі. Осы ... ...... ... ... орта ғылыми зерттеу туындысы. Жас ғалым және қаламы шыңдала
түскен М.Әуезов 20-шы жылдарда кәсіби фольклоршы-ғалымға айналады, осы
салаға алғашқы ... ол ... ... жасады.
Тұңғыш перзенттері Елдестің шетінеуі, қыздары Ләйләнің дүниеге келуі. 1929
жылы Ташкентте «шағын әңгіме ... ең озық ... ... ... ... Қолға үйретілмеген қасқыр –кейіпкердің опатқа
ұшыраған тарихында – суреткердің өзінің және тұтас дәуірдегі ... ... ... комиссияның ғылыми хатшысы болып тағайындалады,
Орта Азия университетінің аспирантурасына түскеннен кейін бір жыл өткен соң
ғылыми қызметкер болады және ол ... ... мен ... ... ағарту
институтында қазақ әдебиетінің тарихынан сабақ береді. Қызылордада оқу
құралдары, қазақ балаларына арналған орыс әліппесі, орыс ... ... ... ... ... 1929 жылы 21 ... ... ағарту институтының
коммунистік фракциясының отырысында (жиналысында) М.Әуезов сабақ беруден
шеттетіледі. Халық ағарту комиссиясының Алқасы оқытушы М.Әуезовты бұрынғы
қызметіне қайта алуды ... жылы 1 ... ... ... ... ... парақорық, тамыр-
таныстық бойынша айыпталып, тұтқындалады. 1931 жылы 28-ші қыркүйекте тергеу
аяқталды. Мұхтар Әуезовты концлагерге шартты ... үш ... ... үкім ... ... 2,5 жыл ... ... Баспасөзде «Мұхтар
Әуезовтың мәлімдемесі» жарияланады, содан кейін ол «8.10.30 есептегенде үш
жыл мерзімге к/л шартты түрде отыруға сотталған адам ретінде» қамаудан
босатылады. ... ... ... ... ... бөліміне жұмысқа
қабылданып, онда 1938 жылға дейін әдеби бөлімнің меңгерушісі болып жұмыс
істейді, ол Алматы малдәрігерлік институтының қазақ және орыс ... ... ... Абай ... ... педагогикалық қызметі
1932 жылы басталды да, 1949 жылға дейін М.Әуезов осы ... ... 1934 ... 1961 ... ... ол ... ... ҚазМУ-де ұстаздық
қызметін жалғастырды.
М.Әуезов 30-шы жылдарда «Октябрь үшін», «Айман-Шолпан» (1934), ... ... ... ... ... сарын», «Ақ қайың», «Шекарада» аталатын
бірегей пьесалар, «Хан кене» тарихи пьеса жазады.
Шынтуайтына келгенде, тұңғыш ... ... 1933 жылы Абай ... ... ... ... ... Толық жинақ» кітабын
шығарады, кітапта ақын өмірі туралы очерк бар (Қызылорда, латын қарпі).
1936 жылы Абай шығармалырының бірінші ғылыми ... ... ... ... жеке ... сөз ... мен ... өлең жолдарын қалпына
келтіру арқылы орасан үлкен, мәні бойынша баға жетпес жұмыс жасайды.
Драма ... 1934 ... бас ... ... шыққан қазақ музыкалық
театры М.Әуезовтің «Айман-Шолпан» музыкалық комедиясының қойылымын қоюдан
өз жұмысын бастайды. 1937 жылы ... ... ... ... ... өтті, пленумда жанрдың айрықшалығы жөніндегі білімінің тереңдігімен
тәнті еткен М.Әуезов драматургия туралы сөз сөйледі. 30-шы жылдардың орта
шеніне қарай Мұхтар Әуезовтың ... ... бас ... болғаны
даусыз. Оның атағы бүкілодақтық дәрежеге ие болды. Ол республикадағы ең ... ... 30-шы ... орта ... Солтүстік Қазақстанның
түлегі Вячеслав Иванов қара сөзбен жазылған «Мен, қазақ әнімін, соны
шырқаймын» өлеңін орыс тіліне аударады. Бірақ 1937 жылы 27 ... ... ... ... ... ... 16 ... және «В яблоневом
саду» пьесасының 4 данасы тәркіленеді. Актіде жазылғандай осы әдебиет
жойылып, өртелінген. Қазақ ССР ХКК жанындағы өнер істері ... 1938 ... 29 ... N 38 ... ... ... қою туралы өтініш қабылданған жоқ. Сонымен қатар
суретшілер кеңесінің 1934 жылғы 29 маусым-дағы ... ... ... ... үшін ... ... ... Жюридің құрамына М.Әуезов кірді.
Қазақ мемлекеттік драма театрында «Ревизор» спектакліне сіңірген терең
зерделі жұмысы үшін М.Әуезов жолдасқа ССР ХКК жанындағы өнер ... ... ... ... 1937 жылы оны ... ... жылы 11-ші ... Қазақстандағы ОГПУ-дың өкілетті өкілдігінің
құпия-саяси бөлімі республика компартиясының ОК хатшысы Мирзоянның атына
жазылған баянжазбада буржуазиялық-ұлтшыл ... ... ... ... партия көсемдерінің бірі деп атайды. М.Әуезовтың өзі партияға
кірмегенін, бірақ алашордалықтарға жақын басылым-дарға қатысқанын сан
қайтара айтқан.
1939 жылы ... ... ... ... ... ... «Абай» трегадиясы аяқталды. 1939 жылдың соңында – 1940 ... ... ... ... ... ... пен ... и фольклор казахского народа» ғылыми-зерттеу еңбегін жариялайды. 1940
жылы Мәскеуде «Песни казахских степей» қазақ поэзиясы үлгілерінің жинағы
шығады, кіріспе мақаланың ...... пен ... 1940 жылы ... ... ... ... академиялық драма театрында «Абай»
спектаклін қабылдау актісін шығарады. 1942 жылы «Абай» романының бірінші
кітабы жарыққа шықты.
М.Әуезов ... ... 1938 жылы ... ... операсына либретто
жазады. А.Жұбанов пен Л.Хамиди «Абай» операсының ... ... ... бас ... ... ... және балет театрында «Абай» операсының
премьерасы үлкен табыспен өтеді. М.Әуезов фильмнің сценариін жазады,
фильмді Г.Рошаль мен ... ... тиіс ... 1945 жылы 22 ... ... ... және орысша нұсқаларын мамандар көреді.
1942 жылы М.Әуезов панфиловшылар дивизиясының жауынгерлік ерліктеріне
арналған «Намыс гвардиясы» пьесасын (Ә.Әбішевпен ... ... ... ... және ... ... Момышұлының пікірі төбеден жай
түскендей естен тандырарлық болды. «...осы заманғы соғыс мушкетерлер мен
пикинерлердің соғысы емес, және отан ... ...... ... ... ... табылмайды...» Бірақ кейіннен М.Әуезов пен
Б.Момышұлының арасында ең ыстық қарым-қатынас орнап, ұлы жазушының ... ... ... Бауыржан өзінің майдандағы жеке браунингін
М.Әуезовке сыйға тартады. Ұлы Октябрь социалистік революциясының 25-
жылдығына арналған «Намыс гвардиясы» пьесасы қазақ ... ... ... болып танылды. Қазақ ССР ХКК жанындағы өнер істері
жөніндегі Басқарма пьесаның авторлары – драматург-жазушылар Мұхтар Әуезов
пен ... ... ... ... жыл – СССР Каз ФАН тіл, ... және ... Институтының аға ғылыми
қызметкері.
Абайдың туғанына 100 жыл толуына орай 1945 жылы М.Әуезов «Абай» операсына
либретто, «Абай әндері» көркем кинофильмінің сценарийін, Абай ... ... мен ақын ... ... мақала жазды. Мәскеуде «Абай»
романының бірінші кітабы шықты. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1947
жылы «Абай» романының ... ... ... ... 1948 жылы екі ... ... тілінде басылды. 1949 жылы романға бірінші дәрежелі Сталиндік сыйлық
берілді.
1946 жылы А.Бектің «Волоколомск тас жолы» ... ... ... жазу
ниеті пайда болады (Ғ.Мүсіреповпен тең авторлықта).
1947 жылы Қазақстан компартиясы ОК «Қазақ ССР ҒА тіл және әдебиет
институтының жұмысындағы өрескел саяси қателіктері ... ... ... ... ... ... ... томының қолжазбасы аталады.
(М.Әуезовтің жалпы редакциясымен). 1947 жылы новелла жанрында өзінің соңғы
дүниесі – «Асыл нәсілдер» жазылды.
1946 жыл. ... ... ... ... ... ... профессор
болып бекітіледі, Қазақ ССР Ғылым Академиясының толық мүшесі болып
сайланды. Қаз ССР ҒА тіл және ... ... ... әдебиеті тарихы
секторының меңгерушісі.
Қазақ ССР Ғылым Академиясы құрылған 1946 жылдан бастап, оның
академигі болған ол ... ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
М. Әуезовтың өмірі19 бет
Мұхтар Әуезов өмірбаяны5 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет
Мұхтар Әуезовтің өмірбаяны3 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
Айтыс өнері31 бет
Ежелгі Үнді және Қытай философиясы туралы6 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь