ҚР-ның ЭКОНОМИКАСЫН САЛЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6
І. МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЖЫЛЫҚ РЕТТЕУДІҢ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ҚҰРАМА БӨЛІГІ . САЛЫҚТЫҚ РЕТТЕУ
1.1 Экономиканы мемлекеттік қаржылық реттеудің ұғымы мен сипаттамасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10
1.2 Салықтардың экономикалық мәні мен олардың жалпы сипаттамасы 13
1.3 Қазақстан Республикасында салық жүйесін ұйымдастыру . . . . . . . . .
24
II. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАСЫН МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЖЫЛЫҚ РЕТТЕУ ЖҮЙЕСІНДЕ САЛЫҚТЫҢ РӨЛІ МЕН ОРНЫ


2.1 Қазақстан Республикасының экономикасындағы мемлекеттік қаржылық реттеу жүйесі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
28
2.2 Экономиканы басқару жүйесіндегі салықтық реттеу . . . . . . . . . . . . . . 40
2.3 Қазақстан Республикасының экономикасындағы салықтық реттеу құралын қадағалау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48

III.
ҚР.ның ЭКОНОМИКАСЫН САЛЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ОНЫҢ БОЛАШАҚТАҒЫ ДАМУЫ


3.1 Қазақстан Республикасындағы салықтық реттеу мәселелері . . . . . . . 57
3.2 Салықтық реттеудің даму тенденциялары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
3.3 Салықтық реттеуді жетілдіру механизмі және перспективалары . . . .
62
ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
70
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
76
Меншік қатынастарының радикалды қайта өзгерістеріне негізделген Қазақстанның экономикасын реформалау салық жүйесін құру және қызмет ету мәселесіне ғылыми қызығушылығының артуына және оның трансформациясына деген көзқарастардың өзгерісін білдіреді. Мемлекеттің экономикаға араласу формасы ретінде – салықтық реттеу – салықтардың ұдайы өндіріс процесіндегі капиталға, яғни меншік қатынастарын қызмет еткенін көрсетеді. Салықтық тәсілдер арқылы (салық ставкаларының, салық түсімдерінің өзгеруі, салық жеңілдіктері, салық салу формасының басқасымен ауыстыру) мемлекет, экономиканың дағдарысты жағдайдан шығаруға және экономикалық жүйенің тұрақтылығына ықпал ететін өнеркәсіптің прогрессивті салаларының дамуына әсер ету мақсатымен, бюджеттің кірісін және шығыс бөлімдерін реттейді.
Салық салуды ұйымдастыру мемлекеттің өз функцияларын орындау мүмкіндігін қамтамасыз етеді және ол экономиканы салықтық реттеудің қажеттілігі мен міндеттілігін айқындайды. Осыған байланысты, рационалды түрде құрылған салық салу жүйесі әлеуметтік экономикалық құрылымдардың қоршаған ортаның қолайсыз үрдістерінен тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді. Мәселенің былай қойылуы салық салуды бірінші кезеңдегі мәселелер қатарына қояды және қайта бөлу қатынастарын, жүргізіп отырған реформалардың теориялық және әдістемелік негізделуінде, болып жатқан процесстерге сәйкес өзгеруін білдіреді. Бұл мәселе салық базасын қалыптастыру мен салықтарды есептеу, сонымен бірге, салық салу механизімінің құқықтық аспектілерін қамтиды. Біздің ойымызша, бұл мәселе жалпы ұлттық қажеттіліктерге сәйкес, салық салудың ұйымдастыру-экономикалық механизмі арқылы, салық салу жүйесінің құрылымын реттеу негізінде шешілуші тиіс.
Нарықтық қатынастардың қалыптасу кезеңі толығымен өтпеген және бұрын өзінің жеке салық салу жүйесі болмаған мемлекет ретінде, Қазақстанның экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етуімен байланысты салық салу мәселесі актуалды болып отыр. Салық салу мәселесін зерттеу, оның мемлекеттің қалыптасуымен бірге әлеуметтік, қоғамдық және жеке мемлекеттік және корпоративтік қызығушылықтарды қоса ескере, олардың өзара қатынасын фискалдық және реттеу функциялары арқылы пайда болатынын көрсетті.
Ғылыми әдебиеттерде салық салу мәселелеріне көп көңіл бөлінуде, себебі салықтар және салық салу арқылы ұлттық табыстың бір бөлігін мемлекеттендіру жүреді және ол бюджет құрылымы арқылы іске асырылатын, мемлекет пен салық төлеушілердің қызығушылықтарының өзара қарым-қатынасын көрсетеді. Бірақ, осы уақытқа дейін, салық салудың теориялық-әдістемелек жақтарының дискуссиялық сипаты, оның салық салу жүйесін қалыптастырудың қиындығын және оны құрудағы әртүрлі көзқарастардың бар болуы, яғни салық салу ұғымы, мәні туралы бірыңғай қөзқарастың жоқ екендігін білдіреді.
1. «Салықтық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының Салық Кодексі. Алматы 2005ж. – 248 б.
2. Қазақстан Республикасының президенті мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің Актілер жинағы. №43-44. Алматы 2001ж. – 348б.
3. Бюджетный Кодекс Республики Казахстан. Алматы 2004г. – 148 с.
4. Қазақстан Республикасының Статистикалық Бюллетень №2(74) Астана 2005ж. – 68б.
5. Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы. №12, 2004жыл.
6. Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің статистикалық бюллетені. №2(74), 2005жы.
7. Агенства по статистике Республики Казахстан. Алматы 2003г.
8. Алматы – Ақшамы №2, 10 – қараша, 2001ж.
9. Аль Пари №3, 2002 г.
10. Аль Пари №4, 2001 г.
11. Әубәкіров Я. «Экономикалық теория негіздері». Алматы «Эвро» 2004ж. – 490 б.
12. Баязитова Ш., Құлпыбаев С., Баязитова А. «Қаржы теориясы». Оқу құралы Алматы «Мерей». 2001ж. – 176 б.
13. Вестник по налогам и инвестициям № 4 – 5, 2002 г.
14. Вестник №8(48), 2003г.
15. Вестник по налогам и инвестициям №7 – 8, 2000 г.
16. Вестник №11(63), 2004г.
17. Вестник по налогам и инвестициям № 5 – 6, 2001 г.
18. Вестник №5(57), 2004г.
19. Вестник по налогам и инвестициям №7 – 8, 2001 г.
20. Дробзина Л.А. «Финансы». Учебник для вузов Москва «ЮНИТИ» 2000г. – 527с.
21. Дунаев В.М., т.б. «Салықтар терминдерінің орысша – қазақша анықтама – сөздігі» / Дунаев В.М., Оспанов М.Т.: ред. Оспанов М.Т./ Алматы «Познание». 1998ж. – 490 б.
22. Ермекбаева Б.Ж. «Жалпы мемлекеттік салықтар». Алматы «Экономикс» 1197ж. – 95 б.
23. Егемен Қазақстан №7, 5 - сәуір, 2002ж.
24. Ермекбаева Б.Ж. «Салық және салық салу». Алматы «Экономикс» 2003ж. – 185б.
25. Қаржы –Қаражат №3, 1998ж.
26. Құлпыбаев С. «Қаржы». Алматы «Экономикс» 2000ж. – 174 б.
27. Қаржы – Қаражат №5, 2001ж.
28. Қаржы – Қаражат №3, 2003ж.
29. Қаржы – Қаражат №12, 2000ж.
30. Мельников В.Д., Ильясов К.К. «Финансы». Учебник длы вузов Алматы «Экономикс» 2001г. – 512 с.
31. Налогоплательщик №3, 2001 г.
32. Налогоплательщик №5, 2001 г.
33. Налоговый эксперт №4, 2004 г.
34. Налоговый эксперт №6, 2004 г.
35. Самуэльсон П., Нардхаус В. «Экономика». Москва 2000г. – 350с.
36. Токсеитов Р.К. «Экономикалық сөздік – анықтама». Қарағанды «Болашақ – Баспа» 2000 ж. – 240 б.
37. Финансово-экономический словарь /Под ред. Назарова М.Г. – Москва: «Финстатин- фором», 2000г. – 224 с.
38. Худяков А.И., Наурызбаев Н.Е. «Налог: понятие, элементы, установление и виды». Алматы «Баспа», 1998г. – 160 с.
39. Шишкин А.Ф. «Экономическая теория». Учебник пособие для вузов Москва «Владос» 1997 г. – 656 с.
40. Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. «Қаржы» І – бөлімі. Алматы «Экономикс» 2003ж. – 435 б.
41. Ілиясов Қ.Қ. «Қаржы». Алматы «Экономикс» 2003ж. – 460 б.
42. Ілиясов Қ.Қ., «Қаржы». Алматы «Экономикс» 1994ж. – 136 б.
43. Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. «Қаржы» ІІ – бөлімі. Алматы «Экономикс» 2003ж. – 436б.
44. Экономист. №11, 2003 ж.
        
        |МАЗМҰНЫ:
| | |
| |КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|6 |
| |. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | ... ... ... ... ... ... ... – | |
| |САЛЫҚТЫҚ РЕТТЕУ | ... ... ... ... реттеудің ұғымы мен сипаттамасы | |
| |. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|10 |
| |. . . . . . . . . . . . . . | ... ... ... мәні мен ... ... сипаттамасы |13 ... ... ... ... жүйесін ұйымдастыру . . . . . . .|24 |
| |. . | ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... РӨЛІ МЕН ОРНЫ | ... ... ... экономикасындағы мемлекеттік қаржылық | |
| ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|28 |
| |. . . . . . . . . . . | ... |Экономиканы басқару жүйесіндегі салықтық реттеу . . . . . . . . .|40 |
| |. . . . . | ... ... ... экономикасындағы салықтық реттеу | |
| ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|48 |
| |. . . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| | | ... ... ЭКОНОМИКАСЫН САЛЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ОНЫҢ | |
| ... ... | ... ... Республикасындағы салықтық реттеу мәселелері . . . . .|57 |
| |. . | ... ... ... даму ... . . . . . . . . . . . . . .|60 |
| |. . . . . . . . . | ... ... реттеуді жетілдіру механизмі және перспективалары . . . |62 |
| |. | |
| ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|70 |
| |. . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .|76 |
| |. . . . . | |
| | | ... қатынастарының радикалды қайта ... ... ... ... ... жүйесін құру және қызмет ету
мәселесіне ғылыми ... ... және оның ... деген
көзқарастардың өзгерісін білдіреді. Мемлекеттің экономикаға араласу формасы
ретінде – салықтық реттеу – ... ... ... ... яғни ... ... қызмет еткенін көрсетеді. Салықтық
тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... салық салу формасының басқасымен ауыстыру) ... ... ... ... және ... ... ықпал ететін өнеркәсіптің прогрессивті салаларының дамуына
әсер ету мақсатымен, бюджеттің ... және ... ... ... ... ұйымдастыру мемлекеттің өз ... ... ... ... және ол ... ... ... мен міндеттілігін айқындайды. Осыған байланысты, рационалды
түрде құрылған салық салу ... ... ... ... ... ... үрдістерінен тәуелділігін азайтуға мүмкіндік
береді. Мәселенің былай қойылуы салық салуды ... ... ... ... және ... бөлу ... жүргізіп отырған реформалардың
теориялық және әдістемелік негізделуінде, болып жатқан процесстерге сәйкес
өзгеруін білдіреді. Бұл мәселе ... ... ... мен ... ... ... салық салу механизімінің құқықтық аспектілерін
қамтиды. Біздің ойымызша, бұл мәселе жалпы ұлттық ... ... ... ... ... ... ... салу
жүйесінің құрылымын реттеу негізінде шешілуші тиіс.
Нарықтық қатынастардың қалыптасу кезеңі толығымен өтпеген және ... жеке ... салу ... ... ... ретінде, Қазақстанның
экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етуімен байланысты салық ... ... ... отыр. Салық салу ... ... ... қалыптасуымен бірге әлеуметтік, қоғамдық және жеке мемлекеттік
және корпоративтік қызығушылықтарды қоса ... ... ... ... және реттеу функциялары арқылы пайда болатынын көрсетті.
Ғылыми әдебиеттерде салық салу мәселелеріне көп көңіл бөлінуде, себебі
салықтар және салық салу ... ... ... бір ... ... және ол ... ... арқылы іске асырылатын, мемлекет пен салық
төлеушілердің қызығушылықтарының өзара ... ... осы ... ... ... салудың теориялық-әдістемелек
жақтарының дискуссиялық сипаты, оның салық салу жүйесін қалыптастырудың
қиындығын және оны ... ... ... бар ... яғни салық
салу ұғымы, мәні туралы бірыңғай қөзқарастың жоқ ... ... салу – ... алу ... ... ... әлеуметтік құбылыс
және экономикалық категория ретінде де, зерттеу процесінде автордың қандай
мақсат қойғанына байланысты қарастырылады. ... және ... ... ... емес ... ... саласындағы мемлекеттік
саясаттың тікелей және жанама салық салудың ара қатынасы оның құрамы, баға
белгілеумен өзара ... және тағы ... ... ... алып ... ... ... зерттеушілермен салық салу –
тар мағынасында – салық салу процессі және ... ... ... ... ... ... ... объективті негізі,
объективті мен субъективтінің аралас келуі мен ... ... ... категория ретінде қарастырылады.
Салық салу мәселелерінің шешудегі мұндай көзқарастар, ең алдымен салық
салу практикасының теориялық ... ... ... Олар:
әртүрлі мекемелер мен неолибералдық көзқарастар қамтитың неоклассикалық,
кейнсияндық және тұрақты даму ... ... ... көрініс тапқан.
Экономиканы тұрақты және өзін-өзі ... деп ... ... танымал өкілдері: А.Смит, У.Петти, Д.Рикардо, А.Лаффер, М.Фридман
және тағы да ... мен ... салу тек ... ... көзі ... ғана рөлі
белгіленген. Олар негізінен экономикалық процесстерді реттеуде салықтардың
жанама рөл атқарады деп ... ... ... салу ... ... ... ... отыр. Б.Аймақов, У.Б.Баймұратов,
Б.Ж.Ермекбаева, Э.К.Идрисова, ... және т.б. ... ... ... ... және ... мәселелері көрініс тапқан.
Бұл еңбектердің мазмұнын оқып-зерттеу Қазақстандағы салық жүйесінің жағдайы
туралы ... ... ... ... ... ... ... ғалымдарының салық салу саласындағы теориялық және әдістемелік
еңбектерін шығармашылық түрде ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық даму жағдайына салық салу принциптерінің, формалары ... ... ... ... ... ... ... механизмін сәйкестендіру қажет.
Мемлекет тараптарынан экономикалық процестерді реттеу кез келген
қоғамдық жүйенің, соның ... ... ... ... элементі болып
табылады. Экономиканы мемлекеттік реттеу ... ...... ... орын ... ... салық саясатындағы байланыстарды
өзгерте отырып, тек қана ... ... ... жұмсатып
қана қоймай, сонымен бірге, ұлттық ... ұзақ ... ... ... ... ... қаржылық реттеу – бұл макроэкономикалық жұмыс істеуінің
әрбір нақтылы кезеңінде оның үнемі дамуына әсер ету ... ... ... ... ... ... процесін қамтамасыз ету үшін
шаруашылық жүргізуші субъектіге мемлекеттің қаржылық ... ... мен ... мақсатты және дәйекті қолдану процесі. Мұндай
реттеудің қажеттілігі мемлекет тараптарына қоғамдық өңдірістің ... ... ... ... ... төлем қабілеттілігінің
сұранымына, қорланудың қарқынына, тауарлар мен қызметтерді ... ... ... мен ... ... макроэкономиканың
салалық және аумақтық құрылымына ықпал етеді.
Сонымен бірге қаржы ... ... ... негізгі мәселелер
шешіледі:
- материалдық өндіріс сферасында жұмылдырылатын қаржы ресурстарының жалпы
деңгейін реттеу;
- ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың сыртқы экономикалық қызметін реттеу, олардың
құқықтық және келісімшарт тәртібін қамтамасыз ету;
- кәсіпорындарда, ұйымдарда, фирмаларда ... ... ... ... ... кәсіпорындардың, ұйымдардың, фирмалардың ақшалай ресурстарын ... ... ... ... ел, аймақ, сала, кәсіпорын, ұйым, фирма көлемінде ... ... ... ... ... ... мен ынталандырып отырудың негізінде
жалпы алғанда елдің экономикалық ... ... ... ... ықпал жасалады. Дұрыс салық саясатын қолдана отырып, мемлекет
елдегі экономиканың жағдайды реттей алады және ... ... ... ... көбейту, салық салу арқылы жасауға болмайды, себебі
тәжірибеде көрсеткендей ол ... салу ... ... ... салық салу аясын кеңейту, салық ауыртпашылығын азайту
есебінен жүргізу қажет. Салық зерттеулер, ... ... ... үш
салықтың әсерінін: корпоративтік табыс салығы, қосымша құн салығы және
акциздердің және ... ... ... қоса алғанда, бүгінгі
таңда 40 – 45%-ды ... ... Егер ... ... ... ... ... ауыртпашылығы одан да жоғары болады.
Осының нәтижесінде, ... ... ... ... төлеуден
қашады, әсіресе егер салықтар саласы шекті нормадан алып ... ... ... ... салық жүктемесінің оптималды шегі салық
саясатын табыстың 35%-н ... ... ... ... – бұл өте ... ... ... жағынан алғанда, салық заңдары Азаматтық Кодекстен
кейінгі орында. Өкінішке орай, салық саясаты көбінесе, бұл ... ...... ... ... ... Бүгінгі таңда
енгізілген салық жүйесінің, яғни төлеушінің қызығушылықтарын ... мен ... ... ... ... ... ... әрекеті
туралы айту әлі ерте.
Қазақстанның стратегиялық жоспарларының шеңберінде, қазіргі салық
жүйесі әлі де ... ... ... ... ... ... ары
қарай жетілдіру мен оның тұрақтылығын қамтамасыз етуді талап етуде. Ол өз
кезегінде, жеке ... ... ... ... ... жасайды және мемлекеттің экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз
етеді, халықтың өмірінің ... ... ... ... ... осы ... ... кешендік көзқарас қажет және
мұнда маңызды рөл салық салу ... ... Біз ... және ...... ... яғни ... қолындағы
экономикаға тікелей әсер етуші құрал, сонымен бірге, мемлекеттің шаруашылық
субъектілерімен кері байланыс механизмі. Міне, ... ... ... оның ... ... даму мен ерекшелігіне, елдегі
мемлекеттік жағдайы ... ... ... бұл фактор – оның
экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуші құрал болуы, немесе оның ... бару көзі ... ... ... ... жұмысымның мақсаты:
1. Мемлекеттік қаржылық реттеу мен салықтық реттеудің ... мен ... ашып ... ... ... ... ... жүйесіндегі рөлі мен маңызын
көрсету;
3. Қазақстан ... ... ... ... ... шешу мен ... ... механизмін ұсыну.
Қойылған мақсаттарды шешу үшін мынадай міндеттерді:
1. Мемлекеттік қаржылық реттеудің ұғымы мен сипаттамасы;
2. ... ... мәні мен ... ... ... ... Қазақстан Республикасының экономикасындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Республикасындағы салықтық реттеудің даму тенденциялары
және салық жүйесін ... ... мен даму ... жазу ... ... және бюджетке төленетін басқа ... ... ... ... ... Салық Кодексі,
Қазақстан Республикасының президенті мен Қазақстан Республикасы үкіметінің
Актілер ... ... және ... әдебиеттер, мерзімді басылымдар және
жұмыс ішінде талдау жасалынатын Қазақстан ... ... ... ... ... ... мәміметтері
пайдаланылды.
I МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЖЫЛЫҚ РЕТТЕУДІҢ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ҚҰРАМА БӨЛІГІ – ... ... ... ... ... ұғымы мен сипаттамасы
Мемлекет тараптарынан экономикалық процестерді реттеу кез ... ... ... ... ... ... ажыраc элементі болып
табылады.
Экономиканы ... ... екі ... - ... реттеу мен
мемлекеттік реттеу нысандарында жүргізіледі. Біріншісі қоғамдық өндірістің
түрлі буындарында ... ... ... ... ... өздері жасап, пайдаланатың әдістерімен сипаттайды. Екінші
нысаны қоғамдық өңдірістің даму ... ... сан ... ... ... ішінде қаржы тұтқалары арқылы араласуын
бейнелейді. ... ... ... ... ... ... мен буындары қатысады, оның үстіне қаржы жүйесіне әр буыны
ықпалының ... ... ... ... ... ... алуан түрлері реттеледі. /20/
Экономиканы қаржылық реттеу – бұл макроэкономикалық жұмыс істеуінің
әрбір нақтылы кезеңінде оның үнемі ... әсер ету ... ... қаржы
ресурстарын шебер пайдаланудың күнделікті процесін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... жасауының
нысандары мен әдістерін мақсатты және дәйекті қолдану процесі. Мұндай
реттеудің қажеттілігі ... ... ... ... сипатымен
анықталады. /35/
Мына бастапқы негіздемелер мемлекеттік қаржылық реттеуді жүзеге
асырудың алғышарттары болып ... ... ... ... ... ... ... есепке
алу. Қоғамның барлық мүшелерінің түпкілікті мүдделерін білдіретін
қоғам дамуының ғылыми негізделген стратегиялық бағдарламасын әзірлеу.
Бағдарлама мамлекет пен оның оның ... ... ... ... ететін тұтас, ұзақ мерзімді бағыты ретінде
анықталады, ойда болмаған ... ... ... ... ... ... ... білдіретін демократиялық жүйесінің болуы және халықтың
барлық ... ... ... ... ... еркін
білдірудің мүмкіндіктеріне арналған олардың ... ... ... ... ... нормасы мен ережесінен шегіністі айқын
және жедел сезінетін елде жақсы ... ... ... ... /41/
Қаржылық реттеу көмегімен мемлекет халықтың төлем қабілеттілігінің
сұранысына, қорланудың қарқынына, ... мен ... ... елдер
арасындағы тауарлар мен капиталдардың қозғалысына, макроэкономиканың
салалық және ... ... ... ... ... ... ... тұтқаларының көмегімен мынадай негізгі мәселелер
шешіледі:
- материалдық өндіріс сферасында жұмылдырылатын қаржы ресурстарының жалпы
деңгейін ... ... ... ... қызметті экономикалық шектеу;
- кәсіпорындардың, ұйымдардың сыртқы экономикалық қызметін реттеу, олардың
құқықтық және келісімшарт тәртібін қамтамасыз ету;
- кәсіпорындарда, ұйымдарда, фирмаларда ... ... ... ... ... ... ... фирмалардың ақшалай ресурстарын бөлудің
ішкі өндірістік арақатысын реттеу;
- ел, аймақ, сала, кәсіпорын, ... ... ... инвестициялық
процестерді реттеп отыру. /35/
Сөйтіп, өндірісті қаржылық реттеу мен ... ... ... ... ... ... ... тенденциясына қаржы тұтқаларының
көмегімен ықпал жасалады.
Нәтижесінде, яғни мемлекеттік қаржылық реттеудің нақтылы қорытындысына
оны жүзеге асырудың белгілі бір шартты сақталған ... қол ... ... ... жатады:
• экономиканы құрылымдық жағынан қайта құру;
• басқарудың барлық ... және ... ... нысандарында
шаруашылық процестер мен құрылымдарды монополиялау;
• нарықтық бастамаға, ... ... ... ... ... ... барлық түрлеріне еркіндік беретін барлық шаруашылық
жүргізуші субъектілер меншігінің ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті дамыту;
• жоғарыда айтылған шарттардан ... ... ... де,
халықаралық кооперация мен еңбек бөлінісінің артықшылықтарынан шығатын
ынтымақтастықты дамыту жөніндегі экономикалық одаққа ... ... ... ... ... шегінде де салалар,
өндірістер, аумақтар арасында өндірістің ... ... ... ... ... /39/
Әдетте реттеу процесі объективті және ... ... ... ... ... сан ... әр түрлі
категорияларды, олардың элементтерін пайдаланумен ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің жүйесін типтерге, түрлерге,
нысандарға және әдістерге сыныптаудың маңызы зор.
Реттеудің екі типі бар: ол ... ... ... ... ... ... ақы төлеу бөліктерімен) және әкімшілік реттеу.
Қаржылық реттеудің түрлері: салықтық, бюджеттік, ақша-несиелік, ... ... ... ... (фирма ішіндег,
кәсіпорын, ... ... ... және т.т.) ... ... ... осы ... сәйкес оның мынадай нысандарын атауға болады.
Мысалы: бюджеттік ... ... ... субсидиялар,
трансферттер), салықтық реттеу тура және жанама салық салу, валюта-қаржылық
реттеуде ... ... ... ... ... ... ...
қаржылық реттеудің негізгі нысандары. Ортақ нысан жоспарлау болып табылады.
Нарықтық экономика кезінде экономикалық, соның ішінде қаржылық нысандар ... ... ... ... ... ... ... практика
мынандай реттеуіштерді қолданылады:
- Салық салуда – салықтардың мөлшерлемелері, салық салу ... мен ... ... ... ... ... ... және басқалары;
- Бюджеттен қаржыландыру кезінде – шығыстарды нормалау, қаражаттардың
пайыздық аударымдары, бюджет тапшылығын қаржыландырудың ... ... ... ... ... кәсіпорындардың, фирмалардың қорларына
аударылатын аударымдардың нормативтері, ... ... және ... Бұл ... ақша ... және ... ... эмиссияның көлемі, валюталық бағам), несие (несие ... есеп ... мен ... ... ... ... ... ұлттық банк операцияларының ауқымы), баға ... ... ... және ... ... арақатынасы,
рентабелділіктің шекті деңгейі) реттеуіштермен толықтырылады./43/
Валюталық-қаржылық реттеудегі негізгі әдістер ... ... ... бағам, ақша капиталының пайыздық мөлшерлемелері, халықаралық
төлем қаражаттары мен бағалы қарыздардың бағамдары, валюталық ... сан ... ... ішкі ... түрінде коммерциялық немесе шаруашылық есеп,
қаражаттарды нормалау әдістері, қаржы қорларына аударылатын аударымдардың
нормативтері және олардың пайдалану ... ... ... ... қаржылық ықпал жасаудың бәріне толық қамти алмайды. Ол, әдетте,
өлшеулі және экономиканы ... ... ... мен әдістерін қажет
етеді. /28/
Мемлекеттік қаржылық реттеу тұтқаларының ішінде салықтарға аса маңызды
орын беріледі. Салық пен ... ... мен ... экономикалық
белсенділікті ынталығын қамтамасыз етуге арналған. ... ... ... мен ... қарамағында қалатын ақша
қорланымдарының көлемі ... ... ... ... ... екінші жағы бюджеттен қаржыландыруды пайдалану тиімділігінің
дәрежесі болып табылады. /29/
1.2 Салықтардың экономикалық мәні мен олардың жалпы ... ... ... олардың қоғамдық экономикалық құрылысы мен
саяси іс бағытына ... ... ... ... ...... ... қайта бөлудің басты қаржылық инструменті, мемлекеттің
кірістерін және бюджеттің ... ... ... көзі ... ... дегеніміз – мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардың
мемлекет пен екі ... ... ... ... ... ... туындайтын қаржылық қатынастарды сипаттайтын экономикалық
категория. Салықтар – мемлекеттің, оның ... ... ... берудің,
денсаулық сақтаудың, ғылымның, мәдениеттің, өнердің және тағы басқалары)
өмір сүруінің басты көзі болып табылатын ... ... жеке және ... ... ... алатын міндетті төлемдер. Оның мөлшері мен
төленуі заңмен белгіленген. ...... ... субъектілердің,
жеке тұлғалардың мемлекетпен екі ... ... ... ... құруға байланысты туындайтын қаржылық қатынастарды
сипаттайтын экономикалық категория. /1/
Салықтардың экономикалық мәні ... ... ... ... жүргізуші субъектілер мен халық
табысының қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың бір ... ... ... ... ... ... мен ... табысының белгілі
бір мөлшерін мемлекет үлесіне ... ... ... көрсетеді.
Салықтар мемлекеттің құрылуымен бірге пайда болады және мемлекеттің
өмір ... мен ... ... ... көзі ... ... ... өзгеруі, өркендеуі қашан да болса оның салық жүйесінің қайта
құрылуымен, жаңаруымен бірге ... ... ... ... ішкі ... ... жүргізу үшін белгілі бір мөлшерде қаржы көздері қажет. /34/
Салықтардың экономикалық мәні мемлекеттің заңды және жеке ... ақша ... ... ... ... ... ... қаралуы мүмкін. Салықтардың мемлекеттің
экономикалық мазмұны нақты ... ... ал ... ... ... олардың түрлері мен рөлі ... ... ... табиғатымен және қызметтерімен айқындалады.
Белгілі философ Фрэнис Бэкон «Салықтарды ... - ... ... ... деген еді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабында: «заңды түрде
белгілнген салықтарды, алымдарды және өзге де ... ... ... ... әрі ... ... ... – деп жазылған.
Салықтар – мемлекет қаржысының қайнар көзі. Мемлекет салықтарды
экономиканы дамыту, ... ... ... ... тетік
ретінде пайдаланады. Осы салық салуға ... әр ... ... экономистері, философтар, ойшылдар көптнген еңбектер жазған.
Мысалы: Ф.Аквинский «Салықтарды ұрлаудың рұқсат етілген нысаны» ... ... салу ... ... салушылардың бірі А.Смит «Салық
төлеушілер үшін ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі ... ... әр ... ... ... ... әдебиеттерде “салық” ұғымы
бюджет қорына белгілі бір көлемде және белгілі бір уақытта түсетін міндетті
төлем ретінде көрсетіледі.
Салықтардың мәнін толық түсіну үшін ... ... ... ... Ал ... ... маңызы олардың атқаратын қызметіне
тікелей қатысты.
Салықтардың мынандай ... ... ... ... Реттеушілік;
3. Бақылаушылық.
Салықтардың бірінші қызметі – фискалдық немесе бюджеттік қызмет. Ол
барлық ... тән ... ... ... ... Бұл ... түрі
мемлекеттің бюджетті толықтыру үшін, кәсіпорындар мен азаматтардың ақшалай
табысының бір бөлігін эквивалентсіз, ... алу ... ... осы қызметі арқасында мемлекеттің ақшалай қоры пайда болады
және мемлекет өмір ... мен ары ... ... ... үшін ... жасайды. Себебі, салықтар мемлекеттік бюджеттің ... ... ... әскери, қорғаныс, тағы ... ... іске ... қамтамасыз етеді. Фискалдық қызмет мемлекеттің
экономиканы ... ... ... ... ... алғы ... Ал бұл өз ... салықтың экономикалық қызметіне
сәйкестендіріледі./19/
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ...... Қазіргі кезде қазақстан Республикасының мемлекеттік
бюджетіндегі салықтық ... ... мына ... ... ... болады.
1-кесте
Қазақстан Республикасы 2001 – 2004 жылдарындағы мемлекеттік бюджетінің
жалпы кірісіндегі салықтық түсімдердің үлес салмағы
( млн.тенге)
|Жылдар |2001ж |2002ж |2003ж |2004ж ... ... | | | | ... ... ... |807 852 ... |1 286 734 |
|Оның ішіндегі, | | | | ... ... ... |752 785 |947 251 |1 186 137 ... | | | | ... ... | | | | ... бюджет |86,7 |93,2 |94,3 |92,7 ... үлес | | | | ... (%) | | | | ... ... ... ... министрлігінің стаистикалық
бюллетені. №2(74), 2005жыл.
Кестеде көрсетілген мәліметтерді қарастыра ... ... ... ... ... көзінің 90 пайыздан аса салықтардан тұратынын
көруге болады, егер базалық 2001 жылмен салыстырсақ 6 пайызға өсіп отыр. ... ... ... ... ... көзі ұлғайған сайын,
салықтық түсімдердің де өсіп ... ... ... ... ... өндіріске байланысты. Өндіріс бар жерде табыс бар,
онда ... ... да бар. ... ... өндірістің дамуына барынша
өз ықпалын тигізіп, өндірушілердің ынтасын арттыруға жағдай жасауы қажет.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ғылымында
экономикалық саясаттың ең қуатты құралы ретінде, ... ... ... пайдалану қажеттілігі пайда болды. Реттеушілік қызметі мемлекеттің
экономикалық қызметінің ұлғаюымен байланысты пайда болды. Бұл көз қарастар
А.И.Буковецк, ... ... ... ... ... (1926 ... атты ... ... мемлекеттеріндегі салық салу жүктемесі» (1928 жылғы) атты ... ... ... ... ... (1928 жылғы),
А.А.Тривустың «Салық – экономикалық саясаттың құралы ретінде» (1925 жылғы),
В.В.Дитманның «Салық ... » (1930 ... атты ... ... ... ... салық қызметі – бұл оның қасиетінің көрсететін
тәсілі, яғни осы экономикалық категорияның қоғамдық міндеттемесін ... ... ... ... ... ... Барлық салық
қызметінің мақсаты бір – ол, ... ... ... және олардың
бюджет саясатының тиімділігін анықтауы. ... ... ... ... ... ... ... және көлеміне ықпал етуімен
ерекшелешенеді. Салықтың өзгеруі тура ... ... ... ... ... ... мен жинақты арттыруына немесе қысқартуына
әкеліп соғады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау үшін экономикалық жағдайлар
туғызады немесе керісінше жояды. Сондықтан да салық салу – ... ... ... ... ... ... ... өсуді, әлеуметтік қайта құрылымды ... ... ... ... салық механизімі арқылы іске асырылады. Ол халық
шаруашылығының дамуына байланысты ... ... ... ... Оның ... ... тетіктер салық ставкалары мен салық
жеңілдіктері. Салықтық реттеудің ... тек қана ... ... қана ... ... ... ақша және баға ... шетелдік
инвесторларды ынталандыру, шағын және кіші ... ... ... ... қажет. Әрине салықтық реттеу тетіктері тиімді қызмет ... ... ... да ... ... ... байланысты болуы
керек. /27/
Салықтардың келесі негізгі қызеті ол бақылаушылық қызметі, ... ... ... ... қызметі арқылы салық
механизмінің қызмет түрінің ... ... ... ... ... ісі ... салық жүйесі мен бюджет
саясатын ... ... ... ... ... ... ... салықтық тәртіпті қатаң сақтау, салық
төлеушілердің заңға сәйкес ... ... мен ... толық және
уақтылы бюджетке төлеп отыруы қамтамасыз етіледі./23/
Салық ісін тиімді ұйымдастыру мақсатында салықтарды белгілі ... ... ... ... ... ... жіктейміз:
1. Салық салу объектісіне байланысты;
2. Қолдануына қарай;
3. Салық салу органына байланысты;
4. ... ... ... ... салу объектісін бағалау дәрежесіне қарай;
Салықтың бірнеше белгілері ... ... ... ... - кестеден көруге болады.
2 – кесте
Салықтардың жіктелуі
| Белгісі ... түрі ... ... |
| ... ... бюджеттің басқа |
|Салықтарды ... | ... ... ... |
|сипаттамасына | | ... | | |
| ... ... ... ... үшін |
| | ... |
| ... ... ... ... немесе |
|Салық төлеуші мен | ... ... ... ... өзара | | ... ... | | |
| | ... ... ... ... |
| ... ... ... үстеме ретінде |
| | ... ... ... ... ... ... ... табысы болып саналатын |
|алу ... | ... ... | | |
| | ... ... ... көзі |
| ... ... ... ... |
|2 – кестенің жалғасы |
|1 |2 |3 |
| ... ... ... ... ... ... төлеу | | ... ... | | |
| | |Жер ... пайдаланушылардың |
| ... ... ... кен |
| | ... ... ... ... | ... ... ... тұлғалар, |
| ... ... ... және ... емес, тұрақты|
|Субъктісі бойынша | ... ... ... |
| ... тұлғалар |Жеке тұлғалармен төленетін жеке |
| | ... |
| ... ... ... салу объектісінің |
|Объектілердің | ... ... ... ... | | ... ... | | |
| ... ... мен ... ... |
| ... ... ... шығын салықтары |
| ... ... ... ... ... ... | ... заңға сәйкес бекітілген |
|Бюджеттік реттеу | ... ... ... | | |
| | |Жыл ... ... ... |
| ... ... ... бюджеттен төменгі|
| | ... оны ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... және ... алу |
| | |– ... ... ... |
| ... ... ... ... табыстарын |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... асырылады |
| | | ... салу ... | ... ... | | ... | | |
| | ... төлеуші табыс көлемін, қажетті|
| ... ... мен ... |
| ... ... және ... сомасын |
| | ... |
| | ... ... ... салық |
| ... алу ... ... ... ... |
| | ... ... сол жерде |
| | ... ... |
| ... ... ... қызметтің әртүрлі қызмет|
| | ... ... ... |
| ... шығынына жататын салық; ... ... ... ... қызметтің) сатылу құнына енген; |
|мақсаттарға сай ... ... ... (пайдадан салық алынбай |
| ... ... ... /20 /
Салықты жіктеудің бір белгісі болып, олардың экономикаға тікелей немесе
жанама әсер етуі ... ... ... ... салық төлемдерінің
жалпы жиынтығынан мынадай: баға құрылымын, өндіріс шығынын, инвестицияны
және ... ... ... ... ... ... ... осы түрі, әрбір салықтың шаруашылық
қызметтеріне жан-жақты әсер ... ... ... ... ... ... барлық салаларына жалпы әсерін тигізеді. Қандай
да бір салық түрінің, экономикалық ... ... бір ... жатқызу
кезінде, оның үстемдік әсері ескеріледі./31/
Салық салу объектісіне ... ... ... және жанама салықтар
болып жіктеледі. Тікелей салықтар табысқа немесе мүлікке салынады.
Тікелей салықтарға мынандай салықтар жатады:
- корпорациялық табыс ... жеке ... ... жер ... көлік құралдарына салынатың салық және т.б.
Жанама салықтарды тұтынушы төлейді. Тауар немесе ... ... ала ... ... іс ... оны бюджетке сатушы аударады.
Жанама салықтарға мыналар жатады:
- қосылған құңға салынатың салық;
- акциздер.
Бюджетке түскен соң қолданылатың белгісіне ... ... ... және
арнайы болып жіктеледі:
- Жалпы салықтар бюджетке түскен соң, жалпы ... ... ... ... ... ... құнға салынатын салық және т.б.
- Арнайы салықтар ... ... соң, ... ... нақты
шараға жұмсалады. Мысалы; көлік құралдарына ... ... жол ... ... салу ... байланысты салықтар жалпы мемлекеттік және
жергілікті болып ... ... ... қарай табысқа салынатын
салық және тұтынуға ... ... ... ... Табысқа салынатын салықтар салық төлеушінің кез-келген салық
салынатын объектісінен ... ... ... ... ... ... кіреді: табыс салығы, пайдаға салынатын салық.
- Тұтынуға салынатын салықты салық төлеуші тауар ... ... ... ... төлейді. Оған қосылған құнға салынатын ... пен ... салу ... ... ... ... ... нақтылы және
дербес болып бөлінеді. Нақтылы салықтар ... ... ... ... ... ... қарай салынады. Оған жер салығы, мүлік салығы
жатады. ... ... ... ... ... ... объектісінен
алынатын табыс мөлшеріне байланысты салынады. Оған корпорациялық ... жеке ... ... ... ... ... кезеңінде салық салу саясатының негізгі
бағыты – салық жүйесін құру және оның ... ... ... ... салық механизмін іске асыру./9/
Салық механизімі, оның ішінде салық ставкаларының деңгейін зерттеген
ғалымдардың тұжырымдары мынаны дәлелдейді:
• егер төленетін ... ... ... ... ... ... ... онда ол өндірістің тоқтап қалуына әкеліп соқтырады;
• егер салық мөлшері салық ... ... 45-50% -ы ... онда жай ... ... ... егер ... мөлшері, салық төлеуші табысының 35-40%-ы мөлшері
аралығында болса, онда ұлғаймалы ұдайы өндіріске әкеледі./8/
Салық салудың ... мен ... ... салудың негізгі қағидалары,
салық салуды ұйымдастыру салық механизміне жатады. Салық салуды ұйымдастыру
салық қатынастары нысандарың элементтерін, яғни ... ... ... ... ... ... ... мен әдістерін, іс-қимылының
тәсілдерін қамтитын салық механизмін құруға және оның жұмыс істеуіне саяды.
Салық механизмінде ... ... ... ... ... қолданылады. (1 суреттен көруге болады)./41/
Қандай да бір механизмнің құрамында бірнеше тетіктер мен ... Сол ... ... ... де ... бір ... ... салық элементтері мыналар жатады:
• субъект;
• объект;
• салық көзі;
• салық ставкасы;
• салық өлшем бірлігі;
• салық ... ... ... салық төлеу мерзімі мен тәртібі;
• салық төлеушінің және салық қызметі органдарының құқытары ... ... ... ... ... жазалау шаралары./24/
Осы элементтердің әр қайсысына жеке-жеке тоқталатың болсақ:
Салық төлеуші (субъект) – салықты және ... ... ... да
міндетті төлемдерді төлеу жөніндегі заңды міндеті бар тұлға.
Қазақстанда салық төлеушілер:
- резидент және резидент емес заңды ... ... ... азаматтары, шетел азаматтары және азаматтығы
жоқ адамдар болып жіктеледі.
Салық объектісі – заң жүзіндегі негізделген салық салуға негіз болатын
табыс, ... ... ... ... ... және т.б. көптеген
тауарлық-материалдық игіліктер./36/
Салық көзі – салық ... ... ... ... табыс жылдық
жиынтық табыс пен шегерімдердің айырмасы ретінде анықталады.
1 – сурет. Салық механизмінің элементтері
Салық ... - ... ... ... салық мөлшері. Ставкалар
тұрақты немесе пайыз нысанында белгіленеді.
Пайыздық салық ставкасы прогрессивтік, регрессивті және ... ... ... ... ... ... ... өсуіне сәйкес ұлғайып
отырады.
Пропорционалдық ставкалар керісінше, салық ... ... ... ... ... тағайындалады.
Тұрақты салық ставкасы объектісінің көлемінен тәуелсіз бірыңғай сома
түрінде белгіленеді.
Салық өлшем ...... үшін ... салық объектісінің өлшем
бірлігі.
Салық оклады – салық төлеушінің ... бір ... ... ... ...... сәйкес салық төлеушіні біртіндеп немесе
салық төлеуден толық ... ... ... ... ... ... салынбайтын минимиум, шегерістер, салық ставкасын
төмендету, ... ... ... ... тағы ... жатады.
Салық төлеу мерзімі – салықтар мен басқа да міндетті ... ... ... ... төлеу тәртібі белгіленген мерзімде салықты
төлеген кезде алдымен ... ... ... төлеуге керек екенін, яғни
төлеу кезіндегі белгілі бір дәйектілікті белгілейді.
Салық салу объектілерін есепке алу және ... ... ... ... ... ... төрт ... қолданылады: кадастрлық, салық
төлеушінің декларациясы бойынша, табысты алу көзінен ұстап қалу, ... ... ... ... мен оны алу, ... салу ... нормасын көрсете отырып, олардың тізімі негізінде жүзеге
асырылады.
Декларацияда салық төлеушілер табыстың ... ... ... ... және ... ... ... жиынтық табыс пен шегеріс жасау туралы декларацияны мына ... ... ... ... салық службасы органдарына есепті
жылдан кейінгі жылдың 31 наурызынан кешіктірмей тапсыруы қажет.
Салық төлеушілерінің Қазақстан Республикасындағы ... ... ... салық службасы салық төлеушіден себебі мен күні,
декларацияның қашан және қай ... ... тиіс ... ... отырып,
жазбаша хабарлама беру жолымен 12 айдан кем кезеңдегі табыс ... ... ... ... ете ... Табыстар туралы және табыстар
мен мүлік туралы мәліметтер Қазақстан Республикасы заңы ... ... ... ... /33/
Үшінші әдіс бойынша салық төлеуші жұмыс істейтін ұйымның, ... одан ... ... ... жерде есептеп ұстайды.
Төртінші әдіспен салық кәсіпкерлік қызметінің сан-алуан түрлеріне
берілетін патент негізінде ... ... ... ... ... және бюджетке төленетін
басқа міндетті төлемдерді төлеудің міндеттілігі, салық салудың ... ... ... бір ... және ... ... ... негізделеді.
А.Смитпен қалыптасқан жалпы және әмбебап сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... А.Венгермен төрт
топқа бекітілген, тоғыз принципі ... Ол ... ... ... мен ... бағыттары (ерекшеліктері,
мүмкіншіліктері) негіз болған. Оларға мыналар жатады:
І топқа – салық салу принциптерін ұйымдастыру;
ІІ топқа – ... ... ...... ... ...... принциптері.
А.Венгер осылайша салық салу принциптерін жіктеген болса, ал ... салу ... ... принциптік қондырғылардың жалпы кешенін екі
жүйеге бөледі». ... ... ... ... ... жалпы ұлттық
принциптері. /44/
Дамыған батыс елдерінің ішіндегі Германияның салық салу жүйесі мынандай
негізгі принциптерге ... ... ... ... ... ... ... дәлірек айтатын болсақ, оларды ... ... да ... ... ... бәсекеге кедергі жсамауы, біреудің мүмкіншілігінен
айырмауы;
- салықтардың ... ... ... ... бұл ... ... жеке адам өмірі ескерілуі қажет.
Салық салу барысында адам мемлекетке, өзінің жеке өмірін ... ашуы ... ... ... ... ... ... мәліметтерді ешкімге
тарқатуға құқық жоқ. Коммерциялық құпияның сақталуына кепілдік ... ... ... ... жіктей отырып, салық салудың
мынадай жинақтық ережелеріне тоқталуға болады. Салық жүйесінің ... ... ... ... ... мынандай жиынтық ережелеріне
тоқталуға болады:
1. Классикалық принциптері, оларға: әділеттілік, теңдік, ыңғайлылық
және ... ... ... ... ... салық заңының кері әсер етуіне жол бермеуі;
- әмбебап салық салуға, яғни ... ... ... ... ... ... таза ... формаларын енгізу;
- салықты бір рет алу;
- салық салу ... ... ... ... ... ... барлық шаруашылық субъектілері үшін салық
ауыртпашылығының бірдейлігі;
3. Құқықтық-ұйымдастыру принциптері – ... ... ... ... және оны сын ... ... ... еңбегіне көңіл аударуға болады. Оның ойынша: «салық салу
принциптерінің ең маңыздысы болып - өндіргіш ... ... ... ... салық заңдары салық және бюджетке төленетін
басқа міндетті төлемдерді төлеудің ... ... ... ... салық жүйесінің біртұтастылығы және салық
заңының жариялылығы принциптеріне негізделеді. Еліміздің ... ... ... салық салу принциптеріне қайшы келмеуі тиіс. ... ... ... ... ... яғни ... төлеуші салық заңдарына сәйкес
салық міндетемелерін толық көлемде және белгіленген ... ... ... ... Салық салу айқындылғы салық төлеушінің
салық міндеттемелері туындауының, орындалуының және ... ... мен ... ... заңдарында белгілеу
мүмкіндігін білдіреді;
▪ Әділеттілік принципі, яғни ... ... ... ... ... ... табылады. Жеке сипаттағы салық жеңілдіктерін беруге
тыйым салынады;
▪ Біртұтастылық принципі. ... ... ... Қазақстан
Республикасының бүкіл аумағында баолық салық төлеушілерге ... ... ... Жариялық принципі, яғни салық салу ... ... ... ... ... ... міндетті түрде
жариялануға тиіс./42/
Салық салу жүйесінің ... ... ... ... қортындылайтын болсақ, салық жүйесінің жалпы бағыттары
мен талаптарына ... ... ... ғылыми принциптер мен логикалық
өзара байланысты және салық салынатын ... ... ... ... ... даму ... ... мен өзіндік
салық салу принциптеріне сүйенген жөн.
1.3 Қазақстан Республикасында салық жүйесін ұйымдастыру
“Салық” ұғымымен “салық жүйесі” ... ... ... ... салық төлеушінің, оның құруы мен алудың нысандары мен әдістерінің,
салық ... ... ... ... мемлекеттің салық жүйесін
құрайды.
1991 жылға дейін, яғни КСРО ... ... елде ... экономикалық
басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне, бағаларға қатаң мемлекеттік реттеуге
сәйкес келетін салық жүйесін қызмет ... ... ... ... бір ... айналым салығы тіркелген бөлшек сауда және көтерме
сатып алу бағаларын ... және ... ... ... ... ... ... ие ... ... – 1995 ... ... бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа
салық жүйесі қалыптасты. /11/
Салық жүйесін ... ... ... үшін ... мәнін, орнын
және рөлін дұрыс түсіну қажеттілігінің маңызы зор. Өйткені ... ... ... ... ... ... салықтарға деген
көзқарастарының қаншалықты ... және ... ... көзіміз жетеді.
Салық жүйесінің мәні мен рөлі, оның принциптері арқылы айқындалады. Қазіргі
елдердің барлығының ... ... ... ... салық салу теориясының
классигі – Адам Смит еңбектеріне сүйенеді. А.Смиттің пікірі бойынша, «Салық
– бұл жүктеме, сондықтан да ... заң ... оның ... және
төлеу тәртібін мұқият қарастыру қажет. Мемлекеттің ... ... ... өмір сүру ... және оның ... қоғам мен жеке
тұлғалардың мүддесін қорғануынан келіп шығады»./30/
Салық жүйесі мемлекет пен заңды және жеке ... ... ... және осы қатынасты анықтайтың салықтар, салық механмзмі ... салу ... мен ... ... салық заңдары мен салыққа
қатысты келісімдердің, салық қызметі ... ... ... Салық
жүйесі мемлекет қаржы көздерін жасаудың ең негізгі құралы ... ... ... ... ... өңдірістің ұлғайып дамуына және ... ... ... іске асуына мүмкіндік туғызады. Еліміздің
салық жүйесін төрт кезеңге бөліп қарастыруға болады:
- 1 кезең (1992-1995жж) – жаңа салық ... ... ... кезенінің
өңделуі және іске қосылуы;
- 2 кезең ...... ... ... сай ... ... ... 3 кезең (1998-2000жж) – барлық қағидалардың ескерілуі арқылы салық
жүйесіне өзгерістер мен толықтыруларды ... ... ... одан әрі
жетілдіру;
- 4 кезең (2001-2002жж) – Жаңа ... ... ... іске ... ... 1991 ... 25 желтоқсанында қабылданған
Қазақстан Республикасындағы Салық жүйесі туралы Заң ... ... ... ең алғашқы бастамасы болып табылады. Бұл ... ... ... ... бірі болып ... ... елде ... ... ... және экономиканың дамуына
көптеген құбылыстар, атап айтқанда, ... ... ... ... жүргізуші субъектілер мен мемлекет арасындағы ... ... ... және ... іске аса ... Заң ... алғаш рет Қазақстан Республикасында 42 ... ... етті және олар 3 ... бөлінді:
- жалпы мемлекеттік салықтар;
- міндетті түрде төленетін жергілікті салықтар мен алымдар;
- жергілікті ... ... ... негізгі табыс салығы, қосылған құнға салынатын салық,
пайдаға салынатың салық, ... ... жер ... және тағы ... ... ... ... көптеген кемшіліктері болды. Атап айтқанда,
басқа елдерге қарағанда біздің салық ... ... ... практикалық тәжірибиелерінің жеткіліксіздігі, салық түрлерінің
көптілігі, халықаралық салық салу ... ... тыс ... анықтаудың қиындығы, дәлелсіз берілген жеңілдіктердің көптігіне
байланысты. Осыдан келіп еліміздің ... ... ... ... Қазақстан Үкіметі 1992 ... ... ... кезеңді түрде реформалаудың концепциясын қабылдады.
Аталған концепцияны іске асырудағы ... ... ... ... ... 24.04.1995 жылы қабылдаған “Салық және бюджетке
төленетің басқа да ... ... ... Заң күші бар ... Ол 1995 жылы 01-ші ... ... іске қосылды, нәтижесінде
бұрын қызмет еткен 42 салық ... ... 11 ... мен ... Бұл Салық Заңдылығы бойынша еліміздің салық жүйесі нарықтық
қатынастар ... ... ... ... тәжірибеге
мейлінше жақындатылады.
1999 жылы салық жүйесі 5 рет күрделі өзгерістерге ұшырады. Осыған ... жылы 01 ... ... ... ... 17 түрлі салықтар
мен алымдар қызмет етті. /17/
2001 жылдың 12 ... Жаңа ... ... ... жылы 01-ші ... ... іске ... Салық Кодексінде Қазақстан
Республикаснда қолданылатың салықтар мен бюджетке төленетін ... ... ... атап айтқанда 9 салық, 13 алым, 9 төлем, мемлекеттік
баж, 4 кедендік алым ... ... ... 2002 ... 1-ші қаңтарында Қазақстан
Республикасында мынандай салықтар енгізілген:
• Корпорациялық табыс салығы;
• Қосылған құн ... ... Жер ... ... салықтары мен арнайы төлемдері;
• Әлеуметтік салық;
• Жер салығы;
• Көлік құралдары салығы;
• Мүлік салығы;
• Жеке табыс салығы./1/
Алымдарға келетін ... ... 13 түрі бар. ... ... ... мемлекеттік тіркегені үшін алым;
- жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алым;
- жылжымайтың ... ... және ... ... ... ... үшін алым;
- радиоэлектрондық құралдары және ... ... ... және
мемлекеттік тіркегені үшін алым;
- механикалық көлік құралдары мен ... ... ... ... ... өзен ... мен шағын көлемді мемлекеттік тіркегені үшін алым;
- азаматтық әуе кемелерін ... ... үшін ... ... ... ... тіркегені үшін алым;
- автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы арқылы ... ... ... алым;
- елтаңбалық алым;
- жекелеген қызмет түрімен айналысу құқығы үшін лицензиялық ... ... және ... ... пайдалануға рұқсат беру үшін алым.
Төлемақылар:
- жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы;
- жер бетіндегі көздердің су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақы;
- ... ... ... үшін төлемақы;
- жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлемақы;
- орманды пайдаланғаны үшін ... ... ... ... аймақтарды пайдаланғаны үшін төлемақы;
- радиожилік спектірін пайдаланғаны үшін ... кеме ... су ... ... үшін ... ... (көрнекті) жарнаманы орналастырғаны үшін төлемақы.
Мемлекеттік баж:
- мемлекеттік баж.
Кеден төлемдері:
- кеден ... ... ... төлемақы;
- алымдар.
Қазақстан Республикасы салық жүйесін басқару Қазақстан Республикасы
Конституциясы ... ... ... ... ... ... ... органы Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігі Салық
Комитетінен және облыс, ... ... ... ... мен ... ... ... тұрады./
Қаржы Министрлігінің салық комитеті салықтар және бюджетке төленетін
басқа да міндетті төлемдердің ... әрі ... ... мемлекеттік
бақылауды қамтамасыз ететін және салық қызметі органдарын ... ... ... ... ... ... қызметі органдарына салық және
бюджетке төленетін басқа да ... ... ... ... ... ... толық және дер кезінде аударылуын ... ... ... ... ... ... ... орындалуына
салық бақылауына жүзеге асыру жөніндегі ... ... ... ... жоғары тұрған салық қызметі органдарына төменнен жоғары
қарай тікелей бағынады және жергілікті атқарушы органдарға ... ... ... ... ... ҚАРЖЫЛЫҚ РЕТТЕУ
ЖҮЙЕСІНДЕ САЛЫҚТЫҢ РӨЛІ МЕН ОРНЫ
2.1 Қазақстан Республикасының экономикасындағы ... ... ... ... ... жүйесі, экономиканы дамыту мен шаруашылық
субъектілерінің кәсіпкерлік қызметке ... ... ... ... ... салу ... ... механизмімен негізделуі қажет. Салық
салу жүйесі – мемлекеттік реттеудің ... ... бірі ... ... ... ... оның нәтижесіне
тікелей байланысты. /26/
Нарықтық қатынастардың дамуы, экономикалық және әлеуметтік процестерді
басқарудағы мемлекеттің реттеу рөліне өзгерістер ... яғни ... ... ... ... ғана ... сондай-ақ мемлекеттің
қоғамдық ұлттық өнім үлестеріне әсер ететін жүйенің ... ... бір ... ... оның ... экономикалық қызметі
ірілендірілген түрде мына функцияға сай:
• экономикалық дамудың қалыпты дамуына ... ... ... ... ... қызметті шектеу және бәсекелестікті қорғау;
• табыстар мен байлықты қайта бөлу;
• экономиканы тұрақтандыру;
• ресурстарды қайта бөлу.
Аталған ... ... ... ... ... түрде қаржы
категориясын пайдаланумен байланысты болып келеді, айтарлықтай дәрежеде бұл
байланыс мемлекеттің үшінші, ... және ... ... көрінеді.
/40/
Мемлекеттік қаржылар мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, саяси
қызметтерін ... үшін оны ... ақша ... қамтамасыз ететін
елдің қаржы жүйесінің маңызды ... ... ... және олар ... ... сан ... өзара байланыстарды қамтитын мемлекеттік сектордың
өндірістік және әлеуметтік қатынастардағы іс қимылымен байланысты.
Экономикалық мәні ... ... ... оның ... ресурстарын қалыптастырып, алынған қаражаттарды мемлекет пен
мемлекетік кәсіпорындардың қызметтерін ... ... үшін ... құны мен ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлу және қайта ... ... ақша ... ... бір ... жеке ... ... мекемелер, азаматтар,
басқа жағынан, бұл сферадағы ақша қатынастарының ... ... ... қызметтері экономикалық категория ... ... ... ... ... болып келеді. Бұл – бөлу мен
бақылау функциялары. Мемлекеттік қаржылардың экономикалық мазмұны бірыңғай
емес: ... ... жеке ... ... ... олардың
әрқайсысы өзгеше функцияларды орындайды./43/
Мемлекеттік қаржылар ... және ... ... ... және ... мемлекеттік несиені, мемлекеттік және
муниципалдық кәсіпорындардың қорларын ... ... ... ... арқасында мемлекет экономикалық, әлеуметтік, саяси
процестердің үлкен спектрларына, салалық және аумақтық проблемаларды ... ... ... қатынастарын топтастыру кезінде мемлекеттің экономика мен
әлеуметтік процестерге басшылық жасау деңгейіне сүйенетін болсақ, (оны 2 ... ... ... онда ... ... мемлекеттік
қаржылардың құрылымын мынадай түрде көрсетуге болады: ... ... ... ... қаржылары |
| |
| ... | ... ... | ... |
| |
| ... | ... | |Мемлекеттік | ... |
| | | | ... | ... |
2 – ... Қазакстанның мемлекеттік қаржыларының құрамы.
Мемлекеттік қаржылардың құрамында республикалық және жергілікті
деңгейлерде ... ... ... байланыстар маңызды рөл атқарады.
Бюджеттік қатынастар ... ... ... құрамағына
қаржылық әдіспен қайта ... ... ... ... ... ... ... бюджеттері – республикалық, жергілікті
бюджеттер тиісінше өкімет пен басқарудың ... және ... үшін ... ... ... ... ... Республикасы аумағында жалпы функцияларды орындау ... ... ... Оның ... ... мақсаты
кешенді бағдарламаларын қаржыландыруға, ... ... ... қарулы күштер мен басқару орындарын ұстауға байланысты
мемлекеттік шығындарды қамтамасыз етуге арналған.
Бюджеттік ... ... ... ... ... ... ... бюджеттер көбінесе экономикалық процестерді ... ... ... ... орналастыруға ықпал етеді, жергілікті
кәсіпорындар шығаратың өнімнің бәсеке қабілетін ... ... ... еңбек ресурстарының ұдайы өсуі жөніндегі шығындарды
қаржыландыруға жәрдемдеседі. ... ... ... ... ... зор рөл атқарады./30/
Кез-келген елде мемлекетік бюджеттер – жалпы мемелекеттік қаржылардың,
сондай-ақ жалпы қаржы ... ... ... ... ... Ол ... кірістері мен шығыстарын біріктіреді. Бюджет арқылы барлық меншік
нысандарының шаруашылық ... ... ... және ... табысы жұмылдырылады. Олар ... ... ... ... ... ... нығайтуға, мемлекеттік
басқару органдарын ұстауға, жергілікті бюджеттерді ... ... ... ... ... ... ... және қаржы
резервтерін жасауға және басқаларға бағытталады. Сөйтіп, ... ... ... ретінде мемлекеттік бюджет қоғамдық арналымды орындайды –
жалпы мемлекттік қажеттіліктерді қанағаттандыруға ... ... ... бюджет экономикалық категория ретінде мемлекеттің өз міндеттерін
жүзеге асыруына арналған және ... ... ... ... мен өзге де ... ... және түсімдерінің
есебінен құрылатын орталықтандырылған ақша қоры ... ... ... ... ... мен пайдалану
мемлекеттің қаржы саясатын ойдағыдай жүзеге асыруыа қажет. Бұл ... және ... ... басқа белгіленген
шараларды қаржыландыратын бюджеттің кірістерін құрайды./35/
Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы барлық ... ... ... ... ... институттары-салықтар, мемлекеттің
шығындары, мемлекеттік несие, мемлекеттік ... және т.б. ... ... ... ... ... негізгі
қаржы жоспары ретінде сипатталады. Ол нақты кезеңге, әдетте, бір ... ... ... ... ... ... шешуші бөлігінің қозғалысын анықтайды. Бюджетті негізгі қаржы
жоспары деп мойындау оның ұлттық ... ... ... ... орнын,
қаржы жоспарының жүйесіндегі басымдық жағдайын, сондай-ақ ... ... ... ... айқындайды.
Нарықтық жағдайларға көшу жағдайында республикалық бюджет шығыстарының
құрылымы айтарлықтай өзгерістерге ұшырауда – халық шаруашылығының, ... ... ... ... ... ... шұғыл қысқаруда. Жекешелендіру бағдарламасын жүзеге асыруға
байланысты мемлекеттік ... ... ... ... ... олар ұлғаймалы ұдайы өндірісті қаржы рыногында ... ... мен ... ... жүзеге асыруы тиіс.
Алайда нарықтық механизмдердің іс-қимылы жағдайында да жеке салалар мен
аумақтарды, мемлекеттік инвестициялық ... ... ... ... ... ... шешуші маңызын сақтап
қалуда. Жалпы мемлкеттік бюджеттердің түсімдерінің құрылымын 3 ... ... ...... ... 2003 – 2004 жылдары негізгі салықтық түсімдерінің
құрылымы
(млн. теңге)
| |2003 жыл |2004 жыл |
| ... ... % ... ... % |
| ... | ... | |
| |рес- ... |рес- ... |
| ... ... |пули-калы|лікті |
| | | |қ | |
|1 |2 |3 |4 |5 ... ... ... ... ... |351 703 |487 175 |135 472 |138,5 ... табыс салығы |93 281 |98 535 |5 254 |105,6 ... ... |157 676 |167 995 |10 319 |106,5 ... тұлғалардың мүлік салығы|25 835 |30 008 |4 173 |116,2 ... ... ... ... |1 353 |1 571 |271 |116,1 ... ... |5 874 |6 294 |419 |107,1 ... салығы |5 098 |5 994 |896 |117,6 ... ... ... ҚҚС|80 516 |57 782 |-22 734 |71,8 ... ... |21 760 |21 894 |134 |100,6 ... ішінде: |6 007 |5 430 |-577 |90,4 |
|- ... ... ... | | | | |
|- ... ... және |10 356 |11 071 |716 |106,9 ... ... | | | | ... және ... |198 539 |243 533 |44 993 |122,7 ... ... | | | | ... роялти |100 610 |152 393 |51 783 |151,5 ... ... |7 924 |7 818 |-106 |98,7 ... алым | | | | ... ... үшін ... |5 159 |5 505 |346 |106,7 ... ортаны ластағаны үшін|10 582 |13 802 |3 220 |130,4 ... | | | | ... және ... пайдаланғаны|701 |522 |-179 |74,5 ... ... | | | | ... ... ... |4 255 |6 110 |1 855 |143,6 ... ... түсімдер |1 070 866 |1 306 930 |236 064 |122,0 |
|4 – ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 ... емес ... ... акциядағы |6 080 |5 908 |- 172 |97,2 ... ... | | | | ... ... мен |3 737 |5 069 |1 332 |135,7 ... мемлекеттік мекеме| | | | ... ... ... |17 579 |45 487 |27 908 |258,8 ... ... емес ... |27 396 |56 464 |29 069 |206,1 ... ... ... |1 098 262 |1 409 123 |310 861 |124,9 |
Әдебиет: ... ... ... ... ... №2(66),2005г.
Статистический эжегодник 2000г.
Кестеден көретініміз салықтық түсімдер жылдан жылға өсіп отыр, яғни бұл
экономикамыздың жақсаруына алып келеді. 2004 жылы ... ... 123 млн. ... құрап жатыр, өткен ... ... ... 861 млн. ... ... ... 24,9% өсіп отырғаны көрсетілген.
Жоғарыда айтылып кеткендей, мемлекеттік бюджеттің кірісін – салықтық
түсімдер құрайды Мемлекеттік бюджетке 2002-2004 ... ... ... мен ... түрлері бойынша талдау жасайық. Оны ... ... ... ...... ... мемлекеттік бюджетіне 2002 -2004 жылдардағы
салықтар мен төлемдер түсуін ... ... |2002 жыл |2003 жыл |2004 жыл |2003 |
| | | | |-2004 |
| | | | |жж. |
| | | | ... |
| | | | ... | | | |(%) |
| |млн. |% |млн. |% |млн. |% | |
| ... ... |қорыт|теңге |қорыт| |
| | ... | ... | ... | ... ... |752 785 |100 |947 251|100 |1 186 137|100 |125,8 ... ішінде: | | | | | | | ... ... |209 054 |27,8 |272 632|28,8 |382 814 |29,2 |129,5 ... | | | | | | | ... табыс салығы |77 381 |10,3 |93 281 |9,8 |98 535 | |106,2 |
| | | | | | |8,2 | ... ... ... |17,8 |157 676|16,6 |167 995 |13,9 |107,0 ... құн ... |175 936 |23,4 |231 338|24,4 ... |22,8 |117,4 |
|Акциз |25 443 |3,4 |26 986 |2,8 |29 913 |2,5 |117,0 ... ... ... |35 278 |4,7 |38 161 |4 |40 048 |4,0 |112,6 ... және ... да | | | | | | | ... ... |49 036 |6,5 |73 675 |7,8 ... |14,2 |114,8 ... ... | | | | | | | |
|5 – ... жалғасы |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... және | | | | | | | ... |2 757 |0,4 |3 461 |0,4 |3 567 |0,3 |110,6 ... ... | | | | | | | ... алым | | | | | | | ... ... мен| | | | | | | ... ... ... |38 603 |5,1 |42 491 |4,5 |56 769 |4,2 |117,3 ... ... ... | | | | | | ... да салықтар |237 |0 |- 389 |0 |120 |0 |0 ... ... |5 208 |0,7 |7 939 |0,8 |9 566 |0,7 |97,0 ... емес түсімдер |45 573 |100 |44 813 |100 |81 500 |100 |194,0 ... ... | | | | | | | ... ... кәсіпорнының|40 120 |88 |33 562 |74,9 |53 269 |66,9 |168,8 |
|іскерлік табысы | | | | | | | ... ... мен |151 |0,3 |454 |1 |677 |0,3 |174,8 ... | | | | | | | ... мен | | | | | | | ... ... |3 136 |6,9 |3 980 |8,9 |6 456 |7,0 |148,8 ... | | | | | | | ... мен сый беру |1 283 |2,8 |1 248 |2,8 | 2 543 |2,1 |156,8 ... да ... |883 |1,9 |5 569 |12,4 |18 555 |23,7 |115,9 ... | | | | | | | ... ... ... ... дамуы.
№12/2004ж.
Салықтық түсімдердің құрылымында негізгі үлес салмағы ... ... – 29,2%, ... құн ... – 22,8% құрайды. 2003 жылдың осы
кезеңде салыстырғанда түсімдердің ең көп ... ... ... ... – 29,5%, ... құн ... – 17,4%, халықаралық тауарлар мен іште
жүргізіліп жатқан операцияларға салық салу – 17,3%. 2003 ... ... мен ... ... түсуінің жоғарлауы ең
алдымен экономиканың өсуімен, экспортталатын шикізат ... ... ... ... ... ... ... табыс
салығы мен ішкі тауарларға салынатың ҚҚС-ның (яғни Республикалық бюджеттің
көп бөлігін ... ... ... ... ... ... Атап ... орталық деңгейде ОЛАП АҚ жұйесін
қолдануға енгізу ... ... ... қамтамасыз ету бойынша жергілікті
салық комитеттерінің жұмысы бақылап отыруға ... ... ... қаржылық реттеудің негізгі объектісі болып шаруашылық субъектер
мен тұрғындардың қайраткершіліктері (микроэкономикалық деңгейде), экономика
(толық макроэкономикалық деңгейде). /30/
Экономикалық ... ... ... ... ... процестердің бөлінуінде мемлекеттік форма мен ... ... ... ... ... әсер
етті. Қаржылық реттеу өзіне тән ... бар, олар ... ... ... ... ... Қаржылық реттеу
элементтерінің негізгі сұрыпталуы (классификации):
- типі (экономикалық, оның ішінде қаржылық және әкімшілік);
- түрлері (салықтық, бюджеттік, қаржы – ... ... ... ... ішкі ... ... ... салық салу, қаржыландыру, мемлекеттік қарыз,
өзіндік ... ... ... ... ставкалары, алымдар, баж салығы; нормалар және
нормалық есептесулер; төлемдер; жинақтар, нормалар және нормативтік
біліктілік, қаржылық ... ... ... және ... қарызды есептен шығару; салықтық төлемдердің авансы,
алымдар, ... ... ... және ... қаржылық тәртіптің
бұзылуына байланысты санкциялардың ... ... ... ... ... ... ... қор); қаржылық резервтер;
эмиссиялық бағалы қағаздар ... және ... ... ... ... ... ... салықтық реттеуге келетін болсақ, олардың екі түрі бар:
мемлекеттік, ... Ал ... ... ... ... ... ... Әдістері – заңды актілердің орналасуы; жарлықтар
жағдайы; кепілдеме; үлестіру; лимиттер; квоталар; ... ... ... ... ... жүйесіндегі салықтық реттеу
Салық салу механизмі – кез-келген ... ... ... бірі ... табылады. Салық салу мемлекеттік ... ... ... орын ... оның ... ... тиімділігін
әлеуметтік және экономикалық саясаттың жетістіктеріне әкеледі. Кез-келген
елде мемлекеттік шығындар мен ... салу ... өте ... ... ... ... ... салықтар мемлекеттік және
муниципалдық табыстарды ... ... рөл ... ... ... күшті стимулдық құралы болып келеді,
әсіресе олар ... ... ... және ... ... ... асыруда белсенді орын
алады. Сондықтан да салықтарды төлеу өте ... және ... іс ... ... ... ... ... – несие-қаржылық
реттеумен бірігіп әрекет еткенде ғана ... ... ... аса
тиімді формасы болып табылады. Ол нарықтық қатынастардың қалыптасуына
әсерін тигізіп, мемлекеттің экономикаға ... ... ... ... ... қоғамның экономикасын тұрақтандырудың және әлеуметтік
теңдікті оған қоса ... ... ... ... ... болып келеді. Салықтық реттеу кезінде жеке салалар мен
басты буындарға ғана әсері қарастырылмайды, ... ... ... ... ... жүзілік тәжірибеден көріп отырғандай, салықтық реттеулердің
мынадай тәсілдері бар:
▪ Салық ... ... ... ... салу ... ... ... түрлерін ауыстыру;
▪ Салық ставкларын саралау;
▪ Салық жеңілдіктері мен шегермелерін өзгерту (салықтан жартылай
немесе ... ... ... ... ... ... қағазды
жоюы және алдынғы төленген салықтарды қайтару)./33/
Қазіргі кездегі жағдайларда салықтардың мәні мен рөлі ... ... ... ... ету ... ... ... салықтар ұлттық табысты мемлекеттендірудің маңызды құралы бола
бастады. Олар ... ... ... ... ... ... ... жалпы көлемінде, салықтық төлемдердің салыстырмалы
мөлшерінің ... ... етіп ... ... ... ... ҚР ҚМ СК-гі көлеміндегі үлесі
2003-2004 жылдар аралығында
(млн.теңге)
|Төлемдердің аталуы |2003 жыл |2004 жыл |
| |млн. ... |% ... |% ... ҚМ ... | | | | ... ... 566 |21,8 |1 286 734 |23,2 ... нақты бағасы |4 612 000 |100,0 |5 542 500 |100,0 ... ... ... ... Казахстан. №6,2004г.
Қазақстан Республикасының Қаржы ... ... ... ... ... отырғандай кірістердің ЖІӨ көлемінде алатын үлесі
көрсетілген ... ... ... 2004 жылы кірістер ЖҰӨ-нің
ішінде 1 286 734 млн. теңге немесе 23,2% ... ... яғни ... ... 2003 ... ... 1,4% ... экономикалық белсенділікті реттей ... ... де ... әсер ... Бұл әсер ... ... ... салықтармен әрекет ете отырып, мемлекет капиталының
қорына аса ықпал етеді. ... ... ... ... әр түрлі
салалардың бәсекелесу мүмкіндіктерін кеңінен ынталандыра отырып, капиталдың
қорлануына тиімді жағдайлар жасап, ... ... ... ... ... тигізеді. Бұл
мақсаттарда салықтарды төлеуге түрлі ... ... ... ... көмегімен мемлекет өндіргіш күштері ... ... ... құруға және тағы да басқа ... ... ... толығымен мүмкіндік болады. Сондай-ақ, салықтар
мемлекеттің өмір сүруінің барлық кезендеріне тән ... ... ... әр ... дамуын қамтамасыз ететін өндірістік
емес салаларды қаржыландыру болып келеді. /39/
Экономикалық ... ... ...... ... ... салық ауыртпалылығын жеңілдету, ... ... мен ... ... ... ... Бұл бағытта ...... ... салығын, қосылған құн салығын, акциздерді,
мүлік салығын, табыс ... және ... ... да ... ... ... жағдайларда салық салудың шамамен тен тәртібі
қолданылатын ... ал ... ... көлемінің артуына
байланысты қойылады. ... ... ... ... қай ... салық төлеуді ... ... ... ... салық ставкаларының басқа елдердегі осындай салықтардың
салықтармен ... ... да ... Бұл өте ... өйткені
неғұрлым жоғары ставка белгілеу шетелдік инвестициялар тартуға ... және ... ... ... ... әр
түрлі болуынан туындайтын салық капиталды экспортқа шығаратын елдердің
бюджетіне түседі.
Барлық салық ... қоса ... олар ... ... ... ... ... Оның үстіне экономиканы қайта ... ... ... жол ... ... жою ... Оларға міндетті
түрде қаржы аудару кәсіпорындарға ауыр соғып отырғандығы ешкімге де ... ... ... ... ... ... ... жақтызу жүйесін де
өзгерілгені жөн, бұл өте ... ... ол ... ... ... есептеу үшін қажетті негіз болып табылады. Болашақта мұндай ... ... та дәл ... үшін оны ... тауар, өнім сату, жұмыс,
көрсетілетін қызмет, мүлікті жалға беру және басқа табыстың барлық ... ... ... ... анықтау қажеттілігі. Бұл ретте өндіріске
байланысты барлық ... ... ... ... ... ... салықтардың бір қатарының көлемін азайтып, оның санын
қысқартқан кезде ... зиян ... де ... ... ... жанар май, көлік түрлерін сату, баж, бартерлік және ... ... ... ... ... ... ... салықтар
көбейе түспек. Негізгі тауар өндірушілердің қызметіне мұның қатысы
болмайды. Бұдан ... ... ... ... ... мен ... ставкаларын
төмендетуден бюджетке түсетін табыстың азаюының орнын толықтыру мақсатында
неше түрлі ... ... ... ... уақытша сипаттағы
жеңілдіктерді барынша азайту қажет болып отыр.
Табыс салығы шкаласының негізіне прогрессия ... ... ... көп ... ... та ... көп болады және бұл әділ де ... Оның
үстіне жалақы ... ... шын ... ... бермейді. Біз ірі
заттар сатып алған азаматтар өз табысын міндетті түрде декларациялап, табыс
көздерін ... және ... ... ... деп ... ... кәсіпкерлікпен айналысып, төлем көздерінен салық салынбайтындай
түсім алатын адамдар үшін де ... ... ... ... салу ... ... ... жағдайда қалып отыр: қазірдің өзінде оның мәні мемлекеттік
реттеудің әкімшілік биліктің сипатын ашып көрсете алмайды, сонымен ... ... де ... ... ... ... ... тікелей тиімді
құралы бола алмай отыр. Сонымен қатар соңғы ... ... ... құру тәжірибесі, бюджеттік қаржыландырудың негізгі көзі – ... ... өте ... ... көрсетеді. Ал бұл салықтардың аздығынан
немесе жиынтық көлемінің азайғанынан ... ... ... ... ... ... туып отыр. Бұған салық жүйесінің өзі көп
мүмкіндіктер туғызады, өйткені соғұрлым салықтық жеңілдіктер көп ... ... ... заңды және заңсыз жолдармен жетуге ұмтылатындардың саны
көбейе түседі. Бұған ... ... ... ... ... ... және ... қызметкерлерінің кәсіби жағынан және жеке
бастарының білім ... ... ... салу ... ... ... ... дұрыс болмауынан әлі күнге дейін қазынаға салықтар аз
түсуде, ол халықтың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... алатын алым, осы бюджетке келіп
түсетін салықтардың ... ... ... салудың тиімсіздігін
шиеленістіреін факторлар – салық төлеушінің құқығы мен міндеті ... ... өзін ... және ... ... ... туып ... Мемлекет салық арқылы бізге қатты әсер етіп,
табыстарымызды талап отыр деген қағида туады, сондықтан ... ... да, кез ... ... ... ... деген ой туады./29/
Салық саясатын нысаналы түрде қатайту, инфляция мен мемлекет бюджетінің
тапшылығын болдырмау мақсатын көздейді. ... жүзі ... ... ... ... ... орын алатын еді. Дегенмен, бұл жерде бір
қағидалы жағдай шет қалып отыр: шет елдегі ... ... ... экономикалық дағдарысымен ... ... бар. ... ... дағдарыстың ең ... ... ... ... өндіруде жатқан жоқ, керісінше, ... ала ... ... ... туып ... ... ... жеке ойластырып, бұндай саясатты іске асырмаса теріс нәтижеге
соқтыруы мүмкін. Сонда инфляция мен ... ... ... ... пайда болғанның өзінде, өндірісте оң өзгерістер орын алмайынша,
бұл процестер ғұмырсыз және қысқа ... ... да, ... ... ... ... әкеліп соғады.
Өйткені, өтпелі кезеңде еліміз терең дағдарысқа түскен уақытта, шет
елдер ... ... ... ... ... принциптерін
табу – аса маңызды да алдыңғы ... іс ... ... Ал көптеген
ғалымдар шет елдердің тәжірибесің қолдануды ұсына отырып, ... ... ... және ... ... әрі ... сай ... керемет болар еді дейді. Бірақ та ... ... ... ... болып табылады да, халықтың ежелді дәстүрлеріне
сүйеніп дамиды және де ... бір де бір адам ... ... ... Сонда еліміздің қазіргі жағдайын, жалпы халықтық эволюцияда
алатын ... ... ... түрде бағалай келе және шет ... ... ... қызыға отырып, біздің елде ... кең ... ... ... орын алып ... ... Осы заманға талаптарды ескере отырып, бүкіл салық
жүйесінің, оны басқару ... ... ... құрылуда. Біртұтас
компьютерлік желімен жабдықталған ол заңды ... жеке адам ... ... табысы туралы барлық мәліметтерді алып, олардың әрқайсысы
бюджет алдындағы өз ... ... ... ... ... ... республиканың және оның шегінен тыс жерлердегі түрлі банктерден есеп-
шот ашу арқылы өз табысын жасыра ... ... ... мұндай практикада
жиі кездесіп жүр. Ал ... ... ... ... мен ... оның ... және ондағы салық ... тез ... ... сенуіміз қажет және де олар салық төлеушілер үшін
бір ... ... ... ... ... өте ұнайды, өйткені мен
олардың көмегімен цивилизацияны сатып ала ...... ... сай
болып келуі керек./12/
Сонымен, Үкіметіміздің алдында тұрған міндет – ол тұрақты қабылданған
заңдардың негізінде ... ... тез ... ... келтіріп, ондағы салық
арқылы түсетін түсімдерді реттеп, олардың дұрыс бөлінуін қамтамасыз ету
болып табылады. Және де ... ... ... қана ... өндірісті
әрі қарай дамытудың белсенді стимулы рөлін атқаруы қажет деп ... Олар ... ... ... тежеу механизмі болып келмей,
керісінше оның ... ... ... ... ... бір факторының рөлін
атқаруы қажет. Сондықтан біздер салық жүйесін жақсартуда ... ... ... ... ... ... ... саласындағы фискалдық саясат ... ... ... ... ... ... ... Бірінші жағдайда ... ... ... ... ... Бұл ... өнімнің көлемін және
бағалардың деңгейін көбейтеді, яғни информацияның қарқыны ... ... ... ... ... ... көбейтеді,
өйткені халықтың табыстары мен жинақ ақшалар, ал кәсіпкерлердің өндірісті
инвестициялауы өседі. Қызметкерлердің аз табыс ... ... ... деген ынталандырмаларды күшейтеді, мұның өзі өңдірістің ұлғаюына
жеткізеді, бұл ұлттық өнімнің өсуін, бағалардың төмендеуін білдіреді./27/
Бұдан ... ... ... ... аса ... ... ... сомаларын қысқартуға міндетті
еместігін, керісінше, салық базасын кеңейту – ұлттық өндіріс пен ... ... оның ... жеткізетіндігін көрсетеді.
Салықтардың инвестициялық дәлелдемесі ретінде американ оқымыстылары -
“ұсыным экономикасының” ... ... және ... ... ... үдемелігі мен бюджет кірістері арасындағы тәуелділік қызмет
атқарады.
Бұл ... ... ... ... ... бір шекке дейін
өсуі ... ... ... мүмкіндік туғызады, одан кейін өсу
бәсеңдейді, сонан соң ... ... ... ... ... ең алдымен инвестициялық белсенділікті ынталандыруды міндетті
салық ауыртпалылығын түбегейлі жеңілдетудің жолдарынан іздестіріп, ... ... ... ... жасалынған. Экономиканың қозғаушы күші,
бұл оқымыстылардың ... ... - бұл ... ... ... шаруашылық агенттерінің ынталылығы.
Егер бұл әрекет ... ... ... онда ... өндіріс интенсивті
қарқындарда асырылатын болады. Лаффердің ойы бойынша, бюджетке
салық түрінде кәсіпкерлер мен ... ... ... ... 30 ... ... болмайды. Егер табыстың 40-50 % алынатын ... онда ... ... сонымен бірге экономиканың жекеше секторындағы инвестицияны
да ... ... ... ... егер салықтардың мөлшерлемесі
белгілі бір, айтарлықтай жоғары ... ... ... онда ... ... ... ... ынталандырмалар қысқарады, пайыз
азаяды және, тиісінше, бюджетке түсетін салық түсімдері төмендейді оны 3
... ...... Лаффердің қисығы
Сөйтіп, қисық сызық салықтар мөлшерлемелерінің шамасы мен ... ... ... ... ... арасындағы өзара
байланысты қамтып көрсетеді. Салықтың мөлшерлемесі артқан кезде мемлекеттің
кірістері салықтар ... ... ... Егер ... ... ... – Т’ нүктесінен асып кетсе, онда ... ... ... азая ... ... ... өндірістің ынталандырмаларын
төмендетеді және олардың ... ... ... ... және
керісінше. Салықтардың төмендеуі мұндай жағдайда мемлекет қаржысының жай-
күйін жақсартады.
Лаффердің қисық сызығына сәйкес салықтық түсімдер тым ... ... Т ... және тым төмен мөлшерлеме кезінде Т’ нүктесінде бірдей
болады. ... егер Т ... ... ... ... ... T’ ... салықтардың мөлшерлемесі өндірісті
ұлғайтуды және ұлттық табысты көбейтудің ынталандыра отырып, жұмысқа ... және ... ... ... ... табыс салығын салу, фискалдық мағынасынан басқа, ... ... ...... ... ... ... теңестіруді қамтамасыз етеді. Нақ осы функцияны әлеуметтік
бағдарламалар бойынша ... ... да ... ... табыстары төмен адамдар табыстары жоғарырақ топқа
ауысады, сөйтіп әлеуметтік теңсіздік біршама қысқарады.
Бұл жағдайды Лоренцтің қисығы ... (4 - ...... Лоренц қисығы
Деңгейлес білікте (осьте) от басыларының пайызы, ал сатыласта табыс
пайызы ... ... ... ... ... ... сызығы теңсіздікті, бірақ қисық сызық 1 салықты төлегенге
дейінгіні, қисық сызық 2 ... ... ... ал ... ... ... бюджет тентөленетін трансферттік төлеуден кеінгіні қамтып
көрсетеді. f ... ... ... жағдаятын білдіреді. Сызбаның
штрихталынған бөлігі салықтарды төлегеннен кейінгі табыстардың ... ... ... ... төлемдердің теңсіздік
дәрежесін қамтып көрсетеді.
Мөлшерлемелердің шамасымен және тиісінше салықтық ... ... ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... болып табылады. Жоғарғы салықтар капиталды
қолданудан алынатын табыстарға салықтардың аз мөлшерлемелерімен салық ... ... жай ... климаты бар елдерге “капиталдардың безінуін”
тудырады./20/
Бұл факторға сондай-ақ ... салу ... ... немесе тіпті
ол болмайтын “оффшорлық аймақтардың” бар болуы жағдай жасайды.
Басқа жағынан, ... ... ... елге ... дендеп енуіне кедергі жасайды, мұның өзі ішкі ... ... ... ... ... ... ... бұл ... ... ... ... ... ... ... салықтық
шарттарын теңестіруге жәрдемдесуі тиіс.
Мемлекеттік экономиканы ... ... ... ... жүйесіндегі заңды типтік шарасы: бақылаушылық және ... - ... жүйе ... ... ... құрал міндеті, мемлекеттік мекемелер мен ... ... іске ... ... табылады.
Нарықтық шаруашылықтың дамуына байланысты экономикалық және әлеуметтік
проблемалардың асқынуы, яғни олардың жеке меншік ... ... ... ... Жеке ... капитал арқасында реттелмеген және аз
реттелген қажетті ... ... ... ... ... ... өндіруді
жалғастыру қажет. Жалпы шаруашылық және ... ... ... ақша айналымының ... ... ... ... ... ... талап
етті. Мемлекеттік экономикалық реттеудің ... ... ... ... бір даму ... ... мен өндірістегі
концентрациясымен бірге пайда болады./39/
Қазіргі жағдайда мемлекеттік экономикалық реттеу шарты қайта ... бір ... ... ... Мемлекеттік экономикалық реттеудің
объектісі – бұл ... ... ... ... ... мемлекеттің өміріндегі әлеуметтік-экономикалық шарттар мен дамулар.
Бұнда пайда болған немесе болашақта пайда болатың ... ... ... ... ... ... шешілмейді. Бұл экономиканы
қызметтендіру және ... ... ... ... ... ... реттеудің негізгі объектілері:
• экономикалық цикл;
• капиталдың жинақтау ... ақша ... ... ... ... ... шарттары;
• әлеуметтік қамтамасыз ету;
• кадрларды дайындау және ... ... ... ... ішкі ... байланыс;
• секторлық, өндірістік және регионалдық шаруашылық құрылым.
Мемлекеттік ... ... ең ... ... – бұл ... реттеудің экономикалық және әлеуметтік тұрақтылығы , мемлекет
пен шет ел ... ... ... ... ... ... ... реттеу
құралдарын қадағалау
Мемлекеттік реттеу салықтың көмегімен шешуші ... ... ... ... ... және тағы да ... салықтық
жеңілдіктердің көлемінде болады. Салықтардың мемлекеттік ... екі ... түрі ... ... ... ... ... қайнар көзі;
2. Реттеу құралы.
Бюджеттегі мемлекеттік органдардың құрамына жай ғана ... ... көзі мен ... ... ... ... ... іскерлікте
пайда болған жеңілдіктердің механизімінің әсер етеді. Мемлекеттік
экономикалық реттеудің (ары ... – МЭР) ... ... болып салық саясаты
мен мемлекетке әсер ететің жеке кәсіпкерлер жатады. Мемлекеттің алға қойған
мақсаты келесідей шараларды іске асырады:
- әр ... ... ... ... алға ... ... іске
асыру тұрақты экономикалық өсуге қол жеткізу;
- негізгі тауарлар мен қызметтерге тұрақты бағаны қамтамасыз ету;
- жұмысқа жарамды халықты толық еңбекпен ... ... ... белгілі минималды деңгейде табыспен қамтамсыз ету;
- азаматтарды әлеуметтік қорғау жүйенің құруы, ... ең ... ... көп ... аналарды қорғау;
- сыртқы экономикалық қызметтердегі тепе-тендігі./17/
Алға қойған мақсаттардың барлығын бір уақытта толық жетілдіру мүмкін
емес. Егер де ... ... ... онда оларға шектеу мен реттеу шараларын
қолдану ... ... ... ... көбінесе экономиканың өсуі мен
жұмыспен қамтылу деңгейінің төмендеуіне алып ... ... ... ... дәл ... ... ... алып келеді, себебі мұндай жағдайда елдің
еңбек жалақысын төлеу қажет және еңбек ... ... ... ... ... ең маңыздысы – бұл дұрыс ... ... ... ... ... органдары белсенді түрде
қарастырылуда. Осыған байланысты, мемлекеттің қолындағы негізгі ... ... ... ... ету ... табылады, ең алдымен салық жүйесі
арқылы. Мемлекеттік бюджеттің құрамын келесі диаграммадан көруге болады.
5– сурет. ... ... ... ... ... ... құрылымының 100%-нің, 92,7%
салықтық түсімдер құрап ... көре ... яғни ... ... ... ықпалын тигізіп отыр.
Нарықтық шаруашылыққа тән, тек экономикалық ... ... ... инвестициялау арқылы, мемлекет ... ... ... ... ... дұрыс нысанын қабылдауға
мүмкіндік береді./35/
Салықтар мен ... ... ... таза ... ... басқа
қоғамдық өндіріске оның құрылымы мен ... ... әсер ету ... ... және ғылыми техникалық-прогресстің
тездетуіне қызмет етеді.
Салықтар арқылы іскерлікке белсенділікті ынталандыруға немесе керісінше
шектеуге, яғни ... ... ... ... ... ... және жеке кәсіпорындардың жұмыс істеуіне, сонымен
қатар Ұлттық ... ... ... ... ... алғы ... жасайды.
Салықтар арқылы пропорционистік экономикалық саясат жүргізуге тауар
нарығына еркін шығуды қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... ... ... бөлігін құрайды және оның
шығыс бөлімі арқылы экономикалық қаржылық әсер етуі ... ... ... ұдайы өндіріс процессіне қаржы бюджеттік механизм
арқылы әсер етудің негізгі бағыттары мыналар:
▪ Кәсіпорындарды дотациялау немесе ... ... ... субсидиялау;
▪ Экономикаға мемлекеттік инвестицияларды салу;
▪ Тауарлар мен қызметтердің көп ... ... ... алу
жүйесі арқылы сату, себебі мемлекет нарықта өнімдерді ірі
тұтынушы болып ... ... ... мен салық жеңілдіктерін қоса, салықтық
реттеу.
Жергілікті басқару органдары бұларды қосымша көмек ... ... жер ... мен ғимараттарды сату бағасынан жеңілдік жасау немесе
жалға алу төлемін, сатып алу немесе жалға беру ... ... ... ету, ... ... қатысу, өнеркәсіптік
зоналарды құру жатады./14/
Өнеркәсіптік зоналардағы аумақтар мен ... ... ... ... ... Кейбір кезде шаруашылық қызметтің жаңа дамытуға
мүмкіндік беретін арнайы өндірістік ғимараттардың құрылысы ... ... ... ... ... ынталандыру шараларына
жергілікті салықтардан тұрақты немесе уақытша босату жатады. Экономикалық
инфроқұрылымдарға жұмсалатын ... ... көп ... мемлекеттік
және муниципалды билікпен ... ... ... көліктік
коммуникацияларды, байланыс машиналары, өнеркәсіпті сумен қамтамасыз ету
жүйелерімен тазалау құрылғыларын жерлерді ... ... ... олардың құрылысы мен ұстап тұруға жұмыстан шығару және ... ... ... әсер ету тек қана ынталандырушы емес сонымен қатар
шектеуші болып табылады. Бұндай қажеттілік көбінесе халық көп және ... ... ... ... ... ... көп шоғырлануы және шаруашылық белсенділігін артуы қоршаған
табиғи ортаны халықтың орналасу ... ... ету және тағы ... ... ... ... ... Мемлекеттік және жергілікті
органдар тарапынан шектеуші шаралардың негізінде қосымша салық салу немесе
кәсіпорын қызметін ... ... ... ... ... ... Нидерландыда, Жапонияда пайдаланып отыр. ... ... ... ... ... ... ... қажет болатын жағдайда салықтарды
жоғарлату ең ... және ... ... бірі ... табылады. Басқа
да әдісі салық жеңілдіктерін алып ... ... ... ... ... тек реттеу мақсатында қолданылады. Оның классикалық
мысалы ретінде ғасыр ... ... ... және осы ... ... сірке қышқылына салықты айтуға болады. Оны ... ... ... ... ... шығару және осы
мақсаттық шарапты пайдалануды тоқтату қажет ... Бұл ... ... түсімдер оны алуға жұмсалатын шығындарды әрен-әрен жауып отырады.
Бірақ техникалық мақсат міндет ... ... ... ... ... ... тарихи құндылық ретінде сақталып Германияның ... ... ... алып ... ... Тағы да бір мысал:
салықтарды жоғарлату арқылы экономикалық емес ... ... ... салынатын акцизді бірден өсіру ... ... ... ... ... іс-шараларға қарағанда темекі шекпейтіндердің саны
көбейіп түсті.
Мемлекеттік экономиканың дамуына ... әсер ... баға ... да ... ... ... өндірілетін минималды шикі
затқа мемлекеттік электростанциядағы ... ... баға ... ... жол, ... тарифтерін белгілеу – мемлекеттік сектордағы
тауарлар мен қызметтерге баға белгілеудің ... ... ... ... оның ... ... алға ... мақсаттары мен байланысты. Теориялық өсімнен
білетін жағдай, салықтың түсімі мемлекетпен ... яғни ... ішкі ... ... ... ... ... ма? Барлық саясат
сыншыларының ойынша салық салудың деңгейі Қазақстандағы ... ... ... ... Егер де ... түрі ... халық кірісі өсіп көбірек
түседі. Бірақ, сәйкесінше материалдық модельдердің жетіспеушілігімен ... ... ... ... және ... салу ... жалпы ішкі
өнімі (ары қарай ЖІӨ) қиынға түседі. /11/
Берілген ... ... ... ... ... ... шешімі бойынша мемлекетке оптималды деңгейде орналастырып және қандай
көлемде ... ... ... ... ... ... ... анализдердің шешімі тенденциялардың шешімін анықтайды.
Бірақта, олар тек қана негізгі көрсеткіштердің жиынтығы бойынша ... оны ... ... ... қою ... емес.
Төменде көрсетілген салықтық математикалық модель процесінің ... ... ... теңдік сұранысы мен ұсынысының бәсекелестік
нарығында. Егер ЖІӨ Sіө ... ал ... ... ... Yіө
(салық салудың бір бөлігі)деп белгілесек, онда салық түсімінің
көлемі:
Sнп = ... ... ... – [Yжj ... ] ... = ... = Yіө (1-Yж)Sіө
(2)
Мұндағы: [ і ] – салық түрлері мен олардың ставкалары;
[ j ] - ... пен ... ... ( ары ... – аумақ);
[ Sнп,ij., Yіө,ij ] – салықтық ... мен ... ... ... түрі j-и аумағында;
[ Sіө салу.j, Sіө.j мен Yж.j ] – ... салу ... ... ... оның ... ... [ j ] аумағында.
Екінші формула бойынша көрсеткіші бірінші формуланың ... Sст, Yіө - ... ... (n х m) ... ал ... Sіө мен (1- Үж) – ... матрицада ( m х m ).
Егер де і – аумақтың нөмері болса, онда j – саланың нөмері, онда бұндай
кестенің элементтерінің ... ... ... ... і, ал салалы j. Осыдан Sст элементке сомасы аумақтағы түсім өнімнің
жолына тен, ал ... ... ...... ... ... сомалардың элементтері қорытынды жолы мен бағанында бүкіл
экономикалық көрсеткіште көрсетілген./32/
Салық жинағының ... Yіө ... ... тиімді салық коэффиценті
(К) анықтауға болады, яғни ... ... (Ү) ... ... ... = K*Үс ... ... сұраныс пен ұсыныс қисық сызығының жиынтығы көрсетілген
6- сурет. Сұраныс пен ұсыныстың қисық сызығы
Сұраныс пен ұсыныс қисық сызығы салықтардан босатылған ... = aX + b, ... a>0, ... = cX + d, ... c>0, d>0
ЖІӨ салықсыз табу өсімнің шығарылуымен ... ... = Zсұ, a Xр + b = c Xр + d, ... = ( a - b ) / ( a - c ) мен Sіө = ... ... мен ... Үіө-нің маңызды қызметінің ұсынысында жана
теп-теңдік нүктесінде көрсетілген:
Zср = Zұс ( Xнр ) + Yіө = a*Xнр + b ... + b + Yіө = c*Xнр + d, ... = ( d – b – Yіө ) / ( a – c ... ... = ... = ( ... + b + Yіө ) ... орнына (4)формуланы қойып және содан кейін қайта қарастырайық:
Sіө = a ( Yіө )2 + b*Yіө + ... = c / ( a – c)2 ,b = - [ c ( d – b ) + a ( d – b ) + b ( a – c ) ] / ( ... c ... = [ a ( d – b )2 + b ( a – c ) ( d – b ) ] / ( a – c ... ақы, ... да ... ... ... ... ... учет бойында олардың тұрақты еместігінен іспеттес болына тәуелді
емес.
Материалдық модель бойынша өлшемдердің идентификациясы:
1. (у) параметрлерін анықтау. ... Үіө = 0, Sіө = ... ... ... ... ... у = Sіө.о;
2. (b) параметірін анықтау. Sіө,мах сәйкесінше Yіө = 0, ... = - b / (2а) = 0 ... ... ... (а) ... ... Егер Үіө = 1 – Yж = 1, өсім Sіө = ... (5) ... a + Sіө.о = 0, ... a = - Sіө.о.
Алынған көрсеткіштердің параметрлерінің матеметикалық ... ... ... = Sіө.о ( 1 – Y(іө)2 )
( 6 ... Үіө ... (3) ... ... одан шығатынына көңіл бөлейік:
Sіө = Sіө.о [ 1 – ( к*Ү )2 ]
( 7 )
Салықтық ... ... ... ... оған (7) ... (2) ... шығарылған деңгейіне қояйық:
Sнп = кҮ ( 1 – Yж ) Sіө.о [ 1 – ( k*Yн )2 ]
( 8 ... ... ... көрсеткішпен бағалап көруге болады, оны өткен
деңгейдің уақытында (7):
Sіө = Sіө / [ 1- ... ... ... біз ЖІӨ тәуелді болуы мен салықтық ... ... ... (7) мен (8) ... Айта ... жай, (к)
параметрлері Үс, Үіө, Үж жеке бірлікте көрсетілген, ... ... ... ... екі ... ... ... өзгерісі мен бюджетке
түскен салықтық түсімдер:
F1 = Sіө / Sіө.о = 1 – ( к*Үс)2
( 9 )
F2 = Sнп / Sіө.о = к*Үн ( 1 – Үж ) [ 1 – ( к*Үж )2 ]
( 10 ... ... (10) ... екі ... дөңгелек және квадрат
жақшада өзімен көрсетілетің негізгі салықтардың өзгеру базасы.
Барлық шектегі алынған қалыпты ЖІӨ мен ... ... ... мына ... ... ... учет ... Бірқалыпты
бағның өсімімен байланысы шығарылу ааяды, ол ... ... ... байланысты болады:
F1,р = Sіө / S іө.о =1 - к*Үс (
11 )
F 2,р = Sнп / Sіө =к*Үс ( 1- Үж ) [ 1 – к*Үж ]
( 12 ... шек ... ... ... ... іске ... қолданатың практикалық белгілер:
S ( Ү2 ) = S( Ү1 ) * F ( Ү2 ) / F ( Ү1 )
( 13 ... S (Ү1) мен S (Ү2) – ЖІӨ ... ... ... түсімдердің
практикалық белгілері салықта Ү1 және оның сәйкес болжамдық белгісі ... ... Ү2; F (Ү1) және F (Ү2) – сол ... ... ... байланысты көрсеткіштер Ү1 мен Ү2, сәйкесінше
көрсетілген дәрежеге байланысты (9) – (12) ...... ... ... байланысты номиналды қисық пен салықтың
кірістері, ол салықтық ... ... ... ... ...... Номинаоды ЖІӨ мен салықтық түсімдер
Келесі суреттен щыңайы жалпы ішкі өнім мен салықтық түсімдерді көре
аламыз.
8– ... ... ( ... ) ЖІӨ мен ... ... көрсетілген бойынша, өткізілген деңгей бойынша (9) және
(10) формуласындағы көрінісі бойынша Үіө > 0,58 ... ... ... қорының деңгейі төмендеп, осы салада ЖІӨ - ді ... ... ... де ... Егер Үіө < 0,58 ... ... жинақ қоры сәйкесінше салықтық төлеудерді төмендетеді. Бірақ, бұл
салада ЖІӨ өсіп, нәтижесінде экономика жандандыра түседі. ... ... ( 11 ) және ( 12 ) ... маңызды Үіө = 0,5 болса оны
10 – суреттен көруге болады.
9– ... ... ... ... ( k = ...... салықтық түсімдердің маңызы көрсетілген, бұл ... Егер к = 0,625 тең ... онда ... ... ... ... (3) және (4) суреттердегі бір-біріне тәуелді екенің көрсетеді. Бұл
кезде салықтардың дәрежесі 0,5 (8 – ... тең, ... ... ... ... 0,8 ( 9 – сурет )
түсімдердің көлемінің баяғы ... ... қалу ... ... ... ... ставкалары коэффиценттер мен олардың тиімді
орның толтырып, ... ... салу ... ұлғайтып, салықтың
жеңілдіктерінің азаюына байланысты. Нәтижесінде салықтардың ... ... = 0,2 – 0,5; ... жоғарғы нақтылығы экономикадағы ... ... ... және де ... ... ... болады, олардың
нақты салық салудың бөлігі ЖІӨ қосылғанның қолдануына байланысты.
Орта квадраттардың ... ... ... ... кіші ... әдісі бойынша орналасқан. Берілгендерді қолдану
салықтық түсімдердің көлемі арқылы. Американ оқымысы ... ... ... ... ... Үс ... ... 0,85-ке
өтеді (6,7 – сутрете)./20/
Өндірістік өнімнің өсу көлемін ауыл шаруашылығының жалпы өнімнен, ... ... ... ... ... ... ішкі ... алдағы жылмен салыстырғанда мемлекеттік бюджетке жақсы әсер етті,
яғни кіріс бөлігімен көбейті.
III ... ... ... ... ... МЕН ... ДАМУЫ
3.1 Қазақстан Республикасындағы салықтық реттеу мәселелері
Қазақстанда 2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап жаңа салық ... ... ... салу ... ... ... ... барлық реттеу
түрлерін рационалды және ұқыпты пайдалануға жағдай жасауы, кәсіпорындардың
коллективтерін өз еңбектері ... ... ... ... ... қазіргі салық салу жүйесі салық заңдарының негізін қалаушы-негізгі
принциптерді ары ... ... мен ... қамтамасыз етуді талап
етеді. Ол өз кезегінде, жеке ... ... ... ... және жалпы мемлекет экономикасының жақсара дамуына мүмкіндік
жасайды, ... ... ... ... ... ... Білетініміздей, салық жүйесі белгіленген ... ...... мен ... ... ... /14/
Қазақстан салықты ұйымдастырудың – экономикалық мүмкіндіктері аз,
осының ... ... ... ... ... ... базалы, өтпелі экономикалы ел ретінде – шығындарды пайдаланады. Мұнда
жанама салықтар белсенді түрде пайдаланылады.
Жанама салықтардың ерекшелігі – олар ... ... ... ... ... мен қызметтердің бағасына қосымша ретінде қосылып, оның
соңғы тұтынушымен төленеді. Соңғысы маңызды ... – ол ... ... ... ... тікелей салықтардан негізгі айырмашылығы
осы. Жанама салықтың тағы бір ерекшелігі – олар ... ... ... ... ары қарай пайдаланудың қандай да ... ... ... болып табылады. Бірақ, ... ... ... ... ... ... қана ... олардың кейбір
бөліктері тек фискалдық қана емес, сонымен бірге мақсатты ... ... ... салықтардың келесі ерекшелігі – олар инвестициялық және
регрессивті сипатқа ие. ... ... ... олар ... ... және ... қысқартады. Сонымен бірге, табысы аз салық
төлеушілер ... ... ... табысы жоғары тұлғаларға қарағанда,
қаражаттарының салыстырмалы түрде көп ... ... Олар ... ... ... қатты әсер етеді. Бұл ... ... ... мен ... ... алуда бағаның ішінде жасырылған салықтарды
төлеу кезінде жұмыс істейді. /19/
Жанама салық салудың рөлін ... ... ... ... қысқаруына, өндіріс ... ал ... ... кім көп ... ... ... алып келеді. Және ол
негізінен ... аз ... ... ... әсер етеді, кәсіпорындардың
төлем қабілеттілігін азайтады, ... ... ... ... ... алып
келеді, инвестициялардың қымбаттауы мен өндірістік шығындардың өсуіне әкеп
соғады. ... ... салу ішкі ... ... ... және ... өсу факторы болып табылады.
Жанама салықтардың ішінде негізгі орын ҚҚС-на тиісті. 1996 жылы
Қазақстан ... ... ... түсімдерінің ішінде ҚҚС-ның үлес
салмағы – 25% аса, ал 1997 жылы - 21%, 2001 жылы - 16%, 2005 жылы - ... ... ... практикасы – осы төлемнің ставкасын белгілеу
мәселесіне бағытталған. Шетел практикасында жалпы ... ... ... ... ҚҚС ... ... ... табыстар мен қоғамның әлеуметтік топтарының өмір деңгейін реттеуге
әсер ... ... ... жекелеген салалардағы өндіріске ынталандыру әсерін
тигізеді деген барлық кезде ... ... ... ... ... ... шешу ... ретінде қолданылмауы тиіс. Сондықтан,
бұл жүйенің жеңілдіктер мен көптеген ставкаларды қолдану арқылы ... ҚҚС ... ... жеңілдетіп және оның тұрақты қызмет етуіне
қол жеткізген дұрыс.
Зерттеулер көрсеткендей, ... ... ... табыстардағы
айырмашылықтарды қысқартудың салыстырмалы түрде, және кең түрде – ... ... ... салықтың әсерін жоюда тиімсіз құрал болып табылады. /2/
Әлеуметтік ... ... мен ... ... және ... ету ... ... әлеуметтік жеңілдіктері адресті бағыттау
арқылы жақсырақ көмек беруге болатыны белгілі.
Тұтынуға салынатын салықтардың ... рөлі – ... ... ... салықтық түсімдердегі үлесін бағалау негізінде көрінеді. Қазақстанда
тұтынуға салынатын салықтардың үлесі – 34%, ал ... ... ... ... ... салық саясатының ұсынып отырған бағыттарын
мақсатты ... іске ... – оның ... ... ағымдарындағы реттеуші
және бақылаушы рөлінің жоғарлауын, нәтижеде, ... ... ... ... етеді. Республикалық ... ... ... ... тікелей байланысты. Себебі, жалпы
салық жүйесі жалақы, табыс, пайда, капитал және т.б. ... ... ... ... салықтардың бюджетті қалыптастырудағы
рөлін анықтап алу қажет. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін, ... ... ... Қазақстанның салық жүйесі құндық
көрсеткіштердің қайсысына сүйене алатынын білу ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы салықтардың рөлін бағалау –
бюджетте түсетін барлық салықтық ... мен ... ... ... ... ... салықтар сомасы арасындағы қатынасты және
сонымен бірге, жекеленген салық түрлері мен екінші жағынан жалпы бюджеттік
кірістердің жыл ... ... ... ... ... білдіреді.
Бюджеттік түсімдерде жекеленген салықтардың үлес салмағын, олардың бюджетті
қалыптастырудағы рөлін ... ... ... мемлекеттік реттеуді
жүргізуге мүмкіндік береді. Осы әдіс арқылы алынған мәліметтерді салыстыру
бюджеттің кірістерін ... ... рөлі қай ... ... ... ... тән ... анықтауға мүмкіндік береді. /7/
Салықтарды әртүрлі жіктемелік белгілеріне қарай топтастыруға болады.
Біздің ойымызша, салықтардың келесі белгілері ... ... ... табылады:
▪ салықтарды алып жүруші (тасмалдаушы);
▪ салық субъектісі;
▪ аумақтық ... ... ... ... ... өндірістік қатынастардың
қалыптасу процесстері мен ... ... ... шегіне
мемлекеттің араласу қажеттілігі секілді, обьективті фактормен анықталады.
Салықтың табыстарға қажеттілік пен оларды алу ... ... ... ... ... ... негізгі болып
табылады. Дамыған елдерде мемлекеттік шығындарды қысқарту жолдары ... ... яғни бір ... ... ... ... ... екінші жағынан жұмысты істеп тұрған жүйенің тиімділігін ... ... ... ... елдерге тән, негізгі салықтық
мәселелер мыналар:
- Қазіргі салық жүйелері салық төлеушілер үшін және ... ... ... өте күрделі. Бұл арқылы әкімшілік шығындарға
әкеп соғады және салықтардың әртүрлі әдістерін тудырады;
- Жеке ... ... салу ... ауыртпалығын әділетсіз бөлінуімен:
бірдей табыстарға біркелкі емес салық, салумен сипатталады. Бұл
салық төлеушілер жағынан қарсылық ... ... ... бұзады;
- Салықтардың жоғарғы маржинальды ставкалары экономикалық
шешімдерді қабылдау процессіне кері әсер ... Осы ... ... ... ... деген ынтасын жоғарылатады, көлеңкелі
экономикаға қызығушылық танытады және қорларды жинақтауға ... тап ... ... салу ... өз ... ... ... себептерге байланысты инвестициялап, ... ... ... ... ... сапасы мен шектеулі
ресурстарды бөлуде кері әсер етеді. /3/
Аталған аспектілердегі салық жүйесінің жеткіліксіздігі әрқашан болған.
Бірақ, мемлекеттік ... ... ... қаржыландыру мүмкіндіктерінің
азаюы, сонымен бірге табиғи ресурстарды рационалды түрде пайдалануға деген
ұтымды, бұл мәселелерді шешілуін міндеттірек етіп және ... ... ... Салықтық реттеудің даму тенденциялары
Әртүрлі елдердегі салық жүйелері салық түрлері, ... ... және ... да ... ... ... ерекшеленеді. Қазақстан
Республикасының салық жүйесі өзінің негізгі сипатында 1995 жылы қалыптасты.
Өзінің ... және ... ... Қазақстанның салық жүйесі,
негізінен әлемдік тәжірибеде танылған салық жүйелеріне сәйкес келеді, бірақ
ол әлі де ... ... емес және ары ... ... қажет етеді.
Қазақстан Республикасында қазіргі салық жүйесі белгілі бір ... ... ... ... Оны ... құру бойынша әртүрлі ... ... мен ... ауыртпалығын азайту, заң актілері мен
нұсқаулықтардың қызмет ... ... ... ... мен ... ... деңгейге қою қажеттілігі туралы ... ... ... ... ... ... ... өз бизнесін заңды негізде жүзеге
асыруға мүмкіндік береді. Қазақстан Республикасында салық салу жүйесінде өз
уақытында жүргізілген ... мен ... ... ... бір ... және ... маңызды рөл атқарды, елдің бюджетін қалыптастыру
мен толықтыруда позитивті әсер етті. Ол өз кезегінде, ... ... даму ... ... ... ... және ... шешуге мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасында салықтық реттеуді жетілдіруді, ең алдымен
бюджет жүйесіне түсетін қаржы ресурстарын толығымен ... ... ... ... кемшіліктерді жоюға, салықтар мен алымдардың құрылымын
жеңілдетуге (ыңталандыруға) бағыттау қажет. /2/
Ол үшін салық жүйесі:
▪ Табысқа ... салу ... ... ... ... рөлін арттыруға;
▪ Шағын және орта бизнес сферасында кәсіпкерлікті қолдануға;
▪ Салықтық төлемдерді төлеуден ... ... емес ... ... ... тәртіпті енгізілген бағытталуы тиіс.
Бүгінгі күні экономиканы салықтық реттеу ... ... ... ... ... ... және ... арқылы қайта
бөлінетін ЖІӨ-нің үлес салмағының азаюына, инвестициялық ... ... ... ... ... және ... белсенділігін арттыру мақсатымен салық жүйесін жетілдіруді
қамтамасыз етуі қажет.
Салықтық ... ... ... ... ... шығаруға,
тиімді әсер етуші келесі бағыттарын көрсетуге болады.
▪ Салық заңдары мен салық нерір ... ... ... Сауда мен қызмет көрсету сферасының кіші кәсіпорындарына салық
салудың жеңілдікті режимдерін енгізу;
▪ Инвестициялық ... ұзақ ... ... ... мекемелері мен кәсіпорындарға артықшылықтар бере отырып,
проценттік ставкаларды реттеу арқылы ... ... ... ... ... асыру;
▪ Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ... қаражаттардың
мақсатты сипатына қарай, оларға басымдықтар мен жеңілдіктер беру;
▪ Шығындар ... ... ... ... ... ... түрде жіберілуін немесе ірі салық төлеушілердің
қызметтерінің нәтижелеріне бақылау (орнату) жасау;
▪ Егер ... ... іске ... ... аударымдарды жинақтау мақсатына ... ... ... ... инвестицияларға салық салудың
жеңілдіктерін тоқтату. Пайдаланылмаған амортизацияны ... ... ... ... ... салу ... ... Жанама салықтарды біртіндеп шектеу;
▪ Экономиканың түрлі салаларына ... ... ... енгізу.
Бірақ, 1999 жылы енгізілген өзгерістер нәтижесінде, барлық салықтар
жолы мемлекеттік салықтар статусына ие ... ... ... ... ... ... және реттейтін салықтар болып бөлінеді.
Осылайша, бюджеттің кірістерін қалыптастыруда және ... ... ... ... салу ... мазмұнын құрайтын, ұйымдық-экономикалық
және құқықтық қатынастар қалыптасады. Қазақстанның бюджетіндегі қаржы
ресурстарының негізгі ... ... ... алуды ұйымдастыру жолы
және салықтық түсімдерді пайдалану арқылы, бюджеттік қатынастарға жасалған
талдау көрсетіп отырғандай, мемлекет ... ... ... ... ... ... қатынастарға әсер етеді. /33/
Нарықтық қатынастарға байланысты болып жатқан ... ... ... ... ... жағдайдағы дамуына сәйкес
болуын қолдау мақсатымен, салықтардың экономикалық қызмет етуіне тигізетін
әсеріне тұрақты түрде ... ... және ... ... ... ... саясаты мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық
қажеттіліктеріне, Үкіметтің ... ... ... сай ... ... ... құрылады, яғни Қазақстан Республикасының салық салу
жүйесін реформалаудың мақсаттары төмендегідей:
1. Нарықтық қатынастарды ынталандыру, атап айтқанда:
- кәсіпкерлікті ... ... ... ... ... ... тек қол жеткізе алатындай
қажеттіліктерін қанағаттандыру;
- жеке ... ... ... ... кәсіпкерлік
қызметке салуға ынталандыру.
2. Кең заң базасын салық салуға бейімдеу;
3. Әртүрлі салықтардың белгілі-бір өзара қатынасына қол ... Екі ... ... ... ... ... құру;
5. Салық салуда белгілі-бір әділдікке қол жеткізу, атап ... ... ... ... ... ... алынған табыс көзіне тәуелсіз, бірыңғай салық салу шкаласын
қалыптастыру.
6. Салық салу жүйесін ... ... ... ... ... ... ... реформа жүргізу біздің еліміз үшін үлкен маңызға
ие. Тұрақты және сенімді салық жүйесі – макроэкономикалық тұрақтандырудың
негізгі құрамдас ... бірі ... ... ... ... ... механизмі және перспективалары
Мемлекеттік биліктің функцияларының бірі болып – салық салу ... алу ... ... ... салу ... әр кезеңде көптеген
экономистер, философтар саясаткерлер айналысаты. Тарих көрсетіп ... ... салу ... ... ... және экономикалық
өсуіне ықпал етеді.
Салықтар мемлекеттің табыстарының бір көзі ғана ... ... ... ... ... - ... ... ғылыми-техникалық,
салықтық, саяси және т.б. әсер етуші экономиканы басқару жүйесінің тәсілі
болып табылады. /15/
Қазақстанның тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... бірі болып – қаржы дағдарысын болдырмау және
экономикалық өсуді ... ету ... ... ол үшін ... ... ... ... бойынша жұмысты күшейту, салық тәртібін
қамту қажет.
Сөзсіз, ең алдымен шағын және орта бизнесті ... ... ... ол
заңды кәсіпкерліктің белсенділігінің артуына және жаңа жұмыс орындарының
пайда болуына, ішкі ... ... және ... ... ... ... ... тұрақтануына алып келеді.
Қазіргі салық саясатын жақтаушылардың басты аргументі - Қазақстан мен
Батыс мемлекеттерінің ... ... ... ... ... қоса, Қазақстандағы және дамыған мемлекеттердегі экономиканың ... ... ... ... ... ... ... несие берушісі
ретінде банк жүйесінің жағдайы түгелімен басқаша./19/
Салық ставкаларын ... ... ... салық реформалары дерлік,
максималды, салық ставкаларын азайтуды қарастырады, бірақ көптеген ... ... ... салықты салық төлеушілердің 0,2% төлейді. Ол кейбір
мемлекеттерде салық ... ... ... ... ... ... елдерде орташа минималды салық ставкалары енгізілген. Жалпы
алғанда, шекті салық ставкаларды өзгерту қарағанда көбірек ... ... ... ... ... салу базасының ... ... ... ... ... ... салу ... салық жүйелерінде салықтың көлемі табыс түріне байланысты. ... ... және тағы ... ... өсіміне қарағанда, алынатын табысқа
әдетте, жеңілдікпен салық салынады. Кейбір салық ... ... ... ... ету ... бұл ... ... /11/
Компаниялардың табысына салық салуды ... ... ... ... Инвестициялар туралы шешімдерді бұрмалайтын салық жеңілдіктерін
жою. Көптеген компанияларға ... салу ... ... ... (инвестициялық салық несиелері,
регионалды жеңілдіктер және тағы да ... ... ... ... ... ... амортизация экономикалық
амортизациядан едәуір жоғары. Жалпы реформалар, арнайы инвестициялық
жеңілдіктерді, сонымен ... ... ... және ... ... ... жақындатуға бағытталған шараларды ... ... ... ... ... салу ... ... әрқашан
салық ставкаларының азаюмен бірге жүреді;
▪ Бөлінген пайдалың дискриминациясын азайту. ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігін шегеріп тастауға, акционерлерге салықтық
несие (компания деңгейінде төленген немесе оның бір бөлігіне) беруге
немесе жеке ставкалар жүйесін ... ... ... ... ... ... (тікелей және жанама) көптеген ... ... ... – ҚҚС ... немесе оның рөлін жоғарылату
болып ... ... ... ... қарағанда бұл салық нейтралды болып
табылады және ол еңбек пен жинақтауға ... ... ... ... қарсылығын төмендетудің және салықты қиындатады. Сонымен
бірге, бұл салық, салық ... және ... ... үшін ... ... әкеледі және салық жүйесінің регрессивтілігінің өсуіне
әкеп соғуы мүмкін. Сол себепті, кейбір мемлекеттер ҚҚС ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстар да аз емес, соған
қарамастан, ірі ... тек ... ... ғана ... Мұндай
жағдайды бірнеше себептермен түсіндіріледі.
Салық жүйелерін қолданудың нақты экономикалық және бөлу ... ... әлі де анық ... ... ... пен ... ... ынта.
Салықтық реформалардың саяси мақсаттары бір-біріне қарама-қайсы.
Мысалы: ынталандыруға бағытталған ... ... ... ал бір ... екі ... тұратын, табыс алатын жан ұяларға
біркелкі салық салу қарастыратын өзгерістер, жеке ... ... ... ... ... ... ... мақсаттары кейбірде екі
мағыналы сипатта болады. Осылайша, көптеген ... ... ... ... ... ... ... іс-жүзінде салық жүйесін бұл
белгісі арқылы ... ... ... өте ... ... ... тастау арқылы, салық базасын кеңейту, салық төлеушілердің ұйымдасқан
түрде ... ... ... ... ... ... қиындықтармен
күреседі. Мысалы: салық реформалары бойынша комиссиялар азаматтардың тұтыну
есебінен, ... ... ... салу ... ... ... Бірақ,
мұндай салықты енгізу, өтпелі кезеңімен және салықтарды төлеумен байланысты
мәселелер, барлық үкіметтерді мұндай ұсыныстарды қабылдаудан қазірше, ... ... ... ... ... ... ішінде ҚҚСС) бірнеше жылды қамтиды ... ... ... ... талап етеді.
Жоғарыда айтылған мәселелер мен шектеулерге қарамастан салықтар бойынша
кең түрдегі пікірталастар мен көптеген ұсыныстар салық ... ... ... ... және салық жүйелерінің дамуы қай ... ... ... ... ... ... ... шешу жолдары, едәуір әлеуметтік-
экономикалық және әкімшілік ... ... ... ... ал ... ... табысты мемлекет меншігінен алу ... ... ... ... ... Бұдан басқа, салық саясатының сыртқы аспектілерін
дәлірек айтқан, әлемдік нарықта елдің ... ... ... әсер етіп ... ескеру қажет./40/
Жеке алғанда, салықтардың өсуі, жаңа жұмыс орындарының өсу қарқыны әсер
етеді, және жұмыссыздықтың деңгейінің ... әкеп ... Бұл, ... елдерде кәсіпкерлерді жеке зейнетақы сақтандыру қорларына төлемдер
төлеуге әртүрлі жеке кәсіпорындар мен ... ... ... жұмыстан шығарған кезде төленетін шығу жәрдемақысын төлеуге
мәжбірлеуімен байланысты. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... кейбірде екі еседен де көп асып кетеді.
2002 жылы Салық ... ... ... ... ... маңызды кезеңі болды, ол салық саласындағы ... ... бір ... ... отырып, алдындағы жылдары құрылған салық
жүйесінің тұжырымдамалық негіздерін ... ... ісі ... құқықтық нормаларды біріктіретін және жүйелейтін,
қоғамдық қатынастарды реттейтін, кезден ... ... және ... ... тиімділігін арттыруға ... ... ... ... ... ... ... Кеден кодексі
қолданысқа енгізілді.
Салық кодексін қолданудың оң нәтижелерімен қатар елдің экономикалық
өсуі және ... ... ... үшін ... қамтамасыз ету
мақсатында салық жүйесін жетілдіру проблемасы шешілмеген күйінде ... ... ... ережелері жеке тұлғалардың табыстарын
ресми емес айналымнан ... ... ... ... ... мен
жаңартуға инвестициялар салу үшін ... ... ... толық
жәрдемдеспей отыр. /2/
Инновациялық қызметті ынталандырудың пәрменді тетіктерді жоқ, бұл
ғылымды көп қажет ... және ... ... ... ... ... теріс әсер етуде.
Жер қойнауын пайдаланушыларға салық салу ... одан әрі ... ... жүргізілетін салық саясатының мақсаты
экономикаға инвестицияларды одан әрі ... ... ... ... ... бар ... ... үшін халықтың қолында бар
табысты көбейту болып табылады.
Шешу жолдарына келетін болсақ. Оларға:
▪ әлеуметтік салық бойынша ставкалардың ... жеке ... ... ... ... ставка белгілеу;
▪ қосымша құн салығының ставкасын төмендету;
... және ... ... ... оның ... құн ... ... өндірістерді дамыту үшін экономикалық
жағдайлар жасау;
▪ инвестициялардың өсуін көтермелеу ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру;
▪ салық әкімшілігін жетілдіруді автоматтандыру процестерін дамыту;
▪ шағын бизнесті дамыту және ауыл ... ... ... ... ... ... арнайы салқ режимдері нормаларының
әдіснамасы мен оларға әкімшілік жүргізудің нормаларын ... ... ... ... көзделген шаралар салық салу деңгейін
нақты төмендетуге мүмкіндік береді, бұл экономикалық өсу ... одан ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті дамыту үшін
қолайлы жағдайлар жасау, заңсыз ... ... ... ... базаны кеңейту есебінен жүргізілетін болады.
Мемлекетің өз міндеттерін орындау үшін мемлекеттік бюджеттің кірісіне
қажетті ... ... ... ету ... ... пен
шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық өзара қарым-қатынастағы
мүдделерінің балансына қол ... және ... ... және ... жоспарлауының біртұтастығын қолдау мақсатында
орнықты бюджет жүйесін, әлеуметтік-экономикалық басымдықтарды қалыптастыру
– басты мақсаты болып табылады.
Ахуалға талдау ... ... ... ... ... ... ... атқарылуында біраз
табыстар бар, негізгі ... ... ... ... ... бюджет жүйесін құру жөнінде едәуір қадамдар жасалады:
- 1999 ... ... ... ... ... бюджетке
түсімдер ЖІӨ-нің 19,8%-ын, шығыстар мен несиелер ЖІӨ-нің 23,2%-ын
құрады. Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы ЖІӨ-нің ... ... ... ... ... 0,7%-ға төмендеді. Есептік деректер
бойынша, 2000 жылы мемлекеттік ... ... 0,1% ... ... ... ... бюджетке түсімдер ЖІӨ-нің 23,1%-ын,
шығыстар мен несиелер ЖІӨ-нің 23,0% құрады. 2003 жылы ... ... ... 21,8%, ... 21,1% ... 2004 жылы ... ... бюджеттегі кірістері 23,2%, ал шығыстар мен несиелер
22,4.% құрайды./3/
Қазақстан ТМД ... ... бірі ... ... ... ... Оны 1995 жылы қабылдау республикасының ... ... ... ... ... бюджетке құрылымдандыруда,
салықтрды есептеу мен алудың тәсілдерін белгілеуде едәуір рөл атқарады.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... келіп түсуін бақылау мәселелеріне байланысты барлық фискалды
органдарды бір ... ... ... ... ... ... ... жөнінде жұмыс жүріп жатыр. Экономиканың даму
перспективасын ескеретін және мемлекет пен салық төлеушілердің мүдделерін
оңтайлы ... ... орта ... барлық нормативтік құқықтық
актілерді бір заң актісінің шеңберінде біріктіруге бағытталған жаңа ... ... ... ... ... 2001 жылы ... құн ... 16%-ға дейін және әлеуметтік салық 21%-ға дейін ... ... жылы ... құн ... ... 15%-ға ... және әлеуметтік
салық 20%-ға дейін төмендетілді.
Шығыстардың ... ... ... ... ... ... ... тиісті деңгейде жолға қойылады. ТМД елднрінің арасындағы
ағалшылардың бірі болып, Қазақстан қазынашылық жүйесі ... ... ... және ... ... қол ... ... Ұлттық қор және Қазақстанның Даму Банкі
құралады.
Әлемдік стандарттардың талаптарына ... ... ... ... жаңа ... ... енгізілді.
Шығыстар жүйесін жетілдіру жөнінде маңызды іс-шаралар орындалады.
1999 жылдан бастап барлық бюджеттен тыс ... ... ал ... мен шығыстары мемлекеттік бюджетке шоғырландырылады. Сондай-
ақ алдын ала бақылау жасау тетігін жетілдіру ... ... ... ... ... ... есепке
алу енгізіледі. Сондай-ақ республика халықтың белгілі бір санаттарына
бюджет көтере алмайтын ... ... ... берудің көп жылдық
практикасы оларды азаматтардың жекелеген санаттарына ақшалай өтемақы
берумен ... ... алып ... Барлық деңгейдегі бюджеттер
бюджеттік бағдарламалар деңгейінде бекітіледі, ал бюджеттен ... ... ... мен ... ... ... бағдарламаларды орындауға жүзеге асырады.
Мемлекеттік бюджет кірісін басқару процесін ... ... ... ... ... басқару мәселелері бойынша бюджет заңдарына
өзгерістер енгізілді. 1999 жылы 1 сәуірден қабылданған «Бюджет ... ... ... Заңы ... ... ... белгіледі. 1.02.2005 жылы «Бюджет Кодексі» қабылданды.
Мемлекеттік секторға ... ... ... ... бюджеттен қаржыландырылатын ұйымдар мемлекеттік мекемелер
мен мемлекеттік кәсіпорындарға бөлінеді. 1999 ... ... ... ... ... ортаға беріледі және мемлекетке
қызмет ... ... ... ... ... іске ... ... бағдарламалар мемлекеттік тапсырыс нысанында
орындалады.
Әлсіз жақтарына келетің болсақ Қазақстанда жұмыс істейтін ірі ... ... ... жиі бұза ... салық төлеуден жалтарады, мұны
тіпті халықаралық ұйымдар да атап көрсетеді.
Бюжетке түсімді ... үшін ... ... нақ ... бола тұрса да,
бюджетке берешекті өтеу жөніндегі жұмыс нашар жүргізіледі.
Бюджетке ... ... ... салық мерзімі кейінге қалдырудың
тәртібіне өзгерістер енгізу талап етіледі, өйткені ... ... ... басшысымен келісім бойынша салық төлеу жөніндегі мерзімді
ұзартуға құқылы. ... ... ... және ... арнаулы білімінің
жоқтығына байланысты кәдімгі сот арқылы салық төлеушілердің құқығын қорғау
тым қиындатылған.
Қазақстан аумағына шектес мемлекеттерден ... ... ... әкеліну мүмкіндігі мемлекетке елеулі экономикалық залалы келтіреді.
ЖІӨ көлемінің жыл ... өсуі ... ... ... ... ... төлем болып отыр, ол ЖІӨ-нің 25%-дан кем ... ... ... ... ... ... бюджеттің барлық
функцияларын орындауды толық қамтамасыз ете алмайды.
Бюджет жұйесін ... ... ... қатынастың
өзекті проблемасы болып отыр.
Бюджеттің теңестірілуі бюджеттер өкілеттілігінің айқын ... ... ... ... ... ... орталықсыздандыру мен бюджет өкілеттіктерін
орнықтандыру ... ... ... ... ... ... бюджет жүйесін орталықсыздандыруды
күрделендіреді. Бұл ең ... ... ... ... ... ... ... күрт айырмашылық бюджет жүйесін орталықсыздандырудың
артықшылықтарын пайдалануға кедергі келтіреді.
Бюджетті жоспарлаудың уақыт аясы ... да, ... ... де ... ... ... ... аудандық және облыстық деңгейлерде өзіндік кіріс көздері
бекітілмеген.
Республикалық бюджетке ... ... ... есебінен жергілікті
бюджеттердің еркін қаражатын түзетеді.
Жергілікті атқарушы және өкілді ... осы ... ... кіріс
жоспарын ұлғайту және қаражатты қосымша шығыстарға бағыттау мүмкін
болмайтын проблеммаларға тап ... ... ... уақтылы тартыла алмайды және өткір әлеуметтік-
экономикалық проблеммаларды шешуге жіберіле алмайды.
Қайсібір кіріс ... ... ... ... асырып жіберу немесе
төмендету фактілері жиі кездесед, бұл өз кезегінде, әр түрлі деңгейдегі
бюджеттердің ... ... ... ұзақ ... ... алу мен ... белгілеу рәсімі практикада жергілікті деңгейде іске асырылмайды.
Жергілікті бюджеттердің шығысы ... ... ... және ... ... бекітуде белгісіздік орын алған.
Трансферттердің ағымдағы тетігі аймақтардың жай-күйін бағалаудың
маңызды факторларын қамтымайды, ол ашық емес және ... ... ... ... ... ... ... мен субвенцияларды реттеу
әдісімен «жыртық жамаудың» ескі тетігін шын ... ... және ... ... ... ... ... ел дамуының басымдықтарымен әрдайым байланыстырыла
бермейді.
Республикалық және жергілікті ... ... ... ашық болмауы мемлекеттік шығыстарды тиімсіз басқаруға алып келеді.
Бюджеттің шығыс бөлігінде ағымдық сипаттағы шығыстар мен ... ... ... ... және сыртқы аудит жүйесі тиімсіз.
Жүзеге асырылып жатқан шығыстардың тиімділігін ... ... ... ... ... ... ... бағдарламалардың әкімшілері және ... ... ... деңгейінде бюджет қаражаттарын тиімсіз ... ... ... мен ... ... ... алуға
арналған уақтылы өткізілмейтін ... ... ... ... көбеюде.
Өткізілген конкурстар басқа ықтимал жеткізушілердің жоқтығына иек арта
отырып, көбіне бір ... ... ... мен ... ... ... есебінен пайда болған
бюджет қаражатының үнемдеу ашық болмай отыр.
Аумақтақ ... ... ... ... атқарылуына
қызмет көрсетуге қатысты құжатты ұтымды және тиімді пайдалануды толық
қамтамасыз етпейді.
Шетелдік көздерден ... ... ... ... консультациялық
шығыстар жоғары күйінде қалып отыр.
Қазақстан Республикасының салық-бюджет саясатын жүргізу ... ... салу ... ... өсуі мен ... ... жүргізуді
жақсарту есебінен кеңейту;
- Кейбір салықтардың ставкасын төмендету;
- Салық салу жүйесін ... ... ... ... іс барысында айқын анықтау кезінде
бюджетаралық қатынастардың орнықты жүйесін қалыптастыру;
- Халықаралық ... ... ... ... ... ... және енгізу.
Қателіктері:
- Мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саласының құралуы;
- Салық заңдары мен малық әкімшілігін жүргізудің жетілдірілмегендігі
төлем тәртібін арттыруға ... ... Алым ... және басқа да міндетті төлемдердің және оларды
өндіріп алу рәсімдерінің көптігі салық жүйесін күрделендіріледі;
- ... ... ... үйлесімсіздік;
- Мемлекеттік борыштың өсуі.
Қазақстан Республикасының салық-бюджет саясаты ... 2001 – ... ... ... мынандай негізгі стратегиялық міндеттер болады:
• Салық жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету;
• Бюджетке салық түсімінің ЖІӨ-нің 30% ... ... ... ... ... ... ... Салық жеңілдіктерін жүйеге келтіру;
• Кәсіпорындардың сыртқы экономикалық қызметіне тиімді мемлекеттік
бақылауды қамтамасыз ету;
• Бюджеитті орталықсыздандыру ... іске ... ... ... ... даму ... ... дамытуға бағдарлайтын бюджт саясатын жүзеге
асыру;
• Бюджетаралық трансферттер жүйесін жетіліру;
• ЖІӨ-ге қатысты мемлекеттік ... ... және ... қол ... ... ... жүйесін жетілдіру,
• Бюджеттің ашықтылығы қамтамасыз ету./3/
Қорытынды:
Бұрынғы КСРО-ң ішінде Қазақстан Республикасы бірінші болып жаңа салық
заңын ... ... ... 1992 жылы 01 ... ... ... ... туралы» Заңы қабылданды. Соған ... ... ... ... ... ... салықтар жұмыс
істейді. Бірақ, мұндай жіктелу тиімді болмай ... 1995 жылы 24 ... ... салық салу тәжірибесіне
негізделген «Бюджетке төленуге тиісті салықтар және ... да ... ... Заңы ... Жаңа ... салу жүйесі тауар өндірушіні
ынталандырып ресурстардың барлық түрлерін ... және ... ... ... ... ... ... олардың
еңбегінің нәтижесінде қызығушылығын арттыруы тиіс еді. ... ... ... ... мен толықтырулар енгізіліп ... ... ... ... ... ... ... түбегейлі
өзгерте алмайды.
Қазақстанның қазіргі кездегі салық жүйесі қазіргі кезеңде ... ... ... етіп ... Соған қарамастан, қазіргі кездегі
жағдай экономиканы салықтық ... ... ... ... ... етіп ... Экономиканы реттеу әдістері екі нысанда
- өзін-өзі реттеу мен мемлекеттік ... ... ... ... өндірістің түрлі буындарында ... ... ... жүргізуші субъектілердің өздері жасап,
пайдаланатың әдістерімен сипаттайды. ... ... ... ... даму
процесіне мемлекеттің сан алуан экономикалық тетіктері, соның ішінде қаржы
тұтқалары арқылы араласуын бейнелейді. ... ... ... ... ... ... мен ... қатысады, оның үстіне қаржы
жүйесіне әр буыны ықпалының өзгешеліктері ... ... ... ... сан ... ... ... Қаржылық реттеу көмегімен
мемлекет халықтың төлем қабілеттілігінің сұранысына, қорланудың қарқынына,
тауарлар мен ... ... ... ... тауарлар ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Сонымен бірге қаржы тұтқаларының көмегімен мынадай негізгі мәселелер
шешіледі:
- материалдық өндіріс сферасында жұмылдырылатын ... ... ... реттеу;
- өндірістік сферадағы монополиялық қызметті экономикалық шектеу;
- кәсіпорындардың, ұйымдардың сыртқы экономикалық қызметін ... ... және ... ... ... ету;
- кәсіпорындарда, ұйымдарда, фирмаларда өндірісті дамытуды материалдық
жағынан ынталандырып ... ... ... ... ... ... бөлудің
ішкі өндірістік арақатысын реттеу;
- ел, ... ... ... ... ... ... инвестициялық
процестерді реттеп отыру. /35/
Сөйтіп, өндірісті қаржылық реттеу мен ынталандырып ... ... ... елдің экономикалық дамуының тенденциясына қаржы тұтқаларының
көмегімен ықпал жасалады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... талдау
экономиканың тұрақты түрде дамуын қамтамасыз ету мақсатында салық жүйесін
жетілдіру, жанама ... ... құру мен ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді:
1. жанама салық салудың ішкі жүйесін қосатын, ... ... ... ... салу ... ... мен оның әлеуметтік-экономикалық
процесстерге әсерін, теориялық ұстанымдар мен жекешелеген көзқарастарды
зерттеу процесінде анықталған, салық салуды қалыптастыратын ... ... ... нәтижесінде бізден салықтарды қалыптастырудың көптеген
бағыттары мен мектептері ... ... база ... ... база туралы теориялық немесе практикалық келісімдерде
құрылған ... ... ... ... Екі ... ... ... мен лигитаризмді, неоклассикалық теорияны
қосатын, неолибералды, неокенсиянды және мемлекеттің нарықтақ экономикаға
араласу немесе әсер ету ... ... ... ... өсу
теориясы секілді салықтық қалыптастыру моделдері ... ... ... ... сәйкес, Қазақстанның салық жүйесі негізінен
неолибералды, яғни әлеуметтік-экономикалық процесстерге минималды түрде
араласуды ... ... ... ... Тұрақты даму концепциясы – бұл Қазқстанның келешегі және ұлттық салық
салу принциптерін айқындайтын және ... ... ... ... ... ... жүйесінің қалыптасу негізі;
4. Салық жүйесін құру принциптері анықталған. Олар:
- мемлекет пен ... ... ... ... ... салу ... ... жалпы мемлекеттік және жеке қызығушылықтардың теңестірілуін қамтамасыз
етеді;
- салықтарды жинау жүйесін жетілдіру және осының негізінде республика
бюджетінің табыстылығын жоғарлату;
- жеңілдіктірді негіздеу немесе ... ... ... салу ... ... ... ... және ұйымдық – құқықтық принциптер негізінде, тікелей және
жанама салық салуды, оның нақты формалары мен салықтардың ... ... мен ... ... ... ... ұйымдық-экономикалық
механизмі ұсынған;
6. Ұйымдық-экономикалық механизм бір ... ... ... ... сәйкес құрылады, ал екінші ... ... ... ... ... ... тиіс. Осыған байланысты
салық механизмі іс жүзінде заңдылықтарды жүзеге асыру шарттары мен
ережелердің ... ... ... кем, салық заңының бұзылуы
экономикадағы реформаларға әкеп соғады;
7. Қазақстанның мемлекеттік бюджетінің талдауы мен ... ... ... ... ... рөл ... ... тікелей екені
көрсетіледі, оның ішінде басты рөл ҚҚС бекітілген сонымен қатар, ... ... ... де жиі ... рөл ... ҚҚСС мен ... ... әдістемесін зерттеу кезінде де, кейбір
салықтардың саналарын есептеуде ... ... мен ... ... ... бар ... ... байланысты, салық заңын жетілдіру келесі бағыттар бойынша
жүргізілуі ... - ... ... елдері арасындағы ... ... ... “белгілеу принципі” бойынша
көшу, бұл ... ... ... ... ... мысалы: РФ, Түркістан,
Франция, Иран және т.б.) нөлдік ставканы қолданады (“босатудың” әдістерінің
бірі) және ... ... ... ... КСРО ... ... салық кәдімгі 15% ставкамен салынады; - ... ... ... ... салу ... ... және ... тауарларды
жекелеген салық салу объектісі, етіп белгілеу, яғни олар бойынша (бұл
тауар немесе шикізат сату үшін ... жеке ... ... ... ... шекарадан алып кіріп жатқан кезде, кейін осы тауарға
қайта салық салмау үшін, ... ... ету ... екенін айта кету қажет.
Жанама салықтарды импорт кезінде алу механизмі ... ... ... бері ... ... ... бойынша кеден
комитетімен акциз салығы алынады және дәл осылай ҚҚСС алуы ... ... ... ... орын ... ... 1996 жылы Қазақстан
Республикасының жалпы салықтық түсімдерінің ішінде ҚҚС-ның үлес салмағы ... аса, ал 1997 жылы - 21%, 2001 жылы - 16%, 2005 жылы - 15% ... ... ... практикасы – осы төлемнің ставкасын ... ... ... ... ... тенденциясы ставкалардың санын
қысқартуға бағытталған. ҚҚС ставкаларының ... ... ... мен ... ... ... өмір ... реттеуге әсер
етеді деген пікір, жекелеген салалардағы өндіріске ынталандыру әсерін
тигізеді ... ... ... дұрыс емес. ҚҚС-тың экономикалық ... ... шешу ... ... ... ... ... жүйенің жеңілдіктер мен көптеген ставкаларды қолдану арқылы тиімділіген
төмендеткенше, ҚҚС жинау жүйесін жеңілдетіп және оның тұрақты ... ... ... дұрыс.
Жақын жылдары реформалар елдегі өндірісші тұрақтандыруға, өнімді
өндіруді біртіндеп ұлғайтуға жағдай ... ... ... Олар:
▪ азық-түлік сферасында нарықтар жүйесін қалыптастыруды – тауарлар
мен қызметтер, қаржы ресурстары, бағалы ... ... ... ...... ... тарту механизмін құру;
▪ тауардың өндірушіден тұтынушыға бүкіл қозғалысын қамтитын бизнес
жүйесін ... ... ... ... ... ... ... және өнеркәсіптік экономиканы
неше, салық сақтандыру және басқа да реттеушілер кешенін ... ... ... ... ... жер ... ... әсіресе жер қатынастарын басқаруда қаржы-
банк құралдар жүйесіне қатысты;
- өз ... ... ... ... ... кепілзат,
технологиялық жағынан алдағы елдермен бірігіп кәсіпорындарды пайдалану;
- өндірушілерге өндіріске жаңа ... ... ... ... бизнеске қолдау жасау арқылы, қайта өңдеу және тамақ өнеркәсібі
салаларында ... пен ... ... ... ... өндірушілерді қорғауды қамтамасыз ету үшін сыртқы
экономикалық саясатты қайта ... ... ... ... шешуде аймақтардың рөлін арттыру шаралары
арқылы өндірушілерді мемлекеттік қолдану.
Бұл шаралар ҚҚСС ... ... ... ... ... бүкіл
жанама салық салу жүйесінің кері жақтарын едәуір төмендетуге мүмкіндік
береді.
Қазіргі Қазақстанда 30-дан аса ... ... ... ... ... ... Олардың барлығы уақыт сынағымен өте
алмайды. Бірақ, жалпы қазіргі ... салу ... егер онда да ... ... ... ... ескерсек, батыста қабылданған
жүйеге өте жақын. әрине, ЕӘҚ мемлекеттегі ... ... ... ... арасында тек кейбір айырмашылықтар ғана қолданылады.
Соңғы жылдары, кәсіпорындардың мемлекеттік ... ... ... ... ... өзгерістер болады. Өз сипаты бойынша бұл
өзгерістер ... ... олар ... бір іштесі пылкаға
бағынатындығымен ерекшеленіп тұрады.
Салықтар дегеніміз – мемлекеттік бюджетке заңды және жеке ... пен екі ... ... ... ... көздерін
құруға байланысты туындайтын қаржылық қатынастарды сипаттайтын экономикалық
категория.
Салық жүйесі – нарықтық экономиканың негізгі элементтерінің бірі. ... ... әсер ... ... және ... ... анықтауда мәліметтің басты құралы болып табылады. Сонымен,
Қазқстанның салық жүйесінің жаңа қоғамдық қатынастарға бейімделуі, ... ... ... ... ... ... анағұрлым тиімді пайдалану үшін
салықтың мәнін, орнын және рөлін дұрыс ... ... ... зор.
Өйткені ғалымдардың қаржы жайлы еңбектерін ... ... ... ... ... ... ... және орынды екеніне
көзіміз жетеді. Салық жүйесінің мәні мен ... оның ... ... ... ... ... дерлік салық жүйесінің негізгі,
салық салу теориясының классигі – Адам Смит ... ... ... ... ... – бұл ... сондықтан да мемлекет заң ... ... және ... ... ... ... қажет. Мемлекеттің
салықты жинау құны, мемлекеттің өмір сүру қажеттілігінен және оның жалпы
қоғам мен жеке ... ... ... ... ... Салық
жүйесі мемлекет пен заңды және жеке ... ... ... қатынастары
және осы қатынасты анықтайтың салықтар, салық механмзмі яғни, салық салу
әдістері мен ... ... ... ... мен салыққа қатысты
келісімдердің, салық қызметі ... ... ... ... жүйесі
мемлекет қаржы көздерін жасаудың ең негізгі құралы ... ... ... қайта қарауға, өңдірістің ... ... және ... ... толығымен іске асуына мүмкіндік туғызады.
Заңмен бекітілген негізгі мемлекеттік малықтарға қосымша ... ... мен ... ... ... ... үшін
жергілікті алуан түрлі қажеттіліктері мен табыс түрлерін толығырақ есепке
алуға мүмкіндік береді. Бірақ, жаңа салық заңы әлі де жаңа ... ... ... Оның ... ... тым артық
тығыздылығы, топтасуы, өндіріс тиімділігін өсіруші, ғылыми-техникалық
прогресті ... жаңа ... ... ... ... ... тауарларды шығаруды көбеюге ... ... ... ... ... ... ... заң әлемдік нарыққа қатыстытолығымен дерлік жабық, экономикаға
шетел инвестицияларын таратуға ынталандырылмайды. ... ... ... ...... ... ... емес, ол ұдайы өндіріс
процестеріне, нарыққа бейімделіп әрқашан өзгеріп отырады.
Біздің салықтардың ... ... ... ... және тағы ... ... өзгеріп отырады, сөзсіз кері әсер
етеді, әсіресе нарықтық экономикаға өту ... ... ... қатар
шетел инвестицияларына көлденен тұрады. Салық ... мен ... ... заң актілері мен нұсқаулықтардың қызмет етуін шектеу,
салық инспекторы мен ... ... ... ... қою ... ... бәріне ортақ. Салық ... ... ... ... ... ... негізде жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазақстан
Республикасында салық салу жүйесінде өз уақытында ... ... ... ... ... бір ... келтіріп және жүйелеуде маңызды
рөл ... ... ... қалыптастыру мен толықтыруда позитивті
әсер етті. Ол өз кезегінде, мемлекеттің ... даму ... ... ... және ... ... шешуге мүмкіндік
береді.
Салық жүйесі бүгінгі күші тұрақсыздығы – салық салу реформаларының
басты мәселесі. ... және ... ... жүйесінің тек фискалды
функциясына негізделген бағыттың дұрыс еместігін көрсетті:
Салық базасын ... және ... ... ... ... олар ... қалап қояды.
Ұсынып отырған, реформалық ұсыныстар жақсы жағдайда, салық жүйесінің
кейбір элементтеріне ғана ... ... ... ... ... ... жаңа ... жүйесі туралы ұсыныстар жоқ. Және ... ... ... ... ... ... тек ... теориялық
негізде ғана құруға болады, ал ондай Қазақстанда әлі ... ... ... келеусіздіктер біздің экономикамыздың тұрақсыз жағдайына әкеп
соғады. Сондықтан, дағдарыстан шығу және әрі ... даму ... ең ... ... ... ... келтіріп алуымыз қажет. Салықтық реформалардың
саяси мақсаттары бір-біріне қарама-қайсы. Мысалы: ынталандыруға бағытталған
өзгерітер, инвестициялық ... ... ал бір ... екі мүшеден
тұратын, табыс алатын жан ұяларға ... ... салу ... жеке ... ... ... қатысты дискриминацияға әкелуі
мүмкін. Салық мақсаттары кейбірде екі мағыналы сипатта болады. Осылайша,
көптеген ... ... ... көбірек нейтралды болуына
бағытталған. Бірақ, іс-жүзінде салық жүйесін бұл белгісі ... ... ... өте ... Салық жеңілдіктерін алып тастау арқылы,
салық базасын кеңейту, салық төлеушілердің ұйымдасқан ... ... ... ... ... ... қиындықтармен күреседі. Мысалы: салық
реформалары бойынша комиссиялар азаматтардың тұтыну есебінен, негізделген
табыстарға ... салу ... ... ... ... мұндай салықты
енгізу, өтпелі кезеңімен және салықтарды ... ... ... ... ... ... қабылдаудан қазірше, бас ... ... ... салықтық реттеуді жетілдіруді, ең алдымен
бюджет жүйесіне түсетін қаржы ресурстарын толығымен түсуін қамтамасыз етуге
кедергі жасайтын ... ... ... мен ... құрылымын
жеңілдетуге (ыңталандыруға) бағыттау қажет.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. «Салықтық және бюджетке төленетін басқа да ... ... ... ... ... ... ... 2005ж. – 248 б.
2. Қазақстан Республикасының президенті мен ... ... ... ... ... ... 2001ж. – 348б.
3. Бюджетный Кодекс Республики Казахстан. Алматы 2004г. – 148 с.
4. Қазақстан Республикасының Статистикалық ... №2(74) ... ... ... ... ... ... дамуы. №12, 2004жыл.
6. Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің статистикалық
бюллетені. №2(74), 2005жы.
7. ... по ... ... ... ... ... Алматы – Ақшамы №2, 10 – қараша, 2001ж.
9. Аль Пари №3, 2002 ... Аль Пари №4, 2001 ... ... Я. ... теория негіздері». Алматы «Эвро» 2004ж. –
490 б.
12. Баязитова Ш., Құлпыбаев С., ... А. ... ... Оқу құралы
Алматы «Мерей». 2001ж. – 176 б.
13. Вестник по налогам и инвестициям № 4 – 5, 2002 г.
14. ... ... ... ... по ... и ... №7 – 8, 2000 ... Вестник №11(63), 2004г.
17. Вестник по налогам и ... № 5 – 6, 2001 ... ... ... ... ... по налогам и инвестициям №7 – 8, 2001 г.
20. Дробзина Л.А. «Финансы». Учебник для вузов Москва «ЮНИТИ» 2000г. ... ... В.М., т.б. ... ... ...... – сөздігі» / Дунаев В.М., Оспанов М.Т.: ред. ... ... ... 1998ж. – 490 ... ... Б.Ж. «Жалпы мемлекеттік салықтар». Алматы «Экономикс»
1197ж. – 95 б.
23. ... ... №7, 5 - ... ... ... Б.Ж. ... және салық салу». Алматы «Экономикс» 2003ж. –
185б.
25. Қаржы ... №3, ... ... С. ... ... ... 2000ж. – 174 ... Қаржы – Қаражат №5, 2001ж.
28. Қаржы – Қаражат №3, 2003ж.
29. ...... №12, ... ... В.Д., ... К.К. ... Учебник длы вузов Алматы
«Экономикс» 2001г. – 512 с.
31. ... №3, 2001 ... ... №5, 2001 г.
33. Налоговый эксперт №4, 2004 г.
34. Налоговый эксперт №6, 2004 ... ... П., ... В. ... ... 2000г. – 350с.
36. Токсеитов Р.К. «Экономикалық сөздік – анықтама». Қарағанды «Болашақ –
Баспа» 2000 ж. – 240 б.
37. ... ... /Под ред. ... М.Г. – Москва:
«Финстатин- фором», 2000г. – 224 ... ... А.И., ... Н.Е. «Налог: понятие, элементы, установление
и виды». Алматы «Баспа», 1998г. – 160 ... ... А.Ф. ... ... ... ... для ... Москва
«Владос» 1997 г. – 656 с.
40. Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. ... І – ... ... ... – 435 б.
41. Ілиясов Қ.Қ. «Қаржы». Алматы «Экономикс» 2003ж. – 460 б.
42. Ілиясов Қ.Қ., «Қаржы». Алматы «Экономикс» 1994ж. – 136 ... ... Қ.Қ., ... С. ... ІІ – бөлімі. Алматы «Экономикс»
2003ж. – 436б.
44. Экономист. №11, 2003 ж.
-----------------------
Салықтар түрлерінің жиынтығы
Салықтық ... ... мен ... ... ... есеп ... ... алудың әдістері
Ақпарат-тық қамтама-сыз ету
Салық элемент-тері
Салық салу қағида-лары
Салық механизмі

Пән: Салық
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
ТП АБЖ негізгі функциялары, құрылымы мен талдауы Реттеудің типтік сұлбасы рН . Белгілері бойынша ТП АБЖ классификациялары .Шығынды реттеудің типтік сұлбасы . Каскадты АРЖ-ның есептеу әдістері6 бет
Зоналық және магистральдық байланыс желілеріне арналған тобж цифрлық аппаратуралары7 бет
"Мемлекеттің салықтық қызметінің құқықтық негіздері."13 бет
"Қазақстан Республикасында жеке табыс салығын құру және алу қағидалары"48 бет
«Erk–trust» ЖШС–де бюджетпен қарым-қатынас есебі49 бет
«корпоративтік табыс салығы және Қазақстан Республикасында компаниялар қызметіне оның әсері (ауезов ауданының салық басқармасы мысалында)»85 бет
«мемлекеттің экономиканы қаржылық реттеу жүйесіндегі салықтық реттеу және оның Қазақстан Республикасының қазіргі жағдайындағы ерекшеліктері»74 бет
Іскерлік белсенділікті салықтық ретеу114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь