Каспий экологиясы

Жоспар

Кіріспе

Негізгі бөлім
I.Тарау. Каспий экологиясының жалпы сипаттамасы
1.1. Табиғат араша сұрайды
1.2. Мұнай мен бекіре

II.Тарау. Каспий теңізі . әлемдегі ең ірі тұйық су алабы
2.1 Каспий теңізін сейсмикалық барлаудың зияны
2.2 Каспий және қазақ тағдыры

Қорытынды.

Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе

Каспий өңірі соңғы жылдары бұл аймақтағы мұнай-газ кен орындарын қарқынды игеру оның атағын жаңғыртып-ақ жіберді. Жұртшылық оны еліміздің экономикасына жаңа серпін беріп, қайта өрлеуіне жол ашар деген үмітпен, оған көз тіге қалды. Мұнай мен газдың орасан зор қоры тек бұрын игеріліп келген Маңғыстау мен Ембіде ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның осы Батыс өңіріндегі Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарының жарасты қабаттарында «қара маржан» теңізі тұнып жатқаны анықталды.
Каспий өңірі көптеген Евразия халықтарының этникалық және мәдени бастауының маңызды бір ошағы екенін зерттеушілер баяғыда-ақ мойындаған. Бұл географиялық тұрғыдан алып қарағанда өзіне Аоал – Каспий аралығын, Каспий өңірін қамтитын ұлан-ғайыр тарихи өлке болып табылады. Бұл облыстың тарихи шегі оңтүстіктегі Арал және Каспий теңізі, Үстірт қыраты, ал оңтүстік-шығысында Арал жағалауындағы Қарақұм арқылы мейлінше анық көрінеді, батысы құрлықта Еділ сағасымен шектеледі. Бұларға қарағанда солтүстік бөлігі шекарасы көмескелеу. Осы тұрғыдан келгенде Батыс Қазақстан – Даланың Ұлы белдеуін қамтитын мейлінше алып тарихи-мәдени кеңістіктің құрамдас бір бөлігі екендігіне көзіміз әбден жетеді.
Барша қазақ даласы сынды Каспий алабы да өз халқының көне шежіресінің куәсі, ал кәрі Каспийдің өзі болса, ол тек Еділ – Ақ Жайық суымен ғана емес, осы аймақ, қала берді бүкіл қазақ ата-бабасының тарихымен де толы.
Дегенмен, үшінші мың жылдықтың табалдырығынан аттағалы тұрғанда осы табиғаты қатал, сан ғасырлық тарихы бар қуаң даланың ұрпақтары қолмен жасалған қайталанбасрухани бағалысының талай жылдар бойы көз тасада қалып келгені де рас.
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. “Каспий қайраңы тарих тағылымы” Б.ҚуандықовАлматы ’жолдас және компания’ баспасы 200 жыл
2. “Қазақстан” ұлттық энциклопедия 3-том.Ә.Нысанбаев Алматы 2001 жыл
3.”ҚазақССР” қысқаша энциклопедия 3-том.Н. Нұрғалиев Алматы 1988 жыл.
4. “Каспий, Арал және қазақ тағдыры” А. Тәжуітов Түркістан №34 25-тамыз 2001 жыл.
5. “Ақ айдындарымызды аялайық” А. Медетова Атамекен 28-наурыз 2001 жыл.
6. “Каспийское море” А.Г.Касымов. Ленинград. “Окружающая среда Северо-восточного Каспия” Информационный экологический бюлетень. 2001 г. №1
8. “Экологические проблемы Казахстанской части Северного Прикаспия и пути их решения” Информационный экологический бюлетень. 1999 г.
9. “Каспийская экологическая программа” Информационный экологический бюлетень. 1999 г. №27
10. “Прикаспийская акумулятивная равнина” А. Бирмағанбетов Алматы 1991 г.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
I-Тарау. Каспий экологиясының жалпы сипаттамасы
1.1. ... ... ... ... мен ... ... ... - ... ең ірі ... су алабы
1. Каспий теңізін сейсмикалық барлаудың зияны
2. Каспий және қазақ тағдыры
Қорытынды.
Қолданылған ... ... ... соңғы жылдары бұл аймақтағы мұнай-газ кен орындарын
қарқынды игеру оның атағын жаңғыртып-ақ ... ... оны ... жаңа ... ... ... өрлеуіне жол ашар деген үмітпен,
оған көз тіге қалды. Мұнай мен ... ... зор қоры тек ... ... ... мен ... ғана ... сонымен бірге Қазақстанның осы Батыс
өңіріндегі Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарының жарасты қабаттарында
«қара маржан» теңізі тұнып ... ... ... ... Евразия халықтарының этникалық және мәдени
бастауының маңызды бір ошағы ... ... ... ... ... ... алып ... өзіне Аоал – Каспий аралығын, Каспий
өңірін қамтитын ұлан-ғайыр тарихи өлке болып табылады. Бұл ... ... ... Арал және Каспий теңізі, Үстірт қыраты, ал оңтүстік-
шығысында Арал жағалауындағы ... ... ... анық ... батысы
құрлықта Еділ сағасымен шектеледі. Бұларға қарағанда солтүстік бөлігі
шекарасы көмескелеу. Осы тұрғыдан ... ... ...... Ұлы
белдеуін қамтитын мейлінше алып тарихи-мәдени кеңістіктің құрамдас бір
бөлігі екендігіне көзіміз ... ... ... ... ... ... алабы да өз халқының көне шежіресінің
куәсі, ал кәрі Каспийдің өзі болса, ол тек Еділ – Ақ ... ... ... осы ... қала ... ... ... ата-бабасының тарихымен де толы.
Дегенмен, үшінші мың жылдықтың табалдырығынан ... ... ... ... сан ғасырлық тарихы бар қуаң ... ... ... ... бағалысының талай жылдар бойы көз тасада қалып
келгені де рас.
I-Тарау. ... ... ... ... ...... ... мұнай-газ өндіру және мұнай өңдеу
кешендерінің дамуына байланысты. Қазаөстанның батыс өңірінде қалыптасқан
табиғи, әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... зор ең ірі тұйық су алабы. Жыл ... ... ... ... құбылыстарының нәтижесінде 0,5 – 1
метрге дейін ауытқып отырады. 1837 – 1990 жылы ... ... ... ... ... су ... ... айтарлықтай
өзгеруі 1930 жылы және 1980-1990 жыл ... ... ... – 1941 жылы су ... 2 ... ... 1977 жылы бұл ... ең
төмен абсолютті мөлшеріне (-29,01 м) жетті. 1978 – 1995 жылы су ... ... ... ... 1995 жылы бұл ... – 26,66 метр ... ... тұрақсыздығы климаттың өзгеруінен теңіз суының молаюына
байланысты болып отырған ... ... ... 0 – 12%. ... теңізі
морфология жағдайына байланысты Солтүстік Каспий, Орталыұ Каспий және
Оңтүстік ... ... ... ... ... ... жағалауы Атырау және Маңғыстау облыстарының аумағында. Солтүстік
Каспий теңіздің басқа ... ... алып ... ... ... ... ... тұздылық және температуралық режимі, су теңгермесі
және тағы басқа бойынша ерекшеленеді. ... және ... ... ... ... ... ... аумағы 80 мың км. Оған ... ... ... су ... ... ... Каспийге құятын барлық
өзен сулары ағымының 88%-ін құрайды. Теңіздің бұл бөлігі ... ... ... ... бай. ... жануарлардың 2 мыңға жуық түрі (оның
ішінде омыртқасыздар-1069, омыртқалылар-415, ... ... ... ... ... ... эндемик жануарлар (шаян
тәрізділердің 60%-і, ... 80%-і, ... 50%-і) ... ... балық қоры 2,9 миллион теңге болса, оның 40%-і Солтүстік
Каспий бөлігінің үлесіне ... ... ... ... ... су ... Бекіре тәрізділердің дүние жүзілік өнімінің 90%-і осында
ауланады. Соңғы ... ... ... ... ... ... кедергі
келтіретін өзендерге салынған бөгеттер, ... ... және ... ... және ... етек алуы ... қорын азайтуда.
Сондай-ақ, мұндағы қортпа пілмайдың жылдан-жылға саны кеміп бара ... ... Еділ ... Каспий албырты, ақбалық, күтім –
Қазақстанның “Қызыл кітабына” ... ... ... ... ... ... реттеу, аса бағалы балық түрлерін табиғи және
жасанды жолмен көбейту жұмыстарына негізделген. Жыл сайын 11 ... ... ... ... ... ... 75 ... балық
шабақтарын жібереді. 1998 жылдан бері Атыраудағы 2 ... ... ... ... ... ... шабағын дайындайды. Балықтар уылдырығын тұщы суға
шашады, қор жинау үшін тұзды суға шығады. Мысалы, шортан, оңғақ, қызылқанат
балығы, ... ... ... ... ... табан, көксерке
тұзды суда, ал бекіре тәрізділер судың өте ... ... ... етуге
бейімделген.
Каспий теңізінде екі тропиктік жүйе қалыптасқан. Солтүстік-Шығыс
Каспий аумағында құстардың 278 түрі мекендейді. ... ... ... ... ... ... ... өте сирек кездесетін қалбағай,
қарабай, сары құтан, бұйра бірқазан тағы басқасы бар. Ал ... ... ... қана ... ... ... ... сүтқоректі. 1920 жылы 1миллионнан
астам итбалықтың 120 мыңы ауланған болса, 1980 ... ... ... ... азайған итбалықтың – 27 мыңы, 1990 жылы – 13,8 ... 1996 ... 8 мыңы ... 2000 жылы сәуір-тамыз айларында індеттен олардың қырылуы
Каспийдің солтүстік бөлігіндегі гидрометереология және ... ... ... ... ... ... ... ойпатында өсімдіктің 88 тұқымдас, 371 туысқа бірігетін ... ... ... өсімдіктерге (25 түрі эндемиктер) жатады, 6 түрі
Қазақстанның “Қызыл кітабына” ... Ал ... ... ... 728 түрі ... Теңіз өсімдіктері жамылғысының құрлық
өсімдіктерінен көп айырмашылығы бар. Құрлықта негізінен гүлді ... суда ... ... ... ... ... ... мүйіз
жапырақ өседі. Бұл өсімдіктер балықтардың уылдырығының су түбіне бекуі үшін
қажет, ... су ... мен ... ... түрлеріне қорек болады.
Солтүстік Каспий жағалауының әсем табиғатына, оның экологиялық
жағдайына атмосфераның, ... ... ... ластануы үлкен қауіп
төндіруде. Атмосфераның ластануына мұнай-газ өндіретін және оның ... ... әсер ... Мысалы, 1998 жылы Атырау облысы бойынша
атмосфераға 135,1 мың ... ... ... ... Бұл улы ... ... ескі технологиялық жабдықтармен жабдықталған 3,5
мың мұнай ұңғымасы шығарады. Мұнай кәсіпшілігінің ең ... ...... ... іске жарату. Қазір жылына 800 миллион газ ... (2004 ж.). ... кен ... ... ... ... ... мұнай
мен қалдық сулардың топырақ пен грунтқа төгілуі оларды ластайды. Солтүстік
Каспий жағалауының мұнай өнімдері қалдықтарымен ... ... 194 ... ... алып ... төгілген мұнай мөлшері 1миллион тоннадан асады.
Теңіз деңгейінің ... және ... ... ... байланысты
теңіз суының құрамында мұнай өнімдерінің теңізге ... ... ... ... ... өнімдерінің қалдықтары, фенол, хлорды органикалық
пестицидтер, аммонилі азот, ауыр металдардың ... ... ... ... есе жоғары екені анықталған. Судағы ... ... ең ... мамыр-шілде айларында байқалады. Теңіз жағалауының мұнай
және мұнай ... улы ... ... ... мен теңіз суында
тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктердің жаппай жойылуына әкелуде.
Каспий жағалауы аймағының ластануы онда тіршілік ететін ... ... ... ... ... да үлкен қауіп төндіруде.
Сондықтан, Каспий теңізі ... 5 ... ... ... ... ... Дүниежүзілік банкпен, БҰҰ-ның Адамы қоршаған орта
жөніндегі ... (КЭП) ... оны іске ... Бұл ... ... – экологиялық тұрақтылықты дамыту және ... ... ... тиімді басқаруды қамтамасыз ету.
КЭП-нің негізгі бағыттары:
1. Теңіз ... ... ... ... ... тұрмысы
мен шаруашылық жұмыстарының тұрақтылығын қамтамасыз ету;
2. Каспий теңізі мен оның ... ... ... ... ... ... ... экожүйесін сауықтырып, қалпына келтіру және оның биологиялық
алуан түрлілігін сақтау;
4. Аймақта экологиялық қауіпсіздікті және ... ... ... ... ондағы тұрақты тіршіліктің дамуын қамтамасыз ету.
1.1. Табиғат араша сұрайды.
Каспий өңірі экология прокупатурасының ... ... ... ... ... ... тексерулерінің қорытындысына
сүйенетін болсақ, еліміздің батыс өңіріндегі экологиялық ахуал алаңдатарлық
күйде қалып отыр. Орын алып отырған заң ... ... ... жіктесек, олар табиғатты пайдаланушылардың өз жұмыстарын жүзеге асыру
барысында Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... соның салдарынан табиғи ортаның сапасын
нормалауға қойылатын негізгі принциптердің бұзылатындығы, ... ... ... ... мен ... жағдайларының қалыпты дағдыға айналуы,
қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... ... тәрізді кемшіліктермен сабақтасып жатады.
Қоршаған ортаның ластануына мұнай өндіру мен өңдеу ... ... ... ... ... кешенінің тигізіп отырған залалы шаш
етектен. Бұл ... ... ... ... ... бірден бір
әсерін тигізетін зиянды заттар бөлуі 56,8% құрайды. Бір ғана Теңізшевройл
ЖШС 1996 жылы 5 ... ... ... ... ... 28222,56 ... зиянды
заттар тараған.
Солтүстік Каспий теңізінде бұрғылау жұмыстарын жүргізген ОКИОК
компаниясы да ... ... ... ... ... әрекеттерге жол беріп
келген. Яғни компанияда Қазақстан Республикасы «Қоршаған ортаны ... ... 38- ... талаптарына сәйкес зиянды заттар тастайтын
белгіленген лимиттер ... ... ... Заң бұзушылық экология
прокуратурасының ұйғарынан кейін түзелді. Осы ... ... ... сала ... бір жайт бар. ... ... ... Солтүстік
бөлігіндегі бұрғылау жұмыстарына талаптарына сай тексеру жүргізіп отыру
үшін бақылаушы органдарды осы ... ... ... ... ... ету ... Мұның өзі теңіз суының тазалығы мен
ластанбау жағын әрдайым қадағалап отыруға мүмкіндік берер еді.
Батыс өңірінің ... бір баға ... ... ... ... ... ... де күні бүгіндері балық уылдырық бизнесінің кең көлемде өріс
алып, үлкен табыс көзіне айналып ... ... ... ... орай ... органдарының бұл бағыттағы жұмыстары жеке дара балық ... ... ... балық сатып жүрген адамдарды ұстаумен ғана ... ... ... ... ... ... ашылмай, тасада қалумен
келеді. Құқық қорғау органдарының алдында тұрған өзекті міндеттің бірі ... ... ... ... ... ... күрес жүргізу екені
екінің біріне мәлім. Бірақ ол құқық қорғау органдарындағы жауапкершіліктің
төмендігінен өз ... ... ... ... ... прокуратурасы бұл
салады да тексеру жұмыстарын жүргізіп, жергілікті атқару ... ... 5 ... 2 ... ... ... 3 лауазым иесі тәртіптік жауапкершілікке тартылды.
2. Мұнай мен бекіре.
Бағдарлама бойынша экспедицияның ... ... ... ... ... және “Каспий: 3-ші мыңжылдықта” атты тақырыпта өтетін
конференцияға Каспий ... ... ... білетін бірқатар
ресейлік саясаткерлер мен ғалымдар қатысуы жоспарланған еді. Өкінішке орай,
белгілі себептерге ... ... ... ... ... ... сөз ... ғалымдар мен эколог-сарапшылар саясаттан гөрі, Каспий
теңізінің қазіргі және болашақтағы экологиялық жағдайына ... ... ... ... және ... ... ... әлем
назарын аударып отыр. Мұнай мен газ ... қоры ... оған ... ... жоқ. ... Каспий атырабы мұнай мен газдың орталығы ғана
емес, алып ... ... ... ... аса ірі өндірістік
орталыққа айналды. Соның арқасында теңізт жағалауындағы 5 ... өсіп ... ... ... Бұл ... ... тұрып жатқан тұрғындар да құр қалмайды. Өйткені, 1,7 ... ... 3 ... ... ... ... мен ... Каспий теңізімен тығыз байланысты.
Эколог – ғалымдар мен сарапшылардың Каспий теңізінің экологиялық
жағдайына ... ... ... ... Енді ... ... ... қайраңынан жаппай мұнай өндіру басталады. Мұнай тиеген ... ... ... биік мұнаралар қатары еселеп артады. Жағалауында ... алып ... ... бой ... Оған ... ... оны ... кезінде шығатын қалдықтарды, басқа да зиянды ... ... ... ... теңізі және оның аймағында экологиялық қауіп-қатер
туындауы әбден мүмкін.
Биология ғылымдарының ... ... ... ... ... мәселелер жөніндегі жетекші сарапшы ... Жмур ... ... ... ... ... ахуалына алаңдаудың жөні
жоқ, теңіз суының ластануы бұрынғыға қарағанда едәуір ... ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... Каспийге
құятын Еділ мен Жайық өзендерінің ластануы өте ... ... ең ... ... ... аймақ болып отыр. Өйткені, Әзербайжан теңіз
қайраңынан мұнай өндіру көлемі жылдан-жылға ... ... Ал ... мен ... ... ... ... ойдағыдай.
Ресейдің “Лукойл” компаниясы Каспийдің мұнайын игеруге бел буып
отырған компанияның бірі. ... Жмур ... осы ... ... ... ... оверсизде” еңбек етеді. Ендеше, ... үшін ол ... ... ... әбден мүмкін. Ал Каспий мәселесіне
байланысты бірнеше кітап жазған, тарих ... ... ... ... ... ... Ол ... қазіргі экологиялық жағдайы өте
алаңдатарлық екендігін, алдағы уақытта ... ... ашық ... Оның ... КСРО ... соң, ... теңізі онда үлесі бар
елдер үшін тек пайда табу көзіне айналды. Оның ... ... ... мол ... қажет етеді. Бұған теңіз жағалауындағы мемлекеттер қанша
көлемде қаржы бөліп отырғандары ... ... ... ... ... оның экологиясына көзқарас бірдей болу ... ... ... ... де ... кебін киеді. Экологиялық апат, міне сонда
болады.
Эколог – ғалымдардың келтірген мәліметтеріне сүйенетін ... ... ... өз елінің аумағындағы экологиялық ахуалды сауықтыруға
қомақты ... ... ... ... АҚШ осыған ішкі жалпы өнімдерінің 12-
14%-ын ... ... Бұл өте мол ... екендігінде дау жоқ. Ал Ресей мен
Қазақстан Каспий теңізінің экологиясына қанша ... ... ... Біздің
білуімізше, ол теңіз қайраңынан мұнай өндіруші компанияларға ... табу ... ... асып ... ... ... ... қомақты бір бөлігін бөтен жердің экологиясын сауықтыруға жұмсар
қояр ма ... ... ... мен ... балықтың, оның ішінде әлемдік
рынокта аса көп сұранысқа ие бекіре тектес балықтардың мол қоры бар. ... ... ... бері жұмыс істеп келе жатқан Каспий балық
шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ... Марк ... ... Каспийдің Ресейлік секторындағы балық қоры шамамен 37 млрд.
долларға ... ... ... де осы шамалас. Сондай-ақ,
теңіздің солтүстік акваториясы бүкіл каспийдің жартысынан астамын ... ... бай ... де ... мен ... жағында. Институт
директоры ертеңгі күні теңіз қайраңы ... ... ... ... ... төнетінін жоққа шығармайды. Оның мәнісі мынада: қазіргі
кезде солтүстік Каспийдің Ресей ... ... ... құрылымында
барлау-бұрғылау жұмыстары аяқталып, көмірсутекті шикізаттарды өндіруге
дайындықтар жасалып жатыр. Мұндай ... ... ... ... Ал ... оның ... жас бекірелер судың ... ... ... сезінеді екен. Марк Карпюк мырзаның интернет
материалына сүйенеотырып келтірген мәліметі ... ... ... улы ... ... Оның ... күкіртті сутегі
25%-ға жуық. Апат бола қалса, ол теңіз жәндіктеріне зор зиянын тигізеді.
Аса бағалы бекіре балығын Каспий ... ... ... ... бірі – Қазақстанның бекіре балығын аулауға, квота еңгізу жөніндегі
бастамасына қолдау көрсету. ...... ... ... түрлерін
жасанды жомен өсіру, яғни балық зауыттарында өсіріп, теңізге жіберу. Бекіре
балығын ... ... ... ... ... ... бар.
Мамандардың айтуынша, бұл зауыттар бір-бірімен тәжірибе алмасып тұрады.
әсіресе, ... мен ... ... ... арасындағы байланыс
жоғарғы деңгейде. Ал үшінші жолы – броконьерлерге қарсы күресті күшейту.
Бұл Каспий жағалауындағы елдердің ... ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанды, заңсыз жолмен ... ... ... ... мәліметтерден 9-12 есе жоғары.
Каспий теңізіндегі биологиялық ресурстарды орнымен пайдалану – табиғат
сыйға тартқан байлықты сақтап қалу ... сөз. Ол үшін қарт ... ... 5 ... ауыз ... ... шешімге келулері керек. Оның негізін
Қазақстан мен Ресей қалай бастады. Қазіргі кезде екі ел ... ... ... ... ... ... құру ... халықаралық келісім
дайындалып жатыр. Бұған өзге мемлекеттер де ... ... үміт ... шекара бөлек болғанымен, ондағы су жәндіктері біріне ортақ.
II-Тарау. Каспий теңізі - әлемдегі ең ірі ... су ... ...... ... ... ... алыста,
оқшау жатқан тұйық су алабы. Дүние ... ең ірі ... су ... ... ... деп атайды. Ауданы 376000 км^2, меридиан бағытында
1200 километрге ... ... ені 300 км. ... ... ... км., ... ... Әзербайжан, Түркменстан және Иран ... Беті ... ... 28 м. ... ... Ең терең жері 1025
м., оташа тереңдігі 180м. Ірі шығанақтары: ... ... ... ... 50-ге ... аралдар бар (ірілері: Құлалы, ... ... ... Ірі ... ... ... Красноводск, Шелекен, Ойпатты
тегіс жағалау басым. Жағалауына теңіз суның бұрыңғы ... ... ... теңіз терасалары көп. Каспий теңізінің қалыптасуы теңізінің
қалыптасуы ұзақ геологиялық мерзімде өтті. Осы уақыт ішінде теңіз суы ... ... ... суы ... ... отырды. Плейстоцен кезеңінде
(70миллион жыл бұрын) теңіздің Тетиз атты үлкен ... ... ... ... (10 млн. жыл ... құрамында қазіргі аумақты алып жатқан
Қара және ... ... бар ... ... бірнеше бөлікке бөлінді.
Нәтижесінде оқшау ... ... ... ... Каспий теңізінің нобайы
пайда болды. Бұл кезде теңіздің аумағы қазіргіден кіші ... Ол ... ... ғана ... Каспийдің шекарасы тереңдігі және
түпкі бедері жөнінен 3 ... ... ... ... ... ... таяз (10-20 м). Орта ... ойпаңда тереңдігі 788 м.
Оңтүстік бөлігі терең ойпаң (1025 м). ... ... ... жаз айларында
солтүстігінде 27-28 градусқа дейін жылынады. Қыста солтүстігінің таяз
бөлігі қатады, ... ... ... 10 гадусқа жуық болады.
Каспий теңізіне 130-дай өзен құяды. Ағын су көлемінің 80%-ін ... ... ... ... берсе, Терек, Сулак, Самур өзендері ... ... ... 6%-ін ... Иран ... өзен мен ... кіші
өзендері 4%ке жуығын береді. Жалпы жер беті ... ... ... ... ... және ең аз ... айырмасы жүз жыл ішінде 260 км-ді құрады. Теңіз суы
бетіне шыққанда су ... ... ... ... теңізі деңгейін 67 см-ге
өзгертеді. Каспий теңізінде Қарабұғазкөл шығанағының маңызы зор. ... ... ... мен тұздылығын сақтауға ықпал етеді. ... ... км су ... 13-15 ... ... әртүрлі минералды тұздар алып
келеді. Қарабұғазкөл ... ... ... атқарады. Каспий теңізінің
тұздылығы Еділ мен Жайық өзендері сағасына жақын маңда 0,1-0,3%, оңтүстік-
шығыста 13%-ға дейін көтеріледі. Теңізде желдің, өзен ... және ... ... циклондық айналма ағыс пайда болады. ... ... ... бір ... ... ... және ғасырлық мерзімде ауытқып
тұрады. Геоморфологиялық зерттеулер бойынша Каспий теңізі ... ... ... ... кеми ... ... ... 700-500 мың жыл
ішінде) теңіз деңгейінің ауытқуы 100 ... (-20 ... -35 ... ... 2 мың жыл ... 12 метрге, ал инструментальді бақылаудан бастап
(1830 жылдан ... ... ... 4 ... ... ... ... көтеріліп, немесе төмен түсіп отыруының себептері ... ... бар. ... ... ... ... ... теңіздің аймақтық ерекшеліктері. Каспий теңізіне ерте неогенде
тектоник, ... мен тау ... болу ... әсер ... ... тектоник және климаттық факторлар әсер еткен. Ал қазіргі кезеңде
Каспий теңізі деңгейінің ... ... және ... ... ... ... ... ең жоғары деңгей (+22,5 м) XIX ... ең ... ... (-29,0 м) 1977 жылы байқалған. 1978 жылдан (XX
ғасырдың соңына қарай) теңіз деңгейі 2 – 2,7 ... ... ... ... ... 100 ... дейін кеңіп, көптеген мұнай өндірісі нысандарын,
шабындықтарды, жайылымдарды, жолдарды су ... ... ... ... ... ... ... Теңізден бекіре тұқымдастары, майшабақ, табан,
торта, көксерке, сазан, ... ... ... ... ... қара уылдырық
өндірілетін су айдындары арасында дүние жүзі бойынша алдыңғы орындардың
бірінде. ... ... ... жоға ... ... теңізі өңірі көптеген
Еуразия халықтарының этно және мәдени бастауының ... бір ... яғни ... өлке ... ... Каспий өңірінің тоғыз
жолдың торабы болуы ондағы этногенетикалық ... ... ... Ғылымға сүйенсек каспий өңірінде осыдан 1 миллион жылдай бұрын
адамдардың арғы тегі – ... ... ... Каспийдің шығыс
жағалауындағы үңгірлер мен ... ... ... ... ... ... қауымдық құрылыс қоныстарының іздері кездеседі.
Үстірттің оңтүстік-шығыс аймағында ... ... ... Қола ... Андрон мәдениеті және Кима мәдениеті ... ... б.з. ... бірінші жартысы аралығында Еділ
мен Жайық өзендер ... ... әрі ... ... қоныс етті.
Солтүстік-шығыс Каспий өңірінде көшпенділердің ежелгі дәуірдегі тарихи
ескерткіштері сақталған. Б.з.б. ... Арал – ... ... Сақ,
сармат, каспи тайпалары және оған туыстас тағы басқа тайпалар қоныстанған.
Қарабұғазкөл жағалауындағы б.з.б. 5-7 ... ... ... массагет
тайпалары мәдениетінің озық үлгілері болып табылады. Ежелгі грек ... ... ... жағалауындағы тұратын көшпелілерді дайлар деп
атайды” деп жазады. VI-шы ғасырдың орта тұсында Каспий ... ... ... торабы болды. ... хан ... ... ... ... ... бөлігі Алтын – Орда
иелігіне көшті. ... Орда ... оның ... пайда болған Қырым хандағы,
Ноғай ордасы, Астрахань хандықтарын жаулап алған Ресей ... ... де ... ... ... мен ... ... арасындағы ағашқы келісім
– Решт келісімі болды. Ондағы келісімде ... ... және Кура ... ... Ресей еркін сауда және кеме қатынасын қолдануына мүмкіндік
алды. ... ... ... ... біраз бөлігі Ресейге қарады. 1813
жылы Гүлстан келісімінде Ресейге Каспий теңізінде толық әскери флот ... ... ... тек сауда және кеме қатынасымен шектелді. Кеңес
Одағы Каспий теңізіндегі монополиялық құқықтан бас ... 1921 ... 1940 ... Кеңес – Иран келісімінде Каспий теңізінде кеме
қатынасын жүзеге асыруға екі ел тең ... деп ... КСРО ... соң
(1991 ж), Каспий теңізі жағалауындағы бес мемлекет (Әзербайжан, Ресей,
Иран, Түркменстан, Қазақстан) Каспий теңізі ... ... ... орай, 2002 жылы 23-24 ... ... ... ... ... ... ... Ашхабат кездесуінде бірде-бір құжатқа
қол қойылмағанымен, бес ... ... ... ... ... ... ... шешу ісіне қосылған елеулі үлес ... рет ... ... ашық ... ... ... бағытты
Ресей де, Әзербайдан да қолдады.
1. Каспий теңізін ... ... ... ... тіршілік әлемдік мұхиттармен теңіздерде жеткілікті,
алайда оның ерекше түрі Каспийде сақталуда. Оған ... ... ... ... мұхиттар мен жалғасып жатқан.ал теңіз жағасын ... ... ... ұзақ ... бойы оның майын ем үшін пайдаланып
келген. Көбіне өкпесі ауыратындар үшін ол өте қажетті ем болған. Оны ... ... ... ... қыс ... мұз үстінен балық аулайтын
аханшылар оның ... ... ... ... ... ... Бірақ оның
мөлшері күніне 100 грамм ... болу ... ... ... ... теңіздің Атырауға қарасты өңірінен
итбалықтардың өлімі ... ... ... түсе ... ... ол
Каспийдің Маңғыстау жақ бетіне де жетті. ... ... ... ... ... бұрғылау қондырғысынан көре бастады. Алайда ... ... ... итбалықтың қырылуын өздеріне жуытпады,
ақталумен ... ... де ... бір жағы ... астынан мұнай
болмаса, 5000 метрге дейін оны қазуға байланысты боп тұр.
Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың ... – 2030” ... ... ұзақ мерзімді ... ... баса ... көрсеткен болса, оның басты көзі мұнай-газ
өндірісіне қатысты.
Шетелдік және жергілікті мамандардың күш ... 100 ... ... ... ... жасалды. 26 мың шақырымнан ... ... ... ... ... ... кезінде жер астында жарылыс ... Сол ... ... ... болған сілкініс күші ондаған
шақырым тереңдікке жетеді. Ол операторлық ... ... ... ... ... ... мұнайдың қоры анықталады. Ал сол жарылыс жер
қабатымен жүздеген шақырымға ... ... ... әсерінен балықтардың
торсылдағы жарылады екен. Ол әрі қарай өмір сүре ... ... ... ... де ... ... ... Ихтиолог-ғалымдардың болжамы бойынша
Каспийдің балығы бұдан ... ... ... ... ... деп ... ... Және
сондай экологиялық апатты зерттеулер шетелдіктер тарапынан үнемі ... ... ... алты ... ... мақсаты қайткенде де
Каспий асты мұнайын өндіріп, пайдалану. Олардың жалпы құны 5 ... ... ... ... ... қызықтырмайды. Ол тіршілік не болса о
болсын, мұнай капиталына өздерінің қанжығасы майланса болды. Әрі ... ... ... мен ... ... мол ... ... олардың
көзін судың ішіндегі тіршілікке емес, қайта су түбінен ары қарай сұғындыра
түсуде. Ондағы қара ... ... ... ... ... ... ... қорытынды шығарылды.
Жалпы Каспий қойнауының мұнай өндіруінде ... ... оның ... үшін ... ... әлі де жеткілікті
болатын. Солардың ішіндегі ең бастысы экологиялық қиыншылықтар еді.
Теңіз асты байлығы алынып, ... ... ... ... – одан ... ... балық қазір жоқтың қасы. Оған себеп болған сол
теңіздегі атқылаулар, ауаға тарап, ... суға ... ... ... ... тіршілігінің болашағы жөнінде Маңғыстау облыстық
табиғатты қорғау қоғамының төрағасы И. Оразбаев теңіздің ... ... ... күйінде сақталуда екенін айтып, басты мақсат оны сол күйінде ұстау
және теңіз тосын әрекетке тап ... оның ... ... қаражатпен
өлшеуге болмайды дейді.
2. Каспий және қазақ тағдыры.
Қазіргі таңда ... ... ... ... тасы өрге ... ... қойнауы мұнай мен газға бай Батыс Қазақстандағы халықтың
бүгінгідей ... ... бағы ... ... ғажап емес.
Каспий теңізі - әлемдегі ең үлкен көл. Оның көлемі 232000 шаршы миль,
яғни 600 000 ... ... ... ... мен оның ... ... сөз ... Батыс елдері мамандарының сілекейі шұбырады. Бұрын
бірқатар мамандар бұл ... ... ... мен ... газ қоры ... ... аймағымен тайталасқа түсуі мүмкін дегенде, ондай болжам
ғажап қиял сияқты көрінетін. Қашағаннан мұнайдың ... қоры ... қиял ... ... ... ... осы бір ... жақсылықты оқиғамен бірге Каспий
фаунасының бұрыннан болжанғандай қырғынға ұшырауы ... ... ... мен ... шикізат қорын игеруге миллиардтаған
доллар инвестиция жұмсап, қарымта ретінде ондаған миллиардтаған ... ... ... мұнай алпауыттарына бұрын қажеті шамалы. Қазіргідей
бәрі ақшамен есептелінетін және бағаланатын заманда Қазақстан сияқты елдегі
қоғамдық пікірді “қазаншының өз еркі – ... ... ... да” ... ... олар үшін түк те ... Нәтижесінде мынадай жағдай
қалыптасып отыр: судың үстімен ұшатын құста, ... ... ... ... ал осы ... ... әрекетіне байланысы бар ма, әлде
жоқ па – ол ... да ... бір ... бетін қайтаруға ақырында дәрмен жетті
дегенмен, кесірі ... ғой. Ал ... ... – тұйық су. Аталғандай апаттың
біреуіне ғана жол берілсе де, кесірі жойқын ... ... ... ... өзін-өзі тазарту қабілеті ашық теңіз бен мұхиттың әлгіндей
қабілетімен салыстыруға ешбір келмейді. ... ... ... ... ұра ... шайтан да өледі деген емес пе еді.
Соңғы 40-50 жыл ішінде қазақ даласының еншісіне ... ... ... ... сияқты дамыған аймақтың 500 ... ... ... артық болмаса, кем емес. Қазақстан табиғатының ластануы Тайвань
сияқты сол 40-50 жылдың ішінде ... ... ... кезеңдерінен жеделдетіп өтіп, үшінші, яғни информатикалық
кезеңіне аяқ басты.
Ал, қазақтар ел және ұлт ... осы ... ... ... ... кезең жетістіктерінің өзін дұрыстап ... ... жоқ. ... ... да ... ен ... көп ... өзінде Ай пейзажын еске салды. Шалғайдағы көп ... бара ... ... ... ағайындар: “Бұндай жағдайда қалайша шыдауға
болады? Ит байласа тұрмайтын жер ғой. Мені осында қалдырса, сары ... құса ... өлер ... ... ... жүрген жоқпызба? Теңіз
құрыған сайын қазақ даласының да жағдайы да ... ... ... ... кеткен тал қармайды” дегендей, соңғы тірек ретінде арқа
сүйетініміз – ... Оның ... ... ... деп, ... қаупке тігу
ең жұмсақ айтты дегеннің өзінде, ақылға қонатын әрекет емес. Бұл істің
пайдасынан зияны ... рет асып ... ... енді ... ... ... ауыз сөз, ... сияқты ғаламат
континенттің қиыр түбінде отырып, алыстағы ... ... ... ... ... ... деуге болғанмен, солай болады екен деп, күту
бос үмітке көбірек ұқсайды. ... ... ... - ... ... ... ... түсетін пайданың жартысына
дейінгісін жұтып ... ... ... ... ... ... ешбір ақтауға келмейді. Өйткені, әлемдік ... ... ... ... жоқ және оны сонда шығарып жатқан басқа ... ... ... ... ... ... орталығында, мұхиттардан алыста, оқшау ... ... ең ірі ... су ...... теңізі. Баршамыздың ұрымтал
тұсымыз – кәрі Каспий. Оның шамданған, шамырқанған ашулы сәттеріне талай
мәрте куәміз. Жарықтық, ақжал да ... ... алға сап ... ... алартты. Даламыз былай тұрсын, қаламыздың іргесіне шейін су шайып, төбе
шашымыз тік ... Аузы ... үріп ... кері, теңіз өрісінен жел
тұрса, шыбын жаны көзге көрінулі. Кейбір қазақтар құдайына қой айтып, алдын-
ала садақа ... ... ... ... су – ... жау.
Экологиялық апат қашанда ... ... ... Ал ... әсте кенде бермек.
Баутин бағытында итбалықа оқыра тиіп, ... ... ... ... Оның себеп – салдарын талдап ... ... ... ... Қарасуда да қара балықтың талай мыңы арам ... ... ... ... мен ... ... мен цехтар көбейіп
барады. Біздіңше, ілгеріде нақ солай бола бермек.
Солтүстік Каспийде, теңіз қайраңында, аталмыш ... ... ... ... ... ... сары сазан мен бекіренің көрін қоса
қазып жатыр. Ал ол ... ... ... жазып жатқан басылымдар аз емес.
Халықтың экологиялық сауатын ... оңды ... ... Сондықтан,
жергілікті халықтың экологиялық ... ... ашу ... ... ... ... өз ... көтеру керек.
Онсыз осы саладағы жоғымыз еш уақытта ... ... ғана ... экологиясы керемет болып кетпегенмен біраз жақсара түсер еді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. “Каспий қайраңы ... ... ... ... ... баспасы 200 жыл
2. “Қазақстан” ұлттық энциклопедия 3-том.Ә.Нысанбаев Алматы 2001 жыл
3.”ҚазақССР” қысқаша энциклопедия 3-том.Н. Нұрғалиев Алматы 1988 жыл.
4. ... Арал және ... ... А. ... ... №34 ... жыл.
5. “Ақ айдындарымызды аялайық” А. Медетова ... ... 2001 ... ... ... ... Ленинград. “Окружающая среда Северо-
восточного Каспия” Информационный ... ... 2001 г. ... ... ... ... части Северного Прикаспия и пути
их решения” Информационный ... ... 1999 ... ... экологическая программа” Информационный экологический
бюлетень. 1999 г. №27
10. “Прикаспийская акумулятивная равнина” А. Бирмағанбетов ... 1991 г.

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізінің экологиясы4 бет
Каспий теңізінің экологиясы мен құқықтық мәртебесі9 бет
Каспий теңізінің экологиясы туралы14 бет
Каспий экологиясы туралы14 бет
«Қазақстанның экологиялық мәселелері»30 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы33 бет
Ауа алабының ластануы9 бет
Каспий бұзаубас балықтарының (perciformes, gobiidae) асқорыту жүйесінің морфо-функциональді ерекшеліктері25 бет
Каспий теңізі13 бет
Каспий теңізі. Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан экономикалық жөне экологиялық жағдай.4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь