Қазақ тіліндегі белгілілік функционалды-семантикалық категориясы

Кіріспе
Негізгі бөлім
І. Белгілілік/белгісіздік функционалды.семантикалық категориясының зерттелуі
ІІ. Белгілілік/белгісіздік функционалды.семантикалық категориясының басқа функционалды.семантикалық.категориялармен қатынасы
ІІІ.Белгілілік/белгісіздік функционалды.семантикалық категориясының берілу жолдары
Тіл – қоғамдағы адамдардың практикалық қатынасының құралы. Тілді бір адам өзі үшін ғана қолданбайды, басқа адамға өзінің ойын білдіру, жеткізу үшін қолданады. Тіл – конкретті сана болғандықтан, қоғамдық өмір өзгерісіне сәйкес қазақтың әдеби тілі күн санап дамып келеді. Қазақ тілінің әлсіз жерін күшейтіп, кедей жерін байыта түсті. Осындай сатылап, бірте-бірте дамудың нәтижесінде әдеби тіліміздегі грамматикалық категориялардың қайсысы болса да дамып, бір жүйеге түсті. Сол грамматикалық категорияларды функционалды-семантикалық аспектідегі тілдік бірліктердің түрлі тіл деңгейі тұрғысынан зерттеу қазіргі таңда тіл білімінде, оның ішінде қазақ тіл біліміндегі ең басты әрі маңызды мәселе болып табылады.
«Барлық ғылым салаларының өзіне тән дүниеге келу, бірте-бірте даму тарихы болады. Ғылым тарихы өткенді білу үшін ғана емес, оның қазіргі күйін дәл, дұрыс танып, болашағын қатесіз бағдарлау үшін де аса қажет. Ғылым, соның ішінде тіл туралы ғылым да бірден жетілмейді, біртіндеп дамиды, кейінгісі алдыңғысының негізінде туып, соның өзгерген, жаңа сатыға көтерілген табиғи жалғасы ретінде желі болып тартыла береді».1; 11. Тіл мен ойлаудың арасындағы байланыс, тілдің негізгі қызметі, сөйлеудің ойлаумен, ұғыммен, болмыспен арақатынасы көне заман философтарын бей-жай қалдырмаған 2; 3. Сондықтан, грамматика мен логика арасындағы байланыс, сөйлеудің ерекшелігі, грамматикалық құрылым мен жүйе ежелгі ойшылдардың еңбектерінде біршама сараланған. Алайда сан ғасырлар бойы тек құрылымдық тұрғыдан зерттеліп келген тіл білімінің функционалдық сипатта зерттеліп, ғалымдар назарына ие болуы 1926 жылы негізі қаланған Прага мектебімен тығыз байланысты. Бұл мектепті қалыптастырушы чех ғалымы профессор В.Матезиус болатын. Мектептің Б.Гавранек, Б.Транка, В.Скаличка, Р.Якобсон, Н.Трубецкой сынды өкілдері лингвистиканың негізгі обьектісі – тілдің құрылым жүйесі мен тілдік элементтердің қызметін зерттеу дегенді баса айтты. Әрбір элемент өзінің тілдік жүйеде атқаратын қызметіне қарай бағалануы керек, тіл дегеніміз – функционалды жүйе, белгілі бір мақсат үшін қолданылатын тілдік таңбалардың жүйесі, тіл білімінің міндеті осы жүйені тілдің барлық қабатынан – фонологиядан, морфологиядан, синтаксистен, лексикадан да табу және олардың әрқайсысының өзіндік сипаттарын айқындау деп санайды. Тілдік элементтердің қызметін бірінші орынға қоятындықтан бұл мектепті Прагалық фунекцияналды лингвистика деп атаған. «Адамдардың ойлауға, сезімге, еркін білдіруге психикалық қабілеттілігі тілдің үш түрлі қызметін - коммуникативтік, білдірушілік айту, қаратпалылық қызметтерін туғызды. Бұл қызметтерге тілдегі хабарлы, лепті, бұйрықты сөйлемдер және сөйлеу актісіндегі тілдік таңбалардың құрылымы сай келеді дейді»3; 8.Прага мектебі тілдік элементтердің арақатынасын зерттеуде, алдымен, сол қарым-қатынас көрсеткіштерінің өзіндік сипатына ерекше мән беру керек, қарым-қатынас пен сол қарым-қатынасқа түсетін материя мен формалар өзара байланысты болатындығын естен шығармау керек дейді. Аталған мектеп өкілдерінің жетістіктері функционалды тіл білімінің қалыптасып, дамуына негіз болды. Көптеген зерттеулер мен ғылыми тұжырымдар, функционалды тіл білімінің жеке зерттеу нысандары, бағыты, мақсаты бар жеке ғылыми сала ретінде қалыптасуына ықпал етті. Оның қарқынды түрде зерттелген саласы – функционалды грамматика болатын.
        
        ҚАЗАҚ    ТІЛІНДЕГІ    БЕЛГІЛІЛІК     ФУНКЦИОНАЛДЫ-СЕМАНТИКАЛЫҚ
КАТЕГОРИЯСЫ
Кіріспе
Тіл – қоғамдағы ... ... ... ... бір адам өзі үшін ғана ... басқа адамға
өзінің ойын білдіру, жеткізу үшін қолданады. Тіл – конкретті
сана болғандықтан, қоғамдық өмір өзгерісіне ... ... тілі күн ... дамып келеді. Қазақ тілінің әлсіз жерін
күшейтіп, кедей жерін байыта түсті. Осындай сатылап, ... ... ... ... ... грамматикалық
категориялардың қайсысы болса да дамып, бір жүйеге түсті. Сол
грамматикалық ... ... ... бірліктердің түрлі тіл деңгейі тұрғысынан
зерттеу қазіргі таңда тіл білімінде, оның ішінде қазақ ... ең ... әрі ... мәселе болып табылады.
«Барлық ғылым салаларының өзіне тән дүниеге келу,
бірте-бірте даму ... ... ... ... ... ... ғана ... оның қазіргі күйін дәл, дұрыс танып, болашағын
қатесіз бағдарлау үшін де аса ... ... ... ішінде тіл
туралы ғылым да бірден жетілмейді, біртіндеп ... ... ... ... ... ... жаңа сатыға
көтерілген табиғи жалғасы ... желі ... ... 11(. Тіл мен ойлаудың арасындағы байланыс, тілдің
негізгі қызметі, сөйлеудің ... ... ... көне ... ... ... ... (2;
3(. Сондықтан, грамматика мен логика ... ... ... ... ... мен жүйе ежелгі
ойшылдардың ... ... ... ... ... бойы тек құрылымдық тұрғыдан зерттеліп келген ... ... ... ... ... назарына
ие болуы 1926 жылы негізі қаланған Прага мектебімен тығыз
байланысты. Бұл ... ... чех ... ... ... ... ... Б.Транка,
В.Скаличка, Р.Якобсон, ... ... ... ... ... – тілдің құрылым жүйесі мен
тілдік элементтердің қызметін зерттеу дегенді баса айтты.
Әрбір ... ... ... ... ... ... ... керек, тіл дегеніміз – функционалды жүйе, белгілі
бір мақсат үшін қолданылатын тілдік таңбалардың ... ... ... осы жүйені тілдің барлық қабатынан –
фонологиядан, морфологиядан, синтаксистен, лексикадан да ... ... ... ... ... ... деп
санайды. Тілдік элементтердің ... ... ... бұл ... ... ... ... атаған. «Адамдардың ойлауға, сезімге, еркін ... ... ... үш ... ... ... ... айту, қаратпалылық қызметтерін
туғызды. Бұл қызметтерге тілдегі хабарлы, лепті, бұйрықты
сөйлемдер және ... ... ... ... ... ... ... 8(.Прага мектебі тілдік элементтердің
арақатынасын зерттеуде, ... сол ... ... сипатына ерекше мән беру керек,
қарым-қатынас пен сол қарым-қатынасқа түсетін материя ... ... ... ... ... ... керек
дейді. Аталған мектеп өкілдерінің жетістіктері функционалды
тіл білімінің қалыптасып, дамуына негіз болды. ... мен ... ... функционалды тіл білімінің
жеке зерттеу нысандары, бағыты, ... бар жеке ... ... ... ... ... Оның қарқынды түрде
зерттелген саласы – функционалды ... ... Бұл ... ХХ ... орта ... алуан түрлі тұжырымдарға толы
еңбектер жариялана бастады. ... ... ... де Куртенэ, Ш.Балли, В.В.Виноградов,
А.А.Шахматов, Ю.С.Маслова, А.М.Пешковский, И.И.Мещанинов,
А.В.Бондарко, ... ... ... ... ... ... Н.А.Слюсарева, Т.В.Булыгина,
Б.А.Успенский, Н.Д.Арутюнова, ... ... ... сынды ғалымдардың еңбектерінде
жүйелі түрде қарастырылды. Функционалды грамматика мәселелері
орыс тіл білімінде ХХ ғасырдың ... ... ғана ... ... ... нысаны болды. Алайда ХХ ғасырдың
басында ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған ... ... ... ... ... мәселелерін
терең зерделеп, түсінгені байқалады. Функционалды грамматикаға
қатысты ... ... ... ... ... ... функционалды грамматиканың негізгі
ұстанымдарын, функционалды-семантикалық категория, өріс,
семантикалық инвариант, ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы, Қ.Кемеңгерұлы,
Қ.Жұбанов тұжырымдарының бүгінгі таңдағы ғылым жетістіктерімен
сәйкес келуі, бір жағынан, ХХ ғасырдың ... ... ... ... құлаштап алға басқанын көрсетсе, екінші
жағынан, репрессия зардабының кесірінен ғылым ... ... де ... ... ... ... ... табылатын тілдің негізгі мәні, қызметі ... ... ... ... тілдік бірліктердің ... ... ... ... ... ... айқындаудың мәні зор. Ойды ... ... тіл ... тіл мен ойлаудың арасындағы
іргелі байланысты анықтауда ... ... ... ... ... қоғамдағы қатынас құралы болу қызметі мен
ойлау арасындағы байланыс туралы ... ... ... ұлы ... ... әл-Фараби мұраларында жатыр. Ойды
жеткізудің негізгі құралы тіл болғандықтан, тіл мен ойлаудың
арасындағы іргелі ... ... ... көшелі
теориялық ілім жасаған.» (2; 9(. Сөйлеудің мәнін ашу барысында
әл-Фараби логикалық ... ... әрі ... мен
тілді бір-бірімен сабақтастыра отырып зерделеп, ... ... ... ... мен грамматика
арасындағы байланыс олардың арасындағы ... ... ... Ал ... ... ... еңбегінде «Результаты семантических исследований
требуют поисков нового в сфере системности, охватывающей
различные типы ... ... в их ... к ... выражения. Интенсивное развитие лингвистической
семантики становится ... для ... роли ... и ... в целостном комплексе научного познания
языка и ... деп, жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... барлық тілге ортақ
мәселені көтерген. Осылай, жеке ғылым ретіндегі бастауын
Еуропадан алған функционалды тіл ... ... ... ... ... сол арқылы қазақ тіл ғылымының да жаңа ... ... ... ... Осы ... А.Байтұрсынов[4],
М.Балақаев[5], Т.Қордабаев[1], ... ... ... ... ... З.К.Ахметжанова «Принципы сопоставительного
функционального исследования ... и ... ... ... және орыс ... функционалдық
зерттеудің негізгі принциптерін ... ... ... ... ... ... ... синтаксисінің сипаттары»
атты еңбегі, З.Ш.Ерназарованың сөйлеу тілі ... ... ... ... ... бұл ... тіл ... енді ғана қолға алына
бастаған сала. Функционалды тіл ... тіл ... ... ... адамдардың қарым-қатынасында белгілі
бір хабарды жеткізуде қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... анықталады.Ол әр түрлі тілдік
деңгейге жататын бірліктерді ортақ семантикалық ... ... ... бір ... ... ... тіл білімінің басты ерекшелігі — тілдік құралдар
қызметі жүйесінің сөйлеу барысында мағына мен мәнді берудегі
ортақ ... ... яғни ... ... жүйе мен контекстің арасындағы ортақ
заңдылықтар сөйлеуге ... ... ... тіл ...... қарым-қатынас құралы
ретіндегі қызметін сипаттайтын бағыттар мен көзқарастардың
жиынтығы.Жалпы, функционалдық ұғымымен байланысты әр ... ... ... ұстанымы тілді атқаратын
қызметіне қарай зерттеуді көздейді де, ... ... ... ... ... ... - ... оқытуда
мағынадан –тұлғаға - функцияға жүйесімен байланысты. Осындай
тілге деген жүйелілік - ... ... тіл ... ... ... Бұл ... ... дәстүрлі
деңгейлік құрылымына сүйене отырып, мағынадан оның берілуіне,
одан әрі ... ... ... Функция ұғымы мағына
ұғымымен тығыз байланысты. бірақ оларды бір-біріне пара-пар
қоюға болмайды.өйткені қандай да бір ... ... ... ... ... ... тілдік құралдар кешенінің қызметі
ретінде қаралады. мысалы, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ал кез ... функцияны
мағына деп тануға болмайды. Айталық, сөз бен ... ... ... ... ... ... білдіретін мағыналары түрінде
қаралмайды.Функция тілдік ... ... ... ... ... ... ол ... мағынадан кең ұғым.
Мағына ұғымының мазмұн және тұрпат межесі болады, яғни қандай
да бір форма белгілі бір мағынаны білдіру ұшін ... - тіл ... ал ... - ... ... ... ... сөйлеуде жұмсалғанда ол өзінің жүйелі
категориялық мағынасын сақтай ... оған ... ... ... контекст міндетті түрде ... ... ... ... ... ... емес.
Осылайша «функционалды семантикалық категория мен ... ... ( А.В. ... ... - семантикалық категория сөз сөйлеуде берілетін
негізгі логикалық, ұғымдық категориялармен ... ... ... субъект ( жеке неиесе заттық), предикат (
әрекет, қалып күй, сын ... және т. б. ), ... ... сын, ... және ... ... Мұндай
категориялардың негіздемесі – сөз, ( ... ... ... ... ... ... бойынша жан-жақты
зерттеудің нәтижесінде функционалды грамматика пайда болды.
Функционалды грамматика – ғылымда антикалық ... ... келе ... тіл ... бір ... ... негізгі принципі – ... ... ... ... ... яғни
қызметін басшылыққа алып, әр түрлі тіл деңгейіндегі тілдік
бірліктерді ... ... ... ... ... қарастыру. Жалпы, функционалды
грамматиканың ... ...... ... ... ... ойдың мәнін берудегі грамматикалық
бірліктердің ... ... ... ... ... ... ... басты объектісі
ретінде грамматикадағы тіл бірліктерін мазмұннан тұлғаға,
түсініктен ... ... ... ... ... тіліндегі бұл бағыты А.В.Бондарко ... ... ... ... Ал тіл ... функционалды грамматиканың
негізгі пәні болып табылатын функционалды-семантикалық өріс
теориясы ... ... ... ... ... алғаш ғылымға енгізген О.Есперсен болатын. ... ... ... категория мен ... ... ... ... ... ... Оның еңбектері жайлы жазылған Кеңесбаев пен Мұсаевтың
«Юбилей академика Н.И.Мещанинова» мақаласында ғалымдар мынадай
пікір білідіреді: «Академик ... ... ... и ... аспектов языка – плана содержания и
плана выражения. Этот новый подход к ... ... ... ... в ... ... ... как
единиц измерения типологических структур. Под ... ... ... ... ... ... ... обозначение в ... и ... ... ... ... ... в ... языках
таких понятийных категори как категории одушевленности и
неодушевленности, лица и ... ... ... и т.д... во всех ... И.И.Мещанинова понятийные
категории обычно так или иначе соотнесены с ... и ... ... из ... ... ... ... обозначения понятийных
категории значительно шире системы выражения грамматических
категорий , а содержание выкладываемое в них, ... ... ... что и ... использовать их в
типологических сопоставлениях.» (8; 534(. Ұғымдық ... адам ... ... ... Ал ... өмір ... ұғым-түсініктерінің ортақ ... онда ... ... да жалпыға бірдей. Ол тілге
бағынышты емес, керісінше, тіл ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, уақыт жайлы түсінік уақыт(темпоралдық),
таксис, ... сан ... ... сынды тілдік
категориялар арқылы көрінеді. Ұғымдық категория ... ... ... ... ... ... ... тілдің
барлық деңгейлеріндегі бірліктердің өзара қатынасы тілдік
ұғымдық категориялар арқылы ... ... ... категория
– болмыстың сан алуан қырларының адам санасындағы бейнесі.
Ұғымдық категориялар мен тілдік функциялар бір-бірімен ... бола ... ... ... ... ... ... берілу тәсілдері функционалды грамматика
негізінде ... ... ... ... ... ... тұтас жүйесін құрайды. Категория
атауын термин құрамында қолданғанда ... ... ... ... Ал «функционалды-семантикалық категория
дегеніміз – ... бір ... ... ... үшін
өзара байланыс жасауға қабілетті әр түрлі ... ... ... және ... әр ... ... жатпайды – универсалды-
логикалық және лингвистикалық жүйеде бір ғана тіл әлеміне
кіреді. ... ... ... ... ... категория, категориялды жағдаят негізінде
жасалады. ФСӨ ... орыс ... ... ... ... ... айтылған «Функционалды-
семантикалық өріс» – тілдегі ... ... ... әрі сөз ... ... ... екіжақты қырынан (мазмұн-форма)
үндесе әрі үйлесе ... ... ... бір ... көрініс табуы. Функционалды-семантикалық өріс –
семантикалық ... ... ... ... ... ... ... ортақтығына
байланысты қалыптасқан жүйе. [24, 390].
“Өріс” өзіндік бір сипаты бар құрылым ретінде ... тек ... ... тілдің барлық саласында
қолданыс тапты. Соның негізінде лексикалық өріс, семантикалық
өріс, лексика-грамматикалық өріс, ... ... ... ... өріс ... тағы ... ... терминдер қалыптасқан
Осы категориялар арасындағы ерекшелік ескерілген жағдайда:
морфологиялық категориялар тілдің морфологиялық деңгейіне,
сөзформа ... сөз ... ... ... ... ... одан ... категорияларды және басқа да ... ... ... сала ... ... ... аспектуалдылық,
темпоралдылық, таксис, персоналыдылық, ... ... ... ... т.б ... бар. ... ... төрт түрін атап ... 1) ... ... ... рефлексивтік,
таксис, т.б); 2) заттық негізді ... ... ... т.б.); 3) ... ... ... ... т.б.); 4) пысықтауыштық (себеп, ... т,б,). ... ... бір түрі - ... Грамматикалық категорияларда ұлттық ... ... ... ... ... ... болмыс, ұлттық дүниетаным, адамдар арасындағы қатынас
айқын ... ... ... ... ... ... ұлттық ділмен, ақпаратты өңдеу, сақтау,
жіктеу ерекшеліктерімен байланысты болады.
Негізгі бөлім
І. ... ... ... ... уақыт, кеңістік, қозғалыс
сияқты философиялық ұғымдармен тығыз ... ... ... ... ... сырын ашуға деген
ұмтылысы, оны түсіндіруге тырысуы аталған ұғымдардың терең
зерделенуіне үлкен ... ... ... ... ... ... ... сырын ұғынуға ұмтылып, өзіне
белгісіз тылсым күштердің ерекшеліктерін түсіндіруге тырысып,
өзіндік зерттеулер жүргізе бастады. Бұл ... ... ... ... ... бір теориялардың қалыптасуына
негіз болды. Белгісіз құбылыстың сырын ашып, ... ... одан әрі ... ... ... ... ... қаланып, қоғам дами бастады. Ал ғалымдардың
жеке белгілілік/белгісіздік категориясына деген қызығушылығы
аталған антика дәуірінен, яғни, ... ... ... ... ... ... алады. Бұл дәуірдегі
зерттеушілер ... ... ... ... ... Ұзақ ... ... логика,
психологияның аясында қалып келген белгілілік/белгісіздік
категориясы тек ХХ ғасырдың орта ... ғана ... ... ... ... Бұл тіл ... ... ... шығып, функционалды ... ... ... еді. Еуропадан бастау алған
зерттеулер орыс ғалымдарының да еңбектеріне негіз болып, қазақ
ғылымына да ... ... алып ... Таным
категориясын біртұтас функционалды-семантикалық категория
ретінде сипаттаған еңбектердің ... ... ... ... ... А.Б.Михалев сынды ғалымдардың еңбектерін атауға
болады. Орыс тіл ... ... ... ... ... ... ... еңбектердің
қатарында А.В.Бондарко, ... ... ... ... ... ... т.б. ... болады. Бүл еңбектерден ... ... ... жайлы пікірлер
мен ... ... ... категориясын тануда ғалымдар
арасында бірқатар пікірталастар да кездеседі. Ю.А.Рылов оны
грамматикалық ... ... , ... - ... категорияға, М.И.Алехина
контекстуалды категорияға ... Ал ... ... ... категория» деп атайды. Зерттеушілер
белгілілік/белгісіздік категориясы екпін, ... орын ... ... ... көмегі арқылы
берілетінін айтады».(6; 8б(. Түрлі ... ... ... ... зор ... ... және ... деңгейлердің өзара
әсеріне назар аудару қажеттігін, мұндай ... ... ... ... ... ... зор
болатынын айтады. Осы бағыттағы ... ... ... ... Ол ... ерекше тілдік категория ретінде ... ... ... ... ... ... ... грамматики»,
«Проблемы грамматической семантики и русской аспектологии»,
«Принципы функциональной грамматики и вопросы ... ... ... ... Белгілілік/белгісіздік
категориясын модустік категориялар құрамында қарастырған
М.А.Шелякин өзінің «Функциональная грамматика русского языка»
атты ... ... ... ... ... / ... ... компонентов
события, выражающая степень индивидуализации его предметных
компонентов, которые могут быть представлены как ... ... роде ... или как ... элементам класса предметов (неопределенные): ср. Эту
книгу я купил в магазине и Я хочу купить ... для ... из ... 165б( ... ... бере ... категориясын сөйлеу актімен,
сөйлеушімен өте ... ... ... Себебі,
аталған категория сөйлеушінің зат немесе қандай да бір құбылыс
туралы түсінігінің ... ... Егер ... ... ... ... нақты затты атаса, онда ол белгілілік
дескрипциясы болады, ал егер ол фраза бірнеше ... ... онда ... ... көрсетеді. Бұл жайында
А.М.Щербак «Значение определенности заключено в самом
имени(имя ... ... ... или ... ... контекста, наличием
определений, а также присоединением к ... ... 538б( ... те ... те түрлі
деңгейдегі тілдік құралдар арқылы көрініс табады. Алайда өзара
бірлікте қарастырылады. Себебі, олар бірігіп біртұтас жүйе
құрайды. ... ... ... құралдар ретінде жіктеу, сілтеу, белгісіздік
есімдіктерін; морфологиялық құралдар ... ... ... ... септік жалғауының түсіп қалуын; синтаксистік құралдар
ретінде интонация, сөздердің орын тәртібін,сөйлемнің актуальды
мүшеленуін атауға болады.» (4; 9б(. Бұл ... ... ... тек соңғы жылдарда ғана зерттеле бастады. Алғаш ... ... ... ... ... ... айтқан
зерттеушілердің бірі М.Балақаев еді. Ол Т.Сайрамбаевпен
бірігіп жазған ... ... ... ... тура
толықтауыштың жалғаулы, жалғаусыз болуы туралы көзқарастарды
талдай келе, тура толықтауыштың жалғаулы ... ... ... пен ... ... деген
пікірлерді теріске ... ... ... ... екі түрлі тұлғада жұмсалуын тек заттың белгілі,
белгісіздігімен түсіндіруге болмайды. Кейде белгілі, айқын
деген заттар жалғаусыз ... да, ... ... ғой ... ... ... табыс жалғауында айтылады. Бұл
– бір. ... ... ... ... ұғыну керек екені
ашып айтылмайды. Соның салдарынан ол терминдерді «ркім ... ... ... боп ... зат ... ... не ... ұғынылып келді. Расында, грамматикалық
белгілілік пен ... ... ... бір деп санауға болмайды. Әрине, грамматикада
грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі үшін белгіліліктің және белгісіздіктің
грамматикалық тұлғасы ... ... ... ... жоқ.
Дегенмен ондай мағыналық айырмашылық қазақ тілінде мүлде ... ... еді. ... біз де өте ... бірі ... ... ... атты кітабында
белгілілік, белгісіздік деген терминдерге грамматикалық мән
беріп, оларды даралық, ... ... ... пен белгісіздікті осылай айыру қазақ тілі ұшін ... ... ... ... ... бір ат, бұл ат деген
сияқты тіркестер үшін өте ұонымды, жарасымды ереже сияқты.
Бірақ жалғаусыз ... ... ... ... де, ... ... та ортақ (коллективный) белгісіздік мағынада
жұмсалуына күмән келтіруге болады. Біріншіден, қазақ ... ... ... Мен ... ... болып табыс
жалғаусыз айтылмайды, Жылқы көрдім ... ... ... ... ... ... ... деп табыс
жалғауында айтылады: Аттарды байлады, Аттарды ... ... ... ... ... не әр ... ат екендік мағына
жоқ, тек көптік мағына бар. Екіншіден, кітап, ат, ... ... ... ... ... ... ... мағынада
жұмсалады дейтін зат есімдердің тура ... ... ... ... ... бар; ... шаш, ... деген
тәрізді көптік жалғауын жалғамаса да жалпылық, көптік мағынада
жұмсалатын ... ... ... ... ұғымда
болғанмен, табыс жалғауда айтылуы мүмкін. Ол ... ... ... ... кеп ... Ол шашты майлап өріп тастады.
Қалың ағашты аралай ... ... бұл ... ... ағаш ... тура ... ... сөздер жалпылауыш
зат болғанмен, сол сөйлемдерде ... ... ... Неге ... Әлде олар ... ... ма? ... ұғымды(тіпті, бірінші мысалда белгісіздіктің белгісі
бір деген сөз де бар) толықтауыштар. Сонда да, олардың ... ... ... ... ... ... толықтауыштарға екпін түсіріле, басқа сөздерден гөрі
басым мағынада жұмсалуымен байланысты. Осылар сияқты, жоғарыда
айтылған, негізінде дұрыс ... ... ... ... ... ... ... пен
белгісіздікке граммтикалық мән беріп, оларды даралық,
ортақтықдеп ... ... ... ... ... ондай
белгілі толықтауыштарға жататын заттар, Н.К.Дмитриевтің айтуы
бойынша, бізге бұрыннан таныс – белгілі болса, олар толықтауыш
қызметінде жалғаулы ... егер зат ... ... ... ... ... бұрын білмесек, тура толықтауыш
қызметіндегі ондай зат ... ... ... пікір қазақ
тілінің фактілерімен қабыса бермейді.
«Основы синтаксиса туркменского литературного языка» ... ... ... ... ... сөз ... «Когда прямое дополнение ... при ... ... ... как ... употребляется
без покозателя винительного падежа», - ... ... ... ... да тура ... жалғаулы,
кейде жалғаусыз жұмсалу себебін сол белгілілік, белгісіздік
ыңғайда түсіндіреді.
Орыс тілінде некий, ... ... ... ... ... ... ... тілінде бір, біреу...
деген сияқты сөздер арқылы айтылады (мысалы, Бір күні ... бір ... бір ... кез ... Оның үстіне сөйлемнің
кейбір мүшесін арнаулы жалғауда я жалғаусыз айтудың да,
Н.К.Дмитриев көрсеткендей, ... ... де ... – определенность) пен ...... ... ... ... байқаймыз. Сол амалмен тура
толықтауыш бірде жалғаулы, ... ... ... ... ... ...... болатыны бар. Бірақ ол барлық
жағдайда бірдей абсолюттік заң емес; бірқатар сөздердің, табыс
жалғауда айтылуында белгілілік ұғым ... , ... ... ... ... тура ... болуында ондай
айырмашылық жоқ боп шығады.мысалы, Мына атты отқа қой. Рақым
қолындағы ... ... ... ... ... ... олардың алдындағы анықтауыштарынан-ақ айқын
болып тұр. Ал өнерді үйрен де ... ... ... ... дегендердегі табыс жалғаулы толықтауыштарда ондай
белгілілік жоқ. Соңғы ... ... ... ... ... да қарауға болмайды.»(9; 139-
140бб.( - деген маңызды пікір айтты. ... ... «К ... ... ... ... ... деген ғылыми мақаласында аталған категорияның
түркі тілдерінде берілу ерекшеліктеріне тоқтала отырып, оның
түркі ... жеке ... ... ... ... күмән келтіреді. Ғалым: «...проблемы, связанные с
логико-семантическими аспектами изучения, могут ... ... ... в различной плоскости. Но для тюркских
языков понятия, например, рода, ... ... хотя и не ... ... ... ... носят системный характер. Поэтому на основе эпизодических
проявлений нельзя признать их категориями. Для ... ... ... а ... ... подкрепленные
грамматическими формами, являются основными ... ... ... категорий.»(13; 533б( - дей келе
аталған ұғымдарды толық грамматикалық ктаегория ретінде
қабылдаудың ... ... ... А.Т.Тураеваның
«Қазақ тіліндегі белгілілік пен белгісіздіктің функционалды-
семантикалық категориясы» атты ... ... ... ғылымдарының докторы З.К.Сабитованың
белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... ... ... ... атауға
болады. Ол аталған зерттеуінде он мыңнан аса ежелгі славян
ескерткіштерінің мысалдарын ... ... ... әр дәуірдегі берілу
сипаттарын айқындап, саралаған. ... ... ішкі ... ... мен ... ... ... нақты жағдаяттардың
қолданысы мен макро-, микро өрістердегі мәндерін өз зерттеу
жұмысында ... рет ... ... Ол ... ... деңгейдегі көріністерін талдап, тілдік табиғатын ғылыми
тұрғыда терең ... ... ... ... ... белгілілік/белгісіздік
функционалды-семантикалық өрісінің өзіндік қырын ашады.
ІІ. Белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... – темпоралдылық,
персоналдылық, аспектуалдылық т.б. ... ... ... бай ... ... ... табылады. Ол шақ, жақ мәндерін де
қамтиды. «Тіл білімі сөздігінде» белгілілік/белгісіздік
категориясына ... ... ... категориясы (гр. кategoria ... – сөз ... ... ... белгі. Ол
– белгі объектілер класынан бөлініп шыққан жағдайда
шынайылық ... ... ... ... ... ... сәйкес қарым-қатынас сипаты
(белгісіздік категориясы). Ал қазіргі Еуропа ғалымдарының
ғылыми ... ... ... ... ... ««Под опреде-ленностью понимается
такой признак в значении ... ... ... ... о том, что денотат именной группы представ-лен ... ... ... либо из ... ... “вообще” через приписание объекту “уникальных”, одному
ему свойственных признаков (в данной ситуации). Напротив, под
неопределенностью понимается ... ... ... ... о том, что ... ... ... идентифицируется
только до уровня члена класса или – если речь идет о классе
объектов – до ... ... ... ... ... ... ... свойства, он наделен только качествами,
общими для всех членов класса». Бұл анықтамаға сүйенсек,
белгілі ұғым болу үшін ол ... ... ... ал зат не ұғым
адресантқа белгісіз болған жағдайда, оның ерекше қасиеттері
аталмай, түсіндіру барысында тек ... ... ... ... ... ... функционалды-
семантикалық категориясының құрылымы өте күрделі. ... ... ... ... ... Тіл фактілерін функционалдық тұрғыдан қарастырғанда
ғана тілдің түрлі деңгейлеріндегі құралдарды бір ... ... ... сөз ... ... грамматика принциптеріне ... ... ... ... ... оның ... инварианты болуы керек, ол варианттар
жүйесінде қызмет етуі керек;
2) оның тілдік жүйенің ең ... екі ... ... ... ... ... тиіс;
3) семантикалық даралау белгілері тілдің түрлі деңгейлерінде
көрініс табуы керек»(6; 9б(.
Ал функционалды семантикалық категориялар сөйлеу жүйесінде ФСӨ-
лер құрумен сипатталады. ФСӨ ішкі ... және соны ... ... ... ... ... ішкі мазмұнын
семантикалық категориялар (темпоралдылық, аспектуалдылық,
персоналдылық т.б.) құраса, ... ... ... құралдар құрайды. ФСӨ-тің ішкі мазмұнын оның
мазмұн ... ал ... ... ... оның ... ... ... Семантикалық категория ретінде қарастырылғанда
басқа ... ... ... ... категориялармен байланысы, астас келу сипаттарына
талдау жасалады, талдау кезінде мағынадан формаға қарайғы
бағыты ... ... ... ... кезінде,
ең алдымен, мағынадан формаға қарайғы зерттеу бағыты бойынша
талдау жасалады. Грамматикалық шақ категориясы шақ формалары
арқылы ... шақ ... ... ... категориясы сөйлеуден көрінетін әр деңгейге
жататын тілдік құралдар ... ... өту ... ... ... бір ... ... арқылы
беріледі, екіншісінде әр деңгейге жататын тілдік ... ... ... [13, 144]. ... құрылымына қарай
бірнегізді және көпнегізді деп бөлеміз. Көпнегізді ФСӨ-лер ... ... ... екі ... ... Бірі − ... ... өріс: мұндай өріс ... ... ... ... ... пен шеткі
(перифериялық) бөліктерін, жалпы өріс құрамындағы тілдік
құралдардың байланысын ... ... ... ... ... ... ... категориясының өрісін ... мен ... ... ... ал ... тәуелдік жалғаулары, табыс септігі, көптік жалғаулары,
синтаксистік құралдар құрайды» [31, 18]. Яғни ... ... ... орыс ... де ... ФСӨ ... ... жүйедегі белгілі ... ... ... не өзек етіп ... ... беретін тілдік құралдар тілдің әр деңгейінде
жатқан, әрі белгілі бір ... ... ... өзі ... оның жекелеген мүшелерінен тұрады. «ФСП О/НО
в ... ... ... собой тип ... ... ... ... [3,
187].
Екіншісі − орталық бөлігі айқын көрініп тұратын «қатаң»
(компактной) құрылымды ... ... ... Бұл өріс ... ... ... негізделеді, бастауыш қызметіндегі атау септік
формасында тұрған зат ... мен ... ... орталығы, өзегі болады. Алайда септік бұл ФСӨ-лердің
жалғыз орталық бөлігі емес, осы ... ... ... да ... құралдарды негіз етуі
мүмкін. Екінші бір ... ... ... құрылымды
көпнегізді өріс бірнегізді өрістің екінші түріне жатқызылып,
кешенді (геторогенді) бірнегізді өріс ... ... ... Және ол ... түсіндіріледі: «Қатаң құрылымды
көпнегізді өрістерді ядро ... ... ... ... ... ... ... мұндай өрістердегі
тілдік құралдар өрістің әртүрлі орталығын (ядросын) құрамайды.
Олар өріс ішіндегі бір ... ... ... ... ... элементтері. Сондықтан мұндай
өрістер орталық және периферияға ажыратылмайды [3, 234].
Қазақ тілінде белгілілік/белгісіздік функционалды-
семантикалық ... ... ... ... ... ... ... ал шет мүшелерін тәуелдік
жалғаулары, ... ... ... ... жалқы
есімдер үнемі белгілілік мағынада қолданылады. Үйге қонақ
келді, Үйге Асан ... ... ... ... ... ... ... мәнде келіп тұр. Яғни, қазақ
тіліндегі белгілілік/белгісіздік категориялары функционалды-
семантикалық өріс ... ... ... ... ... категорияны негіз етіп алмайды. Бұл мағыналарды
беретін тілдік ... ... әр ... ... ... бір ... ... немесе топтың өзі емес,
оның жекелеген мүшелерінен ... ... ... ... ... олардың бірқатары(табыс септік),
есімдіктердің барлығы емес, бірнешеуі. белгілілік/белгісіздік
өрісінің морфологиялық категорияларды арқау етпеуі ... өріс ... өте ... ... ... бұл ... ... тән
қасиет емес. әр категоияның өзіне тән ... ... ... осы бағытта зерттеу жүргізіп жүрген ғалымдардың
пікірінше, функционалды-семантикалық категориялардың қырықтан
астам түрлері бар екен. олардың ... ... ... ... туғызып жүрген ең ... ... ... шақтық локалдылық/бейлокалдылық сынды
категорияларды атауға болады. Бұл ... ... ... ... ... әр ... анықтала түседі.
ІІІ.Белгілілік/белгісіздік ... ... ... категорияның мазмұны мен
көрінісі болады. Зерттеуде қарастырылатын категорияның мазмұны
морфологиялық категориялар мазмұнына сәйкес. Ал ... әр ... ... мен аспектілерге жататын тілдік
құралдар ...... ... ... контекст құралдарының әр алуан комбинациялары.
«Тілдік деңгейлер ... ... ... ... ... ... Мұны ... ұқсастық немесе бара-
барлық деп ойлауға ... ... ... және ... ... ... оларды тұтас деңгейлер жиынтығы ретінде қарастыруға
болады. Шын мәнінде, бұл ұғымдар ... ... ... толық сәйкес келмейтіні белгілі. Тілдің деңгейлері
тілдік бірлікке ... ... ... тудырады.
Деңгейлер иерархиясы бірліктер ... ... ... ... ... тек ... ғана
негізделмей, сонымен қатар, бір единица ішінде болатын
лексикалықтың және ... ... ... ... 15б(. Сөз – лексикалық мағына жағынан алғанда
тілдің лексикалық деңгейінің нысаны ... ... ... ... ... ... ... нысанына
да жетеді. Морфема грамматикалық, лексикалық, ... ... ... ... ... да, ... шегі бір ... өтуі мүмкін. Сондықтан, зерттеу барысында
бірнеше деңгейге жататын ... бір ... ... Бұл морфологиялық категориялармен салыстырғанда,
функционалды-семантикалық категориялардың ауқымдырақ ... ... ... ...... ... категорияларының бірі болып табылады. Ол мағыналық
құрылымы мен мәні және ... ... ... әр түрлі
тілдік деңгейлер арқылы таңбалана алатын құбылыстарды
қарастырады.
а)Белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... ... лексикалық жолмен
берілуі грамматикалық құралдармен тығыз байланысты. Мұнда
сөздердің көпмағыналылығы мен ... ... ... мен
екпіннің маңызы зор. Себебі, бір сөзді ... ... ... ... айту арқылы оның мағынасын өзгертуге
болады. Бұл ... ... ... ... ... Мысалы, орыс тілінде екпіннің рөлі зор: ... ... мұң, ... - ұн; ...... ... – құлып, т.б.
«Белгілілік/белгісіздік категориясының берілу жолдарын тілдің
түрлі ... ... сөз ету ... ... ... ... ... Бұл тіл фактілерін функционалды
тұрғыдан зерттеудегі негізгі мақсат болып ... ... ... ... де (зат, ... ... ... мәндерінің варианттарымен де тығыз байланысты
болады. Белгілілік/белгісіздік категориясының әдіс-тәсілдік
типологиясы бірдей емес. ... ... ... жолдары грамматикалық берілу жолдарымен
тығыз байланысты. Оларда белгілілік/ белгісіздік нысаны (зат,
нәрсенің белгісі) ... ... ... ... ... мәндері де ортақ болып келеді. Бұл тыңдаушыға
белгілі/белгісіз ... ... ... ... ... де белгілі/белгісіз ... ... ... ... туралы
Н.Сәрсембаева былай дейді: «Кейбір сөздер мен құрылымдарды,
ұғымдарды қолданудағы бірегей мағынаның ... ... екі ... ... коммуникациялық жағдаяттар, сонымен
қатар семантикалық жағынан түсініксіздеу жалпы атаулар, көп
мағыналы атаулар, нөлдік артиклінің қолданылуы ... ... ... ... арнайы
құралдар мен әдіс-тәсілдер арқылы көрініс табуымен
айқындалады. Атап айтар ... ... орын ... коммуникативтік мүшеленуі, тыңдаушының аялық,
энциклопедиялық, ... ... ... ... ... ... мәнін
айқындау жағдаят сипатымен тығыз байланысты. ... ... ... мән ... ... ... қатысы, тыңдаушыға әсері т.б. байланысты сөйленістің
белгілілік деңгейі анықталады. Белгілілік/белгісіздік
мәндерінің ... ... ... ... дәстүрлі түсінік ... ... ... ... ... ... тілдерде ондай қызмет артикльдердің көмегімен
беріледі. Артикль зат есімдерге қосылып, есім ... ... ... ... ... тілдерінде белгілілік және ... ... анық ... ... the-
a, фр. le, la-un, une, нем. der-ein, т.б. Артикль көп ... ... ... оны ... ... ... ... Артикльсіз
тілдерде бұл категория сөздің орын ... ... ... ғана ... орыс ... ... ... орында тұруы, әдетте,
белгілілікпен байланысады (Они купили ... ... ... ... ... бір-дің
көмегімен көрініс табады, мысалы, бір адам – ... ... ... негізінен белгісіздік
есімдігі арқылы беріледі. Белгісіздік ... бір, ... ... ... ... ... ... қайсыбір,
кейбір, әр, әрбір, қайбір, бірнеше, біраз, әрқалай, әлдеқашан,
әлдеқайда, т.б сөздер жатады. Бұлар басқа сөз ... ... ... ... ... белгісіздік мәнін
білдіреді. Мысалы, «Қазақтың бірінің ... ... ... тілеуін бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі
аз болатұғынының, қызметке таласқыш болатұғынының, өздерінің
жалқау болатұғынының ... не? ... ... ... әлдеқашан байқаған: әрбір жалқау кісі – қорқақ,
қайратсыз тартады; ... ...... мақтаншақ келеді;
әрбір мақтаншақ – қорқақ, ақылсыз, надан келеді; ... ... ... өзі ... ... ... ... жоқ жандар шығады...»(5; 97б(. Митинг дегеннің не
екенін Ботагөз сол күні ғана ... қай ... ... да,
шоғырланған көпшілік, араларында әлдекім биікке шығып ... ... ... ... айғайлады»(2; 189б(.
Бұл орайда бір сан есімінің негізгі мәні белгісіздік мән үстеу
екені белгілі. Тіркескен сөзінің ... ол ... анық ... ... ... мән ... ... белгісіздік мән үстей бермейді. Нақты белгілі бір
затты нұсқау үшін қолданылатын есімдіктермен тіркескен кезде
нақтылау мәнін үстесе, ... ... ... ... ... кезде жалпылық мәнге ие болып,
белгісіздікті білдіретінін көреміз: Маған бір жазу ... Кеше сені бір кісі ... ... Бұл ... ... ... ... не белгісіздік мәнін
білдіру үшін ғана жұмсалатын бір жақты тілдік құрал ... ... көз ... Сол ... ... үшін ... ... орын алатынына мән берілуі тиіс. ... ... ... ... ... ... ... де контекстке байланысты білдіре алады.
«Есімдіктер мағыналық ... ... ... ... белгілілік және белгісіздік мәнді білдіруде
әрқайсысының ... орны бар. ... ... бір
тобы белгілілік мәнді білдіру үшін жұмсалса, енді бір ... ... ... үшін ... 54б( Мысалы,
жіктеу есімдіктері үнемі белгілілік мәнінде жұмсалады. Мұнда
сөйлеуші мен ... тең ... ... ... себебі мен,
сен есімдіктерінің нақтылық мәні күшті. Себебі аталған
есімдіктер сөйлеу ... ... ... анық, нақты,
белгілі болады: « - Мен ... ... ... ... - деді ... - ... жақсылығын көп көріп ем. Сізді де бірер
көрдім. Мен көргеннен өзгеріп қапсыз.»(2; 418б(. «Бірінші ... ... ... белсенді субъект болады, сол себепті
мұндай жіктеу ... ... ... ғана ... ... ... «референттілігі жоғары», үнемі
бастауыш ... ... ... тілдік құралдар деп
есептейді. Екінші жақтық жіктеу есімдіктерімен салыстырғанда,
бірінші жақ тұлғалы есімдіктер жиі ... ... ... Бұл 1-жақ тұлғаларының мағынасының тұрақтылығына,
белгілілік мәнінің күштілігіне, прагматикалық ерекшеліктеріне
байланысты ... ... ... олар түсіп қалса да, олардың
нақтылы-жақтық мәні өзгермейді. Мысалы:
«Көңілім қайтты достан да дұшпаннан да,
Алдамаған кім қалды тірі ... ... ... ... болмаса анда-санда.»(; 81б( Бұл өлең шумағында
«мен» есімдігі жасырын ... өлең ... ... жақ ... ... ... «мен» есімдігінің мәні
беріліп тұр. Сол арқылы тұтас сөйлем, сөйленімдер ... ... ... ... Ал ... тұлғалы 1-
жақ етістік тұлғаларының мәні жекеше тұлғалы ... ... ... ... да ... ... Сол ... оларда нақтылық, даралық жоқ: ... ... ... жоқ, ... қашан келесіздер?
Субъект-зат тұлғалы сөйлемдер көпше түрде адам мағынасында
ғана ... ... ... жыл ... шетелге
көшіп кеткен. Екінші жақ тұлғалы есімдіктердің белсенділігі
сөйлеуші тарапынан берілетіндіктен, ол ... ... ... себепті сен, сендер, сіз, сіздер есімдіктері жиі
қолданылады.
Түрлі ойлармен арпалысып тұрып, ... ... ... ... білмей қалды. Сонау жерден ат арытып келгенде, ешкім
де қарсы алмағаны жанына ... «Өте ... ... ... ... ... ... шығар деген оймен отырған
Итбай, урядник пен Горбунов үйге келгенде:
- Бар ма екен? – дей ... ... ... ... Тығып қойған, подлец!.. – деді Кошкин.
- Апыр-ай...ә?..
Үстіне кісі отырғандықтан пакеттің сургучы уатылған екен.
- Ашып ... ... – деді ... ... да, - деді ... (2; 36б(. «Бұл ... өздік
есімдіктері мен әр сөзінің қатысуымен жасалған жалпылау
есімдіктері ... ... ... ... ... көреміз. Ал болымсыздық, ... ... ... ... мәнді білдіру үшін
жұмсалады екен.
Қазіргі қазақ тіл білімінде жіктеу, сілтеу, сұрау, өздік,
жалпылау, белгісіздік, болымсыздық есімдіктері деп ... ... ... топтары А.Байтұрсынұлының
еңбектерінде мүлде басқаша сипатта ... ... ... ... ... шектеу, танықтау деп 5
түрге жіктейді де өздік, ... ... ... ... ... сөз ... ... (анықтау)
есімдігіне танықтау есімдігін қарсы қойып, анықтау есімдігі –
жеке адамды немесе топты, танықтау есімдігі – ... ... ... ... ... ... (әлдекім,
әлдене), түгел еместігін (кейбір, қайсыбір) ... ... ... ... ... ... т.б.
есімдіктерін де анықтау есімдіктері ... ... ... ... ... ... ретінде “анықтау есімдігі”
дегенді ұсынады да, оған “танықтау есімдігін” қарсы ... ... ... – жеке адамды немесе топты көрсетсе,
“танықтау есімдігі” – ... ... ... ... ... еместігін білдіреді. Екінші сөзбен айтқанда,
бүгінгі таңдағы өздік ... ... ... деп ... ... басын қосып, “анықтау есімдігі” ... да, ... ... ... ... дейді.
Бұл орайда ғалымның белгілілік және белгісіздік категориясының
өзіндік ерекшеліктерін терең түсінгені, оларды ортақ мағынаны,
яғни белгілілік пен ... ... ... байқалады»(9;55б(. Есімдіктер белгілілікті де
белгісіздікті де ... ... ... ... ... ... ... Бұл әсіресе тек зат, ұғым,
құбылыстардың нақты атауын білдіретін жалқы есімдерге тән.
Себебі олардың ... ... ... – олар ... ... атауда қолданылады. Яғни адамды не ... ... ... дара ... ... ... олар
әрдайым белгілілік мәнінде жұмсалады: «Біздің ауылдың жайлауы
Қоржынтомар дейтін жер. ... – екі жағы ... ... ортасы үзіліс - ... ... ... ... ... ... ... аңғарында
Қарақоға дейтін көл бар.Қарақоғаның суы тайыз..»(Б.Майл. 293б(
Ал жағдаятқа байланысты адресанттың ұғым, зат жайлы хабары ... ол ... ... айта ... ... ... ... екі мың мллионнан артық адам бар, екі миллиондай қазақ
бар. Біздің қазақтың достығы, дұшпандығы, мақтаны, мал іздеуі,
өнер іздеуі, жұрт тануы ... ... ... ... ... ... ... кірпік қақтырмай отырғанымыз. Үш
миллионнан халқы артық дүниеде бір қала да бар, дүниенің бас-
аяғын үш айналып көрген кісі толып жатыр...»(456б.( ... айту ... ... отырған мәліметтен
хабарының аздығын, немесе нақтылаудың қажетсіздігін білдіреді.
Бұл негізінен, аса дәлдікті қажет ... ауыз екі ... тән. ... ... бұл мәліметтің адресатқа аса
қажет емес деп шешкен жағдайда да жалпылай айта салады. ... ... ... ... мен ой-әрекеті, өзара
қарым-қатынасы мен жағдаят сипаты негізге алынады. Мысалы,
аудиторияда ... оқып ... ... ... ... ... міндеттелсе, өз әріптесімен немесе
туыстарымен,достарымен ой ... ... ... ... ... ... атау ... да осы шарттар
негізге алынады. Себебі, жалқы есімдер ... ... ... ... қатарына жатады дегенмен де, ... ... ... ... ... ... Контекс арқылы
ғана белгілілік/белгісіздік категориясы нақтылана, айқындала
түседі.
Ә)Белгілілік/белгісіздік функционалды-семантикалық
категориясының ... ... ... ... ... ... ... ерекше. Осы орайда ғалымдар тарапынан
көп талқылауға түсіп, осы күнге дейін талас тудырып ... ... ... ... ... берілуіне тоқтала
кеткен жөн. Табыс септік тұлғалы сөздер мен ілік септік
тұлғалы сөздердегі ... ... ... келуінің
өзіндік ерекшеліктері бар екенін байқаймыз. Мещанинов И.И.
түркі тілдері мен ... ... тура ... мен өзіндік ерекшеліктеріне тоқтала ... ... ... ... ... ... объекта отмечается в тюркских
языках его грамматической ... ... ... в ... ... соответствующее ему слово лишается
падежного окончания и примыкает к сказуемому, образуя при нем
объектную группу. ... речь идет об ... ... ... ... ... и становится в предложении ... ... При нем, в этой его ... ... атрибутивная группа. Глагол сохраняет одну и ту
же грамматическую форму в ... ... В них ... в ... и том же ... Изменения ограничиваются
падежами прямого дополнения, которое, сохраняя свои ... ... ... грамматическую форму в зависимости от
занимаемого положения в ... ... ср. ... һин ... укыйһың «ты ... ... к ... имя ... предает в этом
предложении не уточненный объект. Слово китап «книга» ... ... ... В нем даже не ... ... ... ... ... примыкание объекта к
глаголу нарушается, когда предмет направленности действия
становится определенным. В этом ... ... член ... – прямое дополнение,
оформленное винительным падежом: һин ... ... ... ... ... Уточняемый объект, занимая в
предложении самостоятельную позицию, может сопровождаться
определением, ... ... ... при ... тап ошо ... уйкыһың «именно эту ... ... ... ... как ... ... может в тюрксих языках иметь ... при ... к ... так как, ... определение, объект
уже становится определенным. Тем самым нарушается построение
объектной группы. ... к ... ... и ... ... па ... место
наблюдается так же и в предложениях, использующих косвенные
дополнения, ср. мин иптәшемэ китап бирзем «я ... ... ... ... Косвенное дополнение сдесь предшествует
объектной группе сказуемого; . мин был ... ... «я эту ... ... ... ... ... дополнение
иптәш-нм-ә «товарищ мой» (в дательном падеже ... от ... ... ... ... ... ... «эту книгу ( в винительном падеже)»(9; 66б(
Ілік, ... ... ... ... ... ... көрсеткіші
деуге негіз бар. Осыған ... ... ... ... ашық ... ... ... бір
зат туралы әңгіме болған жағдайда ғана орын алатыны сөз
болады. Бұл мәселел ... өте ... ... ... ... ... Балақаев болатын. Ол «К истории ... в ... ... атты ... ... ... ғалымдарының пікірлерін саралай
келе, «...структурные врианты типа шай ішті – ... ішті ... пил чай) ... ... ... ... смысловой
связи компонентов словосочетания. Стоит перестроить ... ... ... слов в предложении, у
прямого дополнения, если оно ... ... от ... если ... разрыв словосочетания при вставке
между ними других слов ... ... ... ... ... и она ... место другой форме связи ... В ... ... ... все слова с
функцией прямого дополнения окажутся оформленными. Исключение
составляют однородные прямые дополнения, связанные ... ... ... тасты су бұзар – тау мен ... ... При ... ... ... с ... и ... падежами, нетрудно прийти к
выводу – ... ... не ... для ... как это кажется некоторым тюркологам, ... ... связ ... служат для координации ... ... ... слов предложении.
Поэтому падежная определенность не носит логико-субъективный
характер, а выполняет структурно-функциональную нагрузку. ... ... ... ... причину двуякого оформления
прямого дополнения. Тогда нетрудно убедиться в фантастичности
трактовки об ... и ... ... и даже ... в тюркских языках». Осы мәселеге
байланысты құнды ... ... ... бірі ... ... ... ілік септігі мен табыс
септігінің қосымшасыз нөлдік формасын және атау септігін бір
рамкада қарап, ... ... ... деп
түсіндіреді. Әрине, ілік және табыс септіктерінің нөлдік
формалары түбір сөз тұлғасындағы есім ... ... ... ... болатындығы рас. Ал сонымен бірге көптік,
тәуелдік формалары да, ... ... ... есімше формалары да атау ... ... 163б( - ... ... ... екі түрлі
формада қолданылуының мағынаға әсері сөйлем ... анық ... ... орын тәртібінің маңызы зор.
Мысалы: Ғазиза шын көңілмен ән айтты, Ғазиза әнді шын көңілмен
айтты. Екі ... да ... ... ... ... ... айырмашылық барын аңғару қиын емес.
Алғашқысында Ғазизаның шын көңілімен ән айтқандығы сөз болса,
соңғысында Ғазизаның ... да бір әнді шын ... ... ... екінші сөйлемде ... ... ... ... ... ... тілдік универсалийге
жатады. Себебі, олардың тілдегі көрінісі тілдің генетикалық
жағына байланысты емес, ол ... ... ... бірнеше тілге ортақ әмбебап ... ... ... тілдердің зерттеушілері түрлі тілдердегі
белгілілік/белгісіздік категориясының ... ... ... орын тәртібі, көмекші сөздер ... ... Орыс ... неопределенная форма глагола(инфинитив)
деген ұғым қазақ ... ... ... түрі – ... ... келеді. Ол қимылдың, іс-әрекеттің ... де, ... де, ... де ... ... ... етістік қимылдың атауын ғана білдіреді.бұл ұғымды орыс
тіліндегі инфинитивпен салыстыра зерттеген ғалым С.Исаев «по
способу образования традиционно ... что ... ... от ... ... ... путем
прибавления к нему -у: отыр – сиди, отыру – сидеть, жаз ... жазу – ... При ... ... ... ... наклонения совпадает с неопределенной формой.»
- дейді. Бұл пікірге ... ... ... ... келтіруге
болады: Менің шындықты жасырмай айтуым керек. ... ... ... ... айтуы керектігі белгісіз. Сондықтан,
тұйық етістік белгілі бір ... және ... ... ... білдіре алады деуге негіз бар. Белгісіздікті
етістіктің ырықсыз етіс формасы да бере алады. ... ... ... ... ... иесі ... ... істелетіндігі көрініп, -ыл,-іл,-л, ал
түбірдің ішінде л ... ... -ын, -ін, -н ... арқылы
жасалатын етіс түрі. Мысалы: үй тазаланды, уәде берілді, сөз
айтылды,т.б. Мұнда қимылдың иесі белгісіз болады.
Жоғарыда берілген түрлі пікірлер мен ... ... ... категориясының қазақ тіліндегі
көрінісі бірқалыпты еместігіне, ол негізінен контексте
айқындалатындығына көз жеткіздік.
Белгілілік ... ... ... ... болып келеді. Зертеушілердің пікірі бойынша тілдің дамуы
барысында белгілілік ... ... ... ... ... көбейіп, әлеуеті артып келе
жатқандығын көрсетеді. Осыған байланысты Н.Д.Арутюнова былай
дейді: «Достаточно сказать, что ... в ... ... ... все ... истинности, необходимости,
восприятия и знания ... ... ... ... ... ... ... верно,
конечно, видно, по-видимому, видимо, слышно, очевидно, точно,
определенно, знать, надо быть, должно быть, известно и др. ... ... ... от ... к ... в языке,
напротив, семантика модальных слов имеет ... ... в ... ... В ... ... этот
процесс протекает интенсивно и охватывает почти всю ... ... ... ... ... с ... чертами национальной ментальности, в
частности, с ее дистанцированностью от ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Белгісіздік
дескрепциясы заттың тыңдаушыға белгісіз екенін, сондықтан оны
басқа заттарға ұқсатуға болмайтындығын білдіреді.
Б)Белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... ... ... ... күрделі құбылыс. Белгілілік/белгісіздік функционалды-
семантикалық категориясы жағдаят сипатымен тығыз байланысты.
Белгілілік/белгісіздік ... ... яғни ... шындықпен сәйкес келуіне
негізделеді. Референция сөйлеушінің ... ... ... ... ... ... ... барысында олардың тілдегі көрінісі,
берілу жолдары, олардың нақтылық, көптік, ... ... ... ... ... әсіресе
сөйлеушінің позициясы ерекше мәнге ие, ... ... ... байланысты, оның объектіге қатынасы,
тыңдаушысына қалай әсер ... ... ... ... ... ... ... арасындағы
қарым-қатынас тіл арқылы жүзеге асады дейтін ... ... ... ... ... ... ... жүзеге
асады. Сөйленім осы тұрғыдан функционалды синтаксистің ... ... ... ... ... ... берілген
мәліметтің нақтылы мазмұнын зерттеу - ... ... ... ... ... ... мазмұнының кім не туралы екендігі және қандай жаңа
мәлімет берілді? – деген сұрақтар ең ... ... боп ... орай ... құрамы тема мен ремаға бөлінеді. Яғни
сөйленімнің мазмұны ... ... ... ... Мысалы, дәстүрлі грамматикада сөйлем
мүшелері тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерге ... ... ... ... ... ... актуальды мүшеленуі ... ... ... ... ... ... анықталады.
Мысалы, «Айранбайдың үйіне кіріп келгенде-ақ нендей кәсіппен
айналысатындығы беп-белгілі. От басында кірлі қара ... ... ... қайыстың қиқымы; біз, пышақ, қайрақ,
қалып, мұрындық қоқырсып жатыр.» .»(1; 299б( - ... ... кім ... ... білдіріп, сөйлем
мазмұнының алдын ала белгілі боп тұрған бөлігі «Айранбай»
сөзі. Ал оның іс-әрекеті, ... ... ... ... ... ... берілген. Ол туралы жаңа мәлімет ... «От ... ... қара тақтай, маңайы толған былғары,
қайыстың қиқымы; біз, пышақ, ... ... ... қоқырсып
жатыр.» деген сөйлем. Осы сөздер арқылы оның етікші екендігін
бірден түсінеміз. Мұндағы мәліметтің бұрыннан белгілі бөлігі –
тема, ал жаңа ... – рема ... ... ... ... ... ... сөйлемнің сыртқы құрылымы туралы сөз ете ... орын ... ... мән ... ... слов
отражает последовательность поступления информации. Поскольку
человеческое сознание идет от ... к ... в ... помещается логический субъект ( тема), а в конце –
логический предикат – рема. ... слов ... ... членение предложения».Ғалым сөйлемді
алдыңғы сөйлеммен байланыстыратын сөздің сөйлем басында келіп,
логикалық байланыстырушылық қызмет атқаратынын айтады. Әдетте
қазақ ... ... зат ... ... мәнді
гипотетикалық қолданысты сілтеу есімдіктермен тіркеседі. ... ... ... сол күйі ... ... ... ... түрлі семантикалық байланыста болуы мүмкін.»[9;
78б]
Қазақ тіліндегі сөздердің тұрақты орын тәртібі сөйлемнің
коммуникативті мүшеленуіне ... ... ... және ... ... өзара сәйкес келеді:
сөйлем басында сөздердің коммуникативті ... ... ... бастауыш орналасады. Ал күшті позицияда
рема ретінде баяндауыш пен толықтауыш ... ... рема ... ... сөздердің грамматикалық
және коммуникативті орындары өзара сәйкес келмейді. Мұнда зат
есімдер белгілілік мәннің атрибутивті ... ... ... мәні ... ... зат ... ... байланысты Р.Әміров былай дейді: «Сөйлем
мүшелерінің орын тәртібінің өзгеруі сөйлемнің ой ... ... ... ... ... үстінде көп ескерілуін талап ететін болғандықтан, оны
жүзеге ... ... ... ... ... Солардың
бір амалы – сөйлемнің белгілі позициясы. ... ... ... екі позиция бар: бірі – ой екпінін
түсіретін актуалды позиция, ... ... ... қоятын
қалтарыс позиция.қалтарыс позиция жайлы пікір білдірген ғалым
Р.Әмір бұл ... өзі ... емес деп ... ... ... елеусіз айтуында болады дейді. Мысалы Қазақ
тілінің сөйлем жүйесінде баяндауыштың алдыңғы түбі актуалды
позиция болып ... [14, ... ... үнемі өзгеріп, дамып отыратындықтан, бір
кездері белгісіздік мәнінде қолданылған зат ... өте ... ... ... ... ... тұрақты еместігін
танытады. Бұл негізінде мәтін арқылы анықталады. ... рема ... ... ... долдарда тема бола алады.
Мысалы: « Ол күнде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып,
наурыздама қыламыз деп, той-тамаша қылады ... Сол ... ұлы ... ... ... Бұл күнде бұл сөз құрбан айтына
айтылады.»(Абай(аудармалар мен қара ... ... ... ... рема, екінші сөйлемде «сол күні»деп
тема боп тұр. Келесі сөйлемде «Ұлыстың ұлы күні» рема ... ... ... «бұл сөз» деп тема ... ... тұр.
Бұдан шығатын қорытынды,белгілілік мәтіннің өн бойында ... ... ... белгілілік/белгісіздік категориясы мәтін
негізінде анықталады.Алайда, ұғым референциясының белгілі ... ... үшін бұл ... Бұл ... орын ... екпін, интонация,айтылыстар,
жағдаяттар, мәтін ... ... т.б. ... ... болуы
тиіс.
Бастауыштың күшті позицияда келіп, сөйлемнің соңында
қолданылуы сөйлемге ерекше ... мән ... ... ... сөз ... Марфуға.
Көп жағдайда ұғым, құбылыс сөйлеушіге таныс болады. Ол
тыңдаушыға өзіне белгілі жайды ... Ал егер ... зат не ... ... өзіне нақты таныс
болмаса, ... сол ... оның ... жеткіліксіз болса,
онда сөйлеушінің тарапынан сөйлеу ерекшеліктерімен ... ... де ... ... ... ... ақырын оқып шығып,Итбайға кейін естіртіп,
кейін естіртпейтін еді. Урядник сасқанмен Горбунов пакетке
оншалық үлкен маңыз бермей, ... оқи ... еді, ... ... ... ... ... жылдам жүгіртіп, орнынан
ұшып түрегелді...
( Итбай Байсакалович!..
( Немене, Гаврил!..
( Маған сен ақша береді, ... ... ... ... еді, ол сөз ... ... ... ақша?..
( Саған құдай берген!
( Ие, айт!..
( Патшага, император үш жүз жыл болған, мен саган айткан?
( Айтқансың.
( Юбилейге сен барган, айтады ... Оның ... Мен ... ... ... үш жүз жыл ... Атай ... улкен той болады айткан мен саган!..
( Ә-ә-ә, патшаның таққа отырған тойы ма?
( Тойга сен барады, айтады, ... ... ... той қыл деп ... Сен не ... Итбай Байсакалович... сен тусінбейді... мен
айтады...
Итбай енді жорамалдады.
( Патшаның, – деді ол ... , – 300 ... тойы ... ... ... ... Так ... Сол тойға губернатор маған барсын деп айтады дейсің бе,
Петерборға?
( Так ... ... ... ... та күлді...»(2;37б(.
Кейде сөйлеуші белгілі бір жайды хабарлағысы келмей, оны
бұғып қалуы мүмкін. Мұндай ... ... ... оның ... ... ... байқалады. Мысалы:
«Дуана Ақбілекке жетіп келіп:
( А, балақайым, алақайым, шырақайым... Қайдан келесің? – деп
басын ... ... не ... ... ... ... ... мен...мен... Мамырбай ақсақалдың... – дей ... ... алып ... ... ұят көрді, үндемеудің
тағы жөні жоқ, қалайда бірдеңе айту ... ... ... ... жыпылықтатып, төмен қарап:
- Мен Мамырбай ақсақалдың баласы едім... ауылымнан адасып...
ауылымды таба алмай жүрмін... – деді» (Ж.Аймауытов, Шығ. ... ал кей ... ... өз ... ... ... үшін сөздердің орын тәртібіне өзгерістер енгізуі
мүмкін. Бұл көбінесе поэзияда көрініс табады:
«Сен құрметте оны!
Түсіндің бе, ... ... ... ... кесіп аяғын.
Еріккеннен де ұстап жүрген жоқ,
Қолтықтағы ұзын ... елге ... ... ... қарсы шапты,
Бізді жалмамақ болған ажалды
Өр кеудесімен қақты.
Ол арыстанша алысты,
Өлім соққысын өз ... ... оқ ... де
Ел намысын қорғап қалды.
Сен құрметте оны!
Түсіндің бе, қарағым?
Сенің келешегің үшін берді ол
Азаттық ... ... ... ... ... өзі ... ... маңызыды емес
деп есептеген мәліметті сөйлем соңында қосалқы түрде айта
салуы ... ... да орын ... ... ... табады.
Мысалы: «...Алты қос жылқының бетін бұрдым темір жол ... қай ... ... ... ... ... сардар
жолдас.»(Ғ.Мүсірепов. таңдамалы шығармалар). ... ... ... ... қарастыру барысында оның берілу жолдарын
зерттей ... олар ... ... ... көз ... ... орай, функционалды
синтаксис объектісі ... ... ... ... ... ... анықтадым.
Қазақ тілінде белгілілік/белгісіздік мәселесі ең күрделі,
таласы көп мәселелер қатарына жатады. Бұл ... ... ... ... қарастырудың
мәні зор. Себебі, бұл ұстаным әр түрлі ... ... ... ... дәстүрлі
ұғымдарға жаңа қырынан қарауға ... ... ... ... ... арқылы біз оның терең ішкі семантикалық құрылымын,
қызметтік ... ... ... ... ... ... синтаксистің
объектісі ретінде қарастыру нәтижесінде сөйлеушінің өзіндік
сөйлеу ерекшеліктерінің де ... ... ... ... өз ... ... анықталды. Осы орайда аталған
категорияның тек лингвистика ғана ... ... ... ... үшін де ... объектісі бола алатындығын
аңғаруға болады.
«Белгісіздік мағына, ұғым тіл білімінде әлі де ... ... ... ... ... ұғымын «бір»,
«біреу» сияқты екі-үш сөз ... ... ... ... ғана ... ... ... ұғымының
тілдік табиғатын ашу үшін сөздерді мағыналық жағынан, яғни осы
белгісіздік ұғымын білдіруі жағынан талдау жасау керек», ... ... ... Бұл ... ... ойын толық
қуаттай отырып, белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... ... көрініс табу сипатын жан-жақты тексергенде
ғана зерттеуге негіз болып отырған ... ... ... айтқымыз келеді.»[9; 77б]

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі белгілілік пен белгісіздіктің функционалды-семантикалық категориясы36 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
«Білім беру» функционалдық тобының шығындары6 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы5 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы ақпарат4 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
«Құс етінің негізінде функционалды ет өнімдерінің технологиясын өңдеу»19 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь