Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)

Алматы тарихы музейіндегі қазақтардың тарихи экспозициясы қазақ хандығы дәуірінен басталады.
Қазақ хандығы дербес мемлекет ретінде ежелгі сақ заманынан, қағандық-ұлыстардың дәстүрінде, Әбілхайыр ұлысынан ірге ажыратып, өздеріне қарасты ру-тайпалармен Шу, Іле бойындағы Қозыбасы өңірінде Керей мен Жәнібек сұлтандар бүгінгі Қазақстан аумағында ХҮғ-дың ортасында (1465-66жж) бой көтерді. Қазақ хандығы билік болмысында көшпелі қоғамға тән хан-төрелік құрылысты мирас етіп, саяси-экономикалық дербестігі мен аумақтық тұтастығын әрқашан нығайтып отырды. Жасақ ұстау, қала бекініс тұрғызу, ақша-теңге шығару елдермен сауда-экономикалық және саяси-дипломатиялық қарым-қатнас кеңейту т.б. іргелі мемлекеттік жүйеге тән құрылымды шыңдады. Сонымен бірге шаруашылығы мен кәсіпшілігін ұлттық салт-дәстүрлерін тіл ортақтығын берік сақтап өзіндік этно-мәдени келбетін қалыптастырды.
Хан-орта ғасырлардағы Қазақ мемлекетінің билеушісі, хандықтың басшысы. Бұл билік атадан балаға мұра ретінде қалдырылып отырды. Ханның қолында мемлекеттік маңызы бар көптеген өкілеттік болған. Ол аса маңызды саяси-экономикалық мәселелерді шешумен қатар өз атынан бұйрық шығарып отырған. Елді басқаруда хан қасындағы билік жүйесіндегі рубасы, би-батырлардың, сұлтандардың ақыл айтатын ақсақалдардың ақылына сүйенген, әсіресе хандықтардың тұсында «Тура биде туған жоқ» деп әрқашанда әділ шешім шығарып отырған – билер соты болған. (Әйтеке, Төле, Қазыбек) Ханның мұрагерін сұлтан деп атаған. Қазақ хандығының орнығып, өрлеуі Қасым ханның атымен байланысты. Қасым ханның тұсында қазақтардың саны 1 млн-ға жетіп, қазақ хандығының аумағы кеңейіп, хандықты іргелі мемлекетке айналдырады. Қазақ ордасын ұзақ жылдар билеген – Хақназар, Тәуекел,еңсегей бойлы Есім хандардың тұсында да Қазақ хандығының күш-қуаты бұрынғыдан артып, толыға түседі. Салқам Жәңгір, әз Тәуке хандардың билік құрған кезеңі Жоңғар шапқыншылығымен тұстас келеді. Әз Тәукенің жанындағы кеңес жасаған «Жеті жарғы» заңдар жинағы қазақтың ХҮІІ-ХҮІІІ ғ-дағы әдет-ғұрып ережелерінің жиынтығы ретінде белгілі.
ХҮІІІ ғасырда Қазақ хандығының шекарасын ұлғайтып, үш жүздің басын біріктірген, қазақ халқының ұлы мемлекет қайраткері- Абылай хан (1711-1781жж) кезінде Қытай, Ресей мемлекетімен саяси-дипломатиялық қарым-қатнас орнатқан, халықаралық жағдайын нығайтып, мемлекеттің бірлігін қалпына келтірген дипломат.
ХІХ ғасырда қазақ жерін Ресей империясының отарлау саясаты күшейді, осы кезде 1841 жылы хандық билікті Абылай ханның немересі Кенесары қолына алды. Бірақ бұл хандықтың ғұмыры қысқа болды. Қазақ дәстүрінде алтын таққа отырған хандардың орны жоғары болған. Қазақ халқы хандарын сыйлап, ақ киізге көтеріп отырған. Қазақ хандары халқын, туған жерін құрметтеген, игі жақсыларын сыйлаған, елдің жауына алдымен қарсы тұрған. Хандардың ішінде жауымен жағаласып, шапқыншылықта қаза тапқандары аз емес. ХІХ ғасырда Ресейдің Қазақстанды отарлау үшін жүргізген саясаты хандық билікті түбірімен жойды.
Экспозицияда: ХҮ-ХҮІІ ғасырлардағы Қазақ хандығының картасы, Қазақ хандарының атрибуттары: Ханның киімі: айырқалпақ, арнайы ою-өрнекті шапан кию,байрақ басы, өрнекті кемер белдік(былғары күміс) буыну, жеке мөр-жүзік тағу және хандардың мөрі басылған хаттары немесе қолжазбаларын қоюға болады. Қазақ мемлекетінің саяси өмірінде билердің орны өте жоғары болды. Сол ұлы билердің суреттері немесе бас мүсіні қойылса.
        
        Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын  орны (тұжырымдама)
Алматы тарихы музейіндегі қазақтардың тарихи ... ... ... басталады.
Қазақ хандығы дербес мемлекет ретінде ... сақ ... ... ... ... ірге ажыратып, өздеріне
қарасты ру-тайпалармен Шу, Іле бойындағы Қозыбасы ... ... ... ... ... Қазақстан аумағында ХҮғ-дың ортасында (1465-
66жж) бой ... ... ... ... ... көшпелі қоғамға тән хан-
төрелік құрылысты мирас етіп, саяси-экономикалық дербестігі мен ... ... ... ... ... ... қала бекініс тұрғызу, ақша-
теңге шығару елдермен сауда-экономикалық және саяси-дипломатиялық қарым-
қатнас кеңейту т.б. іргелі ... ... тән ... ... ... ... мен ... ұлттық салт-дәстүрлерін тіл
ортақтығын берік сақтап өзіндік этно-мәдени ... ... ... ... ... ... ... басшысы.
Бұл билік атадан балаға мұра ретінде қалдырылып отырды. Ханның қолында
мемлекеттік маңызы бар ... ... ... Ол аса ... ... ... шешумен қатар өз атынан бұйрық шығарып отырған.
Елді басқаруда хан ... ... ... ... ... ақыл ... ... ақылына сүйенген, ... ... ... биде туған жоқ» деп ... әділ ... ...... соты ... ... ... Қазыбек) Ханның
мұрагерін сұлтан деп атаған. Қазақ хандығының орнығып, өрлеуі Қасым ханның
атымен ... ... ... ... ... саны 1 ... ... хандығының аумағы кеңейіп, хандықты іргелі ... ... ... ұзақ ... ...... Тәуекел,еңсегей бойлы Есім
хандардың тұсында да Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... әз ... хандардың билік құрған кезеңі Жоңғар
шапқыншылығымен тұстас келеді. Әз Тәукенің ... ... ... «Жеті
жарғы» заңдар жинағы қазақтың ХҮІІ-ХҮІІІ ғ-дағы әдет-ғұрып ережелерінің
жиынтығы ретінде белгілі.
ХҮІІІ ғасырда Қазақ хандығының ... ... үш ... ... қазақ халқының ұлы мемлекет қайраткері- Абылай хан (1711-
1781жж) кезінде ... ... ... саяси-дипломатиялық қарым-қатнас
орнатқан, халықаралық жағдайын нығайтып, мемлекеттің бірлігін ... ... ... ... ... ... империясының отарлау саясаты күшейді,
осы кезде 1841 жылы хандық билікті Абылай ханның немересі Кенесары қолына
алды. Бірақ бұл ... ... ... ... ... дәстүрінде алтын таққа
отырған хандардың орны жоғары болған. Қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... халқын, туған жерін құрметтеген, игі
жақсыларын сыйлаған, ... ... ... ... ... ... ... жағаласып, шапқыншылықта қаза тапқандары аз ... ХІХ ... ... отарлау үшін жүргізген саясаты хандық билікті
түбірімен ... ... ... Қазақ хандығының картасы, Қазақ
хандарының атрибуттары: Ханның киімі: айырқалпақ, арнайы ... ... ... ... ... ... күміс) буыну, жеке мөр-жүзік
тағу және хандардың мөрі басылған хаттары немесе қолжазбаларын ... ... ... ... ... ... орны өте жоғары болды.
Сол ұлы билердің суреттері немесе бас мүсіні ... киіз ... ... ... ... тіл табысу арқылы экожүйеге
бейімделіп, шыңдалған шаруашылық-мәдени ... ... ... ... ... туындысы – киіз үйді дүниеге әкелді. Киіз үй -
өзіндік баға жетпес өнер туындысы бола тұра ... үшін ... ... ... сан ... ... жарқын айғағы.
Осынау ғажайып өнер туындысымен қазақтардың бүкіл өмірі байланыстырылды,
сондықтан ол күнделікті ... ... орын ... ... жағынан көшпелі өмірге едәуір сай келген киіз үй көшуге аса ... ... ... өмір ... барлық қажеттіліктеріне сай келеді:
икемді, аз уақыт ішінде тез жиналынып, басқа жерге ... ... ... ... кіші ... ... киіз үй ... дәстүрлі
тұрақты мекен орыны болды, өмірінің көп бөлігі ... ... ... тіршілік қамы доминантының бірі бола тұра, үй иесінің өнері мен
ауқаттылығының да көрінісі болды. Көшпелi халықтың негiзгi баспанасы ... киiз ... ... үй ... ... ... ... текемет,
тұскиiз, керме, төсек жабдықтары, түрлі қап, дорбалар сияқты ... ... келе ... қолөнер бұйымдарының сан алуан үлгiлерi қоғам
мен шаруашылық тiршiлiгiнiң дамып, өрiстей түсуiне ... ... ... ... ... ... қолөнерiнде пайдаланған мал
шаруашылығынан алынатын негiзгi шикiзат ... – терi, жүн, ... ... ... ... қарағанда
адамдар қола дәуiрiнде тас үйлерiн ... ... ... ... ... ... тұста киiздiң алғашқы нұсқаларын дүниеге әкелген. Сондай-ақ
археологиялық қазба жұмыстары кезiнде әр жерден кесек киiз, текемет, ... тағы ... да киiз ... ... ... ... мүлiк
ретiнде енуi бұдан әлдеқайда бұрын, тым ерте заманнан ... ... ... ... айғақтайды. Киіз үй космос және ... ... ... ... ... ... Оның
шаңырағы үй ішінің ерекше құрметтейтін бөлігі, ұрпақ жалғастығының символы
ретінде ... ... ... ... Ал, шаңырақ шеңберіндегі
күлдіреуіштің ... ... ... тоғысуы – табиғаттағы күннің
мәңгілік қозғалыс белгісін, эволюция, өмір дамуын білдірді. Шаңырақ ... ... ... ... жол ... Егер киіз үйге
жоғарыдан төмен қарасақ, онда шаңырақ күнге, ал ... ... ... ... ... нұр ... тұрған аспанға ұмтылу идеясы
киіз үй құрылысынан да өз көрінісін табады. ... ... ... ... бата-тілек бергенде “шаңырағын шайқалмасын” деп жатады.
Мұны отбасы тату-тәтті, бірлікшіл болсын деп түсінуге болады. Ұлттық ... ... ... жағынан келгенде, шаңырақ - ... ... одан ... ... ұғымын беретін, қазақ жұртының өсіп-өну
ұйытқысын, дәстүр мен ... ... ... ... рухани-
философиялық көркем балама. Шаңырақ арқылы киіз үйдегі адамдар қасиетті
аспан ... күн, ай және ... ... жасайтын. Күн
сәулесінің шаңырақ арқылы киіз үй ... ... ... ерекше мән берген.
Киіз үйдің сүйегі дегеніміз- ол кереге, сықырлауық, уық, шаңырақ.
Киіз үй сыртқы ... ... ... ... туырлықты» сүйегінің ұсақ-
ірілігіне қарай: үш қанаттан он-он екі қанаттыға дейін, ал ... «ақ ... «хан ... ... үй» сияқты түрлерге бөлінеді.
Экспозицияда көрсетілсе: Киіз үй ... ... ... ... ... қазақтардың киіз үйіне лайықталынып жасалған
үй жиһаздары: кебеже, абдыра, ... ... ... жүк аяқ, ... бұйымдар: алаша, текемет, сырмақ, құрақ көрпеше,
Тұтынатын бұйымдар: аяқ қап, кесе қап, ... ... ... бұйымдары.
Жүн өңдеу, киiз басу — белгiлi машық пен шеберлiктi қажет ететiн
күрделi жұмыс барысынан құралады. Жүн ... ... шиге ... ... ... ... бастыру, білектеу сияқты киіз дайын болғанға дейінгі қат-
қабат ... ... ... жасы ... ... ... ... есу үшін жүн иіру апалар мойнында. ... ... ... бұйымдар,
киім мен үй жиһаздарын жасады. Көшпелiнiң тiрлiк қамы жүйесiнде орын алатын
негiзгi қажеттiлiктердiң бiрi — киiз үй ...... үзiк ... Қазақ тұрмысында ең көп тараған төсеніш — текемет, сан ... ... ... ... пен кестеленген тұскиіздер үйге сән мен
көрік ... ... ... ерге ... ...... кебенек,
етікке байпақ, пима және заттар мен бұйымдарды ... алып ...... тең, ... қоржын мен сандыққап жасады.
Тоқымашылық, кілем тоқу. Қой мен түйе жүнінен бау-басқұрлар ... бау, ... ... ... мен қалы ... ... кежім мен ат жабу
сияқты бұйымдарды тоқыған. Үлкен кілемдерді көп ... ... ... Оған
шикізатқа негізінен қой жүнімен бірге түйе мен ешкі түбіті де пайдаланылды.
«Өрмек» деп талатын арнайы құрылғыда ... кең ... ... ... өз ... бар. Алашаны үй еденіне төсеген, кейде керегеге,
үй қабырғасына да тұтқан. Қолөнер және әшекей ... ... ... ... қара көк, ... ... аспан түстес көк ... ... ... ... ... ... ұштастырыла
бейнелендi. Ши тоқу — шидің өзегін түрлі-түсті ... ... ... етіп ... ... ... бірі. Ол үшін арасы 1,5 метрлік ... ... ... қойылған бақан немесе сырықтың үстіне ши өзегін
ұшына тас байланған түрлі-түсті жіптермен алма-кезек айқастырып, ... тағы да ... ... орай отырып жасайды. Осылайша тоқылған
шилер киіз үйдің керегесінің сыртынан туырлықтың ішінен ... ... ... ... ... ... құрт кептіретін өреге және киіз басуға
пайдаланды.
Тұрмыстық-сәндiк бұйымдарды, киiмдi әшекейлеу үшiн оларға кестелеп ою-
өрнектер салды. ... ... ... тұскиiздермен қатар мақта-мата,
жiбек пен барқыттан жасалатын сейсеп, шымылдық, ... ... ... бұйымдарды өрнектеп кестеледi.
Кестелi бұйымдардың iшiнде ең көрнектiсi болып табылатын тұскиiз — үйге сән
беретiн негiзгi ... ... ... ... үй ... ауқаты мен
дәрежесiн бiлдiрдi. Ол қыз жасауына ... ... өзi ... ... ... көретiн болған. Сондықтан, тұскиiз жиһаз ... ... ... қана ... үйдiң құт-берекесiн бiлдiретiн,
ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отыратын ... де асыл ... ... ... әшекейлерінің түрлері және олардың
мән-мағынасы
Қазақ қоғамында киімнің қымбатын әйел киген, әшекейдің сәндісін әйел
таққан ... ... ... Зергерлердің ең көп жасайтын бұйымдары
қатарына әйелдерге арналған ... ... Әйел ... тек ... үшін ғана ... әдет-ғұрып, наным-сенімге де тікелей қатысты
болғандықтан ... ... ... ... өз ... ... ... әшекейлер иемденуге, оларды тағуға тырысқан. Әшекейіне қарай әйелдің
жасын, әлеуметтік тобын, қай ... ... ... ... ... ... шыққан әйелдің әшекейлерінде бағалы тастардан көз
салынған алтындалған әшекейлер мол ... Олар ... ... техникалық жағынан мінсіз орындалуымен ... ... ... ... ... ... ... бұйымдарының толық
жинағына тапсырыс бере алды. Ал, ауқатты отбасынан ... ... ... ... кем ... күміс әшекейлер тағынды. Зергерлік әшекейлердің саны
мен сипаты әйел ... ... ... ... ... ... ... әшекейлерді жасөспірім қыздар тақты. Қыз бой жеткен сайын ол
тағынған әшекейлерде ... ... ... көбейе түскен. Ал,
тұрмысқа шыққаннан кейін әйел әшекейі біртіндеп азайып, жасына қарай ... ... . Олай ... әйел ... негізгі түрлеріне және
олардың атқаратын функциясына тоқталып өтейік:
Сәукеле — әйел ... ең ... әрі ... Сәукеле —
ұзатылатын қыздың өз үйінен киіп шығатын бас киімі. Оның негізін ақ ... ... ... ... матадан биік конус тәріздендіріп жасайды. Сыртын
қызыл ... ... ... ... ... ... ... құндызбен
жиектейді. Сәукелені тек зергерлер алдын-ала ... ... ... ... ... ... ... қызының сәукелесінен байлығын еш аямаған.
Қымбат сәукелелер зерлі жіппен сырылып, алтындалған күміс ... (Кей ... ... ... деп те ... – ). ... ... шыққан тегінің дәулетін білдірген. Алтындалған, күмістелген
күлдіреуіштерін барған жерінің ұрпаған көбейітсін, бала-шағалы болсын деген
мағынада мол салған. Алтын, күміс ... ... ... маржан, ақық
сияқты тастарды да молынан салған. Сәукеленің екі жақ ... ... ... ... ... ... ... маржан тізілген салпыншақтары
сәукеленің бетмоншағы деп ... ... ... ... ... ... деп ... қатырғы болды. Осы бергекке көбіне ақ
жібек желек орнатылды. Кейде бергекке құстың қауырсындары ... ... ... ... алдыға түсіп тұратын екі құлағы мен белге дейін
жететін ... ... ... ... да ... ақық тастармен әшекейленді.
Сәукелені жас келін той өткенше киген, той өткен оны ... ... ... ... ... ... сәукелелердің Бөкей ордасында кездескен бір
түрінің құны күміс ақшамен 1000 сомға ... ... ... құны 2000 ... ... ... Ал, ХІХ ғ. орта шенінде Жетісу
атырабында жасалып, Петербургтегі Антропология және ... ... бір ... жүз ... ... ... белгілі”, - дейді
белгілі ғалым Х.Арғынбаев /16, - 63 б./. Әрине, мұндай қымбат сәукелелер
сирек ... ... ... ... ... ... біткен пішіні мән-
мағынаға толы. Сәукеленің ... мен ... ... көшпелі өмір
сүрген қазақтардың мифологиялық таным-түйсіктерінің қаншалықты ... де ... ... аңғартады. Ою-өрнектер айналадағы кеңістікті, дүниенің
жаратылысын, адамзат қоғамының қалыптасуын бейнелейді.
Өңіржиек — кеудеге шынжыр арқылы ... ... ... тұратын
қымбат алқа түріндегі әшекей. Өңіржиекті көбіне ауқатты үйдің қызы немесе
жас ... ... ... ... ... ... ілінген
бірнеше төртбұрышты немесе ... ... ... ... ... әрі ... түрлері Қазақстанның батыс және ... ... ... әр бөлігі сіркелеу, сымкәптеу,
алтындау, тастар ... ... ... ... ... ... және қуысталған күміс қабатынан жасалады, арасына ақ балшық
толтырылады. Төменгі бөлігіне сыңғырлауық ... ... ... .
Білезік — әйелдерге арналған әшекейдің ең көп кездесетін, әрі
күнделікті қолданатын түрі. Оны ... орта ... ... ... де ... ... ... алтыннан да, күмістен де ... ... ... ... өз қалауынша болды.
Білезіктердің аталу түрлеріне ... ... ... ... ... түрлі болды:
Бес білезік — бауыр сырты жалпақ, ... бау ... ... ... ... арқылы білезіктің екі басы бір-біріне ... ... ... қол ... ... ... ... үш немесе екі
сақина орнатылады. Бес ... ... ... ... ... ... Бес білезікке асыл тастардан түрлі ... ... ... “құс қанат”, “бөріқұлақ” сияқты күрделі ... ... ... орнатылады.
Жұмыр білезік — кісінің қалауынша жуандығы әр ... ... ... жасалады. Жұмыр білезікті кейде қолдың басынан білекке қарай
киілетін ... екі ... ... жасайды. Жұмыр білезікке ... және шеку ... ... ... ... ... жез қосып
балқытылған және күмістен жасаған түрлері көптеп кездеседі. ... ... егде ... әйелдер басының сақинасы ұстаған кезде
(мигрен), қан қысымы көтерілген (давление) ... ... ... ... ... — жуан алтын, күміс сымдардан өріп құрастырылып жасалған
түрі. ... ... екі жақ басы ... сияқты тұтас келеді. Осы
алақан бетіне “қазтабан”, ... ... ... өрнектері сызу арқылы
жүргізіледі. Мұндай білезіктерді жас қыз-келіншектер таққан.
Топсалы білезік — ортасынан екіге қайырып ... екі басы ... ... ... ... екі ... тиек арқылы жалғасады.
Топсасы мен ... ... ... ... ... нәзік тоқылған
шынжыр арқылы жалғасады.
Білезіктің ел арасында үзбелі білезік, қолқа білезік, бұрама ... ... ... ... ... ... және 4 жас пен 10 ... қыз балалар қолға тағатын бала білезіктер де кездеседі.
Жүзіктер мен сақиналар қазақ зергерлерінің әйелдерге ... ең ... ... ... ... ... күмістен, кейде алтыннан да
жасалды. Сақина бетіне ... ... ... ... ... орындалатын
түрлі ою-өрнектер жүргізілді. Қарапайым сақиналарды егде тартқан әйелдер
салса, көзді сақиналарды көбіне жас ... ... Орта ... және ... әйелдер көбіне жүзікке араб әріпімен өз аттарын жаздырып алып
отырған. ... ... бұл ... өткенде сақинамды келінім немесе қызым
алып, атымды оқып, көзімдей көріп жүрсін ... ... ... ... сақина, кавказ сақина, ырғақ сақина, моншақты сақина, ... ... ... ... Ал, ... ... ... балдақ деп те
атайды. Сақина мен жүзіктердің киелілігі мен қасиетіне сену ғұрпы ... кең ... ... Әдетте, қазақтар әйелдің қолында не жүзігі,
не сақинасы ... ... деп ... ол ... жағдайда дайындаған
тағамын арам деп білген. Күмістен сақина, жүзік салған әйел ... ... ... адал деп, ... ... ... ... тасты және шыны
көзді сақиналар кеңінен тараған. Ал, символды түрде күнді ... ... ... жүзіктертердің өрнегі мен түрлерінің
көркемдік құрылымы мен гормониялық үйлесімділігі көзге түседі.
Құдағи жүзік — іші қуыс етіп ... өте ... аса ... ... жүзіктің бауырында екі саусаққа қатар киілетін екі сақинасы болады.
Кейбір құдағи жүзіктерде бір ғана ... ... ... мұны ұзатылған
қыздың енесіне және күйеу жігіт шешесі құдағиына тарту ... ... ... Қыз ... ... өз ... ... аналық мейіріміңді
төгіп жүр деген ниетпен, күйеу ... ... қыз ... ... ... батып, судай сіңіп келе жатыр деген ниетпен, той өткеннен соң
бір жылдың ішінде тарту ететін ... ... Ал, екі ... ... ... екі баламыздың жұбы жазылмасын деген мағынаны білдірген.
Мұндай жүзіктер төрт саусақ сыртын түгел жауып тұрады. Құдағи жүзіктерді ... ... ... бір-біріне тарту ете алған.
Құстұмсық жүзік — аты айтып ... ... ... сияқты бір ұшы
үшкірленіп жасалған жүзік. Құстұмсық жүзіктерге сымкәптеу, ... ... ... түрлі геометриялық және өсімдік тәріздес оюлар
салынған. Бұл жүзікті ертеректе тұрмысқа шықпаған қыздар салған. Ол ... ... ... білдірген. Ұзатылар уақытта болса артынан ерген
сіңілісіне салған, ... өзі ... ... ... ... ... сіңілісі
болса, тарту ретінде соның саусағына салған. Көбіне келіндер қыз ... ... ... ... сақтап, кейін өзінің қызының немесе
немересінің қолына салған. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... Оны кей өңірлерде ... ... деп ... Бұл ... ... ... ... жаю, өрістеу идеясын да
білдіреді.
Отау жүзік — сақина үстіне шаңырақ немесе күмбез тәрізді етіп, күміс
сымды бұрап, орау ... ... ... Бұл ... жаңа ... ... ... берік, шаңырағың биік болсын”, - деген мағынада салған. Келін
енесі салған отау жүзікті тек ... ... оны ... ... ... — әйел ... ... ең сәндісі. Қазақтар арасында
оның түрлері көп ... ... ... ... әрі оның ... ұзын ... ... деп таққан. Кеудесіне өңіржиек, шашына ... ... ... құрықтай болып өскен, бойын тік ұстаған. Шаш қашанда қыздың
сұлулығын білдіріп, тіпті оның ... мен ... ... ... ... жіп ... ... яғни бұрымның ұшына ілінеді.
Бұлар көбінесе қос тоғыз теңгелердің тізбесінен құралады. Теңгелер бір-
біріне ... ... ... ... ... сым ... ... ортасына асыл тастар орнатылған түрлері де кездеседі. Кей
өңірлерде күміс теңгелерге ұқсас ... ... ... ... ... сыңғырлайтын күміс майда қоңыраулар орнату ... ... ... ... ... шолпысы үн қосар”
деген сөз бар. Шолпының қыз тәрбиесінде алатын маңызы да зор. ... ... ... ... оқыс қозғалма, шолпың қатты сыңғырласа сені әдепсіз
қыз дейді”, - деп отырған.
Шолпыны қазақ салтында ... мен жас ... ... ... әйелдерге шолпы тағу ерсі болған. Шолпының ел арасында қоңыраулы
шолпы, қозалы шолпы, қос ... ... ... ... маржанды шолпы, шашбау,
шаш теңге сияқты түрлері кездеседі. Қазақтар арасында “адам жанының бір ұшы
шаш арасында мекендейді”, - ... ... ... сол ... ... ... шолпыны шын-шайтанды, бәле-жаланы маңайлатпайды
деген сеніммен, ... та ... ... жүрген. Шығыс пен Орта Азияның басқа
да халықтарындағыдай қоңырау ... қара ... ... үркіте алатын
күшке ие. Айта кету керек, ... ... ... шолпы шашбаулардың
салмағы үш келіге дейін жеткен, сонымен ол қыздардың жүрісі мен бойын тік
ұстау ... ... Ал, ... теңгелер аяқ басқан сайын сыңғыр
қағып, қыздың ... мен ... ... берген.
Шашқап — егде тартқан әйелдер шаш өрімінің түбіне бекітіліп шаштың
ұзына бойына түсіріледі. Ал жас келіндер жүн ... киіз ... ши ... ... үй ... мал сауу ... араласқан кезде киген. Шашқап көк,
жасыл, қызыл, қара түсті мақпалдардан жасалып, оның өң жақ беті ... ... ...... тән, ... ... бел ... тағылады.
Әйел белдіктерінің негізгі дені барқыт, шұға, зер маталардан тігіліп,
қапсырма арқылы ... ... өн ... ... ... ... ... алтындалған құймалар бекітілген. Бетіне ... ... ... ... түрлері де сақталып қалған. Сондай-
ақ, құймалар бетіне түрлі тастар, ... ... ... сәндеген
белдік түрлері кездеседі.
Шекелік — Қазақстанның батысы мен ... ... ... ... ... ... Шекеліктің барлық құрамдас бөліктері -
қалыпқа құйылған күн бедерлі ... мен ... ... ... ... ... ... шілтерлі қондырғы құрайды да, ұзынша түзу
өзекке бекітіледі. Шекелікті тақия, бөрік сияқты бас киімдерді кигенде екі
самай тұсқа іліп ...... жас ... ... үнемі тағып жүретін әшекей.
Орта жастағы және егде ... ... ... ... кигеннен, құлағымыз
көрінбейді деп көбіне сырға салмаған. Сырғаның айшықты сырға, ай сырға,
қозалы сырға, тасты ... ... ... ... сырға, төлме төбе сырға,
салпыншақ сырға, сабақты сырға, шашақты ... ... ... ... сояу ... ... ... болған. Сырғалардың атаулары, негізінен,
олардың сыртқы ... ... ... ... ... ... қарай қалыптасқан. Мысалы, ай сырғаның іші ... ... ... ... ... шығыршық сырғалардың құрылымы күрделі болғанымен
әр қилы. Зергерлер сырғаның тартымды жасалуына қатты көңіл бөлген. ... ... де әуел ... ... ... ... киелілігі бар деп
қабылданып, ежелгі заманнан бері оны ... бала ... ... ...... шапан сияқты сырт киімді қаптырып кию ... Кей ... ... деп те атайды. Қапсырма екі бөлек жасалады
да, бір-бірімен ілгек арқылы жалғасады. Қапсырманың екі бөлегінің ... ... ... ... да, ... да ... ... бөліктен тұратын қапсырмалар өте сирек кездеседі. Олардың әрқайсысының
астыңғы ілгектерінен шынжырлы салпыншақтар және екі шеткісінің ... ... ... ... сымкәптеу тәсілі арқылы оймалы өрнектермен
сәнделіп, ... асыл ... ... өте ... ... ... ... Балық, қошқар, мүйіз, ұшқан құс, гүл жапырағы, күн, жұлдыз, ай
тұрпатында болып ... ... көп ... ... ... ... өрнектелу ырғағының салдарлылығы, көркемдегіш
желілерінің тазалылығы және композициялық құрылымының үйлесімділігі, әрі
тиянақтылығы арқылы ашылып отырады.
Тұмарша — ... ... ... ... ... арқылы тағылатын
әшекей. Оны зергерлер күмістен ... ... ... ... ... ... дұға ... қоятын ортасын қуыс етіп жасаған.
Мұндай ішіне дұға ... ... ... ... дінінің кеңінен етек
алуына байланысты ХІХ ғ. екінші жартысынан бастап өріс алған. Тұмар ... ... ... деп ... ... тұмаршалардың
ортасы қуыс емес, бірақ үш бұрышты етіп, көз тиюден сақтайтын қасиеті бар,
ақық, перуза сияқты ... ... ... түрлері де көптеп кездеседі.
Тұмаршаның қасиетіне сеніммен қараған халық, оны баланың бесігіне ... ... ... ... көп ... адам ... астына қойып ұйықтаған.
Үкі аяқ — үкінің тырнағын күміспен қаптау арқылы жасалған, кеудеге
шынжыр немесе ... ... ... әшекей. Үкі аяқты тұмардың бір
түрі деуге болады. Тұмарларға құс тұяғын, аң ... азу және ... ... бас сүйегін, ұлу тұқымдастарының қабыршақтарын салудың
әдісінің ... ... ... ... ... болады. Қазақтар ислам
дінін қабылдағанымен ... ... ... тұтынған шамандық,
тотемдік дін қалдықтары қазіргі ... ... өмір ... Қазақтар
өздерінің діни нанымында жыртқыш құстар мен аңдардың сүйектері киелі зат
ретінде ... ... ... ... ... ... ... сақтайды деп түсінген. Бізге келіп жеткен дәстүрлі үкі аяқтар, ... ... ... бір ... наным-сенімінің пластикалық тілде
баяндалуы болып табылады.
Түймелер мен таналар — сырт киімге тағылатын, зергердің ... ... көп ... ... ... ... ... ою түсірілген
күмбез тәрізді екі жарты шарды бір біріне бекіту ... іші қуыс ... ... көп ... Олар ... ... деп аталады. Шағын
түймелерді, көбінесе асыл ... ... оған ... ... ... кейде
түсті жұмыр тастарды күміс ... ... ... және ... ... дөңес формаға келтіру арқылы жасай берген. Ал ... ... ... ... ою салып, қарала жүргізіп ... ... оның ... ... әдісімен әшекейлеп те жасаған.
Қазақ халқының талай ғасырлық тарихына бойласақ, ел іші он ... ... ... ... ... ... көреміз. Қазақтың
ертедегі бізге беймәлім шеберлері, темірден түйін түйген, алтынды күміске
байлаған бесаспап шебер ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі зергерлердің өз ... ... ... ... зергерлік өнері бүгінгі ... ... ... ... ... асыл ... ... келген ата-
бабаларымыз кейінгі ұрпаққа мұра болып жеткен дәстүрлі өнерімізді бүгінгі
таңда ... ... ... ... елде көп.
Кең байтақ Қазақстанның ұлттық ортақ қолөнерінің сарқылмас бай
мұрасын кеңінен игеру, оны ... ... ... жолында, әсіресе соңғы
кезеңдерде қыруар игі істер жүзеге асырылып келеді.
“Шешеннің тілі ортақ, шебердің қолы ... ... ... қақтырған қолөнерін алдағы уақытта дамытып, жітілдіру үшін жас
шәкірттер ... ... ... ... ...... ұлттық мәдениетіміздің құрамдас бір
бөлігі. Оны дамыта отырып, ертедегі халық шеберлерінің өнегелі істерін жас
ұрпақтарға ... ... ... сапасын арттыра беру аса
құрметті және игілікті іс болып ... ... ... ... ... ... ұлттың
мәдениетіміздің сарқылмас бұлағы деуге болады.
Экспозицияда: Айналмалы цилиндр ... ... ... ... көрсету. Сырға, білезік, шекелік, өңіржиек, тұмарша, қапсырма, түйме
түрлерін көрсету
Теріден жасалған тұрмыстық бұйымдар
Қазақта мал терісін кәдеге ... ... келе ... көне ... ... мақсатына қарай таңдау, өңдеу тәсілдері де ... ... ... ... ... үлкен маңызға ие.
Өйткені ол дұрыс өңделмесе пайдалану барысында тез ... тез ... ... Сол ... де мал ... ... жағдайда осы жұмысқа
бейімделген кісілер өңдеп отырды. Әрбір тері өңдеушінің өзіндік ... ... ... ... кисе ... жесе ... болады. Терісінен
киім тігеді. Тон тігу үшін қой, қозы ... ... тігу үшін түйе ... ... ... ... Қой, қозы ... өңдеу үшін теріні жерге
жайып, пышақпен қырып тазалап, ащы айран немесе езілген ... ... ... ... Осы ... 4-5 қайталағаннан кейін, тері
жұмсарады. Қолмен умаждап, ... ... ... ... ... бастайды. Жарғақ, шалбар тігуге - қой, ешкі ... ... ... тері ... тігеді, ол үшін теріні 3-4 күн айран
қосылған суда ұстап, ... соң ... ... ... ... ... ... өңдеу үшін суда жұмсартып, жүнінен айырады да, 7 күн ащы ... ... су, тұз, ұн ... ... соң ағаш оқтау көмегімен
жұмсартады. Тері үлкен, қатты ... 2 ағаш ... ... ... ... ... тері әбден жұмсарғанша ағашпен ысқылайды. Теріден бас
киім, аяқ киім, белбеулер де жасалды. Сондай- ақ, саба, ... ... ... ... ешкі ... су ... торсық, жылқы терісінен қымыз,
айран құятын торсық тігілді.
Сабаны, етікті құрым теріден тікті. Ол үшін ірі ... ... ... ... тігу үшін сиыр мен ... ... ... және тері
сандықтың ағаш ... ... ... - ... 10 ... ... сиятын үйде керегеге іліп қоятын,
жол жүргенде де қымыз құятын шағын тері қап.
Көнек - бие саууға арналған тері ... - ... ... лақ ... жасалған сусын құятын ыдыс.
Торсық - сусын құятын ыдыс.
Шаруашылық заттарының да негізгі дені ... ... - ... ... ... ... - өгіздің қатты терісінен тігілген аңшының құс ұстағанда қолына
киетін ... - аңшы ... ... бастыра басына ретсіз ұшып жемтікке шабуыл
жасамас үшін кигізіледі.
Аяқ бау аңшы құсты үйде ... ұшып ... үшін ... ... ... ... өмілдірік, құйысқан, айыл, тартпа, тоқым,
үзеңгілері де теріден жасалды.
Теріні бояу үшін ... ... суға ... ... ... ... тастайды, содан кейін кептіріп, қолмен тағы илейді. ... ... ... ... ... ... кейін бірнеше күн бояу жасалған
ыдысқа салады.
Бояумен қатар теріге ою-өрнектерде салған. Ол үшін жаңа ... ... ... ... ... ... ауыр ... бастырады. Тері әбден
кеуіп болғанша, ою да ... ... ... ... ... малын баққан, қазақ халқы малдың терісін, сүйегін,
айранын өздерінің күнделікті тұрмыста пайдаланатын ... ... ... ... : ... ер ... сыртқы киім тон, бас киім тымақ,
саптама етік кигізіп және тері ... ... ... ... ... ... ... жағлан сандық, мес, сүйретпе, саба
түрлерін көрсету.
Ат ... ... мал ... ... ... ... үшін ... негізгі түрі болды. Қазақ ... ... ... алатын орны ерекше ... ... ... мен оны ... ... пайдалану жолдары қазақ қауымының
ежелден бергі әлеуметтік-экономикалық қарым-қатынас мәселелерімен де ... ... бар ... ... өз ... салт ... жараған барлық
балаларына түгелдей ер-тұрман дайындайтын. Ал, кейбір кісілер баласы
туысымен-ақ ... ... ... ... ер, ... ... ... Ер бала 4-5 жасқа толғаннан кейін-ақ “ашамайға” отырғызып, атқа
мінуге үйреткен.
Ер қосу ісін ... ... ... ... ... ... Қалалық және
қалаға жақын маңда тұратын ершілер әдетте ер-тұрманды өз үйінде, ... ... ... апарып сатқан. Қаладан жырақ жерде, көшпелі
халықтар арасында тұратын ершілер өз ... ... ... ... ... ... жерде ер ақшаға сатылатын болса, ... ерге ... ... қой, ... бие ... жасалу үрдісінің Қазақстан жерінің әр өңіріне қарай
қалыптасқан аймақтық ерекшеліктері ... Осы ... ... ... ... бас ер”, ... ер”, “құранды ер”, “қозықұйрық ер”,
қазық бас ер”, “қан бас ер”, ... ер” ... ... да ... ішінде қазақ арасында кең тарап, Қазақстанның көптеген ... ... ... Қазақстан, Семей, Талдықорған, Павлодар, Солтүстік
Қазақстан, ... ... ... ... ... ... - ... ері”.
Қазақ ері көп тараған Қазақстанның қай жері болмасын әйел ерін
жасауға үлкен мән ... Әйел ері ... ... ретінде, тұрмыс
қажеттілігін өтеп қана қойған жоқ, ол халықтың эстетикалық ... ... ... ... ... ... болмайды. Әрі ер-тоқым
ұзатылар қыз ... ... ... ... ... қызға, қыз ата-анасы
аты шыққан ерші-ұсталарға, зергерлерге күншілік жерден келіп, ... ... ... ... ... Әйел ері қашанда сүйегі ауыр, әшекейі
мол болып ... Әйел ... ... ... тоқым, үзеңгі, құйысқан,
өмілдірік, жүген, айыл, тартпа бәрі бір ғана ... ... ... ісі ... ... Әйел ерінің алтындалған түрі
өте сирек кездеседі.
Ерлерге арналған ердің алдыңғы қасы ... ... етіп ... екі ... және ... ... ақық тастарды орнату ісі етек
алған. Ерлердің ерін ... ... бен ... те жиі ... алдын-ала өңдеп дайындап алып, ердің алдыңғы және ... ... бір ... тәртіппен орнатады.
Өзінің сыртқы пішіні жағынан аздап болса да ерекшелеу қазақ ... түрі – ... ... ... мен Семей облысында кездесетін
ерлер. Бұлардың жалпы ... ... және ... ... ... және Алтай-Саянда мекендейтін Сібір халықтарының ерлеріне
ұқсайды. Жамбыл облысының ... мен ... ... мекендейтін қазақтар арасында көп тараған ердің бір түрі ... ер деп ... ... ер жасау ісінен Алматы ... ... ... ... ... Жамбыл және Алматы облысының кейбір
жерлерінде шошақбас ерді бір бөлек ... ... ... ... Бұл үшін ... ... қарағаш кесіндісін бірнеше күн суға
салып, жібітіп алып, балтамен ... ... ... ... ... ... ... суда қайнатады.
Құранды ер – көбінесе Оңтүстік Қазақстанда, Қарағанды облысының шығыс жағы
мен Ақмола, Қостанай және Алматы облысының ... ... ... ерлер 18-20 бөлек ағаш кесінділерінен құралып жасалады. Құранды ер
жасау үшін ... ... тал ... ... әрі ... ... ... ағаштарға желім де тез сіңіп, жақсы желімденеді.
Қазақтың ер-тұрмандарының құрамына қамшы да кіреді. Мұны кей ... деп те ... ... ... ... ... жүргізу үшін
қолданылады. Керек болған жағдайда ... қару ... де ... ... ... ... ... қосады. Қару
есебінде жасалатын қамшының сабы салмақты, өрімі жуан және ұзын ... ... ... ... өзек салып дайындаған.
Қамшы үш бөлімнен, яғни сап, алақан және өрімнен тұрады, әрқайсысы ... жеке ... ... ... ... ... ... тауешкі және ақбөкен мүйіздерінен
немесе елік сирағынан жасайды. Оның қолға ... ұшын ... ... ... ... ... қамшы сабының сыртын түгелдей былғарымен
қаптап, күміспен де әшекейлейді. Сабын толық күміспен ... ... ... ... Еркектерге арналатын қамшының сабына темірден
бауыр салып, қайыс ... ... ... орап ... Бұл ... ... қоса ... де арттыратын. Мұндай қамшыны халық
арасында “сарала қамшы” деп атайтын. Алақаны ылғи қалың былғарыдан ... ... ... ... қалың былғарыдан жасалады. Жалпақ ... ... да ... ... ұшы ... ... ... Қамшы
алақанына сап пен өрімнің арасындағы дәнекер деп ... да ... ... де ... барлық өнерін салған. Сабына ... ... ... ... ... күміс құймалар орнатқан.
Қамшының қазақтың тұрмысында қолданылатын аясы кең ... ... ... ... ... тастамаған. Қамшыны қадірлеп жоғарыға
кереге басына іліп ... Қыз ... ... ... ... ... ... қоса жасатқан. Сондай-ақ қазақ емшілері, бақсылары қамшыны
емдік құрал ... ... ... үшін де қолданған. Ұл баланы
алғаш ашамайға отырғызғанда, сүндет той жасағанда оған ... бала ... ... ... да ... қолданыстағы мәнісін жоғалтпай келеді.
Үйінің төріне немесе босағасына қамшы іліп ... ... ... ... ... сыйға тарту ата-баба дәстүрінің жаңғыры деуге болады.
Экспозицияда : Ат әбзелдерін толығымен ... ... ... ... ... айыл, үзеңгі, құйысқан, өмілдірік, тоқым,
қамшы.
Қазақтардың қару-жарақтары
Қазақтардың ... ... ... даму деңгейіне,
көшпелі өмір ерекшеліктеріне ... ... Ол ... ... ... ... болған сауда-саттық, жаугершілікке қатысты
өзгеріп отырған. Дала ... да өмір сүру ... де ... осы ... ... ... ... Қарулану — соғыс өнерінің ажырағысыз
бөлігі. ... ... ... ... ... мен дамытуда өз
алдарында өмір сүрген мемлекеттердің, дала көшпелілерінің ізін басқанымен,
өзіндік ұлттық ... ... Кей ... қазақи жалпақ тілмен ат
қойылуын, қаруларға ... ... ... ... ... ... термелеу, орамалау, құю, шеку, өру, қақтау, кіріктіру,
дәнекерлеу ... ... ... бір қыры ... ... ... айқаста қолданатын шабуыл құралдары негізгі
атқаратын функциялары мен пайдалануларына ... ... ... ... ... ... ... Оларға: қылыш, алдаспан, қанжар,
найза, балта, шапашот, қүрзі жатса, арақашықтық сақталатын ұрыстағы шабуыл
құралдарын садақ пен мылтық ... ... ал ... ... сауыт,
қалқан, шарайна, ат жабулары жатты.
Найза - орта ғасырлардағы қазақ батырларының негізгі қаруы ... ... ... ... жарақат салатын бөлігі “басы”, қолға
ұстайтын жері ... деп ... ... ұшы, қыры ... ... ...... Ұшы мен ұңғысының арасында ... ... ... ... күмбезі болады. Найзаға жауынгерлер әр түрлі
дәреже белгілері ретінде ту, байрақ, қыл шашақтар, ... ... Ту ... ...... ... ... жалау — әскер
бөліктерінің айыру белгісі, шашақ — батырлар белгісі ... ... ... белгісі болған байрақ аңның ... ... ... ... ... найзаның немесе арнайы сырықтың
басына бекітілген. Сабының жоғарғы ... ... ... ... ... байрақбасы болады. Көне түркілерде байрақбасы ретінде
айдаһар, бөрінің басы бейнеленсе, ислам діні енген соң ... ... ... жазылып, ай орнатылған. Әскербасы бар жерде байрақ әскери ... ... ... ... кезінде байрақпен белгі беріп,
жауынгерлерді ... ... ... ... ... ... маңызы зор болған. Қылыш —
шабуға, шаншуға лайықталған өткір жүзді, ... ... ... ... ... ... имек қылыш терең жарақат салған. Қылыш негізінен атты әскер
қаруы. Б.д.д. ... ... кей ... ... Болат
қорыту ісі дамығаннан кейін Орта Азияның көшпелі елдерінде, Шығыс Еуропада
болат қылыш пайда ... ... ҮІІІ ғ.-да ... ... Х ... ... тараған . Болаттың ең асылынан соғылған қылышты алмас ... ... ... ... ... суару тәсілінде және болатты салқын
соғуында екенін ауыз әдебиетіндегі дастандар ... бір түрі — ... ... ... өзгешелігі — оны асыл
металдан екі жүзді етіп жасайды. Сабын сүйектен немесе ... ... ... ... әшекей өрнек салады, асыл тастар орнатады. Ертеде
мұндай қылыштар хандарда, хан ... ... ... ... ... ... болған. Наркескен қылышты хандар өздерінің әскери
қолбасшыларына, ел бастаушы ... ... ... тартқан. Наркескен
атадан балаға мұрагерлікке қалып отыратын қадірлі мүлік ... ... ... ... ... ... ... ұсталары парсылардан
қабылдаған, - деген дерек айтады .Қылыштар ұрысқа қолданбай тұрған ... ... ... ... ... деп ... ... ағаштан
жасалып, терімен, барқытпен қапталып, кейбірі тапсырыс берушінің қалауына
қарай асыл ... ... ... әшекейленген. Қылыштың қынабының
ілгегі “қын” , сол арқылы белге тағылатын бауы “қылышбау” аталған.
Қазақтардың қару жасау, ... ... ... ... ... ... жалғасып келеді. Қылыштың ... ... ... ... да бізге тарихи мәліметтерден белгілі. Қылыш хандық
биліктің бір атрибуты, символы ретінде де қолданылған. ... ... ... ... ... хандық дәреже белгісі ретінде белдеріне қылыш
байлаған. Қылыш соғыс үшін ғана ... ... елге ... ... қару
болғандықтан, дәстүрге бай қазақ халқы күнделікті күйбең тіршілігіндегі жөн-
жоралғыларынан қалдырмаған. Мысалы, қалың малға ... кісі ... ... — бес жақсының құрамына енетіндер тобына нар, жүйрік ат,
кілем, бұлғын ішікпен ... ... та ... Қазақтарда қару-жарақтардың
түрлене түсуі өз дамуында соғыстың қорғаныс құрал-жабдықтарының ... ...... қылыш, найза т.б. қарулардан қорғануға арналған киім.
Ол ұсақ темір шығыршықтарды бір-бірінен өткізіп тоқылған тордан қысқа жеңді
жейде ... ... Зере — ... ... өткізбеу үшін ұрыс
майдандарына киіп шығатын орта ... ... ... бір ... Оны
қола, жез, күміс, алтын жалатылған металл ... ... ... ... ... болған соң зере атаған. Зерені әскер ... ... ... Ұсақ ... ... ... соғылуы қиын
болғандықтан, өте қымбат бағаланып, кез-келген батырдың қолына ... ... ... ... мен ... ... ... кіреуке, ақберен, жалаңқат, көзе және қатардағы жауынгерлер киетін
дене қорғайтын кебенек, қаттама сияқты ... ... ... ... сауыт түрлері де болған. Сауыт сыртынан киілетін қорғаныс шаралары
— шарайна аталады. ... ... ... екі ... ... құралады. Тікбұрышты тақталы шарайналар ... ... ... ... ... тақтасын мойынды кесетін қарудан сақтау
үшін ұшын үшкір шығыңқы етіп жасайды.
Дулыға — батырлар ... ... ... ... темір қалпақ.
Дулығаның екі жағы мен артқы етегіне темір тор жыға ... ... ... ... ... ... тұтас жауып тұрады. Дулығаның биік төбесі қасаба
деп аталып, ұшы үшкір қырлы ... ... ... ... екі ... ... - жебе ... арналған, арақашықтықта тез атылатын қол қаруы.
Садақты мезолит дәуірінен ХХ ғасырға дейін дүние жүзінің көп ... ... ... ... орта ... атты ұрыстардың көбеюіне байланысты
кеңінен қолданылған. Садақтың кірме қайысы адырна деп ... ол ... ... ... ... ағашының екі басын иіп ұстап тұрады. Осыдан
садақ серіппелі болады. Садақтың адырнасы ұрыс кезінде ... ... ... ұрыс ... ... ... ... жәй құндаққапта салынып жүрілді.
Садақ оғының масағы — жебе.
Қорыта ... ... ... дала ... қарулану үрдісін
қабылдап, оларды өз мұқтаждарына сай ... ... дала ... ... ... ... — қару ... жетік шебері болған. Қару жасау
өнерінің дәстүрлі жалғастығы ретінде қазіргі таңда да ... ... ... ... түрленген, жетілген түрлері жасалуда.
Экспозицияда: Қазақ батырларының толықтай киімі манекенге ... ... ... ... негізгі атқаратын функцияларына қарай шабатын,
түйрейтін, сұғатын, кесетін қаруларды ... ... ... ... ... ... балта, шапашот, қүрзі садақ пен мылтық түрлері
ал қорғаныс құралдарына сауыт, қалқан, шарайна.
Халықтық музыкалық аспаптар.
Қазақ халқының ... ... ... арасына таралуы ертеден
басталған. Олар ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа ... ... келе ... ... ... өзіне тән үні, әуені мен саздылығы, ... ... бар. ... өз ... болған оқиғалар мен тіршілік
тынысын, табиғат сұлулығын тебіреніп, ... ... ... ... ... ... берді. Күй жанрларында халықтың
өткендегі ... мен ... ... мен ... ... ... жерге деген махаббатын толғаған.
Музыка аспаптары кептірілген қайың, шырша, емен ағаштарынан,
қамыстан, сазбалшықтан, малдың ... мен ... ... қылынан
жасаған.
Қазақтың музыкалық аспаптары үрмелі (қамыс және мүйіз ... ... ... ... ... ... шертер, домбыралар,
қобыз), шалып ойнайтын (шаңқобыз) және соқпалы ... ... ... ... ...... ... қос ішекті ескі музыкалы
аспап. Халық ... ... ... ... ... ... ҮІІІ
ғ. өмір сүрген күй атасы Қорқыттың есімімен тығыз байланысты. Қорқыт туралы
аңызда, оның қобыз аспабының дүниеге ... ... ... аңыз ... бар:
Ол құшақ жетпес қарағайды кесіп, одан табиғаттың тылсым тіршілігін
мүлгіткісі ... ... ... ... ... ... ... ол
қарағайды үңгіп шауып, күнге кептіріп, бірнеше күн әуре болады. ... аян ... Ол аян ... жасап жатқан қобызың алты жасар нар
атанның жілігіндей екен. Енді оған нар ... ... ... өр ... ойып ... ... айғырдың құйрығынан қыл ішек керек. ... ... ... ... тұр» - ақыл ... ... ... түсі
бойынша қылқобыз жасап, қолына алып, әлемді күңірентіп күй толғаған.
Шанағының беті ашық ... де, ... жағы ... ... Мұндай
қобыздарда көбінесе бақсылар ойнап, күй сарынының әсерін күшейту үшін ... ... ... болған.
Домбыра – қазақ халқының арасына өте кең тараған қос ішекті,
шертіп ойнайтын аспап. Домбыраның ән ... ... күй ... ... болады.
Сыбызғы – үрлеп ойнайтын музыкалы аспаптың бірі. Бармақ
басатын үш ... ... ... ... сол тесіктерден дыбыс кезек-кезек
шығарылып, ... ... үн ... ... ... ... ... үні
самал желдей майда, жұмсақ, ерекше әсерлі болып келеді. ... ... ... ... Ол бақташылар арасында кең тараған.
Даңғара – ұрып ойнайтын музыкалы ... ... ... бір беті ғана ... ... Оны ... бақсылар
пайдаланған.
Асатаяқ – ұрып ... ... ... ... Кейде
асатаяққа қоңырау да тағады. Асатпаяқтың шанағының ішіне темірден жасалған
сылдырмақ ... ... ... ... өз ойындарын сүйемелдеуші
құрал ретінде ...... ... ... ... Саусақпен басып үн
шығаратын үш тесігі болады. Үскірік саз ... ... ... : ... ... ... олардың әрқайсысының
музыкалық дыбысын орнату

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Отырар өңірінде жүрген археологиялық экспедициялар74 бет
Қазақстан жеріндегі монета соғу ісінің тарихы62 бет
ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы мөрлер коллекциясы49 бет
Шу өңірінің тарихын білеміз бе?5 бет
Әбдіжәлел Қошқарұлы Бәкір6 бет
Дж.М. Кейнстің экономикалық ілімінің негізгі зерттеу мәселелері туралы мәлімет3 бет
Маркетинг жүйесі35 бет
Маркетингті басқару тұжырымы24 бет
Маркетингтің тероиясы 8 бет
Педагогикалық училищедегі оқыту формаларын ұйымдастыру4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь