Каспий теңізінің табиғи ресурстарын тиімді пайдалануды жақсарту жолдары және болашағы

Мазмұны:

I.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

II.Негізгі бөлім:
1)Каспий мәселелері бойынша жалпы сипаттамасы және экологиялық жүйедегі орны,пайдалану ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2)Каспий мәселелері туралы мәліметтер мен қазіргі жағдайы ... ... ... ..

3)Каспий теңізінің табиғи ресурстарын тиімді пайдалануды жақсарту жолдары және болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

III.Қорытынды мен ұсыныстар.
1)Каспий теңізінің мәселелерін қолға алу шаралары ... ... ... ... ... ... ...

IV.Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе.

Каспий теңізі - әлемдегі ең үлкен көл.Оның көлемі 232 шаршы миль,яғни 600 мың шаршы километр.Каспий теңізі мен оның бассейн ішіндегі аймақ туралы әңгіме болғанда,Батыс елдері мамандарының сілекейі шұбырады.Бұрын бірқатар мамандар бұл геологиялық аудан мұнай мен табиғи газ қоры жағынан Парсы шығанағы аймағымен тайталасқа түсуі мүмкін дегенде,ондай болжам ғажап қиял сияқты көрінетін.Өткен жылы Қашағаннан мұнайдың ғаламат қоры табылғаннан бері бұл қиял шындыққа айналды.
Бірақ қазірдің өзінде осы бір жақсылықты оқиғамен бірге Каспий фаунасының (жәндік-жануарлар әлемінің) бұрыннан болжағандай қырғынға ұшырауы шындыққа айналып келеді.Өткен аптада Мәскеулік «Московские новости» газеті Астрахандағы балық мамандарының мәліметіне биылғы жылы көптігі арқасында Атыраудың негізгі балығы болып саналатын шабақтың өздігінен қырылып қалғанын жария етті.Өткен жылы Каспийдің тек Қазақстанға қарасты бөлігінде 10 мыңға жуық итбалықтың (тюленьнің) құрбаны болғаны туралы естігенмін.Ал солармен қатар аймақта миллиондаған құстың қырылғанынан хабарымыз шамалы,өйткені бұл туралы көп айтылмайды және жазылмайды. Себебі, Каспий айналасы мен табанындағы шикізат қорын игеруге миллиардтаған доллар инвестиция жұмсап, барымта ретінде ондаған миллиард доллар пайда көздеген.Қазіргідей бәрі ақшамен есептелетін және бағаланатын заманда Қазақстан сияқты елдегі қоғамдық пікірді «қазаншының өз еркі – қайдан құлақ шығарса да» принципіне сай қалыптастыру олар үшін түк те емес.Нәтижесінде мынадай жағдай қалыптасып отыр: судың үстінен ұшатын құс та,бетімен жүзетін итбалық та,астымен жүзетін балық та қырылды.Ал осы қырылғандарға мұнайшылардың әрекетінің байланысы барма,әлде жоқ па-ол белгісіз. «Бар екен» деп көріңіз,сонда әлемнің шар тарапынан келген талай-талай лауазымды,атақты ихтиологтар мен оринтологтардың бәрін сол балық ,итбалық және құстың өзінің табиғатына жауып,сіздің сөзіңізді беделді түрде жоққа шығаруының куәсі боласыз.Бірақ бұл арада бір байланыстың бар екендігі жерде ақылы түзу адам түгілі,жарымеске де түсінікті болса керек. Әлі тіпті,ешқандай өндірістік апат та болған жоқ .Соған қарамастан,жоғарыда аталғандай жағдайға душар болып отырмыз.Ал сонда апатқа ұшырай қалғандағы күніміз не болмақ?!
Қандай да болмасын бір апаттың бетін қайтаруға ақырында дәрмен жетті дегенмен,кесірі қалады ғой.Ал, Каспий теңізі – тұйық су.Аталғандай апаттың біреуіне ғана жол берілсе де,кесірі жойқын болады.Өйткені,Каспийдің табиғи жолмен өзін-өзі тазарту қабілеті ашық теңіз бен мұхиттың өлгіндей қабілетімен салыстыруға ешбір келмейді.Тіпті,әлгі Каспийдің түбіндегі мұнайды бетіне шығарып,бүкіл адамзаттың керегіне жаратамыз деп, «Сұңқар» платформасынан бұрғыларын тереңге жіберіп жатқандардың өздері бәленің бетін аулақ қыла алатынына кәміл сенсе де,сонша күш пен техниканы жинап,теңізге жан-жақтан тап берген соң,ерте болсын,кеш болсын ықтималдық теориясының механизмі іске қосылмай ма?!Қазақтың жалпақ тілімен айтатын болсақ , ұра берсе аю да өледі ғой.
1.Каспий мәселелері бойынша жалпы сипаттамасы және экологиялық жүйедегі орны, пайдалану ерекшеліктері.
Каспий теңізінің Қазақстанға қарайтын секторының аймағы 100 мың шаршы метрге жуық .Болжам бойынша теңіз табанының осы бөлігінде 10 миллиард тонна мұнайдың,2 триллион текше метр газдың мол қоры жинақталған.
Каспий жағалауында орналасқан,оны ортақ меншігіміз деп санайтын бас мемлекеттің бірлескен шешімімен іске асырылатын үлкен мәселе – теңіздің құқықтық мәртебесін анықтау,оны бөліске салу және пайдалану.Әзірге,бұл бес мемлекеттің ортақ мәмлеге келген шешімі біреу – Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі олардың қатысуымен ғана анықталады. «Мәселені түбегейлі шешеді» деп күтілген үстіміздегі жылдың сәуір айында бес ел басшыларының қатысуымен Ашхабад қаласында өткен саммиттің де бұл шешімге алып-қосары болмады.
Мемлекетаралық теңіздердің,су қоймалардың құқықтық мәртебесін анықтау,оларды бөліске салудағы әлемдік тәжірибеге назар аударсақ ,бұл шаруаның екі негізгі басшылыққа ала отырып,іске асырылатынына көз жеткізуге болады.
Біріншісі – теңіз қойнауындағы табиғи қазба байлықтар, биоресурстар жағалаудағы мемлекеттердің ортақ меншігі болып саналады,олардың кемелерінің су айдынындағы жүрісіне шек қойылмайды.
Екіншісі – теңіз географиялық меридиандар бойынша ұлттық бөлшектерге бөлінеді,шекара өзара келісімдермен бекітіледі.
Теңіздегі шекара сызығын жүргізу шаруасындағы мемлекетаралық келісімдерде аталған негіздер төмендегідей әдістер арқылы өмірге енгізіледі: орта сызық ,белгілі қатынастарға байланысты бөліс және әділетті шешім.
Әлемдік тәжірибеде жиі қолданылатын әдіс – орта сызықтың әрбір нүктесі жағалау немесе жағалауға жақын орналасқан сызықтың қарама-қарсы нүктесінен бірдей қашықтықта орналасуы шарт.Бірақ нақты жағдайда теңіз жағалауының бағытын жиі өзгертіп,бұрылыс болып келуіне байланысты,шекара ықшамдалған орта сызықпен белгіленеді,оның екі жағынан шектес жатқан аудандар екі ел арасындағы айырбасқа салынады.
Орта сызық арқылы шекара белгілеудің тағы бір кең қолданылатын түрі-мемлекеттер сызықтың бойындағы жекелеген нүктелерді есепке алмауға келіседі.Осындай келісімдер Сауд Аравиясы – Бахрейн (1958ж),Италия – Югославия (1968 ж),Иран – Катар (1969 ж),Италия-Тунис (1971 ж),Дания-Канада (1973 ж) және Иран-Оман (1974 ж) аралықтарында жасалынған.Кейде талас тудыратын су аймақтары екі жаққа бірдей бөлінеді,оған Британия-Франция келісімін жатқызуға болады.
Теңіздегі орта сызықтың бойында орналасқан мұнай-кен орындарын бірлесіп игеру тәжірибесі Норвегия-Исландия (83 ж) арақатынасынан байқалады.
Су айдынын да бөліске салып,шекара сызығының координаттарын белгілейтін екінші әдіс- әрбір мемлекеттің жағалау сызығы ұзындығының қатынасымен анықталатын бұл әдіске тиісті су айдынының ауданы көрсетіледі.Соңғы әдіс ең әділетті шешім ретінде теңіздерді бөліске салу мәселелерін қарайтын халықаралық сотта қолданылады.Каспий теңізінің солтүстік және орта аймағын жетілдірілген орта сызық арқылы бөліске салу Ресей-Қазақстан (1998 ж),Ресей-Әзірбайжан (2001 ж) және Қазақстан-Әзірбайжан (2001 ж) келісімдерінде көрініс тапты.Қазіргі кезде бұл келісімдерді нақты іске асыру шаралары талқыланып,жұмыс басталды.Оның сәтті,ойдағыдай аяқталуы үш елдің саяси жігеріне,төзімділігі және түсінушілігіне байланысты болмақ .
Басты кедергі – геологиялық және табиғаттағы өзгерістердің салдарынан теңіз деңгейінің жылдар және ғасырлар аралығында тұрақсыз болуының,орта сызықты анықтау үшін есептеулерде бастама болып танылатын жағалау геометриясының теңіздің ені мен ұзындығының ұдайы өзгеріп отыруы.Осы және мемлекетаралық келіссөздерде орта сызықты белгілеу үшін теңіздің қандай деңгейін,қай жағалауды есепке алу керектігі жөнінде талас тудырады.Мысалы,орта сызықтың Ресей және Қазақстан қолдап отырған теңіз деңгейін 27 метр деп танып жүргізілуімен,Түркістанның ұсынысы мен деңгейдің 28 метр деп қабылдануы бойынша өтетін орта сызықтың арасында ұлттық меншіктің көлемін анықтауда үлкен айырмашылық бар.Теңіз деңгейінің қандай белгіде қабылдауына байланысты әрбір мемлекетке тиісті су айдыны ауданының өзгеруі ондағы қазба байлықтар қорының азаюына немесе ұлғаюына әкеліп соғады.
Тіпті,теңіз деңгейін бір белгіде қабылдап отырған Ресей және Қазақстанның өзіне орта сызық арқылы бөлінетін ұлттық бөлшектердің ауданын анықтауда әр қилы көзқарас бар.Ресейдің есептеуінше: Ресейге 72 мың км2,Қазақстанға 86 мың км2,ал Қазақстанның көрсетуінше: Ресейге 68 мың км2,Қазақстанға 111 мың км2 тиесілі.
Дегенмен,аздаған қайшылықтарына қарамастан, Ресей, Қазақстан, Әзірбайжан,кейінгі уақытта Түркіменстан Каспий теңізін бөліске салуда,пайдалануда ұқсас көзқараста болса,әзірге бұл мәселеде келіспей отырған Иран ғана.
Сонда Каспий теңізін бөліске салудағы түпкілікті шешім қандай негізде қабылдануы мүмкін?Мемлекетаралық келіссөздердің соңғы жетістігі – бөлістегі басты мәселе теңіздегі су қабатын немесе табанын бөлуде емес,оның қайнауындағы табиғи қазба байлықтарды бөлу керектігіне ортақ түсініктің пайда болуы.
Оны су айдындарында шекара жүргізудің халықаралық құқық ,қағидасына сәйкес мына негізде жүзеге асыруға болатын сияқты.Қысқаша мәні мынада: Ресей, Қазақстан, Әзірбайжан келісімдерін нұсқа ретінде қабылдап,Иран,Әзірбайжан,Түркіменстан Каспий теңізінің ғылыми дәлелденген соңғы 1000 жыл аралығындағы ең жоғарғы және ең төмендегі деңгейіне сәйкес жүргізілген орнықты жағалау геометриясынан бастап есептелетін орта сызықпен су айдынындағы шекараларын белгілейді.Бұл ұсыныс бойынша келісімдерде теңіз деңгейіне байланысты екі жағалау сызығы және екі орта сызық есепке алынады.Нәтижесінде,екі орта сызықтың арасы мемлекетаралық аймақ деп танылып,ондағы кен орындары тұтас немесе бөлшектері ортақ меншік ретінде саналады.Содан кейін әрбір мемлекеттің тұсындағы екі жағалау сызығының орташа мәні анықталып,мемлекетаралық аймақтағы кен орындарының қоры оған тікелей қатынаста білінеді.
Бұл ұсынысты сонымен бірге өткен жылдары бекітілген Ресей,Қазақстан,Әзірбайжан келісімдеріндегі орта сызықты жүргізу жұмыстарында әбден қолдануға болады.Қазіргі таңда ресми тіркелген жағалау сызығының ұзындығы төмендегідей: Қазақстан-2320,Ресей-695,Әзірбайжан-850,Түркіменстан-1200,Иран-900 шақырым.
Каспийді бөліске салу келіссөздерінде бұған дейін талай рет талқыға түскен ұсыныстарынан мына ұсыныстың айырмашылығы-оның тұрақты,талас тудырмайтын екі негізден туындайтыны: теңіз деңгейімен байланысты жағалау сызықтарының геометриясы және олардың дәлелді ұзындықтары.
Әрине,Иранмен шекаралас емес Қазақстан оның ымырасыз пікіріне көңіл аудармаса да болар еді.Бірақ ,теңіз жағалауындағы бес мемлекетті біріктіретін,ұлттық бөлшектерге бөлінбейтін үлкен,тек бірлесіп шешетін жағдай – Каспий экологиясы.
Қолданылған әдебиеттер:

1. «Каспийдің кезекті мәселесі».
Түркістан газеті 2002ж 22 наурыз.
2. «Каспий экологиясы қандай жағдайда?»
Жас Алаш газеті 2003ж 25 қыркүйек.
3. «Қарт Каспий қасірет тартпасын.»
Атамекен 2000ж 10 қараша.
4. «Каспий экологиясы.»
Жас Алаш 2002ж 14 сәуір.
5. «Каспий экологиясын болашақта не күтіп тұр?»
Атамекен 2003ж 12 қараша.
6. «Қазақстан Республикасы президентінің актілер жинағы.»
Н .Назарбаев. 1992ж.
7. «Каспий қалай өмір сүруде?»
Егемен Қазақстан 2003ж 21 қараша.
8. География оқулығы
Есназарова 9 класс.
9. «Табиғатты пайдалану экономикасы.»
С.Мұқаұлы, С.Үнішев 1999 жыл.
        
        Мазмұны:
I.Кіріспе...................................................................
......................................
II.Негізгі бөлім:
1)Каспий мәселелері бойынша жалпы сипаттамасы және экологиялық жүйедегі
орны,пайдалану
ерекшеліктері....................................................
2)Каспий мәселелері туралы мәліметтер мен қазіргі жағдайы..............
3)Каспий теңізінің табиғи ресурстарын тиімді пайдалануды ... ... мен ... теңізінің мәселелерін қолға алу
шаралары............................
IV.Қолданылған
әдебиеттер..................................................................
......
Кіріспе.
Каспий теңізі - әлемдегі ең ... ... ... 232 ... 600 мың ... ... ... мен оның бассейн ішіндегі
аймақ туралы әңгіме ... ... ... ... бірқатар мамандар бұл геологиялық аудан мұнай мен табиғи газ
қоры жағынан Парсы шығанағы ... ... ... ... ... ... қиял ... көрінетін.Өткен жылы Қашағаннан мұнайдың ғаламат
қоры табылғаннан бері бұл қиял шындыққа айналды.
Бірақ қазірдің ... осы бір ... ... ... Каспий
фаунасының (жәндік-жануарлар әлемінің) ... ... ... ... ... келеді.Өткен аптада Мәскеулік «Московские новости»
газеті Астрахандағы балық мамандарының ... ... жылы ... ... ... ... болып саналатын шабақтың өздігінен
қырылып қалғанын жария етті.Өткен жылы ... тек ... ... 10 мыңға жуық итбалықтың (тюленьнің) құрбаны болғаны туралы
естігенмін.Ал солармен ... ... ... ... ... шамалы,өйткені бұл туралы көп айтылмайды және жазылмайды. Себебі,
Каспий ... мен ... ... ... ... ... доллар
инвестиция жұмсап, барымта ретінде ондаған миллиард ... ... бәрі ... есептелетін және бағаланатын заманда
Қазақстан сияқты елдегі қоғамдық пікірді «қазаншының өз еркі – қайдан құлақ
шығарса да» ... сай ... олар үшін түк те ... ... қалыптасып отыр: судың үстінен ұшатын құс та,бетімен ... ... ... балық та қырылды.Ал осы ... ... ... ... жоқ ... ... «Бар
екен» деп көріңіз,сонда ... шар ... ... ... ... мен ... ... сол балық ,итбалық
және құстың өзінің табиғатына жауып,сіздің сөзіңізді беделді ... ... ... ... бұл ... бір байланыстың бар екендігі жерде
ақылы түзу адам ... де ... ... ... ... өндірістік апат та болған жоқ ... ... ... ... ... отырмыз.Ал сонда апатқа ұшырай қалғандағы
күніміз не болмақ?!
Қандай да болмасын бір апаттың бетін ... ... ... ... ... ... ... теңізі – тұйық су.Аталғандай
апаттың біреуіне ғана жол берілсе де,кесірі жойқын болады.Өйткені,Каспийдің
табиғи жолмен өзін-өзі ... ... ашық ... бен мұхиттың өлгіндей
қабілетімен салыстыруға ешбір келмейді.Тіпті,әлгі ... ... ... ... ... керегіне жаратамыз деп, «Сұңқар»
платформасынан бұрғыларын тереңге жіберіп жатқандардың өздері ... ... қыла ... ... ... ... күш пен ... жинап,теңізге
жан-жақтан тап берген соң,ерте болсын,кеш болсын ... ... іске ... ма?!Қазақтың жалпақ тілімен айтатын болсақ , ұра
берсе аю да өледі ғой.
1.Каспий мәселелері ... ... ... және ... орны, пайдалану ерекшеліктері.
Каспий теңізінің Қазақстанға қарайтын секторының ... 100 ... ... жуық ... бойынша теңіз табанының осы бөлігінде 10 ... ... ... ... метр газдың мол қоры жинақталған.
Каспий жағалауында орналасқан,оны ортақ меншігіміз деп ... ... ... ... іске асырылатын үлкен мәселе – теңіздің
құқықтық мәртебесін анықтау,оны бөліске салу және ... ... ... ... ... шешімі біреу – Каспий теңізінің ... ... ... ғана ... ... ... ... күтілген үстіміздегі жылдың сәуір айында бес ел басшыларының қатысуымен
Ашхабад қаласында өткен саммиттің де бұл ... ... ... ... ... ... ... бөліске салудағы әлемдік тәжірибеге назар аударсақ ,бұл
шаруаның екі ... ... ала ... асырылатынына көз жеткізуге
болады.
Біріншісі – теңіз ... ... ... ... ... мемлекеттердің ортақ ... ... ... су ... ... шек қойылмайды.
Екіншісі – теңіз географиялық меридиандар бойынша ұлттық бөлшектерге
бөлінеді,шекара өзара ... ... ... ... ... ... ... аталған негіздер төмендегідей әдістер арқылы өмірге
енгізіледі: орта сызық ... ... ... ... және әділетті
шешім.
Әлемдік тәжірибеде жиі қолданылатын әдіс – орта сызықтың ... ... ... ... ... ... сызықтың қарама-қарсы
нүктесінен бірдей қашықтықта ... ... ... ... теңіз
жағалауының бағытын жиі өзгертіп,бұрылыс болып келуіне ... орта ... ... екі ... шектес жатқан
аудандар екі ел арасындағы айырбасқа салынады.
Орта сызық арқылы шекара ... тағы бір кең ... ... ... ... жекелеген нүктелерді есепке алмауға
келіседі.Осындай келісімдер Сауд ...... ... ... (1968 ж),Иран – Катар (1969 ж),Италия-Тунис (1971 ж),Дания-Канада
(1973 ж) және ... (1974 ж) ... ... ... су ... екі ... бірдей бөлінеді,оған Британия-Франция
келісімін жатқызуға ... орта ... ... ... мұнай-кен орындарын
бірлесіп игеру тәжірибесі Норвегия-Исландия (83 ж) ... ... да ... ... ... координаттарын
белгілейтін екінші әдіс- әрбір мемлекеттің ... ... ... ... бұл ... тиісті су айдынының ауданы
көрсетіледі.Соңғы әдіс ең ... ... ... ... ... ... ... халықаралық сотта ... ... және орта ... ... орта ... ... бөліске салу
Ресей-Қазақстан (1998 ж),Ресей-Әзірбайжан (2001 ж) және ... (2001 ж) ... ... ... ... бұл
келісімдерді нақты іске ... ... ... ... ... үш елдің ... ... ... ... ... .
Басты кедергі – геологиялық және табиғаттағы өзгерістердің
салдарынан ... ... ... және ... аралығында тұрақсыз
болуының,орта сызықты анықтау үшін есептеулерде ... ... ... ... теңіздің ені мен ұзындығының ұдайы өзгеріп
отыруы.Осы және мемлекетаралық келіссөздерде орта ... ... ... қандай деңгейін,қай жағалауды есепке алу керектігі жөнінде талас
тудырады.Мысалы,орта ... ... және ... қолдап отырған теңіз
деңгейін 27 метр деп ... ... ... мен ... метр деп қабылдануы бойынша өтетін орта сызықтың арасында ... ... ... ... айырмашылық бар.Теңіз деңгейінің қандай
белгіде қабылдауына байланысты әрбір мемлекетке тиісті су айдыны ауданының
өзгеруі ондағы ... ... ... ... ... ... әкеліп
соғады.
Тіпті,теңіз деңгейін бір белгіде қабылдап ... ... ... ... орта ... арқылы бөлінетін ұлттық бөлшектердің ауданын
анықтауда әр қилы көзқарас ... ... ... 72 ... 86 мың км2,ал Қазақстанның көрсетуінше: Ресейге 68 мың
км2,Қазақстанға 111 мың км2 ... ... ... ... ... ... ... Каспий теңізін бөліске
салуда,пайдалануда ... ... ... бұл ... ... Иран ... ... теңізін бөліске салудағы түпкілікті шешім қандай
негізде қабылдануы мүмкін?Мемлекетаралық ... ... ... ... ... ... теңіздегі су қабатын немесе табанын бөлуде емес,оның
қайнауындағы табиғи қазба байлықтарды бөлу ... ... ... ... су ... ... жүргізудің халықаралық құқық ,қағидасына
сәйкес мына негізде жүзеге асыруға болатын сияқты.Қысқаша мәні ... ... ... ... ... ... ... теңізінің ғылыми дәлелденген
соңғы 1000 жыл аралығындағы ең жоғарғы және ең төмендегі ... ... ... ... ... ... ... орта сызықпен
су айдынындағы шекараларын белгілейді.Бұл ұсыныс бойынша келісімдерде теңіз
деңгейіне байланысты екі жағалау сызығы және екі орта ... ... орта ... ... мемлекетаралық аймақ деп
танылып,ондағы кен орындары тұтас немесе бөлшектері ортақ ... ... ... ... мемлекеттің тұсындағы екі жағалау сызығының
орташа мәні анықталып,мемлекетаралық аймақтағы кен ... қоры ... ... ... ұсынысты сонымен бірге өткен жылдары ... ... орта ... ... ... қолдануға болады.Қазіргі таңда ресми тіркелген жағалау
сызығының ... ... ... ... бөліске салу келіссөздерінде бұған дейін талай рет талқыға
түскен ұсыныстарынан мына ... ... ... екі ... туындайтыны: теңіз деңгейімен байланысты жағалау
сызықтарының геометриясы және олардың дәлелді ұзындықтары.
Әрине,Иранмен ... емес ... оның ... ... көңіл
аудармаса да болар ... ... ... бес ... ... ... ... бірлесіп шешетін
жағдай – Каспий экологиясы.
2.Каспий мәселелері туралы мәліметтер мен қазіргі жағдайы.
Ауданның ... ... ... ... ... және ... теңіз экожүйесінің антропогенді ... ... ... болжамдары бойынша теңіз деңгейінің
көтерілуі жағалаулық сызықтың 2400-2700 км ұзарып,су астында ... тағы да 1,2-2,2 ... ... ... ... ... астында қалу қаупі әсіресе Каспийдің Солтүстік және ... ... ... ... кен орындарына төніп отыр.Су астында қалу ... ... 43 ... кен ... 32-сі Атырау,ал 11-і Маңғыстау
облысында орналасқан.
Каспий теңізі дүние ... ... ... ... ең ... ету ... болып табылады.Сондықтан Каспий мәселесі тек
мемлекетаралық қана ... ... ... ... ... ... ... бүкіл әлемдік қауымдастықтың
жұмысы.1995 ж Тегеранда Каспий маңындағы ... ... ... ... ... ... аймағының экологиялық
тұрақтылығы мен оның ресурстарын пайдалануды басқару концепциясын ... ... кез ... ... бағдарламаның іс жүзіне
асуына,оның ірі ... ... ... ... ... күрделендіріледі.
XX ғасырдың соңғы он жыл ішінде әлемде мұнай бизнесінің дамуымен
ерекшеленеді.Геологиялық және геофизикалық зерттеулер ... ... ... ... мен газдың аса мол қоры бар ... және ... ... ... 100 мың шаршы
шақырымдық алаңнан сейсмикалық мәліметтер жинақталды.Сөйтіп,өткен ... ... ... ... ... Қашағанда бұрғы салды.Күні
бүгін бұрғы тісі 4500 ... ... ... 500 метр ... ... кезекте Батыс Қашаған.
Жергілікті ғалымдардың Каспий теңізінің бағалы ... ... ... ... ... ... ... геология,минерология ғылымдарының
докторы, академик ... ... ... экологтар Ә.Бекешов,
И.Көшенов,Л.Чернова т.б. табиғат жанашырлары бар.Мәселен, «Каспий табиғаты»
үкіметтік емес экологиялық ұйымның ... ... ... ... Көшенов Республика парламентінің мінбесінен дабыл көтерді.
Табиғат жанашырлары неге шапқылап жүр?Себебі,Қазақстанда ... ... ... ... – Каспий бассейнінің сақталып қалуына
тікелей байланысты болуда.Өйткені,Республика бойынша ... ... ... ... облысының үлесіне тиеді.Дүние жүзінде сирек
кездесетін осынау қара ... ... де осы ... ... ... ... ... балықтары уылдырық шашып өсіп-өнетін мекені Жайық
өзені.Мұнай өнеркәсібі кеңінен дамымаған,экологиялық ... таза ... ... ... 410500 тоннаға дейін бекіре балықтары
ауланған.Облыста соның ... ... ... таяу ... ... ... байланысты бекіре тұқымдас балықтарды аулау
көрсеткіші азая ... 300 ... ғана ... берілді.Бұдан
экологиялық өзгерістерден бекіре балықтарының тіршілігіне елеулі әсер
еткенін байқауға болады.Себебі: ... ... ... ... таяқ ... жерде жатыр.Әрі жел көтерілген кездері
бірнеше ұңғы су астына қалып қойып отыр.Мұның бәрі балықтарға әсер ... ... ... ... Дж.Рокфеллер Каспий теңізінің солтүстік
жағалауында,Кавказдағы Баку қаласының маңында алғашқы ... ... ... ... кен ... үшін ... ... тайталас «үлкен
ойын» деп аталған еді.Бір ғасыр өткен соң Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейін
сол ... ... ... ... мен ... ... арасында Каспий аймағының мұнай мен газ кеніштерін бақылауға алу
жолындағы (кеніште) күрес ... ... ... ... ... ... қоры ... байланысты бұл тайталастың ... ... ... ... ... Түркіменстан, Әзірбайжан,
Қазақстан және Иран мемлекеттері басшылары қысқа ... ... ... бөлу ... ... ... ... сарапшылар мұндай аса
күрделі мәселенің қас пен көздің арасында шешіле ... ... ... сол ... пікірі расқа шықты.Сонымен бес
мемлекеттің басшылары ... ... ... ... ... ешқандай мәмілеге келе алмай бос қайтты.Бұл жерде айрықша атап
кететін мәселе,Қазақстан,Ресей,Әзірбайжанның пікірі бір ... ... Иран мен ... мүдделері ортақ деуге толық негіз бар.Ресми
Иранның ұстамы ... әр ... ... ... 20 ... ... ... Каспий бөлінісі Иран ұйғарған жолмен жүзеге
асса,теңіздің бүкіл ... ... ... өтуі ... ол ... ... кеніштері бар.Теңізді теңдей бөлуге Әзірбайжан ғана
емес,өзге ... ... ... ... ... 50 ... ... тиесілі де,қалған 50 ... ... ... ... ... ... ... алаушылыққа Ресей мен онымен
пікірлес Әзірбайжан мен Қазақстан көнер ме?
Қазақстан Республикасының президенті Н.Назарбаевтың «Бұл ... ... ене ... деп ... жоқпын.Алайда Каспийді бөлісу
төңірегінде біз ойлағаннан да бетер,аса күрделі мүдделер жатқаны саммитке
қатысушыларды амалсыз тығырыққа ... ... ... ... мәселесі
төңірегінде әлі талай ырғасудың болатынын айқын аңғаруға болады.Каспий маңы
елдерінің экологтары қала берді,дүние жүзінің ... ... ... ... ... жоқ ... да Каспий айналасы нағыз апат ... ... ... ... бес мемлекет делегациясы осы ұлы
теңіздің ... ... ... ... ... ... ашпағандығы
өкінішті.Енді Каспий статусы қашан айқындалатынын ... тап ... ... отыр.Әрине,жалпы алғанда мұндай халықаралық көлемде аса ... ... оң ... тауып,шешіле кетуі мүмкін де емес.Дегенмен,Ашхабад
басқосуы алдағы жақсы күндерде үміті қадам жасап бергендей.
Ғалымдардың тұжырымдауы бойынша теңіздің биомассасы 500 ... ... ... ... ... шығындалған жоқ ,Алланың күшімен молайып
жатыр.Осы жерде салыстыра кетейік, ... АҚ» ... ... ... 1 ... 1 ... 200 мың доллар болса, 1 тонна мұнай бар
болғаны 60 доллар ... ... ... ... 1 ... ... 20 мың есе ... болып шықты.
Осыған қарамастан теңізге шабуыл үдеп барады.Шығыс Қашаған
бұрғыланып жатыр,Ресей ... ... ... ... ... ... үлгерді.Қоры анау-мынау емес,300 миллион тонна.Сонымен ... ... ... ... да шыға бастады.Шалығы аралында итбалықтар
қырғыны бір ай бойы жалғасуда.Қазірдің өзінде оның ... ... ... Каспий балық шаруашылығы ғылыми зерттеу институтының
қызметкері Лев Хураськин,Василий ... ... ... ... ... алыстағы Шотландияға дейін жөнелтілді.Осы
институттың «Медуза» кемесі Солтүстік Каспийдің ең ... ... ... ... ... балық шаруашылығы ғылыми зерттеу институтының
мамандары Каспий теңізінің «Гогольск» аралы маңынан өлген балықтардың ... бар ... ... сазандар дейді мамандар.Сондай-ақ мамыр
айының алғашқы күндерінде «Актюбинск» ... ... ... ... ... өлген балықтардың сүйектерін көрген.Алайда балық
шаруашылығы ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... балықтардың сүйегі емес,тас кертік шабақтары да болуы
мүмкін.Қалай болғанда да жақсы ... емес ... ... ... ... Солтүстік Каспий аймақтық мекемесінің
бастығы Қ.Сүлейменовтың журналистерге хабарлағанындай, итбалықтар өлімі
Баутин ... да ... ... ... ... ... «Тюллений», «Баутинская коса» және «Морской» ... ... өлі ... ... ... ... ... бұл жақта да
байқалуда.Каспийдің жануарлар дүниесіне не зобалаң тиді?Мұндай жағдай бұрын
байқалған ба?Теңізде жұмыс жасайтындар,мамандар арғы-бергі 20-30 жыл ... ... ... оқиғаны естеріне түсіре алмады.
Олай болса жаманат Шығыс Қашағандағы «Сұңқар» бұрғылау қондырғысына
байланысты болып жүрмесін.Қалайша ... ... ... ... ... ... өте ... жағдайда ұйымдастырылуда.Ақпан
айында болған авария егжей-тегжейлі хабарланбай құпия күйінде қалды.31
наурызда ... ... ... ... ертіндісін құю жұмыстары
жүріп ... ... ... 80 литрлік улы сұйық ... ... апат ... ... ... ... он күн
өткен соң хабарланған.Ал Каспий теңізіндегі қырғын осы оқиғадан ... бір ... ... ... ... ... «Ақжайық» газетінің редакциясына өздерінің мұнайға баттасқан
ауларын алып келген.Браконьерлер бұл ауды мамыр айының ... ... ... ... ... 6 шақырым қашықтыққа және ... ... ... 34 ... қашықтыққа салған.Нәтижесінде
мұнайға былғанып шыққан.Алайда теңіздегі қайдағы ... ... ... ... ... ... ... қондырғысында жұмыс өте құпия
ұйымдастырылуда. Шетелдіктердің еркінсігені соншалық, платформаға облыстық
қоршаған ... ... ... ... ... ... баса алмайтын
болып шықты.Сонда ОКИОК-қа ... ... ... ... неге еркінсиді?Атыраудағы мал дәрігерлік лаборатория өлген
итбалық денесінен күкірт қышқылын тауып еді,тексеруші ... ... ... ... ... ... ауырып өлген деп соқты.Оба
болса бір ай бойы ... ... ... ... ... неге
ауырмайды? Асылы өтірікті де ойлап айтқан дұрыс-ау.
Құзырлы органдар,облыс басшылары ОКИОК-қа шаң ... ... ... ... ... пәленің мұнайдан ... ... ... 1998 жылдың мамырында бұрын-соңды болып көрмеген
балық қырғыны орын алған-ды.Кезінде оның ... ... ... ... тұжырым жасайтын мекеме жоқ.Кеңес үкіметі
Каспий теңізінің балық ... ... ... ... 2 институт
ұстаған болатын.Қазір соның біреуі Астраханьда қалып қойды.Аулайтын балығы
бізден әлдеқайда ... ... ... ... ... ... ... әлі жалынышты болып келеміз.Сондықтан
облыстық өнеркәсіп ардагерлері дабыл қаққандай ... ... ... ... ... жетті.Өйткені,соңғы кездері ресейліктер «Қазақстан
Еділ немесе Астрахань шабақ зауытында өсірілген шабақтардан ... ... ... ... ... ... ... әңгіменің артында
үлкен салмақ жатыр.Себебі,Ресейде осындай 12 зауыт болса,біздегі 2 зауыт ел
қалыпты жұмыс ... ... жоқ .Бір ... екінші бір өндіріске қолдау
жасаған залалы осылай болып тұр.
3.Каспий теңізінің табиғи ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... қатпарларына бұрғы салып,мұнай мен газ
өндіру артезиан құдықтарынан су ... ... ... ... ... және ... ... жан-жақты зерттеліп,сан түрлі
сараптаулардан өтуі тиіс.Бұл әлемдік тәжірибе көрсеткеніндей,теңіз табанын
барлау – ... ... 100 ... сәтті бола бермейді.
Теңіз мұнайын өндіріп оны тасымалдау кезінде суға мұнай шикізаты
төгілмейтіндігіне ешкім кепілдік бере ... жылы ... ... ... 1 ... ... ... мұнай төгілген.Бұдан теңіз
суына,ондағы ... ... ... зиян ... ... ... ... қылсын,егер Каспий теңізі табанын игеру барысында теңіз
суына мұнай төгілетін болса,оны жоюдың мүмкіндіктері қандай?
Қазір мемлекеттік емес қоғамдық ... осы ... ... ... қарағанда,теңіз табанынан мұнай мен газ өндіру
ондағы су жануарлары мен ... ... ... ... ... ... бері ... зерттеу жұмыстарымен айналысқан шетелдік
мамандардың пікірлеріне назар ... ... аз ... ... ... қауіп-қатер жоқ.Алда-жалда мұнай төгілетін болса,оның 70
пайызы ... буға ... ... 4 күн ... ... жоқ болады
дегенді айтады.Сондықтан Ғылым министрлігі – Ғылым Академиясы,Экология ... ... ... ... ... комитеті,тағы
басқа ұйымдар мен мекемелер шетелдік ... ... ... ... осы мәселені тағы бір сараптаудан өткізіп алғандары
жөн секілді.
Соңғы он ... ... ... ... ... пен ... өрілген әлемдік саяси ойын ... ... ... ... ... қазба байлықтарға толы,биоресурстарға
бай,жалғаса жатқан екі құрлықтың арасына орналасу аймағы ... ... ... он жыл көлеміндегі айтулы өзгерістер мен
оқиғалар жөнінде көп айтып,көп жазуға болады.Бұған ... ... жоқ ... ... ... ... ... дамуы көп
жағдайда, көлік коммуникация проблемаларын шешумен байланысты.
Соңғы он жылдағы еліміздің ... ... ... әлеуметтік
– экономикалық қайта құрулардың негізі боып табылады. Айқын саясат, шет ел
әріптестері мен шет ел ... ... және ... ... ... жүйесінің қалыптасуы – ел экономикасының дамуына мұрындық ... ... үшін ... сала – қуат ... ... мен ... он ... Қазақстан мұнай мен газ қоры жағынан әлемдік позицияда ... шыға ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты
еліміздің маңыздылығы одан сайын арта түсті.
Президент Н. Назарбаев «Сындарлы он жыл» кітабында былай дейді:
Біріншіден, АҚШ-тағы ылаңкестікке ... ... ... ... ... мұның өзі Батыста ... Таяу ... ... ... ... тенденциясын күшейте түсті.
Екіншіден, тұтастай алғанда дүниежүзілік энергетика рыногындағы
жағдай орнықты болмай ... ... ... ... ... негізгі
өндірушілер арасындағы бәсеке ширығып барады.
Үшіншіден, Каспийдің ... ... ... ... кезеңі
жақындап келеді. Каспий шельорін барлау жұмыстары соңғы кезеңіне аяқ ... ... ... ... ... келеді, ынта туғызып отырған
мұнайлы аудандардың қарасы анықталып та қалды.
Шынында да, бағалауларға қарағанда ... ... ... өзі 4-6 ... ... ... немесе бұл әлемдік қордың 3
пайызына тең. ... ... ... мұнайын өндіру көлемі дүние жүзі
бойынша өндірілген мұнайдың 1,5 пайызын, ал Таяу ... ... ... ... 4 пайызын құрайды. Тұтастай алғанда, 2010 ... ... ... ... 150-200 миллион тонна болады деп ... бұл сол ... Таяу ... ... ... ... 12 ... болмақ. Каспий аймағы – бұл ... ... жаңа ... ... ... Бірқатар бағыттар бойынша аймақтық өзара қарым-
қатынасты дамыту үшін Каспийдің экономикалық болашағы анық ... ... ... проблемасы тек су бассейінің шекарасын бөлумен ғана
шектелмейді, құқықтық және мемлекеттік проблема.
Президент Н.Назарбаев Каспий төңірегінде ... ... ... АҚШ, ... ... ... ... Түркия, Иран, Парсы шығанағы елдерінің
аса маңызды ... ... ... ... қақтығыс түскенін атап өтеді.
Каспий мәселесі ... ... көп ... ... ұстанып отырғаны
белгілі. Бүгіндері жүзеге асу барысы түрлі кезеңде тұрған ... ... КТК іске ... Баку – Жейхан жобасының құрылысы бойынша ... ... ... ... Қазір мұнайсыз бұл ... ... өзін өзі ... ... пікірлер бар. Бүгіндері
Каспий – ҚХР жобаларының құрылысы туралы келіссөздер жүргізуде, ол Оңтүстік
... Азия ... ... мүмкіндік туғызады. Бірақ біз мынаны
ескеруіміз керек,- дейді Н.Назарбаев «Каспий төңірегіндегі елдердің ... ... ... ... ... ... елдер энергиялық қуаты
зор шикізатты әлем рыногына ... ... ... газ ... ... ... Мәселен, ... мен Иран ... ... ... ... ... ... алғашқы бестіктің қатарына
енеді. Ал кейбір мамандардың бағалауы бойынша, бүгінгі таңда Ресей – сыртқа
мұнай шығаратын ең ірі ел. Бұл ... ... ... орны ... сайын
маңызды болатын түрі бар. Сондай-ақ Каспий жағалауындағы елдер өздерінің
экономикалық проблемаларын ... ... ... шығару арқылы
шешуге ұмтылыс жасауда »
«Каспий бойындағы мемлекеттердің стратегиясы бұл аймақтағы отын –
энергетика ... ... ... ... ... ... ... жасалуда. Мәселен, Каспий мұнайы мен газын өндіріп, іске
жаратуға бұл ... 40-қа ... ... ... ... ішінде АҚШ-тан
– 11, Жапониядан – 2, Италия, Германия, ... ... Сауд ... ... ... Малайзия, Австарлиядан және де басқа
елдерден ... ... таза ... ... ... ... мен газ
өндірісі «лас» өндіріс ... ... ... ... ... оның
қауіпсіздігі мен биологиялық қуаттылығына ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің стратегиялық мүддесіне,
егер көмірсутегі қорының шексіз еместігін ... ... ... бүкіл экологиялық талаптарды сақтай отырып және Каспий теңізінің
экожүйесі мен ... ... ... ... ... ету сай ... өзі анық емес пе?» деп ... болған күнде де, Каспий поблематикасы мен аймақтың маңыздылығы
арта түседі. Бүгіндері аймақтағы шиеленіс ... тұр. ... жоқ, ... ... ... ... ... деректер: 2001 жылғы Иран - Әзірбайжан
арасындағы шәлкем-шәліс оқиға, Түркістан мен Әзірбайжан арасындағы ... ... ... ... және экономикалық ... ... ... ... ... ... ... өз ойын былай жеткізуде: «Бұл тұрғыдан келгенде, Қазақстан
жасампаздық, ...... және ... позиция ұстанып, нығайта
беруге ұмтылуы ... ... ... ... ... ... өзара іс-
қимыл және сенім білдіру шаралары жөніндегі кеңес басқосуында қарап, ондағы
мақсатты Каспийдегі проблеманы ... ... ... ... ... ... |Мемлекет аттары ... ... |
|1 ... |2320 |
|2 ... |695 |
|3 ... |850 |
|4 ... |1200 |
|5 ... |900 ... мен ... ... ... ең ... көл екенін бәріміз білеміз. Алайда
оның қайнар ... ... ... ... ... газбен,
балықпен қамтамасыз етіп отырғанын анық көріп ... ... ... ... ... ... ... аты әлемге шарықтауда.
Қазақстанның экономикасының бір бұрышын ... ... ... ... ... ... артық болмас.
Алайда, бұл жағдайлар Каспий теңізінің экологиялық жағдайын тереңдете
түскенін біз ... ... ... Оның су қабаты, тіршілік ететін
жануарлар дүниесі бірте – бірте қырылып, ... ... ... көріп
отырмыз. Міне біз немесе көрші елдер осыны көріп отырып оның тамырына балта
шабуда. Егерде осылай жалғаса ... ... ... ... ... мүмкін
емес. Алайда, сіз болып, біз болып осы шараны ... ... ... ... көруіміз – көрмеуіміз әлдеқайда. Міне, мен Каспий
теңізіндегі бұндай жағдайлардың ... жол ... ... қызметкер ретінде осы жердің экономикасын, Каспий проблемаларын
шешуде өз қолымнан келген көмегімді аямаймын деген ой білдіргім келеді. ... ... ... Арал ... ... ... кешпейді деп айтуға
кім кепіл?
Қолданылған әдебиеттер:
1. «Каспийдің кезекті ... ... 2002ж 22 ... ... экологиясы қандай жағдайда?»
Жас Алаш газеті 2003ж 25 қыркүйек.
3. «Қарт Каспий қасірет тартпасын.»
Атамекен 2000ж 10 ... ... ... Алаш 2002ж 14 сәуір.
5. «Каспий экологиясын болашақта не күтіп ... 2003ж 12 ... ... ... ... ... ... .Назарбаев. 1992ж.
7. «Каспий ... өмір ... ... 2003ж 21 ... ... ... 9 класс.
9. «Табиғатты пайдалану экономикасы.»
С.Мұқаұлы, С.Үнішев 1999 жыл.

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Су ресурстарының экологиялық мәселелері .Табиғи суларды ластаудың негізгі көздері .Суды тиімді пайдалану. Сумен қамтамасыз етуге бөлек жүйелерді қолдану .Қазақстан Республикасында су ресурстарын пайдаланудың және қорғаудың мемлекеттік бақылауы12 бет
Экология - Дәрістік курс61 бет
Ішкішаруашылық жерге орналастырудың теориялық, жалпы әдістемелік негіздері31 бет
Жануарлар биотехнологиясы5 бет
Жер мелиорациясы.Мелиорацияның қызметі мен түрлері.Өзі ағатын беттік суару жүйесі4 бет
ЖШС «М-Комбикорм»54 бет
Кәсіпорынның экономикасы10 бет
Мал азығын өндіру18 бет
Сапа жөніндегі Еуропалық ұйымның ұйымдастырушылық құрылымы4 бет
Сапаны басқару жүйесі жайлы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь