Қазақ сахнасында ән-аспаптық эстрадалық ансамбль өнерінің даму мәдениеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I. Қазақ халқының дәстүрлі музыка өнері
1.1. Қазақ халқының музыка өнеріне бет бұруы. Қазақтың күйшілік өнері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
1.2. Фольклорлық және кәсіби әндер. Дәстүрлі ән мектептері белді өкілдерінің шығармашылықтары: Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Естай, Майра, Мұхит, Кенен т.б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
II. Қазақ сахнасындағы ән.аспаптық ансамбльдердің қалыптасуы
2.1. Қазақ даласында XX ғасырдың ортасында қалыптаса бастаған күйсандық, сырнай сүйемелімен ән орындау өнері: Ж.Омарова, Р.Есімжанова, Қ.Жандарбеков, Е.Өмірзақов т.б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
2.2. Ән.аспапты ансамбльдердің дамуы: алғашқы ансамбльдер, ансамбль түрлері, эстрададағы алғашқы жеке орындаушылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
III. Қазіргі қазақ эстрадасындағы ансамбльдер
3.1. Эстрададағы ән.аспаптық ансамбльдер және жеке орындаушылардың өнері: «ДосМұқасан», «АБК», «Айгүл», «Гүлдер», Р.Рымбаева, М.Жүнісова, С.Жұмағалиев т.б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
3.2. Қазіргі қазақ эстрадасының хал.ахуалы: жаңа топтар, жас әншілер, сазгерлер, ақындар, жетістіктер мен шешілмеген мәселелер ... ... ... ... ... ... ..80

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .95
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..100
Жаратушы ие адам баласын әр түрлі құндылықтармен дарытқан. Оның бірі және бірегейі – өнер. Өнер арқылы адам өз атын, елін, жерін әлемге таныта алады. Бойына өнер дарыған адам, ол қасиетті міндетті түрде сыртқа шығаруға тырысады. Олай істемеске амалы жоқ, себебі ол жаратушының сол адамға берген аманаты. Өнер туралы әр заманда, қөптеген ғалымдар өз пікірлерін білдірген. Солардың бірі, Шығыстың ірі ғалымы Әбунасыр Әл-Фараби (870-950) былай деген: «Өнер – адамзат баласына берілген құндылықтардың бірі, өмір серігі. Бұл ғасырлар бойы өмір тәжрибесінен туып, дамып, біздің заманымызға жеткен теңдесі жоқ құбылыс» [1]. Өнер адамның шығармашылық келбетін көрсетеді. Ол арқылы біз адам баласының ішкі жан-дүниесін, толғанысын, қуаныш-қайғысын біле аламыз. Өнер өзінің нақты түрлерінде өмір сүреді: әдебиет, театр, сурет, мүсін, би, ән, сәулет т.б түрлері. Осы өнерлердің ішінде қазақ халқының бай мәдени мұраларының бірі – ән өнері.
Ән адам баласының туғаннан бастап бақилық болғанша қатар жүретін өнер. Тал бесіктен жер бесікке дейін әнмен, жырмен көмкерілген адам ғұмырының бір күні де музыкасыз өтпейді, және музыканың адам баласына қатысы туралы данышпан Абай: „Туғанда дүние есігін ашады өлең, - Өлеңмен жер қойнына кірер денең” - деп толғайды [2]. Қазақ қайғыда да, қуанышта да ән тудырған, сондықтан, әрбір салт-дәстүрі әнмен әрленген қазақ халқының өмірін әнсіз елестету мүмкін емес шығар. Қазақтың ән өнері үнемі даму үстінде. Байтақ сахара, бай өлке, ұшы қиярсыз кең алқап, бірін-бірі біліп болмас дала айдынында қазақ елі әдемі әннің талай тамаша түрлерін дүниеге әкелген.
Бар өмірін қазақ музыкасын зерттеуге арнаған белгілі академик Ахмет Жұбанов өзінің «Замана бұлбұлдары» атты монографиясында қазақ халқының музыкалық қабілетінің өте жоғары екендігін шығыстанушы-ғалым Шоқан Уалихановтың сөзімен жеткізеді: „Қазақтар өздерін музыкантпыз деп есептейді. Ол қабілеттің тууы жөнінде олардың аңыздары да бар: „Ән аспаннан қалықтап ұшып, жер бетіне жақын келеді. Оның жерге ең жақындаған кезін байқаған халық, әнді ұстап қалған, ал жоғарғы қалықтаған жердің адамдары ешнәрсе үйрене алмаған. Құдайдың құдіретімен келген ән қазақ жерінде тіпті төмен ұшқан да, қазақ халқы оны естіп, әнді жақсы айтатын болған. Қазақтардың басқа халықтардан әнді жақсы айтатын себебі сол» [3].
1. Әбунасыр Әл-Фараби. «Музыканың үлкен кітабы»
2. Абай.Энциклопедия. – Алматы.:Атамұра,1995ж. – 720б.
3. Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. – Алматы, 1975 ж. – 464б.
4. Асафьев Б.В. Три статьи о казахской музыке. Музыкальная культура Казахстана. Алматы, 1957ж.
5. Кайырбеков Б. «Кюй – состояние души». Құрманғазы және ғасырлар тоғысындағы дәстүрлі музыка. А., 1998ж.
6. Сейдімбеков А. Қазақтың күйшілік өнері. А,. 2000ж.
7. Қазақтың 1000 күйі. Антология., А. 2010ж.
8. Жұбанов А.Қ. Домбыра – Қазақ халқының музыка аспабы. Ән-күй сапары.,Алматы. – «Ғылым», 1976ж, 110б.
9. Әбуғазы М. Шығыстың шыңырау күйлері. Алматы, 2011ж.
10. Мүптекеев Б. Жетісудың оңтүстік шығысындағы күйшілік дәстүр. Диссертация авторефераты., Алматы, 2009ж.
11. Гамарник М.Я. «По следам одной легенды», Құрманғазы және ғасырлар тоғысындағы дәстүрлі музыка. А., 1998ж.
12. Бекенов У. Қаратау шертпелері. Алматы, 1975ж.
13. Жүсіпов Б. Жиделі Байсын күйлері. Алматы, 2000ж.
14. Жұбанов А. Құрманғазы. Алматы, «Жалын» - 1978ж.
15. Тоқтаған А. Күй – тәңірдің күбірі. Алматы,1998ж.
16. Жүсіпов Б. Бақсылық өнер. Уикипедия – ашық энциклопедиясы. 2013ж.
17. Мұқышев Т. Қазақтың сыбызғы аспабы. Канд.дисс. автореф. А.,2010ж.
18. Темирбекова А.З. Казахские народные песни. Алматы. 1975
19. Бәбіжан Б. Қазақтың жүз қара өлеңі. – Алматы.:Атамұра, 2002ж.
20. Уалиханов Ш. Таңдамалы. Бес томдық. – Алматы, 1961 ж. 1 том
21. Елеманова С. Казахское традиционное песенное искусство. – Алматы, Дайк-Пресс, 2000 .- 187б.
22. П.Момынұлы «Қазақ музыкасының қысқаша тарихы», II -том, Шымкент.,Ғасыр-Ш. 2007ж.
23. .
24. Қазақстанның музыка мәдениеті. Мақалалар жинағы. – Алматы: Қазақ баспасы, 1957ж. - 180б.
25. Народная музыка в Казахстане. Сборник статей. – Алма-ата. Казахстан. – 1967, 270б.
26. Бәбіжан Б. Жетісу ән дәстүрін зерттеу мәселелері. Мақала. ҚРҰҒА Хабарлары, 2006ж, №5, 66б.
27. Нұғман Ә. Қазақтың әншілік дәстүрі. – Алматы.:Арыс, 2009. – 240б.
28. Жетісу әуендері. Медеубекұлы С., Мүптекеев Б. Алматы: Өнер,1998. – 238б.
29. Халық композиторлары және халық әндері антологиясы. Құр. Ж.Кәрменов. Алматы.: Өнер, 1992ж.
30. Жолдасбеков М. Тоқсан толау. Алматы.: Өнер,1990ж.- 232б.
31. Жетісу энциклопедиясы. Алматы. :Қазақ энциклопедиясы,2000ж.
32. Кенен Әзірбаев. Аңыздар сыры. Алматы.:Өнер, 1969ж.
33. Елеманова С.А. «О генезисе, эволюции и стиле казахской традиционной песенной культуры», Мақалалар жинағы, Астана, 2010ж.
34. Елеманова С.А. Казахская музыкальная литература. Алматы.: Өнер, 1993ж. – 205б.
35. 3атаевич А. 1000 песен киргизского народа (напевы и мелодии). – Оренбург, Киргизское Государственное Издательство, 1925 г. - 404 с.
36. Сейдімбеков А. Мың бір маржан. – Алматы, «Өнер», 1989 г. - 256 б.
37. Оразақын А. Қара өлең. – Алматы, «Жалын», 1997 ж.
38. Уахатов Б. Қазақтың халық әндері. – Алматы, «Ғылым», 1974 ж.
39. Бәбіжан Б. Қазақтың жүз қара өлеңі. – Алматы.:Атамұра, 2002ж.
40. Қазақтың мың әні. Үнтаспалық антология. Алматы. 2010ж.
41. Ахметова М. Эстетические взгляды казахского народа на искусство исполнения песен / Известия АН Каз. ССР, серия филологическая. – 1978 г. - №2. - 50-53 с.
42. Ерзакович Б. Песенная культура казахского народа. – Алматы, «Наука», 1966 г. - 402 с.
43. Кетегенова А.С.
44. Амирова Д. К проблеме инструментальных предпосылок казахского народно-профессионального песенного мелоса // Казахская музыка: традиции и современность. – Алматы, 1992 г. - 50-54 с.
45. Елеманова С. Некоторые композиционные принципы казахской народно-профессиональной песни // Казахская музыка: традиции и современность. – Алматы, 1992 г. - 55-76 с.
46. Үлкен энциклопедиялық сөздік
47. Википедия, ВИА – происхождение
48. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005
49. П.Момынұлы «Қазақ музыкасының қысқаша тарихы», Шымкент.,Ғасыр-Ш 2007ж., 154б.
50. Айқын. «Айгүл» ансамблі қайда?» А.Балтанова, 03.06.2013.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Т.ЖҮРГЕНОВ атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ӨНЕР АКАДЕМИЯСЫ
Майғазиев ... ... - ... ... ... ... эстрадалық ансамбль өнерінің даму мәдениеті
Академиялық магистр дәрежесін алу үшін ... ... ... - ... ... 2014
Қазақ сахнасында ән-аспаптық эстрадалық ансамбль өнерінің даму мәдениеті
(Ескі жоспар)
Мазмұны
Кіріспе......................................................................................................................3
I. Қазақ халқының дәстүрлі музыка өнері
1.1. Қазақ халқының музыка өнеріне бет ... ... ... ... 9 ... ... және ... әндер. Дәстүрлі ән мектептері белді өкілдерінің шығармашылықтары: Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Естай, ... ... ... ...
II. ... ... ән-аспаптық ансамбльдердің қалыптасуы
2.1. Қазақ даласында XX ғасырдың ортасында қалыптаса бастаған күйсандық, сырнай сүйемелімен ән орындау өнері: Ж.Омарова, Р.Есімжанова, ... ... ... ... ... ... алғашқы ансамбльдер, ансамбль түрлері, эстрададағы алғашқы жеке орындаушылар........................................50
III. Қазіргі қазақ эстрадасындағы ансамбльдер
3.1. Эстрададағы ... ... және жеке ... ... , , , , ... ... ... т.б..................................................................................................70
3.2. Қазіргі қазақ эстрадасының хал-ахуалы: жаңа топтар, жас әншілер, сазгерлер, ақындар, ... мен ... ... әдебиеттер..................................................................................100
Қазақ сахнасында ән-аспаптық эстрадалық ансамбль өнерінің даму ... ... ... ... ... ... өнері
1.1. Қазақ халқының музыка өнеріне бет бұруы. Қазақтың күйшілік ... 9 ... ... және ... әндер. Дәстүрлі ән мектептері белді өкілдерінің шығармашылықтары: Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Естай, Майра, Мұхит, Кенен т.б.....................................................................................20
II. ... ... ... ... ... ... ... сахнасындағы алғашқы ән-аспаптық ансамбльдердің шығармашылығы: , , , , ....42
2.2. ... ... ... ... және жеке ... Қазіргі қазақ эстрадасының хал-ахуалы: жаңа топтар, жас әншілер, сазгерлер, ақындар, жетістіктер мен шешілмеген мәселелер..........................80
Қорытынды.........................................................................................................95
Пайдаланған әдебиеттер..................................................................................100
Кіріспе
Жаратушы ие адам баласын әр ... ... ... Оның бірі және ... - өнер. Өнер арқылы адам өз ... ... ... әлемге таныта алады. Бойына өнер дарыған адам, ол қасиетті міндетті түрде сыртқа шығаруға тырысады. Олай ... ... жоқ, ... ол ... сол ... ... ... Өнер туралы әр заманда, қөптеген ғалымдар өз пікірлерін білдірген. Солардың бірі, Шығыстың ірі ғалымы Әбунасыр Әл-Фараби (870-950) ... ... [1]. Өнер ... шығармашылық келбетін көрсетеді. Ол арқылы біз адам баласының ішкі ... ... ... біле ... Өнер ... нақты түрлерінде өмір сүреді: әдебиет, театр, сурет, мүсін, би, ән, ... т.б ... Осы ... ... ... халқының бай мәдени мұраларының бірі - ән өнері.
Ән адам баласының туғаннан бастап бақилық болғанша ... ... ... Тал ... жер ... ... ... жырмен көмкерілген адам ғұмырының бір күні де музыкасыз өтпейді, және музыканың адам баласына қатысы туралы ... ... ... дүние есігін ашады өлең, - Өлеңмен жер қойнына кірер денең" - деп толғайды [2]. Қазақ қайғыда да, қуанышта да ән ... ... ... ... ... ... ... халқының өмірін әнсіз елестету мүмкін емес шығар. Қазақтың ән ... ... даму ... ... ... бай ... ұшы ... кең алқап, бірін-бірі біліп болмас дала айдынында қазақ елі әдемі әннің ... ... ... дүниеге әкелген.
Бар өмірін қазақ музыкасын зерттеуге арнаған белгілі академик Ахмет Жұбанов өзінің атты монографиясында қазақ халқының ... ... өте ... ... ... ... ... сөзімен жеткізеді: „Қазақтар өздерін музыкантпыз деп есептейді. Ол қабілеттің тууы жөнінде олардың аңыздары да бар: „Ән аспаннан ... ... жер ... ... ... Оның ... ең ... кезін байқаған халық, әнді ұстап қалған, ал жоғарғы қалықтаған жердің адамдары ешнәрсе үйрене алмаған. Құдайдың құдіретімен келген ән қазақ жерінде ... ... ... да, ... ... оны естіп, әнді жақсы айтатын болған. Қазақтардың басқа халықтардан әнді жақсы айтатын ... сол>> ... әні - ... жанының ғасырлар көшінде шаң баспаған сырлы айнасы, халық рухының ықылымнан тіл қатқан тірі куәгері. Күнделікті тұрмыс-тіршілік, ... ... ... ... ән, қара ... тартып, адам баласының аңсар-мұратын, қайғы-мұң, сағыныш-шерін, өзек өртер ... мен ... ... қуаныш-шаттығын - сан-алуан сезім-күй, жан әлемін ... ... ... ... ... келе ... биік ... өреге жеткен ән өнері - ұлттық музыка мәдениетіміздің алтын өзегі, ықылымнан бүгінге ... ... ... ... ... болмысымызға нәр беріп тұрған сарқылмас қайнар іспетті.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ халқының ән ... ... ... ... ... өз жемісін беруде. Ақан сері, Біржан сал, Жаяу Мұса, Үкілі ... ... ... ту қылып көтерген ән мәдениеті тарих сахнасында межелі өз орнын алып, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай зерттеліп жатыр. Аға буын зерттеушілеріміз - дәстүрлі әншілік, күйшілік ... ... ... шығу ... ... ... ... әншілік өнер, эстрадалық өнер және олардың қалыптасуы сияқты тағы да басқа көптеген мәселелерді қарастырып, қазақ музыкатану ғылымы айтарлықтай ... ... ... ... XX-шы ... 30-шы ... бастап қазақ сахнасында ансамбльмен, оркестрмен ән айту өнері пайда болды. Оған куә - ... ... мен ... ... ... үнтаспалар. Академик А.Жұбанов құрған 11 адамнан тұратын алғашқы домбырашылар ансамблінің сүйемелдеуімен Ғ.Құрманғалиев, ... ... ... ... асқақ әншілер ән орындады. Содан бері қарай, осы заманға дейін ансамбль құрамы түрлі аспаптармен толығып, ансамбльдер көбейіп, ... ... ... ... ... ... ... істейтін жаңа заман, инновациялық аспаптар қосылып, ансамбль атауы түрлене түсті. Қазіргі заманда олардың аспаптық құрылымынан бөлек, дауыстық, яғни ... ... ... Соңғы уақытта қазақ сахнасында бірнеше дауста ән айту ... ... ... жүр. ... ... ... ансамбльдердің көбейуі - Қазақ эстрада өнерінің дамығандығын көрсетеді. Бірақ осы ансамбль өнері, оның ішінде ән-аспаптық ... ... ... саласында зерттеу нысанасынан тыс қалып жүр. Сол себепті біз ғылыми жұмысымызды деп алдық. Осы мақсатта ... ... ... ... оқу құралдары, ғылыми еңбектер қаралды.
Тақырыптың теориялық зерттелу деңгейі: Кәсіби әншілік өнер, әнші-сазгерлердің шығармашылықтары, әншілік мектептердің ... ... әр ... ... ... зерттеушілер, өнертанушылар ғылыми диссертациялар, ғылыми еңбектер, мақалалар ... Осы ... ... ... ... ... ... А.Байгаскинаның, А.Темірбекованың, М.Ахметованың, З.Қоспақовтың, С.Күзембаеваның, А.Мұхамбетованың, Ә.Нұғманованың, ... ... ... ... Г.Абдрахманның, А.Бердібайдың, А.Сабырованың, А.Байбектің, А.Бұлтбаеваның, Г.Мұсағұлованың, Г.Кузбакованың, Э.Жаңабергенованың, Б.Тұрмағамбетованың тағы ... ... ... атауға болады. Осы еңбектердің ішінде эстрадалық бағыт, немесе ансамбльдер туралы жазылған түбегейлі ... жоқ. Тек, осы ... ... педагогика ғылымдарының докторы М.Х.Балтабаевтың атты еңбегін атауға болады.
Зерттеудің мақсаты: Қазақ сахнасындағы ән-аспаптық эстрадалық ансамбльдердің қалыптасу тарихын, дамуын, ... ... ... ... мен ... мәселелерін анықтау.
Зерттеудің обьектісі: Қазақ сахнасында XX-шы ғасырдың ортасынан бастап қалыптасқан ән-аспаптық эстрадалық ансамбльдер. Қазіргі замандағы ... ... ... және ... ... ... сахнасындағы ән-аспаптық ансамбльдердің қалыптасу, даму тарихы. Жаңа заман эстрадалық ансамбльдер және топтар мәселесі.
Зертеудің ... ... ... даму ... осы ... ... ансамбльдердің хал-ахуалын зерттеп, болашақта бұл зерттеу жұмысын әдістемелік нұсқау ретінде, жоғарғы және орта оқу орындарындағы бөлімі, факультеті оқытушылары мен ... ... ...
* ... ... ... эстрадалық ансамбльдердің тарихын зерттеу;
* Ән-аспаптық эстрадалық ансамбльдердің ... ... ... ... ... қалыптасқан ансамбльдердің және топтардың қалыптасуын көрсету;
* Қазіргі кездегі ән-аспаптық эстраладық ансамбльдердің жетістіктері мен қиыншылықтарын айқындау.
Зерттеу көздері:
* Қазақ эстрадасы, өнері ... ... ... ... ... Қазіргі заман эстрадасында қалыптасқан ансамбльдер және топтар туралы сын, зерттеу еңбектері.
Зерттеудің базасы: ... ... ... ... ... ... эстрада өнеріндегі ансамбль дер және топтар
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық мәні:
* Қазақ эстрадасындағы ... ... ... рет ... жасалып отыр;
* Қазақтың дәстүрлі өнерімен эстрадалық өнердің өзара байланысы айқындалып отыр;
* Қазақ сахнасындағы ансамбльдерге алғашқы рет ... шолу ... ... ... ... сахнасында дамуы, қазіргі замандағы топ, ансамбльдердің жұмысының талдануы - ғылыми ортаға алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... атты ғылыми жұмысы
* ... ... ... ... ... ... ... музыкалық колледж, жоғарғы оку орындарындағы мамандығы бойынша пәндерде ... ... ... ...
* Қазақтың ән-аспаптық ансамбльдерінің қалыптасу тарихы айқындалады;
* ... ... ... ... ... ... ән-аспаптық ансамбльдердің дәстүрлі музыкамен байланысы сарапталады;
* Ән-асапаптық ансамбльдердің басқа ансамбльдармен айырмашылығы мен ... ... ... ... ән-аспатық ансамбльдердің даму, қазіргі кездегі жағдайы көрсетіледі.
Зерттеудің әдіснамалық-теориялық негіздері: Музыкалық-теориялық жұмысымыздың бағыты Отандық музыка ... ... мен ... мәдениет, педагогика саласындағы еңбектерге негізделген. Олардың қатарында М.Жұмабаевтың, ... ... ... ... ... ... А.Сейдімбековтың, А.Байгаскинаның, А.Темірбекованың, М.Ахметованың, М.Х.Балтабаевтың, З.Қоспақовтың, С.Күзембаеваның, А.Мұхамбетованың, Б.Қарақұловтың, ... ... ... ... т.б. ... ... сондай-ақ, Ресейдің музыкатану, педагогика салаларында жазылған Б.Асафьевтың, Д. Кабалевскийдың, З.Кодаидың, В. ... ... ... ... ... ... ... - Қ.Дюшалиев, Р.Аманова, Ф.Караматов, Д.Курбанова, Т.Мамедов т.б. зерттеушілердің ғылыми еңбектері пайдаланылды.
Диссертацияның құрылымы: Диссертация кіріспеден, 2 тараудан, ... ... ... ... ... ... ... Кіріспе бөлімінде зерттеудің көкейкестілігі, зерттеудің мақсаты, нысаны, пәні, міндеттері, теориялық-әдіснамалық негіздері, әдістері, ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық мәні, ... ... ... мен негізділігі беріледі. Қорытындыда зерттеудің негізгі нәтижелері мен тұжырымдары ... ... ... берілді.
* Қазақ халқының дәстүрлі музыка өнері
1.1. Қазақ халқының ... ... бет ... ... өнер ... ... ... өнеріне ежелден-ақ ерекше жақын болғандығын, халық ауыз әдебиеті, тарихи басылымдардан басқа, VII-VIII ғасырларда өмір сүрген Қорқыт бабамыздың қүйлерінен де ... Оның , , , т.б. ... неше ... бойы ... ... ... ... құйылып, сыры кетпей осы заманға жетіп отыр. Одан беріде жыраулық мектепті қалыптастырған Доспанбет, ... ... ... т.б. ... өнері, көне күйлерді 9 пернелі домбырада күмбірлеткен ... ... ... ... т.б. күйшілердің күйлері, шағармалары осы күнге жетпей, тек әдеби, ... ... ғана ... ... ... әнші Ноғайбай, Даурен сал есімдері осы сөзіміздің дәлелі.
Қазақ халқының күйшілік тарихындағы ең елеулі тұлғалардың бірі - ... ... ... ... хан заманында өмір сүрген Кетбұғаның ержүрек батыр, ақылгөй би, дәулескер ... ... ... ... Осы ... дейін деген күй әлі ел әшәнде орындалып келеді. Бұл да болса халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... қазбалардың, тарихи зерттеулердің нәтижесіне қарасақ біздің даламызда сан ғасыр ... өмір ... ... ... тек қана малшы, жауынгер ғана емес, сонымен бірге тамаша ... ... ... зергер, әнші, жыршы, домбырашы, қобызшы, жетігенші, шаңқобызшы т.б. музыка ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Алуан түрлі асқақтаған әндерімізді адам жүрегінің дүрсілімен, ... ... ... ... ... жетігеннің күміс дыбыстары арқылы ата-бабамыз өз халқының ... ... ... ... арманын, дәстүрін, сән-салтанатын, әдет-ғұрпын келер ұрпақтың зердесіне жеткізген.
Түркі тектес байырғы көшпенділер жасаған өзгеше ... ... ... мұрагері, өткен ғасырдың басына дейін, негізінен, көшпенділік өмір салтын ұстанған, кейін тіршілік ыңғайы өзгерсе де, ... ... ... ... қазақ халқының ең сұлу, сырлы мұрасы - ... көп ... ... ... деп ... ... өнеріміз негізгі екі арнаға бөлінетін - әншілік және ... ... - ... сол ұланғайыр музыкалық қазынасының ең бір мол саласы, құрылымы, мазмұны, басқа да көп сипаттары жөнінен кемел ... биік ... ... ... ... сөзі ... халықтарының біразында этномузыкалық термин ретінде пайдаланылады. Түпкі, төркін мағынасы сияқты эмоциялық ұғымды білдіреді. Осы атаудың ... ... ... жан ... ... ... ... айқын психологизм тән екендігін аңғарамыз. Әлбетте, бұл күй жанрының өзге ... ... ... ... ... жоққа шығармаса керек. Жинақтай айтқанда, күй - құрылымы жағынан шағын болғанмен, мазмұны ... ... ... ... бітімі күрделі, музыкалық формасы кемел, жанрлық заңдылық, белгілері әбден тәптіштелген аспаптық пьеса. Қазақтың күйшілік ... ... ... ... ... ... академик Б.А.Асафьев күйге: [4] - деп баға береді. Шынында да, қазақ күйінің ғасырдан-ғасырға сыры бұзылмай, сыны бұзылмай келе ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз.
Күйдің қай заманнан бері тартылып келе жатқандығының нақты дерегі жоқ. ... ... күй ... ... әзелгі ғұн, түркі дәуірінде пайда болған деп пайымдайды. Ал орта ғасырларда Қарақорым мен Еділ дария арасын жайлаған жалпақ жұртқа жаппай ... ... ... ... ... сияқты деген де пікір бар. Біраз күйлердің тақырыбы, лексикасынан, пішін-құрылымынан, күймен егіздете баяндалатын аңызынан архаикалық сипат, ислам ... ... ... табы ... осы тұжырымға дәйек бола алса керек.
Осы салада қалам тартып жүрген ғалымдардың пайымдауынша, күй адамның белгілі бір сезім сәті, демек ... сол ... ... ... ... және сол сезімді өзгенің жүрегіне жеткізуші. Күйдің тілі домбыраның ішегі арқылы шықса, ... ... ... ... ... арқылы білінеді. Себебі күй тек қана әсем саз емес ол халықтың жаны, жүріп өткен жолы, өмірлік пайымы, ұстанған ... ... ... ... ... ... ... басқа жүректерге жеткізу екінің біріне бұйырмаған бақыт. [5]- дейді ақын Б.Қайырбеков. Оны сүреттеу - музыканы түлмен ... аса ... ... ... қажет етеді.
Күйшілік өнердің нығайған кезінде қазақ сахарасындағы аймақтардың тарихи, мәдени және ... ... ... дәстүрлі мектептер қалыптаса бастады. Ұстанған дәстүрлерінің ұқсастығына байланысты және ... ... ... олар бірнеше мәдени ошақтарға бөлінді. Қалыптасқан ұғым орайымен, бұл орындаушылық мектептер - ... ... ... ... жалпылама жер атауларымен аталып кеткен. Мұндай жіктелу домбырадағы күйшілік өнердің екі ... ... ... ... бастау алады. Орындаушылық тәсілге байланысты, олар төкпе және шертпе деп аталады. Төкпе дәстүрінде, көбінесе, Батыс ... ... ... ... ... де ... күйлері орындалады. „Төкпе" сөзі - ... ... ... ... яғни ... ... ... мағынаны білдіреді. Шертпе дәстүрі, негізінде, Арқа (Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстан облыстары), Алтай-Тарбағатай, Жетісу, Оңтүстік және Қаратау өңірі мектептеріне тән. Бұл ... ... ой мен ... ... екпіні жағынан байсалды болып келеді [6] .
Төкпе мен шертпе - бұл тек қана домбырада ойнау тәсілдерінің ... ғана ... бұл - ... ... ... екі бөлек дәстүрдің күйшілік өнер арқылы бейнеленген көрінісі. Әр түрлі жанрлар мен жекелеген орындаушылардың көптігіне ... ... ... эпикалық және философиялық тақырыптың басымдылығы байқалады. Ал шертпе дәстүрінде лирикалық ойдың, сонымен қатар әншілік, тіпті би ... ... да ... Домбыра аспабының өзі де Қазақстанның әр түрлі ... ... ... ... Оның мойнының ұзындығы, шанағы, перне сандары үнемі өзгеріп отырған. Еліміздің Батыс аймағында - ... ... ... ... ... ... ... ал Орталық Қазақстан, Жетісу өңірлерінде домбыраның мойнын қысқа, жуан, шанағын әр түрлі етіп ... ... ... Қазақстанның әр өңірлерінде тарихи-шығармашылық мектеп ретінде орнықты және олардың қалыптасуы белгілі бір тұлғалармен байланысты ... ... ... талант, беделді тұлға бір мектептің, немесе бір бағыттың бастаушысы бола алады десек, шындықтан алыс кетпейміз. Күйшілік өнердегі ... ... ... себепші болған атақты Құрманғазы, Тәттімбет, Қазанғап, Дәулеткерей, Байжігіт, Қожеке, Сүгір тұлғалары осы ... ... ... - ... ... ... бір ... Қазақ халқының дәстүрлі өнері небір қилы кезеңдерден аман өтіп, XIX ғасырда өзінің бедерлі шыңына жеткен болатын. Ғылымда бұл кезең ... ... деп ... ... Осы ... ... ... сан-алуан дәулескер күйшілерді, күміс көмей әншілерді сыйлаған. [7]
Сондайлық дарынды өнер тарландарын тәрбиелеп шығарған халық, күйшілік дәстүрін үлкен өнер деп ... Оның ... ... ... ұдайы жетілдіріп бүгінгі күнге дейін күйшілік өнердің бірнеше жанрын қалыптастырған. Мәселен, төкпе күй дәстүрінде , , , , , , ... күй ... , , , , , т.б. ... ... ... ... жетіп жатыр.
Күйлер, негізінен, үш аспапта - ... ... ... орындалған. Соның ішінде, дәстүрлі қазақ музыкасының мейлінше кең таралған және аса биік профессионалдық өреге жеткен саласы - ... ... - тым ... ... ... ... ... сайын түрленіп, дамып отырған, екі ішекті, шертпелі хордофон типіндегі аспап. Осы ... және ... да, көп ... осы сөзіне ұқсас аспаптар татар, башқұрт, өзбек, ... ... ... ... қалмақ, тәжік, халықтарында да сақталған (думбыра, думбара, думбрак, домбр, даңғыра) [8]. Типологиялық және лексикалық ұқсастық аталмыш музыка ... ... ... екендігінің және Орталық Азия халықтарына түгелдей дерлік табиғы болғандығының дәлелі ретінде де айтылады. Ал ... ... - ... ... ... ... дыбыстық диапазоны 1,5 октавадан 2 октаваға дейін жететін, мүмкіндігі мол, сонымен қатар ел-жер, орындаушылық дәстүр ... ... ... ... де сан түрлі болып келетін, заманында әр қазақтың дерлік үйінің ... ... ... кең ... себепті, қазақтың дәстүрлі әндері түгелге жуық домбыраның сүйемелімен айтылады. Алайда, домбыра ... ... ... ... ... ... ... жанр - көне ықылымдарда қалыптасып, ХІХ ... өз ... ... ... ... күй ... еді. ... күйші-зерттеушілердің соңғы уақыттағы пайымдаулары бойынша сахара аймақтарының тарихи, мәдени және жағырафиялық ерекшелігіне, аспапта орындалу ... ... ... ... ... ... жеті түрлі орындаушылық дәстүр мен мектептерге бөлінеді.[6]
Бұл дәстүрлі мектептер Шығыс, Арқа, Қаратау, Жетісу, Сыр ... ... ... ... деп ... ... өңірінің күйшілік дәстүрі аймақтық жағынан кең ауқымды қамтиды. Өйткені Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... Халық Республикасының Шыңжаң өлкесі, сонымен қатар, Монғолияның Баян-Өлгий аймағы қазақтарының күй ... осы ... ... Бұл ... ... ... үлгідегі аңыз-күйлерден тұратын күйшілік, домбырашылық өнердің тамыры тереңнен бастау алады. Әсіресе, ... ... ... ... , , ... ... - аңыз-әңгімелерімен астасып жатқан көне жәдігерлер. Шығыс күйшілік дәстүріндегі ең ірі ... - ... ... одан ... ... ... Қайрақбай Шәлекенұлын, Әшім Дүңшіұлын атауға болады.[9]
Жетісу дәстүрі Шығыс күйшілік дәстүрімен өзектес. Жер жағдайы ұқсас, Алтай мен Алатау аралығында ... ... ... тау ... ... елдің мәдени кеңістігі ортақ болғандығы байқалады. Еліміздің Жетісу өлкесінде ертедегі аңыз күйлермен қатар авторлары ұмыт ... ел ... ... ... ... күйлері молынан кездеседі. Мысалы: , , , тағы сол сияқты көне күйлер ерте дәуірлерден сыр ... ... ... ... Жетісу күйшілік өнерінде, бертін келе, үлкен екі ... ... ... Бұл ... ... күйші-композиторлар Байсерке Құлышұлы және Қожеке Назарұлы есімдерімен тығыз байланысты. Қожабек, Сатқынбай, Қатшыбай, Темірбек Ахметов ... ... ... келген Байсерке күйшінің көп мұрасынан, өкінішке қарай, кезінде ... ... ... ... , ... ... ... белгілі. деп аталатын туындылары ғана енді. Қожеке күйші Жетісудың төрі Қарқара жайлауында дүниеге келіп, ... ... ... асып ... Ол ... да қиын ... ... кешіп, ақырында озбыр заманның саяси құрбаны болған күйші мұрасы бүгінге өзінің ұрпақтары ұлы Рақыш, немерелері Шаңия мен Тұрсынғазы, Ясын, ... ... ... жетті.[10]
Қазақстанның шығыс, солтүстік, орталық аймақтарын алып жатқан байтақ өңірдің атымен аталатын Арқа күйшілік мектебінің ең ... ... - ... ... Шертпе күй саласында екі ішекті алма-кезек даралап қағу, бір ішекті бойлай шерту әдістерін ... ... бұл ... ... ... оқшау мектеп қалыптастырған Тәттімбет күйлерін терең ойға, философиялық толғамға толы шертпе күйлердің үздік ... ... ... ... 45 жас қана ... ... мұра қалдырған, қазақтың күй өнерін жаңа саз, соны өрнектермен байытып, ... ... ... ... аса күй ... ... философиялық ой-толғамдарға құрылған , , , , , т.б. ... ... ... ... - өз ... ... ... Мұсатай, Исатай болған [11]. Тәттімбет күйлерінің басым көпшілігі белгілі ... ... ... ... арқылы жетті. Ұлы күйші мұрасын Аққыз Ахметова, Әпике Әбенова, Жақсылық ... Уәли ... ... ... сияқты саңлақ өнерпаздар да кеңінен насихаттады. Ұлттық музыка өнеріндегі Тәттімбет бастаған жаңа дәстүрді оған ... ... ... ... ... ... сынды күйшілердің өзінше жалғастыруы да - ... ... ... ... ... жеткізушілер - Әпике Әбенова, Дәулетбек Сәдуақасұлы, Манарбек Сағымбеков, Орал Исатаев сынды күйші-домбырашылар.
Қаратау күйшілік ... ... ... - ... ... ... күй ... қазақтың аспаптық өнерінде өшпес із қалдырған Сүгір өзіне дейінгі Тәттімбет, Тоқа, күйлерін жете меңгере отырып, түр, мазмұн, көркемдік жағынан ... ... ... ... ... Ықылас Дүкенұлын өзіне ұстаз тұтқан Сүгірдің қобыз сазын домбыра күйімен қабыстыра ... ... ... ... ... мұңды әуеннің Сүгір күйлерінде домбырамен астасуы күйшілік дәстүрге өзгеше рең берді. Ол өмір сүрген өңір - қарт Қаратау, көне ... ... ... ... - ... жолдың торабы, түрлі мәдениеттің тоғысқан жері. Сондықтан қазақ музыкасындағы озық жетістіктерді бойына жинаған Сүгір шығармаларында Арқа, ... ... ... ... кездесуі кездейсоқ құбылыс емес. Оның , , , т.б. туындыларының қай-қайсысын алсақ та, кемеліне ... ... ... жаңашылдығымен, соны сипатымен оқшау тұрады. Сүгір күйлерін ... ... ... жеткізушілер қатарында күйші, домбырашы Төлеген Момбековтың есімін айрықша атауға болады. ... ... ... бұл ... ... ... Төлеген, Жаппас, Боранқұл, Айкен сынды күйшілердің туындыларымен белгілі.[12]
Сыр бойы күйлері көпке дейін ... ... ... аз ... ... кемшіндеу болып келгенімен, соңғы кездері кеңінен қолға алына бастады. Белгілі жыршы, филология ғылымдарының кандидаты Б.Жүсіповтың (А., 2000) ... ... осы ... ... ... ... ... жарық көруі де - сең қозғалуының бір көрінісі [13]. Сырдың бойында ертеректе өткен ... ... Асан ... ... сынды күйшілердің мұралары көнеден көшкен керуендей жалғасын тауып келеді. Одан беріректе Сыр ... өмір ... ... ішінде үш дәулескер күйшінің есімін атауға болады. Олар: Мырза Тоқтаболатұлы, Әлшекей Бекпенбетұлы, Досжан Құрақұлы. ... , , , ... ... ... бөлек күйлерін, сонымен қатар, Сыр бойында сақталған халық күйлерін, Құрманай ... ... ... ... ... шығармай, ерекше нақышпен орындап, насихаттаушы - қазалылық дүлдүл домбырашы Нәби ... ... ... ... ... жайып, ерекше дамыған өлкелердің бірі - Батыс Қазақстан аймағы. Батыс күйшілік дәстүрінің көрнекті өкілдері ... ... ... ... ... Мәмен, Түркеш, Қазанғап туындыларын қазақ өнерінің ғана емес, бүкіл түркі әлемі музыкасының ... деп ... ... Батыс Қазақстан күйшілік дәстүрінің ең көрнекті тұлғасы, күй ... ... ... ... - ... өредегі алып композитор. Академик А.Жұбанов өзінің композитор туралы жазған зерттеу еңбегінде оның ... ... деп баға ... [14,13]. ... аса ... ... ... бояуларының қанықтығымен, алапат тегеурін, ырғақтық иірімдерінің алуандығымен ерекшеленеді. Құрманғазының күйшілік тұлғасын, жан дүниесін ... ... ... ... ... , , , , , ... күйлерінің әрқайсысы - қайталанбас, кесек туындылар.
Құрманғазы қалыптастырған күйшілік мектептің аса дарынды өкілі Дина Нұрпейісова - ХІХ ... мен ХХ ... ... біріктірген, сондай-ақ, Құрманғазы мектебінің жігерлі екпінін, Дәулеткерей ... ... ... ... ... меңгерген күйші. Динаның күйшілігі және басқа да қасиеттері жөнінде А.Жұбанов былай дейді: [14,32]
Осы дәстүрді алға апарушылар қатарында дүлдүл ... Оқап ... Қали ... Рүстембек Омаров, Төлеген Аршанов, Ғылман Қайрошев, Ғылман Әлжанов, Рысбай Ғабдиев, Әзидолла Есқалиев сияқты күйші-орындаушылардың есімдерін атауға болады.
Батыс күйшілік дәстүріндегі тағы да бір ... ... ... ... - қазақ халқының күйшілік өнеріндегі айрықша тұлғалардың бірі. Дәулеткерейдің , , , , күйлері ... ... ... ... ... ... күйлерінің Құрманғазы күйлеріне қарағанда өзгеше екендігін академик ... ... атты ... ... ... [8,76]. Орда ... Баламайсаң, Мүсірәлі, Байжұма, Арынғазы сияқты дарынды күйші-домбырашылар болды. Ал Дәулеткерейдің ізін баса шыққан Әлікей, ... ... ... ... ... ... ... алтын діңгегі болған осы бір күйшілік мектептің орнығуына өз үлестерін қосты. ... ... ... - ... ... ... және Қали ... өлкесінде аңыз-әңгімелерімен баяндалатын көне күй үлгілері, айтыс-тартыс, тармақты, тізбекті, тарихи күйлер мол сақталған. ... келе ... ескі ... ... , , , ... ... ... айналған домбыра саздары да аз емес. Абыл, Қартбай, Есбай, Есір, Құлшар, Қоңыр, Өскенбай, Шамғұл, Әлқуат, Мұрат ... ... ... ... ... аспаптық музыка әлеміне әйгілі. Маңғыстау күйшілік дәстүріндегі көрнекті тұлғалардың бірі - Абыл ... ... ... ... , ... - ... күй өнеріндегі шоқтығы биік, эпикалық сарыны басым ... ... ... ... өнерінің тағы бір айтулы тұлғасы Есбай Балұстаұлы шығармашылығының айшықты бөлігі - деп ... ... ... ... ... ... өмір сүрген саңлақ күйші Есір Айшуақұлының , , атты тармақты күйлері ұлы ... ... сол ... ел басынан өткен тарихи оқиғаларды сипаттайды. Айтыс, тартыс күйлерімен аты белгілі Құлшардың , , , , деп ... ... ... ... ... ... театрлық қойылымға ұқсайды. Адайдың атанған өнерпаздар қатарында Маңғыстау күйшілік дәстүрінің көрнекті өкілдерінің бірі Өскенбай Қалмамбетұлының есімі ерекше аталады [15]. ... ... ... негізінен, бел баласы Мұрат Өскенбаев арқылы жетіп отыр. Ол Абыл, Есір, Құлшар, Өскенбай, Қартбай сынды күйшілердің туындыларын, ертедегі аңыз ... өз ... ... ұзын ... үш ... күй ... ғасырдың ортасында қазақ музыкасының арнайы кәсіпқойлық жүйеде қалыптасуына, дамуына ... ... ... С.Мұхамеджанов, М.Қойшыбаев, Х.Тастанов, Р.Омаров, Н.Тілендиев, К.Күмісбеков сияқты күйші-композиторлардың жолын М.Әубәкіров, А.Мырзабеков, М.Қалауов, Ә.Есқалиев, С.Балмағамбетов, Ш.Әбілтаев, Қ.Ахмедияров, А.Жайымов, Қ.Тасбергенов, С.Тұрысбеков, С.Құсайынов, ... ... ... ... жалғастырып қазақ күйшілік өнерінің дамуына айтарлықтай салмақты үлес қосты.
Күй жанрының мейлінше профессионалдық сипат алуы, домбыра аспабына ... және бұл - ... ... ... ... ... ең көне күйлер қобыз бен сыбызғыда орындалғаны - ... ... ... - ... ... ... қасиет тұтатын аспап. Этномузыка саласының білгірі В.Бахманның пікірінше, қобыз - жер бетіндегі ең ежелгі шекті, ... ... ... ... ХХғ. ... ... европалық зерттеушілер В.Бахман мен С.Дончев қобыздың, Орталық Азия көшпенділерінің соған ұқсас аспаптарымен ... ... ... ғана емес, күллі әлемге таралған скрипка, виолончель сияқты сұлу, сиқырлы аспаптардың түп ... ... ... бұлтартпас дәйектерге жүгіне отырып, дәлелдеп шықты.
Зерттеушілердің көпшілігі ... - ... ... оның ... ... ... бейнесі деген пікірге ден қояды. Қобызды Қорқыт Атаның жасауы, содан соң ... ағып ... ... ... отырып, күні-түні күй қайырып, күйдің тылсым күшімен ажалды бөгеуі, ақырында бір сәт ... ... ... ... кейпінде келіп, шағып өлтіруі турасындағы ғажайып миф - осының айғағы деседі. Бір ... жайт - ... ... ... да, ... де бірдей Қорқыт Атаға сиынып, бақсы - Қорқыт сарынын шалса, күйші - Қорқыт Атанікі деп күй ... ... ... ... ... күйлерінің қомақты бір парасы - Қорқыт атына телінетін күйлер. ... ... ... ... ... ... циклды мирастаған Соқыр Нышан - Нышан бақсының өнері қобызбен күй тарту ... соны ... ... ... қобызды нарқобыз және қылқобыз деп екі түрге бөліп жүрміз. Қылқобыз - бүгінде жұртшылыққа әбден көзтаныс болған, күй ... ... ... ... ... Ал нарқобыздың шанағы үлкен, сол үлкен шанақтың ... айна ... ... ... не темірден соғылған шылдырмақтар ілінген, үні күркіреген зор, жуан болып келеді. Деректерге сүйенсек, нарқобызды, негізінен, бақсылар шалған сияқты. Бақсы сарыны ... ... бір жанр ... бойы осы ... ... ... ... күйі шынымен түрленген уақыт, - ХІХ ғ. еді. Бұл ... ... ... ... сынды үлкен қобызшылар өткендігі айтылады. Дегенмен, арқалы, ұлы күйші Ықылас қана қобыз күйін мүлде жаңа тарапқа ... ... ... мұра қалдырып кеткен еді. Ықылас әулетін қазақ арасында жеті атасынан қобызшылар ұрпағы деп ... ... ... ежелгі бақсылар сарынын жеріне жеткізе меңгерген Ықыластың қобызы жаңаша тыныс ашты, күңіренген ... ... ... ... күйге айналып ақтарылды. Ықыластың әйгілі шәкірттері дегенде, жадымызға бел баласы ... ... ... ... ... ... Осы күйшілерден тікелей дәріс алған Жаппас Қаламбаев пен Дәулет Мықтыбаев - ... ... ... ауыр ... аман алып ... ... ... табыстаған абзал жан, ірі қобызшылар.
Айналып өтуге, айтпасқа болмайтын тағы бір сөз - ... ... ... ... ... ... ... әсіре діндарлар тарапынан, кейін, Октябрь төңкерісінен соң ... ... ... ... ... көп қудаланды. Жойылып кете жаздап барып, шерлі ... тірі рухы ... ... ... ... көп ... - ... ешкім санап болмас - мәңгіге жоғалды. Қазіргі кезде қобызда ... ... ... - бір ... ... бір ғана жұрнағы, теңіздің тамшысы десек керек-ті. Соның өзі - дәтке қуат, көңілге медеу.
Қазақтың қобыз ... жаңа ... ... - ... ... Ықыластың ең алғашқы күйлерінің бірі - . Ақмола ... аға ... ... ... Сандыбайұлының жалғыз баласы Айменденің қазасына жұбату ретінде шыққан бұл күй қобыз күйлерінің тамаша бір үлгісінен саналады. ... , , , атты ... ... ... ... жан-дүниедегі буырқаныстарды бейнелесе, , , , - эпикалық жырлардың әсерінен туындаған ... ... ... ... ... Ықыластың баласы Түсіпбектен үйренсе, Жаппас Қаламбаев Ықыластың шәкірті, Қаратау ... ... ... ... ... ... ... алған. Ықылас күйлерінің біздің заманға жетіп, нотаға түсуіне себепші ... ... - ... ... пен Жаппас Қаламбаев.
Қазақ дәстүрлі музыкасын ғасырлар бәйгесінен оздырған тағы бір сырлы аспап - сыбызғы. Тамылжып, сызылып, ... қыр ... ... ... ... жанын тербеген қазақ сыбызғысы адам баласы ойлап тапқан үрлемелі аспаптардың ішіндегі ... және ... ... ... орын алса ... ... ... үлгісі қурай өсімдігінен жасалады, аспапты жасауға қара қурай, өгіз ... ... ... ... ... ... ... қурайдан өздері жасап алып тартқан және оны жасау әдіс-тәсілдерінде әрбір өнерпаздың өзіндік өлшемі, өз құпиясы ... ... ... сыбызғының сыртынан жаңа сойылған мал өңешінің ақ шелімен немесе жас төлдің аш ішегімен қаптайды. Мұндай сыбызғының үні ... ... ... және ұзақ ... ... шыдайтын болады. Қурай сыбызғыны тартқанда орындаушылар қурайдың өзегін сумен бүркіп отырады екен. Себебі, қурайдың іші кеуіп, қаңсып ... ... ... ... ... бояуына кедергі жасайды. Қурайдан жасалған сыбызғының дыбысы әуезді, жұмсақ, табиғи шығады. Сондай-ақ сыбызғының қурайдан басқа да ағаштан және ... ... ... ... Сыбызғы туралы өнер зерттеушісі, сыбызғышы Талғат Мұқышев өзінің осы ... ... ... ... ... - деп ... шығу тарихына тоқталып кетеді [17].
Сыбызғы, бір ... ... ... ... ... ... ... ішінде дыбыс шығаруы жағынан күрделілігімен ерекшеленеді. Сыбызғыда мүштік болмайды, ол - ... ... ... ... Сондай-ақ дәстүрлі сыбызғышылар күй тарту барысында үш түрлі дыбысты үндестіріп отырады екен. Бұл дыбыстарды кәнігі тыңдаушылар сыбызғының ... ауыз ... ... көмейінің дауысы деп ажыратады. Үрлемелі аспаптарға көмей дауысын қосып орындаушылық Сібір ... қос ... ... салу дәстүріне жақын болып келеді. Бұл үрдіс қазақтың сыбызғышылық дәстүрінде маңызды орын ... Осы ... ... пайдаланғанда көмей дауысы күйдің негізгі тонын созып ұстап тұрады, ал сыбызғының үні болса, күйдің әуенін жүргізіп отырады.
Сыбызғышылық дәстүр ... ... ... және Шығыс Қазақстан өңірлерінде орындаушылық ерекшеліктеріне қарай кең таралған.
Батыс Қазақстан сыбызғышылық дәстүрінің көрнекті өкілдерінің бірі - ... ... ... ... ... ... ... Уәлиев еді. Оның орындауындағы Сармалайдың бірнеше күйлерін ғалым Ахмет Жұбанов нотаға ... ... ... Бұл ... тағы бір өкілі Мәкәр Сұлтаналиевтің күйлері өнертанушы Болат Сарыбаевтың орындауында жетті. Батыс Қазақстан өңірінің сыбызғы күйлерінің әуені баяу ... ... ... ... ... ... ... пайдаланғаны және дыбыс қатары минорлы лад сыбызғысында орындалуымен ерекшеленеді. ... ... ... ... дегенде, жер бетіндегі әлденеше көне өркениетке алтын бесік болған, алып Алтай тауларының бауырында қанат ... ... шалу ... ... ... тұтастай Алтайды жайлаған елдің кейін заман ығымен бір кездегі атақоныс, қазіргі Қытай, Мұңғылия жеріне екі бөлініп, ... ... ... ... ... ... қазір Қазақстанмен қатар сол елдерде де сақталып отыр. Алтай өңіріндегі сыбызғышылар ... ... ... күй ... өнер ... салты ХVII ғасырда белгілі болғандығы жайлы деректер бар. Және осы бір оқшау үрдіс бертінге, ХХ ғасырдың 50-жылдарына ... ... ... оған Тілеке мен Жантелі, Шерубай мен Мұса, Оспанғали мен Шанақтың сайыстары айғақ болатындығы анық.
Шығыста кең ... ... ... ... ... ... жасалады, дыбыстық обертондарға бай, дыбыс қатары мажорлы лад болып келеді. Күйлерінің сазы ән тектес, бірнеше әуеннің қайталануынан ... Бұл өңір ... ірі ... ... - Кәлек Құмақайұлы, Шанақ Ауғанбаев, Бейілхан Қалиақпарұлы, Құсман ... ... ... ... ... ... Фольклорлық және кәсіби әндер. Дәстүрлі ән мектептері белді өкілдерінің шығармашылықтары: Біржан сал, Ақан сері, Жаяу ... ... ... ... ... т.б.
Қазақ халқының мақтаныш етер асыл мұра, рухани жәдігерліктерінің ішінде ... ... ... ... ... ... ... - ән өнері. Қазақ әні - ... ... ... ... шаң ... ... айнасы, халық рухының ықылымнан тіл қатқан тірі куәгері. Күнделікті тұрмыс-тіршілік, салт-дәстүрге орайласа ... ... ән, қара ... ... адам баласының аңсар-мұратын, қайғы-мұң, сағыныш-шерін, өзек өртер өкініші мен жарқын үміт, қуаныш-шаттығын - сан-алуан сезім-күй, жан ... ... ... ... тұрғыдан кемеліне келе түрленіп, биік кәсіби өреге жеткен ... ән ... - ... музыка мәдениетіміздің алтын өзегі, ықылымнан бүгінге арқауын үзбей жетіп, қазіргі рухани болмысымызға нәр беріп тұрған сарқылмас қайнар іспетті. ... ... ... әнге ... мән ... ... шын ... [3] - ұрпақтың ұрпағына кетер, тозбас, өшпес ән ... ... ... ... ... ... қосар үлесі де күйімен, жырымен бірге осынау ... ән ... ... ... жоқ. ... әншілік өнері жанрлық сипаты жағынан өте кең. Бұл ... ... ... ... ... ... өз еңбектерінде айтып кеткен. Салт-дәстүр, әдет-ғұрып әндерінің өзі ... ... ... жар-жар болып сан-салаға бөлінсе, әншілік өнердің кең өріс алған кезінде пайда болған ... ән ... - ... ... күрделі формадағы әндер, кәсіби авторлық әндер болып бөлінеді. Халқымыздың кәсіби әншілік өнерін қалыптастырған ... ... - Ақан ... ... сал, ... ... ... екені тарихтан белгілі.
Қазақтың әншілік өнері жанрлық сипаты жөнінен алуан түрлі. Фольклортанушылар мен ... ... ... ... қазақтың дәстүрлі ән өнерін тұрмыс-салтқа байланысты ғұрыптық әндер, халық әндері және кәсіби әндер деп жіктеп ... жүр. ... ... өзі - ... жыры, тойбастар, беташар, жоқтау, көрісу, сыңсу, жар-жар, жарапазан, болып тармақталса, әншілік өнердің кең өріс алған кезінде пайда болған кәсіби ән ... - ... ... және ... ... ... әндері болып салаланады.
бала жұбатқанда айтылатын - ... ... қыз ... ... - ... аужарлар, той кезінде айтылатын - тойбастарлар, ораза кезінде айтылатын - жарапазандар, бұрынғы заманда ... ... ... айтылған - күләпсан, науқастың дертін аластау үшін айтылған - бәдік, бақсы сарындары, бір-біріне сәлем жолдағанда айтылатын - ... кісі ... ... ... - ... жоқтаулар бар. Көшпелі өмірден отырықшылық тұрмысқа бейімделе бастағаннан кейін ел ішінде ғұрыптық әндер сирек айтылатын болды. Қазіргі кезде ... ... - ... күләпсан, хат-өлең т.б.[18].
Әдетте, екінің бірі, яғни әншілік ... жоқ ... адам ... беретін, қарапайым әндерді қара өлең дейді. Қара өлеңдер көпшілік жиналған ... ... ... ... ... ... аспап сүйемелінсіз айтыла береді. Қара өлеңнің тақырыптық аясы өте кең, оған ел жайы, жер ... ... ... ... адам ... мен ... тән барша құбылыстар арқау бола береді. Қара өлеңмен айтысатын айтыс түрлері де болған. Осы жанрды зерттеп ... ... ... деген сөздің өзі деген ұғымды да білдіретін көрінеді. А.Затаевичтың атты еңбегінде ... ... де ... ... бар. ... қара ... деп те ... Қазіргі күнде де Моңғолия қазақтары қара өлеңді деп ... [19]. ... көне ... ... айтылған ғұрыптық, фольклорлық қара өлең үлгілері музыка мәдениетіміздің дамуындағы алғашқы баспалдақ ретінде қарастырылып жүр және олардың ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып, уақыт өте келе, авторлары ұмытылып, бүгінгі күнге халық әндері санатында жеткен ... ... ... ... ең бір мол қазынасын құрайды. Халық әндерінің ... ... тілі ... диапазоны шағын, әуезді келеді. Дегенмен, халық әндерінің ішінде құрылымы күрделі, диапазоны кең дәстүрлі кәсіби әндермен пара-пар ... ... де ... ... , , , т.б. - осы ... әндерге жатады. Бір есептен осындай үлгідегі әндерді әлдебір себептермен авторлары беймәлімге айналған кәсіби әндер деуге де ... еді. ... ... әр ... қалыптасқан орындаушылық мәнер, интонациялық, ладтық ерекшеліктерге байланысты халық әндерінің әуен-сазы, пішін, құрылымы алуан түрлі ... ... ... ... дәстүрлі қазақ әндерінің аспаптық сүйемелі жөнінде айта кеткен орынды. Қазақ әндерінің басым көпшілігі ... ... ... Қобыз, сырнай, жетіген, үш ішекті домбырамен де айтылатын әндер бар. Үш ішекті домбырамен ән айту ... ... ... шығыс өңіріне тән. Осы күнде үш ішекті домбыраның сүйемелдеуімен айтылып жүрген - „Жорғатай,", „Керім-ау, айдай", „Ақ ерке", ... ... ... ... әндері белгілі.
Қазақтың белгілі ғалымы Ш.Уәлиханов бала күнінде қобызбен ән айтқан Жанақ ақынды көргенін жазады [20]. Бұдан басқа да ... ... ... ... ... айтушылардың көп болғандығы айтылады. XX-шы ғасырдың 90-шы жылдарында ұмытылып кеткен өнерді Сматай Үмбетбаев, Бекболат Тілеухан, Қазбек Әдікей сынды орындаушылар ... ... ... бірақ музыкалық оқу орындарында қобызбен ән айту класы арнайы ашылмағандықтан, және басқа да ... ... ... ... ... ... болмаса, қазақ ән өнерінде үзіліңкіреп қалған үрдіс.
Қазақ жерінде тағы бір кең өріс алған дәстүрлі әншілік өнер - ... ән айту ... Бұл ... ... Шашубай, Нартай, Майралар қалыптастырған. Сырнай қазақтың төл аспабы болмаса да, көрші жатқан орыс, татар ... ... ... ... еш жатсынбай үйреніп, сіңіріп алатын қазаққа өз аспабындай болып кетті.
Сырнаймен ән айту ... бұл ... ... ... ... Бекпейісов, Клара Төленбаева, Назгүл Қилыбаевалар жалғастырып келеді.
Жиырмасыншы ғасырдың отызыншы жылдарында қазақ музыка мәдениетіне ... ... ... ән айту ... ене ... Бұл ... - тағы да ... өнерге қазақтың төл дәстүріндей сіңіп кетті. Күйсандықтың сүйемелімен ән айтқан Күләш Бәйсейітова, Шабал Бейсекова, Жамал Омарова, Рахия Қойшыбаева, Елубай Өмірзақов, ... ... тағы ... ... ... дауысы осы күнде Мемлекеттік мұрағатта, қазақ радиосының сақтаулы.
Қазақтың халқының кәсіби әншілік өнері өзінің ... ... ... ... жағрафиялық орналасуына байланысты бірнеше мектептерге бөлінеді. Олар - Батыс, Арқа және ... ... ... деп ... Батыс әншілік мектебінің іргетасын қалаған Мұхит сал, оның жалғастырушылары Ауқат, Қиса, Аманғали, Қайып, ... ... ... ... - Ақан ... ... сал, Сегіз сері, Жаяу Мұса, Мәди, ұзын тізбегі он шақты інші-композиторлардың есімдерімен ... ал ... ... мектепті қалыптастырған - Кенен, Пішан, Қапез т.б. әнші- ... ... ... ... Бұл ... қай - ... да қара ... сол өңірге жақын кәсіби ақындық немесе жыраулық институттардың қосындысынан пайда болған. Соның нәтижесінде жартылай жырдың әуендеріне, жартылай қара ... ... ... ... „кәсіби ән" деген өз еншісін алып кеткен.
Дәстүрлі кәсіби әндер кемел құрылымымен, кең диапазон, күрделі ырғақ - иірімдерімен ерекшеленеді, ... ... ... ... ... ұстаз алдын көрген әншілер ғана орындайды. Әуендік, орындаушылық, құрылымдық өзгешеліктеріне, орнығып, өрістеген өлкелеріне қарай ... ән ... ... ... ... ... ... дәстүрлер мен мектептер қалыптасты. Олар - Арқа, Жетісу және Батыс ... ... деп ... ... ... ... сүйемелдену тәсілдерінде де айқын өзгешеліктер бар. Батыс ... ... ... ... қағыс, ал Арқа мен Жетісу әндерінде - негізінен шертпе қағысы қолданылады. Кәсіби әндердің көбісі - ... ... ... ... ... ... ... айтылып кеткендей музыкатану ғылымында ол деп аталды [21]. - деп, Абай ... ... ... ... кәсіби ән өнері, әсіресе XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында өз дамуының ... ... ... Қазақ өнерінде сал-серілірдің пайда болуы кәсіби ән ... ... ... ... байланысты құбылыс. Сал-серілер деп, әдетте бір басына бірнеше өнер қонған, сегіз қырлы, бір сырлы өзгеше дарын иелерін айтқан. Айрықша ... сұлу ат ... ... ... ... ... ел ... қызық-думанға бөлеу - сал-серілер ұстанған тұтастай бір өмір салты еді. Қазақ даласынын әр қиырынан Біржан, ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған ән мектептерінің қалыптасуына зор ықпал етті.
Зерттеу жұмысымыздың барысында біз әр мектепке жеке сипаттама беріп, оның ... ... ... ... ... ... ... жасағанбыз. Нәтижесінде қай композитордың, және қандай әндері қара өлең формасына негізделіп шығарылғаны көрінді.
Арқа әншілік дәстүрі. ... ... ... ... ... қамтитын Арқа өңіріндегі әншілік өнер кең қанат жайып, ерекше дамыған өлкелердің бірі саналады. Арқа әндері кең тыныстылығымен, әуен байлығымен, ... ... ... құрылымымен ерекшеленеді. Көмейіне бұлбұл ұялаған небір күміс көмей, жезтаңдай ... осы ... ... ... ... ... ... қазақ әнінің өрісін кеңейтіп, өресін биіктетті. Біржан сал, Ақан ... Жаяу ... ... ... Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ, Жарылғапберді, Иманжүсіп, Ғазиз, Естай, Мәди сияқты әнші-композиторлар қазақ әнін бұрын болмаған биік өреге көтерді. ... ... ... ... Қали ... Игібай Әлібаев, Байғабыл Жылқыбаев, Қосымжан Бабақов, Жабай Тоғандықовтар арқылы жеткен осынау мол ... асыл ... ... Елебеков, Манарбек Ержанов, Жаңыл Қартабаева, Ләззат Сүйіндікова, Мәдениет Ешекеев, Жәнібек Кәрменов, Қайрат Байбосынов сынды майталман әншілер дәстүрлі ... ... буын ... ... ... ... бұзбай тапсырды.
Арқаның кәсіби әндері Жетісу кәсіби әндеріне ұқсас болғанмен, Батыс әндерінен мүлдем өзгеше. Бұл ән мектебі қара өлең ... көп ... ... ... лирикалық әндері болмаса, баса көпшілігі күрделі формада шығарылған. Яғни, арқа әншілік мектебі даму ... ... жол ... ... ... ... деп айтсақ болады. Себебі бұл өңірдің орындаушылық мектебі де ... ... осы ... ... ... дамуын үзбеген.
Қазақ халқының аспаптық ән мәдениетінің кейіпкерлерінің ғасырлық ... ... ... бастап ерекше даму кезеңіне жетіп, оның жалғасы Балуан Шолақ Баймырзаұлы (1845-1919), Жаяу Мұса Байжанұлы (1835-1929), Мұхит ... ... Ақан сері ... ... Абай ... ... Сара ... (1853-1907), Үкілі Ыбырай Сандыбаев (1860-1930), Шашубай Қошқарбайұлы (1865-1952), Әсет Найманбайұлы ... ... ... ... Мәди ... ... Кенен Әзірбайұлы (1889-1976), Әміре Қашаубайұлы (1888-1934) т.б. өнерлерін дамытып, дәстүрлі ән - аспапты мәдениет мектебін - өнер ... мен ... ... келуінің алтын тірегі болғанын айтқымыз келді. Дәстүрлі әншілік өнердің ... ... - ... сал, ... - Әміре Қашаубаев, үшіншісін - Жүсіпбек Елебеков қалыптастырды деп ... ... сал. ... ... ... ән мәдениетінің бастау тарихында өшпес орын алған ерекше өнерпаз әнші, ақын, композитор Біржан сал Қожағұлұлы (1831-1894) ... ... ән, күй, жыр, ... ... дәстүрлерімен сусындап, арнаулы өнер мектебінің тәрбиесін көрмей, ұлттық дәстүр мектебінің түлегі болып жүріп, ауыл-аймақтық өнерсүйерлердің назарына ілініп, , , , ... өсе келе ... ... ... ... жеткен Біржан өз жанынан да өлең, ән, терме шығарып, өзі ... ... ел ... ... ... етеді.
Біржанның өмірі мен шығармашылығы алғаш ғылыми зерттеуге академик, музыка зерттеушісі, этнограф Ахмет Қуанұлы ... (1963) ... ... ... ... Аталған еңбегінде профессор Біржанның жан-жақты, өнеріне баға бере келіп, - [3] дейді, және ... ... ... ... өз ... секілді, ғасырдан ғасырға жалғасып келген дәстүрлі ән мәдениетін жалғастырып, ... ән ... әнді ... мен ... ... сүйемелдеу өнеріне өз жаңалығымен келіп, халқымыздың сүйіктілігіне жетіп, өз атына мақтаулы жалғауды алғандығын сол кезеңнің өнер саласындағы ... деп ... ... деп ... ... зерттеуіміздің мақсаты Біржан салдың тұлғалық ерекшеліктерімен аспаптық ән мәдениетіне әкелген жаңалықтарын айта келе әндерін тақырыптық классификацияға сұрыптап, әнін ... ... ... ... әлеуметті-тарихи, пәлсафалық құрылымымен әсемдік, көркемдік, тәрбиелік мәнін талдау арқылы өзіміздің Біржан сал ... ... ... ... ... мен ... ... зерттеуіміздің жаңалығы ретінде көрсетуді жөн көрдік.
Қазақ халқының маңдайына ... ... ... академик Ахмет Жұбанов болса, оның ізін басқан шәкірті, ... ... ... Пернебек Момынұлы өзінің музыкалы-педагогикалық (2002ж., II - том.) оқулық монографиясында ақын, әнші, композитор Біржан ... ... мен ... тоқталып, ақын өнеріне былайша сипаттама береді: [22].
Қазіргі кезде ... 50-ге ... әні ... ... Қали ... Ғаббас Айтбаев, Қосымжан Бабақов, Әміре Қашаубаев, Темірболат Арғынбаев, Игібай ... ... ... ... ... ... ... осы күнге жеткен. Әр түрлі орындаушылардан жазылып ... ... ... Біржанның „қара өлең" тектес әндері де аз емес, олар көбінесе махаббат тақырыбындағы немесе өмір туралы ... ... ... ... Бірақ сол заманның ақын-композиторларының дәстүрлі тақырыптары Біржан шығармашылығында жаңаша үлгіде көрсетілген. Мәселен, махаббат тақырыбы - ... ... ... ... ішінде де кездеседі, мысалы - „Телқоңыр", „Ақсеркеш", „Керкекіл", „Бурылтай", „Алқаракөк". Біржанның жылқы ... ... ... ... олардың басқа адамдардың шығармашылығында қайталануы мүмкін еместігін, және бұл әннің ... ... ... болады. Оны композитор былай деп баяндайды: „салсайшы өзіндей ғып „Телқоңырға", „Салып қал „Ақсеркешке". Біржан ... тағы бір ... - ән ... сол әнді өзі ... туралы нақты айтуы, яғни әрбір әніне „мөр" басады.
Арқадағы ... ... ... бір ... ... - Ақан сері ... ... ән өнерінің арнасына тың ағыс қосқан тұлғалардың қатарына жатады. Әнші композитордың нәзік лиризмге, толқынды ырғақ, сұлу әуенге бай, ... кең ... ... ... ... ... ... тұғырын биіктете түсті. Ақан әндерінің тақырыбы да сан алуан. ... оның ... әйел ... ... ... ... , , , , , т. б. ... сондай-ақ, жүйрік мініп, құс баптаған саятшы, серінің аты аңызға айналған тұлпарына (, ), ... ... () ... шығармалары - дәстүрлі ән өнерінің інжу - маржандары. Әнші-композитор мұрасының кеңінен насихатталуына, әсіресе ... көп ... ... сері 1843 жылы ... осы күнгі Көкшетау облысы Айыртау ауданы Қоскөл деген жерде туған. Әкесі Қорамса - ... ... ... шын аты ... ... екен. Жаста болса ол оқуды арман етеді. Он үшке келгенде Қызылжарда Уәли ахун деген ұстаздың медресесінде екі-үш жыл оқиды. ... ән мен ... әуес ... ... ... ... келбеті, жақсы дауысы оны өте ерте халыққа танытады. Ақанның жүрек жарды туындылары қазіргі ... ... мол ... ... Ақан әндерінің тақырыбы көбінесе махаббат лирикасынан жалғас алып жатады. „Ақтоқты", „Балқадиша", "Жамалқыз", "Мақпал", "Ұрқияжан" сияқты ... Ақан әйел ... ... ... ... ... сауықшыл өмірі „Торыны таң асырып мінген қандай", "Маңмаңгер" атты әндерінің тууына әсерін тигізді.
Қуанышы да, ... да ... ... ... ... т.б. әндері Ақанның жүрегінен орын алды. Ақан әндері диапазон жағынан кең тынысты, әуенге, иірімге бай ... ... сері ... , , , , , , , , , ... халық арасына әсіресе көп тараған. Кейінгі ұрпаққа бұл ... ... ... ... ... Кәрменов, Қайрат Байбосынов сынды әншілер.
Арқа өңірінде өмір сүрген тағы бір ... әнші - ... - Жаяу Мұса ... ... әншілік өнерін дамытуға, оны жаңа саз, өрнектермен байытуға қосқан үлесі мол. Жаяу Мұса әндері- көркемдік ... ... ... және әрқайсысы бір - біріне ұқсамайтын, жаңашыл сипатта болып ... , , , , , ... ... ... ән өнеріндегі шоқтығы биік, қайталанбас үлгілер. Жаяу Мұса ерте сауат ашып, орысша хат таныған адам. ... ... ... ... ... ... ... әндерінде қала әсерінен пайда болған марш, би ырғақтары да ... ... Мұса ... 1835 жылы ... ... ... Баянауыл ауданы Жасыбай көлінің маңында дүниеге келген. Атақты әнші, ақын, халық композиторы. Әкесі Байжан мен анасы Нақыш ерте дүние ... соң, Жаяу Мұса ... ... ... ... Ол ... ... келіп-кетіп жүрген әнші-күйшілердің өнерімен, орындаушылықтың әр түрімен танысады. Өзі де ән салып, домбыра тартады. 1851 ж. Қызылжарға келіп, орыс ... ... ... Ол ... ... тартумен қатар, скрипка, сырнай ойнауды да меңгереді. Қаладағы оркестрлердің, әншілердің орындауындағы концерттерді жиі тыңдай жүріп, өзінің музыкалық-эстетикалық талғамын ... Мұса - өз ... ... оза ... ... ... тұлға. Дәстүрлі ұғымдағы бай мен биге деген құрметтің де Жаяу ... ... орын ... ... ... қала тірлігінен жұққан таным әсер етсе ... ... - оның ... айнасы, танымының айғағы.Ойнақы, уытты, ащы, аса мұңды, мейлінше ... ... ... өте ... ... Жаяу ... - оның ... толы өмірін көрсететіндей еді. Дала этикетіне қайшы келетін қызба өнерпаздың тым ащы сөздері дұшпанның да ... ... ... ... ... ... Жаяу Мұса ... көреміз.
Жалпы Жаяу Мұсаның әндері ладтық, ырғақтық өзгешеліктерімен ерекшеленеді. Жоғарыда айтылғандай Жаяу Мұса ... ... ... Мысалы оның , , деген әндері 7-8 буынды болып жазылған. Ал , , деген әндері домбырада ... ... ... ... Бұл сол ... өмір ... композиторлардың шығармашылықтарында кездесе бермейтін ерекшеліктер.Оның жасы ұлғайған кезде шығарған „Гауһар қыз", "Сапар", „Шормановқа", „Шолпан" деген әндері ... ... ... ... осы кезде де орындаушылардың репертуарында үнемі алғашқы орында тұрады.
Арқа әншілік, сал-серілік дәстүрінің соңғы өкілдерінің бірі Естай ... ... ... ... ... ... әні ... аңызға айналды. Бұдан басқа, , , , сияқты әндері Б.Жылқыбаев, ... ... ... нақыш-өрнек, қайталанбас сыр-сипатымен бұзбай жетіп, халқымыздың ән қазынасын байыта түсті.
Әнші-композитор, әрі ақын ... ... 1868 жылы ... ... ... ... қарасты Ақкөл деген жерде дүниеге келген.Естайдың әншілігімен қатар ақындық қабілеті ана сүтінен дарыған деуге ... ... ... шыққан Байтұлым деген кісі, анасы Күлипа Кереку өңіріне әйгілі әншілер болған.Күлипа ... ... ... ... ... адам ... Шешесі ән салғанда Естай аузына қарап, үнемі тамсана тыңдап қалады екен. Ол 7-8 ... ... ... ... басы қасында болып, шамасы келгенше өнерін көрсетіп, көптің көңілін аулайды. Ауылдағы Жақып деген молдадан ... хат ... ... өлең ... ... ... ән ... жүреді екен. Кәріқұлақтардың айтуынша, оның алғаш шығарған әні „Шолпан ... деп ... ... былай. Жазда ораза ұстаған қарттар қой күзетіп жүрген Естайға: „Бізді Шолпан ... ... ... оят, ... ішейік, " - дейді.Сонда Естай сол ... ... ... келіп, осы „Шолпан қаққан" әнімен оятады. Бұл әнді 16-17 жас шамасында шығарған екен.
Естайдың қазақ ән мәдениетіндегі орны, ... ... ... ... болып қалыптасып қалған әні арқылы белгілі.
Бұл ән туралы А.Жұбанов ... ... ... ... құралақан болғанның өзінде Естай осы бір шығармасымен ән шығарудың классиктерінің қатарына бір-ақ секіріп шықты деуге болады. Өйткені „Қорлан" ... ... біз ... ... жүрген ән құрылысынан өзгеше. Музыкалық мазмұнның тереңдігін, тілінің аса өткірлігін былай қойғанда, „Қорлан" форма ... айта ... ... ... ... ... ал басталғаннан кейін дамуы, өсуі де композиторлық қағиданы оқығандай заңды. Әңгіме әннің қай ... ... ... ... шыққанында. Сондықтан композитор жас, тәрбиесі әлі толыспаған кезінде жарық көрсе де, ... ... ... ... ... ... перзент."
Естай әндерінің көпшілігі өзінің жеке басына байланысты оқиғалардан туған. Солардың бірі - „Майда қоңыр". Бұл әнді ... ... ... әйеліне арнап шығарыпты. Ал „Юран - ай" әнін Майра Уәлиқызына ... ... ... ... „Ақжалмаш", „Бір мысқал" , „Қоштасу", „Назқоңыр", „Сандуғаш", „Шоқ қара ағаш" т.б. әндері бар. 1946 жылы ... ... ... ... салады.
Арқа әншілік, сал-серілік дәстүрінің соңғы өкілдерінің бірі Естай Беркімбайұлының есімі махаббат ... ... ... әні ... аңызға айналды. Тарихымыздағы қосыла алмай қалған ғашықтардың ұзын тізбегінің ішінде Естай мен Қорлан есімдері алғашқылардың қатарында ... ... жете ... ... ... ... ... ән арнайды. Бұл ән ел ішіне деген ... ... ... ... ... ... ... нақыш-өрнек, қайталанбас сыр-сипатын бұзбай жетіп, халқымыздың ән қазынасын байыта түсті.
Естай 1874 жылы Павлодар облысы, бұрынғы Куйбышев ауданы ... ... ... ... ... Орта жүз, Сүйіндік - Алмашы деген рудан тарайды. Әкесі Беркімбай екі аяғы жоқ мүгедек болған, дәулеті де айта ... ... ... ... ... бір ... ... болып, ол соның қолында болады. Естайдың көп баланың бірі емес екенін сезген ағасы оның ... ... ... ... ... Жалпы өнер Естайға нағашы жұртынан дарыса керек. Оның нағашыларынан Байтұлым деген кісі елге ... әнші ... ... ... да ... ... өткір адам болған. Жастайынан ауыл тойларында ән айтып әнші бала, кейін әнші жігіт атанады. Оның ... ... сол ... ... ... ... ... көп еді. Жасы жиырмаға толар толмастан сол өңірде аты шулы ... ... ... сал, Ақан ... еріп ... ... Олардың әндерін насихаттап, ән шығарудың қыр-сырын меңгереді. Қабырғасы қатып, әнші деген атқа іліккен соң, ел ... ... ... ... етеді. Сөйтіп бірінші маңдай түзеп, беттегені ... жағы ... ... Ұрық ... түбі ... - ... Сұлтан деген белгілі адамдар болады. Оның Сұңқары болыс та, Сұлтаны би болып, сол елде ... ... ... Сұлтанның Құсни, Қорлан деген екі қызы болады. Естайдың жиырма жас ... ... әні осы екі ... ... ... Ал, ... Қорлан ауылына келіп, онымен кездесу оқиғасы былай болады:
Ақкөлден жүз елу шақырымдай Ертіс деген жерді жайлайтын Сүлеймен деген бай ... Оның ... ... ... ... ... ... Маралды елінде екен. Шошан қайнына барарда, бұрыннан атын халық білетін, өзінің үйінде де ... рет ... ... ән ... ... қос ... кісі жібереді. Ел аралауды жақсы көретін әнші, мүмкін Маралды жақтан жаңа ән ... ... ... ... ... ... ... ардақты әншісі болып, жайы келсе менімен барып қайтсын дейді.
Естай үшін бұл ... ... ... Жаңа жер, ... ел ... қызықтырады. Әдетінше әсем киініп, Шошанның ауылына келіп біраз тынығып, Маралдыға бірнеше кісі болып жүріп кетеді. Ол кезде қазақ Сібір ... ... сол ... ... : деп ...
Шошанның қалыңдығының үйі жатады екен. Күйеу келген соң Сұлтан ауылы және ... ... ... ... ... ... думан болып қалады. Сол думанның бел ортасында Сұлтанның қыздары Құсни және Қорлан болады. Өзі сері, өзі әнші, өзі ақын ... ... ... ... Естайға да Қорланның бірінші көзқарасы ой салады. ... ... ... ... ... ... қалғандарын айтады. Қалай болса да қосылудың жолдарын әңгңме етеді. Ақыры Естай Қорланды алып қашпақ болады. Өйткені айттырылған ... ... ... жолы жоқ. ... ... ... Естай Аққөлге келіп, дос-жарандарымен ақылдасады. Бәрі де Естайдың суреттеуі бойынша Қорланды алуды қостайды. Келесі жылы ... ... ... ... ... ... ... Сұлтан ауылымен көршілес ауылда ән салып, қыдырып жүрген болып Қорланға хабар жібереді. Сол кезде Қорланның шығуының сәті түспей, арада жылға ... ... ... Ол екі ... Естай мен Қорланның көңіл жақын екендіктері де бүкіл елге ... ... ... ... ... ... ... әкесі Сұлтан Ши қаласы (Славгород маңындағы) Шұқыр деген жерді жайлайтын Қорланның ... ... ... хабар беріп, ұйпа-тұйпа, тездетіп тойын өткізіп, деп ... ... ... ... ... Естайдың өле-өлгенше ішінде қалған арманы болып қалады. Міне, осы оқиғаға ... ... әнін ... бар ... аты ... ... елді сейіл қылдым кезіп жүріп.
Әмізе қорлыға деп зар илеймін,
Сол елде ... ... бір қыз ... ... аты ...
Мағрұб қолға берген туған айын.
Әуелде жазбаған соң болмайды екен,
Мақсатқа жете ... не ... апа, бірі ... ... ... екен бір ... ... қыздарындай,
Дүниеге келе бермес ондай бағлан.
Айрылдым Қорлан сенен Құдай алмай,
Құр ішім тола берді жылай алмай.
Бар еді қимас ... тату ... ме енді ... о ... ... деп ... ... жан не біледі?
Айрылдым сенен Қорлан арманда боп,
Шіркін-ай екі келмес бір күн еді.
Ахау, жалған,
Құсни-Қорлан.
Екі-ай бағлан
Екеуі туған екен бір ... ... қапы бұл ... ... не ... алған.
Сірә сіздей жан тумас,
Туса таур артылмас
Бұл ғаламды шарықтап,
О, дариға ләуліктас,
Бағдат, Мысыр, Шың, ... ... ... бұл ... академик Ахмет Жұбанов бұрынғы әншілерден жазып алған толық ... Ән ... аса ... ... ... ... ішіндегі шоқтығы биік әндердің қатарына жатады.
Естайдың ... ... - ... елі Қорлан ұзатылып барған ауылмен көршілес екен. Қорланын сағынғын Естай ұзатылғаннан кейін алты жыл ... ... ... ... Қорланның үйіне түседі. Екі күндей қонақ болып өткен-кеткеннен небір шер болып қалған ... ... ... ... ... ... басады. Күйеуі момын адам екен, ал Қорлан болса сол үйдің биі, ешнәрседен жасқанбайды. 1931 жылы ... ... ... ... ... тағы ... ... жүз көрісіп қайтады. Бұл Естайдың ақырғы рет Қорланды көруі болады, одан кейін жолыға алмайды.
Естай жасы ... ... ... ... ... ... ... алып, біраз уақыт үн-түнсіз тұнжырап, терең ойға шомып, бір ... ... ... ... жасты жібек орамалмен бір сипап қойып, әнді ... ... ... ... ... тарихы осындай.
Қазақ өнерінде сырнаймен ән айту ... ... ... , , сияқты терең сезім, мол сырлы ... ... ... ... ... ән ... тұңғыш рет әйел-әнші бейнесін жасаған Майра Уәлиқызы да Арқа ... ... ... ... ... ... ... Уәлиқызы 1890 жылы Кереку қаласында туған. Әкесі Мұхаммедуәли, Уфадан келген татар кісі ... ... ... ... ... Уәли жасынан кемтарлықты көп көрген, қала халқының ондайларына ортақ ұсақ кәсіпшілік етеді. Ол ноғай ... ... ... ... болса жай үй иесі әйел болған. Бұлардың басқа балалары жолында өле ... ... ... Майраны әке-шешесі еркелетіп, қолдарынан келгенше ешнәрседен кемшілік көрсетпей өсіреді. Ол кездегі қала әдеті бойынша ата-анасы Майраны ноғай ... ... ... аштырады.Майра жас кезінде әнді, өлеңді жақсы көреді. Қала тұрғыны болғаннан ба, Майра гармонға ... ... ... гармоны - 21баспалы гармон болған.
Өз жанынан ән шығарған композитор әрі ... әнін ... ... ... ... ... бір ... кісі екінші есіткенше құмартып тұратын етіп айтатын аса шебер әнші болған. ... - ... ... мектебін бітірмесе де, өзінің табиғи талантымен әншілік өнерді профессионалдық дәрежеде ... ... ... ... ... Қашаубаев, Иса Байзақов, Қали Байжановтармен бірлесе өнер көрсетіп, репертуарын байытқан. Қазақ әндерімен ... ... және орыс ... де ... ... қазақтың әншілік мектебінде алғашқы әнші-әйел ретінде, әрі қазақта сырнаймен ән айту дәстүрін қалыптастырушы ретінде белгілі.
Майраның өміріндегі шығармашылық ... ... осы ... ... ... ... ... Қазақстанның барлық өңірінде оның „Майра" деген әні ғана шырқалады. Тек А.Затаевичтың жазып алған записьтерінен біз Майра ... ... ... ... Оның ... Затаевичтың айтуынша „концерттік" кәсіби әндерден құралған еді. Олар „Қаракөз", „Қарғам - ау", ... ... ... ... ... ... орындаушылық шеберлікті қажет ететін әндер. Қазақтың кәсіби орындаушыларының ... ... ... ... ... ... - ол ... де, қазір де заңдылық.Майраның күрделі репертуары сол кездегі ер әншілердің репертуарынан (өзінің жеке әндері болмаса) көп ерекшеленбейтін. Майраның ... ... ... ... қайғысы оның шығармашылығына әсер етпей қойған жоқ. Шорман ... ... ... ... сүіктісі Әбілмәжінмен қосыла алмай кеткен махаббат зары - көп жыл бойы ... шер боп ... ... ... ғана ән болып төгіледі. Ол жүрек терберлік „Толқыма" мен жан ... ... ... әндері. „Толқыма" әні - ... ... әрі ... боп ... әнші ... Жылқыбаев арқылы елге кең тарады. Ал „Бақша" әні (өзінің күрделілігіне байланысты болу керек) жоғалып кетуге аз ... ... ... ... записінен әнші Жамал Омарова үйреніп айтып жүрді. Әншінің көзі кеткен сөң ән де ... ... ... ... жыл ... ... Ж. ... архив запистерінен сырнаймен ән айту дәстүрін жаңғыртып жүрген жас әнші ... ... ... әнді ... кәсіби сахнаға қайта алып шықты."Бақша" бұл күнде кең таралып орындалып жүр. ... ... әні ... ... композиторлар шығаратын, өзін таныстыратын, кәдімгі ... ... ... осы тек тес ... ... ... бұл әнде ... атын қосып, өзін мадақтамайды.
„Майра" әнінідегі әйел ... ... ... ... шақта ойнап, күлуге шақыруы - ... ... да ... мінезін береді. Ән текстіндегі мағына тек қара өлең жанрына ғана емес сон ... ... ... ... ән ... да ... Қазақстан әншілік дәстүрі. Батыс өлкенің кәсіби ән мектебі эпикалық дәстүр негізінде дамыған. А.Жұбановтың: деген пікірі ән мен жыр егіз ұғым ... осы ... де ... ... ... жыраулық-жыршылық өнердің жергілікті әншілік мектептің қалыптасуы мен өркендеуіне зор әсері болғаны анық. Ғұрыптық фольклор, қара өлеңдерден бастау алып дамыған ... ... ... ... ... ... қоңыр әндер деп аталатын лирикалық туындылар батыс өлке дәстүріндегі ән жанрының кең тақырыптық ауқымын көрсетеді.
Батыстың кәсіби әндері туралы айтатын ... бұл ... қара өлең ... өте ... XIX ғасырдың аяғында-ақ қара өлең кәсіби әннің ... дами ... ... ... ән ... өз ... ... әндері және Маңғыстау әндері болып екі салаға ... Бұл екі ... да ... ... ... ... әндерге сай келетін әндер өте аз. Нағыз кәсіби әндердің құрылысы күрделі, әр тармақта жаңа әуен беріледі. Батыстың көп ... ... бұл ... сай ... ... жағынан үлкен диапазонды, шеберлікті, бір сөзбен айтқанда кәсіби орындаушылықты қажет етеді.
Батыс ... ән ... ... ... - әнші ... ... ... Мұхит әндері диапазон кеңдігімен, ішкі мазмұнының тереңдігімен қазақ ән өнерін биікке көтерген аса бағалы мұра. Композитор шығармашылығында сол ... ... ... жыраулық-жыршылық өнер мен Батыс Қазақстанның сол кезеңдегі шырқау шыңына ... ... ... ... ... ... ... Себебі, әннің ішкі табиғатын, болмыс-бітімін, мінезін ашуда домбыра сүйемеліндегі айшықты қағыстар үлкен рөл атқарады. Батыс Қазақстан ән-жыр дәстүріндегі домбыра ... ... ... ... ... ... ... етеді. Өйткені, күйдегі дәстүрлі қағыстар, оң қол және сол ... ... ... ән ... ... ... ... Мұхит әндерінің бір алуаны орта диапазонды, қоңыр әндер болып келсе (, , т.б.), , , тәрізді туындылары - ... ... ... биік ... айтылатын, кең тынысты, күрделі әндер.
Мұхит 1841жылы осы ... ... ... ... ... ... Жақсыбай өзенінің бойында Ақбақай деген жерде туды. Мұхиттың әкесі Мералы ... адам ... ... ... ... ... ... алған кезде бір Ақбақай ат сойып, Мералы той қылады. Содан кейін ол көл „Ақбақай" атанып кетті. ... ... ... ... ... ... ... ішінде өнер жолына түскен Мұхит болады.Ол бала жасынан музыкаға, суретке ою-өрнекке икем болады .Жоғарыда аты аталып кеткен ағаларының домбыраға, әнге, ... ... ... ... қалмайды. Мұхит кішкентайынан домбыра ұстайды. Бір есіткен әнін даусымен ... те ... ... та ... Оның емін ... ... ... әуестенуін тағы бір себебі Мұхиттың балалық шағы кемтіксіз өтеді. ... ... жас ... ... ... қуанады. Мералының қара шаңырағынан шыққан Мұхит енді халық алдында „Сал Мұхит" атанады. ... жері айт пен той ... Жасы ... ... ... әншілік тәжіребиесі молайып ел аралау арқылы өмір ... де ... ... ... сын ... қарайтын болады.
Қорыта айтқанда Мұхит әндері әншілік дәстүрдегі күрделі, шоқтығы биік әндер. Композитордың халық әндерін шебер меңгеріп, ... өз ... ... ... ... ... тұр. ... әндерінің шебер орындаушысылары, ел ішінен шыққан ... ... ... ... Қ.Бердіғалиев, А.Ғұбайдуллин, Е.Мағазов Қ.Рахимова, Ж.Сәрсенғалиев, Қ.Орашева, С.Таудаева, С.Рахметжанов, Г.Сүндетова, С.Абдрахманов, С.Жанпейісова Қайрат Какимов т.б. ... ... ән ... ... ... ... ... Жетісу жеріндегі ән өнерінің қалыптасуына да осы ... ... ... ... ... ... зор ... еткені анық. Осы өңірдегі мейлінше көп айтылатын қара өлеңдер мен халық әндері кәсіби әншілік мектептің қалыптасуына негіз болды.
Жетісу өңіріндегі ... ... ... ... ... XIX ... соңында қалыптасты. Жетісудағы әншілік мектептің қалыптасуына себепші болған, діңгегіне ту тіккен - ән дүлділі ... деп ... ... ... ... Жолдасбеков өзінің „Тоқсан толғау" атты еңбегінде жетісуда Кененнен де бұрын әншілердің болғандығын жазады. Ғалымның пайымдауынша олар он тоғызыншы ғасырдың басында өмір ... ... ... ... ... сал, Тәкен сал деген сал серілердің жұрнағы, әнші - сазгерлер. Жетісуда да әншілік ... ... әнші - ... ... ... алды ... Пішан, Сәдіқожа, Сауытбектер болса, кейінгі әншілік өнер Қарға, Әсімхан, ... ... ... қалыптасқан мектеп болса да, Жетісу жері бірталай әнші - композиторларды тудырған. Олардың алды Қапез, Пішан, ... ... ... ... ... өнер ... Әсімхан, Дәнештермен жалғасқан. „Жетісу әуендері" ... ... ... және ... ... ... ... Жетісу жеріне кең тараған Кененнің „Бозторғай", „Көкшолақ", Қапездің „Меркі", „Айхай", Пішаннің „Қайша", ... ... ... ... нотаға түскен композициялық құрылысынан бұл өлкенің авторлық - кәсіби әндерінің күрделілігін бірден аңғаруға болады. Бұл авторлардың әрқайсысы жеке ... ... ... тарихта қайталанбас тұлғалар.
Жетісу әншілік мектебі, түбегейлі қара өлеңнің негізінде қалыптасқан деп нақты айтуға болады. ... де осы ... ... әндерінде жыр мақамдарының әуенін естуге болады.Және мектептердің орналасқан жерлерінің жақындығынан болу керек - Арқа ... ... ... әншілік мектептің қалыптасуына ұйытқы болған дара тұлға Кенен Әзірбаев [1884 - 1976] Оның ... ... ... өз ... ... Ұзақ ... артына мол мұра қалдырған Кенен әндерінің тақырып ауқымы мол, құрылым-пішіні жағынан да әр алуан, тынысы кең, әуені өрнекті, сан ... ... ... , , , , , ... әсем ... сұлу ... әндерімен Кенен Жетісу өлкесінде қалыптасқан әншілік дәстүрді кәсіби биік өреге көтерген қазақтың бірегей әнші-композиторы. Жамбыл, Сарбас, Балуан Шолақ сынды ... ... ... ... ... ... өз ... жүзден астам әндер шығарған. Оның әндері, өзінен басқа, қызы ... ... мен ... жас әншілердің орындауында сақталған.
Жетісудың ірі ақыны, әнші композиторы Кенен Әзірбаев соңына ерген жүзге жуық ... ... ән ... ... бала ... ... Кененнің көмейінен шыққан әндер Жетісу өңіріндегі халықтың дәстүрде бой көтерген жаңа мектеп ... ... ... әндерінің басым көпшілігі көзі тірісінде-ақ өз даусымен ... ... ... республикаға танылған болатын. Қазақ музыка өнерінде өзіндік өрнегімен дара тұлғаның таспаға жазылғанымен, ноталық ... ... әлі ... әндері де бар.
„Екейде елу бақсы, сексен ақын" деген ел ішіне тарап кеткен өлең сөздеріне сүйенсек, ... ... ... ... ерте қалыптасқанына көз жеткізуге болады. Әу баста ... мен ... ... ... ... өз ... Майкөт, Сарыбас, Кенендерден тапты. Жалпы Кенекеңнің тұлғасын ақындық, әншілік, ... ... ... ... ... тән осы ... ... да Кенекеңнің бойынан табылған.
Оны ел ішінде „замана жыршысы" деп атап кеткен, себебі ол ... ... ... лебін өнер тілінде сөйлете білген ұлы талант иесі. Оның жан-жақты ... ... ұлы ... ... Әуезов былай деп жазған екен: „Кенеке, мен сізді әнші ғана ма ... ... ... дейін анық танымаған екенмін. Сіз күміс көмей әншілігіңіздің үстіне, әрі ғұлама жырау, әрі әбжіл шешен, байтақ ... ... ... ... ... шет ... ... талантыңызға бас иемін" - деген екен.
Кенекең ақындық пен ... ... ... мен ... ... ... Оның айналасындағы жекпе-жекке шығып жүрген замандастары, көрші қырғыз еліндегі „төкме" ақын-құрдастары - оның сол ... ақын ... ... ... септігін тигізді.
Жоғарыда Кенекеңді Жетісу әншілік мектебін ... бірі және ... ... Бүл ... көзі ... көкірегі ояу кез-келген адамның келісетіні сөзсіз. Себебі бұл өңірдің арғы-бергі тарихында әншіліктен Кененнің алдына шыққан ешкім жоқ. Салыстырмалы ... ... ... деңгейі жағынан Кенекеңнің шығармашылығы Батыстағы Мұхит салдың да, ... ... ... да ... ... бере ... яғни ... болмаса кем түспейтіні анық. Қазақтың ән өнерінде бір-екі әндермен атағы жер жарған әншілер де аз емес, ... ... ... ... ... Қанапия, Жарылғапберді, Шашубай, Ғазиздармен байланысты. Ал Жетісу жеріндегі Сауытбек, Сәдіқожа, ... ... ... алдыңғы әншілердің шығармашылықтарымен пара-пар келеді.
Жалпы әншілік өнерде және музыкатану ғалымында Кенен шығармашылығындағы ... ... ... „Ри, ... ... ... күрделі болғандарына қарамастан, халыққа кең тарап ертеден орындалып келеді. Ал композитордың „Шырқа, ... ... ... әнімді", „Бал құйылды даладан" деген сияқты әндері ... ... және ... әншілік мектебінің қазіргі кездегі уәкілі әнші Ержан Қосбармақовтың көмегімен қайта жаңғырып орындалып жүр. ... ... ... ... ... қара ... және ... әндерімен сарындас әндер өте көп. Олай болуы заңды құбылыс. Әнші Кенен бүкіл өмір ... ... ... тұлға. Қазіргі кезде Кенекеңнің композиторлық өнерін жалғастырып жүрген өнерпаздар аз амес. Олардың басы сол өңірден шыққан композитор Алтынбек Қоразбаев. Ұстазынан бата ... ... ... Кенекеңнің қолтаңбасы айқын көрінеді. Композитордың әншілігі де, ақындағы да бүкіл Қазақ жеріне әлдеқашан кең тарап ... ... ... ... мектебі қанат жайды десе де болады. Ендігі кезек мұраны өз деңгейінде дәріптеуде.
II. Қазақ ... ... ... ... қалыптасуы
2.1. Қазақ сахнасындағы алғашқы ән-аспаптық ансамбльдердің шығармашылығы: , , , , ... ... ... ... ... баласына дейін ән, әуен десе ішкен асын жерге қойып, елеңдеп қалатыны жақсы мәлім. Халқымыздың музыкалық қабілеті өте жоғары екендігі туралы ... ескі ... сан рет ... Ал, жаңа ... ... ... ... аспабын лезде меңгере қоятын мінез де қазақ халқының қанында бар ... ... ... ... күй ... ... , деп күй шығаруы, XIX ғасырда өмір сүрген ұлы ойшыл, ақын Абай ... ... ... ... өлең ... ... Жаяу Мұсаның скрипка аспабында ойнауы, марш екпінінде ән шығаруы, Майра, Тайжан, Нартайлардың сырнаймен ән ... - ... да ... ... ... ... ... халықтарымен терең араласу нәтижесінен туған дүниелер. Музыкалық қабілеті ... ... өз ... тыс ... ... ... ... қаласа да қаламаса да бір естіген ... жады ... ... Оған ... ... ... қабілеттерді қосыңыз, бәрін қосқанда ескі шығарма міндетті ... ... ... дүние болып туатыны сөзсіз.
Өнер дамыған сайын оның түрлері де атаулары да ... ... XX ... ортасында Ресей музыкалық өнерінде деген термин пайдалана бастады. Жалпы сөзі ... ... ... шыққан - бүтін, біртұтас деген мағынаны береді [46].
... ССРО ... 1960 ... ... ... ... Батыс музыкасының түрлі ағымдарына еліктеу нәтижесінде пайда болды. Қысқаша оны деп атаған (Вокалды-аспапты ансамбль). Музыкалық және мемлекеттік мекемелерде, оқу ... ... ... ... ... 1960-70 ... аралығында Ресей сахналарында , , , деген алғашқы вокалды-аспапты ансамбльдер өнер көрсете бастады. Кейінірек ... ... ... ... ... аспаптар қосылған ВИА-лар шыға бастады ("Песняры", "Ариэль", "Кобза", "Ялла"). Кейде ВИА-лар белгілі бір әншіні сүйемелдеуші топ болып та өнер ... ... ... осы ... Юрий Антонов және ВИА-сы, Алла Пугачева және ВИА-сы, София Ротару және ВИА-сы, т.б. ... және ел ... ... орын ... ... ... ұжымның өзіндік ерекшелігі болады, сол сияқты вокалды-аспапты ансамбльдердің де өздіріне тән ерекшеліктері болған [47]. Әлеуметтік желідегі мағлұматтарға сүйенсек, ВИА құрамында ... 6-10 адам ... ... ... ... ... және мультиинстурменталисттер болады. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі кейде оның құрамында болмайды, кейде болады. Одан басқа ансамбльдің музыкалық жетекшісі болады. Ансамбль ... ... ... сол ... ... шығаратын болған, сондықтан ВИА әндері жоғары кәсіби әндер ... ... ... жеке орындаушы бір аспапта ойнап өзін сүйемелдейтін болса, ... жеке ... тек ән ... және олар бірнеше болуы мүмкін. Вокалды-аспапты ансамбль мүшелері көбіне кәсіби ... ... ... поп және рок-группалар қолданатын аспаптарда ойнай беретін. Мысалы: электрогитара, барабандар, электронды клавиштер: электрооргандар және ... ... ... ... т.б. ... 1980 ... қарай ВИА-лар тек Ресейде емес бүкіл Кеңес одағы Республикаларында ... ... ... ... Кеңес Одағы Республикаларының құрамында болған Қазақстан да қалыс қалған жоқ. Ресеймен бірдей-ақ, дәл сол 1960-70 ... ... ... ... ... ... Бұл қатарда - , , , , ансамбльдерін атауға болады. Қазақстанның әр ... да ... ... ... ... ... ... түсті - Қызылордада , , ... , , ... , ... және тағы ... мысалдарды көптеп келтіруге болады. Бұл ансамбльдердің әр қайсысы жеке зерттеуді қажет ететін өзіндік тарихы, ерекшелігі бар музыкалық топтар. Солардың ... ... ... ... ... ... ... алғашқы вокалды-аспапты ансамбльдер туралы айтқан кезде, ойымызға, ... ... ... бері ... рет ... ... атақты ансамблі түсетіні сөзсіз.
-- ... ... ... 1967 ж. Қазақ политехнологиялық иниститутының (қазіргі Қазақ мемлекеттік ұлттық техникалық университеті) ... ... ... аты оны ... ... ... Қ.Санбаев, А.Литвинов) есімдерінің (Досым, Мұрат, Қамит, Саня) алғашқы буындарынан құралған. Ансамбльдің аталған ... ... ... М.Молдабеков, Қ.Әжібаева, Ш.Омаров, Б.Жұмаділов, Н.Құсайыновтар қосылды. Репертуарынан электронды музыкалық ... ... ... ... халық әндері - "Назқоңыр", "Ахау бикем", "Он алты қыз", "Сұлу қыз", "Құдаша", "Ауылың сенің іргелі", т.б., халық композиторларының (Естай, Ақан ... ... ... т.б.) ... және қазіргі қазақ композиторларының әндері ("Сағындым сені" -- Е.Хасанғалиев; "Алатау", "Куә бол" -- ... "Жыр ... ... -- ... ... ... ... -- С.Мұхамеджанов, т.б.), сондай-ақ, ансамбльдің өз мүшелерінің шығармалары ("Той ... "Күт ... -- ... ... -- ... "Қуанышым менің", "Туған жер" -- М.Құсайынов) орын алды [48].
Нағыз эстрадалық ансамбльдердің көшін бастаған ансамблі, діңгегін мықтап ... ... ... буыны ауысса да, 46 жыл бойы өз елі мен ... дүр ... ... ... бөленіп келеді. Профессор Пернебек Момынұлы (2007ж., III-том.) ғылыми-зерттеу, оқулық монографиясында ансамбль бірлестігіне жан-жақты талдау жасап, оның ... ... ... мен ... ... былайша баға береді:
Досмұқасан дәстүрлі фольклорлық-музыка туындыларды өз кезеңіндегі эстрадалық музыка мәнеріне сай өңдеп, жаңа ... ... ... ... Бұл ... ... "Жерұйық" рок-операсы (1980), "Дала және ғарыш" (1985) сияқты күрделі шығармалардан айқын танылды. Досмұқасан -- бүкілодақтық "Халықтар достығы" фестивалінің ... 1971), ... ... ... ... 1973), ... қатар, 1973 жылы Берлинде, 1985 жылы Мәскеуде өткен жастар мен студенттердің халықаралық фестивальдерінің, ... ... ... ... (1974). 1972 ... бері ... көркемдік жетекшісі -- композитор М.Құсайынов. 1997 жылы Досмұқасанның құрылғанына 30 жыл ... ... ... ... студиясынан "Той жыры" деген атпен ансамбльдің 1967-75 жылдары орындаған ең таңдаулы әндерінің "Үнтаспа"-альбомы шығарылды.
Жылдар бойы ансамбльдің өнері туралы ... ... ... мыңдаған мақала жазды. Ал, ансамбльдің шығармашылығына тереңірек тоқталған Профессор, музыка зерттеушісі Пернебек Момынов өз еңбегінде былай деп ... [49]. Шын ... де ... ... ... ... сауал. Зерттей келе, музыканың өміршеңдігі - ... ... ... ... ... арқасында деп тұжырымдаймыз.
Өзіндік өрнегі бар, тек қана қыздардан құрылған ... ең ... 1968 ж. ... Ескендір Хасанғалиевтың жетекшілік етуімен вокалды-аспаптық квартет түрінде құрылған ... ... ... ... ... І ... болған Өзбекәлі Жәнібеков ансамбльге деп ат қойған екен. Ол ... ... ... , , ... ... ағаның және Әсет Бейсеуовтің атты әндері шырқалып жүрген.
"Айгүл" - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының жанынан құрылған вокалды-аспаптық ... ... ... ... әндері, басқа ұлттардың ән-билері орын алды. 1975 ж. "Айгүлге" ... ... ... ... ... "Айгүл" гастрольдік сапармен бұрынғы одақтас республикаларды, шет елдерді ... (1970), ... (1973), ... (1977), ... (1978), ... (1972) және ... (1976) ... "Айгүл" Лейпциг қаласында өткен Халықаралық жәрмеңкеге (1979), 22-Олимпиада ойындарының (1980, Мәскеу қ.) мәдени ... ... ... ... ... Қазақстан күндеріне (1982) қатысты. Қазақстан Комсомол сыйлығының лауреаты (1978). ... әр ... ... ... - ... ... (1978 ... бастап) болды [50].
ансамблінің алғашқы мүшелері осы күнде де ... ... және ... ... ... етіп ... халыққа белгілі адамдар.
- жастарды жан-жақты тәрбиелеуге, ... ... ... ... өмірге құш - тар - лыққа, ұлттық музыканы ... ... ... Тыңдаған жандарды өнерге, өмірге құштар етті, - дейді өнер ұжымының алғашқы мүшесі әрі квартеттің құрылуына ... ... ... ... Ағайша Исағұлова. Бүгінде бұл ансамбльдің алғашқы мүшелері Сақыпжамал Ұзақбаева - ... ... ... ... ... ... Ағайша Исағұлова - профессор, әнші-композитор, Дина ... ... ... ... Ысқақова - ғылым кандидаттары. Ал Марфуға Жүнісова - халыққа білім беру саласының үздігі. Ең ... ... ... ана, ... жар болу ... да құр ... жоқ>> [5]. ... ... ... ... ... ... Университетінің жанынан 2000 жылы қайта құрылған жас вокалдық-аспаптық ансамблі өз өнерін ... жүр. Олар да ... және ... сахнасында өз тәжірибелерін шыңдап жүрген жастар. Осы уақыт аралығында біраз жетістіктерге ... 2009 жылы ... 2011 жылы ... және жастар фестивалінің жүлдегерлері атанды. Сондай-ақ 2010 жылы Түркия елінің Адана қаласында өнер көрсетті. Ансамбльдің қазіргі ... ... ... жаңа аспаптарды қосқан. Ғұмыры ұзақ, құрамы жағынан ерекше ... ... ... ... ... ... ... болмағанымен, сол заманда аты дүркіреп шыққан Республикамыздағы алғашқы ... тағы бірі ... ... ... ... ... ... 1969 жылы Қазақстанның Халық әртісі Гүлжихан Ғалиеваның ұйымдастыруымен құрылған. Сонау 60-шы жылдардың соңында қазақ ... ... ... ... ... ... шаш қою мен ... дәуреннің мектебі болса, ансамблінің қыздарына қарап әр қазақтың қызы бой ... ... ... ... 43 ... ... бар ән-би ансамблі Алматының төрінде халыққа арнап мерекелерде концерттерін беріп келеді. Онда ансамбль әншілері әннен шашу шашса, биші ... мың ... ... ... ... бар ансамбілінің мерекелік концерттері өсы күнде де ... ... ... вокалды-аспапты ансамблінің тарихы екі кезеңге бөлінеді. Ансамбль 1979 жылдан бастап белгілі әнші Роза Рымбаеваға сүйемелдеді. ... ... ... 1982 жылы ... және әншінің ұсынысы бойынша консерватория түлегі Байгали Серкебаев ансамбльдің жаңа құрамын ... ... ... тек қана ... ... ... қалды. "Арайдың" жаңа мүшелері ретінде - Байгали Серкебаев (клавиш), Владимир ... ... ... ... ... ... Сыздыков (гитара), Батырхан Шукенов (саксофон, үрмелі аспаптар), Сагнай Абдуллиндер (ұрмалы аспаптар) қабылданды.
1983 жылы ... ... ... ... ... Бүкіл одақтық байқауына қатысып лауреат атағына ие болды. Ұжым өз солисімен жұмысын жалғастырып 1985 жылы екі ... ... ... - және , ... 1986 жылы "Мелодия" фирмасынан жеке аспаптық шығармалар жинағын шығарды. 1987 жылы ансамбль Розасыз жеке ... ... ... атын ... ... деп ... Ол ... коллективтың концерттік бағдарламасы қазақ фольклорлық элементтері қосылған new wave, funk и fusion стилінде ... 1989 жылы ... ... ... атты ... ... келді. Сосын ансамбльді Мәскеуге А.Пугачеваның театрына шақырды, сол кезден бастап - "А-Студио" ансамбілін ... тағы ... жаңа ... ... - деп дәстүрлі әншілік өнерімізді қалыптастырған бабаларымыздың бірі Естай ақын жырлағандай, әуелде жат өнер біздің ... ... ... ... ... уақыт өте келе вокалды-аспапты ансамбльдер күн сайын көбейіп, тіпті кішігірім ... ... ... ауыл ... да ... ... Алматыда , , , ансамбльдер өнері халық жүрегінен орын тауып жатты. 1973 ж. ... бір ғана ... ... ... ... жанынан -- "Алматы әуендері", "Әсем" эстрадалық, "Майра" атты ... ... ... ... ... ... ... ансамбльдер еш уақытта халықтың талғамынан, өнер ортасынан кеткен емес. Бұл күнде Қазақстаннан шыққан , , , , т.б. ... ... Әлем ... ... ... ... жүр. ... ұғымы қазақ даласында 1934 жылы пайда болып, бұл сөз сөздік қорымызға ең алғаш рет деген түрде енсе керек. Ахмет ... ... ... ... ... ... дами келе 2014 жылы 80 ... мерейтойын өткізуге дайындық жүргізуде. Ол, халық өнері мен ... ... ... қазіргі Құрманғазы атындағы қазақтың ұлт-аспаптар оркестрі.
Алғашқы аспапты ансамбльдердің қатарында ҚССР әртісі, Халық каhарманы Роза Бағланованың қолауымен, 1950 жылы филармония жанында ... ... ... болады. Онда 3 домбырашы, 2 қобызшы, 1 сырнайшы, 1 ұрмалы аспапта ойнайтын ... бар еді. ... ... ... түрлі музыкамен сусындатып, қазақ қоғамы оны үлкен жаңалық ретінде қабылдады. Бұл бірінші қадам еді, екінші қадамды халық ... ... ... ... Ол 1960 ... ... ... ансамбльді құрып халықтың рухани мәдениетін көтеру жолында тынбай еңбек ... ... ... ... ... ... ... музыкалық білімі жоқ 4 студенті бас қосып, бірлесіп вокалды-аспапты ансамбілін құрды. Сол жылдары Алматы ... ... ... факультеті қыздары бірігіп вокалды-аспапты ансамбілін ұйымдастырып, халыққа қазақ қыздарының дарындылығын дәлелдеген болатын.
Ең ғұмыры ұзақ ансамбльдердің бірі ретінде, халық әртісі, ... ... ... ... ... ... ансамблін атауға болады.
Соңғы 10-15 жылдар арасында біздің жорамалымыз анықтағандай, заман талабымен жастардың ой-пікірі, ... ... мен ... мәдениет, білім салаларының тікелей әсерінің септігінен сахналық ән өнеріне талпынысы артқаны байқалады. Оған қоса ... ... ... ... ... ... мен ... шет елдер халықтарының эстрадалық музыкасы біздің жастарға да ... ... ... жоқ. ... , , , , , т.б. айта келе ... ... ауылдар мен мектеп, училище, колледждерде, жоғары оқу орындарында жеке ... мен ... ... ... ... ... ... айту өте қиын.
Музыканың ғылыми зерттеу саласында Ахмет Жұбанов, Роза Бағланова мен Жамал Омаровалардан бастама алған кезең, жеке ... ... ән салу - ... бірінші дәуірі десек, жаңарған әлеуметті құрылымда ансамбльге жаңа аспаптар қосылып, дыбыс аясы кеңейген, яғни 1950 ... ... ... ... ... деп, ал үшінші кезең 1967 жылдан бастап, сияқты ансамбльдер құрала бастағаннан кейінгі кезең деп ... ... ... ... ... ...
* Абай.Энциклопедия. - Алматы.:Атамұра,1995ж. - 720б.
* Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. - Алматы, 1975 ж. - ... ... Б.В. Три ... о ... ... ... ... Казахстана. Алматы, 1957ж.
* Кайырбеков Б. . Құрманғазы және ғасырлар тоғысындағы дәстүрлі музыка. А., 1998ж.
* ... А. ... ... өнері. А,. 2000ж.
* Қазақтың 1000 күйі. Антология., А. 2010ж.
* Жұбанов А.Қ. ... - ... ... ... ... ... сапары.,Алматы. - , 1976ж, 110б.
* Әбуғазы М. Шығыстың шыңырау күйлері. Алматы, 2011ж.
* Мүптекеев Б. ... ... ... ... ... ... ... Алматы, 2009ж.
* Гамарник М.Я. , Құрманғазы және ғасырлар тоғысындағы дәстүрлі музыка. А., 1998ж.
* Бекенов У. ... ... ... 1975ж.
* Жүсіпов Б. Жиделі Байсын күйлері. Алматы, 2000ж.
* ... А. ... ... - ... ... А. Күй - тәңірдің күбірі. Алматы,1998ж.
* Жүсіпов Б. Бақсылық өнер. ... - ашық ... ... Мұқышев Т. Қазақтың сыбызғы аспабы. Канд.дисс. автореф. А.,2010ж.
* Темирбекова А.З. ... ... ... ... 1975
* Бәбіжан Б. Қазақтың жүз қара өлеңі. - Алматы.:Атамұра, 2002ж.
* ... Ш. ... Бес ... - Алматы, 1961 ж. 1 том
* Елеманова С. Казахское традиционное песенное ... - ... ... 2000 .- 187б.
* ... , II -том, ... 2007ж.
* .
* ... ... мәдениеті. Мақалалар жинағы. - Алматы: ... ... 1957ж. - ... ... музыка в Казахстане. Сборник статей. - Алма-ата. Казахстан. - 1967, ... ... Б. ... ән ... ... ... ... ҚРҰҒА Хабарлары, 2006ж, №5, 66б.
* Нұғман Ә. Қазақтың әншілік дәстүрі. - Алматы.:Арыс, 2009. - 240б.
* Жетісу ... ... С., ... Б. ... ... - ... Халық композиторлары және халық әндері антологиясы. Құр. Ж.Кәрменов. Алматы.: Өнер, 1992ж.
* Жолдасбеков М. ... ... ... Өнер,1990ж.- 232б.
* Жетісу энциклопедиясы. Алматы. :Қазақ энциклопедиясы,2000ж.
* Кенен Әзірбаев. Аңыздар сыры. Алматы.:Өнер, 1969ж.
* Елеманова С.А. , ... ... ... ... ... С.А. Казахская музыкальная литература. Алматы.: Өнер, 1993ж. - 205б.
* 3атаевич А. 1000 песен киргизского ... ... и ... - ... ... Государственное Издательство, 1925 г. - 404 с.
* Сейдімбеков А. Мың бір ... - ... , 1989 г. - 256 ... ... А. Қара өлең. - Алматы, , 1997 ж.
* Уахатов Б. ... ... ... - ... , 1974 ж.
* Бәбіжан Б. Қазақтың жүз қара ... - ... ... ... мың әні. Үнтаспалық антология. Алматы. 2010ж.
* Ахметова М. ... ... ... ... на искусство исполнения песен / Известия АН Каз. ССР, серия филологическая. - 1978 г. - №2. - 50-53 ... ... Б. ... культура казахского народа. - Алматы, , 1966 г. - 402 с.
* ... ... ... Д. К проблеме инструментальных предпосылок казахского народно-профессионального песенного мелоса // Казахская музыка: традиции и современность. - Алматы, 1992 г. - 50-54 ... ... С. ... композиционные принципы казахской народно-профессиональной песни // Казахская музыка: традиции и современность. - Алматы, 1992 г. - 55-76 ... ... ... ... Википедия, ВИА - происхождение
* Қазақ ... ... ... ... ... Ltd." ЖШС, ... ... , Шымкент.,Ғасыр-Ш 2007ж., 154б.
* Айқын. ансамблі қайда?>> А.Балтанова, ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
И.А.Моисеевтің КСРО –ға еңбек сіңірген Академиялық халық би ансамбліндегі педагогикалық және шығармашылық қызметі73 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Аспаптық талдау әдісі3 бет
Бейнелеу өнерінің 5-6 сынып оқушылар арасындағы сәндік қолданбалы өнер үйірмесін ұйымдастыру әдістемесі32 бет
Бейнелеу өнерінің саласы кескіндеме өнері туралы38 бет
Бейнелеу өнерінің саласы композиция пәнінен бақылау жұмысын орындау әдістемесі30 бет
Бейнелеу өнерінің түрлері мен жанрлары37 бет
Бейнелеу өнерінің әмбебап тақырыбы, идеясы, мазмұны мен қыр-сыры14 бет
Жасанды интеллект жүйесіндегі аспаптық құрылғылар27 бет
Костюм - халықтың сәндік өнерінің бір бөлігі23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь