Жасөспірімдерде психологиялық білімдерді қалып-тастыру мәселесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.ЖАСӨСПІРІМДЕРДЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРДІ ҚАЛЫП.ТАСТЫРУ МӘСЕЛЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ

1.1 Білімді қалыптастырудың психологиялық.педагогикалық сипаттары ... ... ..11
1.2 Қарым.қатынас жасөспірімдердің қабілетін дамытудың негізгі факторы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22


2. ЖАСӨСПІРІМДЕРДЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРДІ ҚАЛЫП.ТАСТЫРУ МӘСЕЛЕСІН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ

2.1Тұлға қабілеттерін дамытудағы қарым.қатынастың психологиялық ерекшеліктерін зерттеу әдістемелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
2.2Тұлға қабілеттерінің дамуының экспериментке дейінгі және кейінгі нәтижелері және оларды статистикалық өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65


ҚОСЫМШАЛАР
Қазіргі кезге дейін жасөспірім жасындағылардың дамуы психология және педагогика ғылымдарында жеткіліксіз дәрежеде зерттелген. Әсіресе осы жастағы мектеп оқушыларының психологиялық білімдерінің деңгейі, оны қалыптастыру мәселелері ғылыми еңбектерде тапшы екені анықталды. Сол себептен ұсынылып отырған дипломдық жұмыс жасөспірім жасындағыларда психологиялық білімдерін қалыптастыру арқылы өзін-өзі бағалау, басқалармен түсінісу, өзін басқару т.с.с. қарастыруға арналды.
Аталған мәселелерге байланысты шетел психологтарының зерттеулеріне келсек –С. Холл, Р. Бенедикт, М.Мид, Арнольд Гейзель, Е.Эриксон, еңбектерінде келесіше талданады:
С.Холлдың (неміс психологы) негізгі ғылыми жұмысы жасөспірім жасындағылардың дамуымен байланысты. Оның зерттеулерінде жасөспірімнің психологиясын, физиологиясын, антропологиясын, әлеуметтік дамуын, жыныстық дамуын, қылмыстық жағдайларын қарастырылған. Оның еңбегі алғаш рет 1904 жылы жарыққа шыққан. С.Холлды жасөспірім психологиясын «әкесі»- деп есептеген. С. Холлдың еңбегі «Буря и нацист» деген атаумен жарияланды. Бұл еңбек XVIII ғасырдағы неміс әдебиетшілеріне еліктеуден туындаған. Еңбекте С.Холл өзінің социогенездік моделін ұсынған және де жасөспірім кезең- ол адам өміріндегі дамудың тарихи кезеңі. Себебі осы кезеңде міндетті түрде қарым-қатынаста конфликті жағдайлар, жыныстық толысу, физиологиялық жағына өзгерістер болады.
Р.Бенедикт – осы салада бихевиористік бағдарды зерттеп нәтижесін ұсынды. Ол жасөспірім жасындағылардың психологиясын әртүрлі әлеуметтік ортаның стимуляциясына байланысты өзгеріп, дамып отыратындығын дәлелдеген. Р.Бенедикт Боас мектебіндегі антропологтардың мәліметін пайдалана отырып, ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізді. Жасөспірім жасындағылардың психологиясын мәдени ортада зерттеп, АҚШ елінің жасөспірімдерімен салыстырған. Осымен қатар Р.Бенедикт Үнді, Канада Америка, Африка, Мексика және Жаңа Гвини елдеріндегі жасөспірім жасындағыларды зерттеген болатын.
М.Мид жасөспірім психологиясын әлеуметтік тұрғыдан көп зерттеген ғалым. М. Мид жасөспірімдердің даму кезеңін 1928 жылы Самоа және Адмиралтейства аралында және 1930 жылы Жаңа Гвинияда елдерінде зерттеген. Оларды өмірлік ритмі «салттары» бойынша жасөспірім ересектердің өміріне жеңіл және біртіндеп ауысатындығын байқаған.. Самоа аралының жасөспірім жасындағы қыз баласы жыныстық жест туралы ештеңе білмеген, ал осы кезеңде онымен жасты Американ қыз бала бұл жайлы бәрін түсініп отырғандығына ерекш мән беріп, зерттеу жұмысын жүргізген. Аралды жерлерде, мұхиттарда ешбір өзін - өзі анықтау үшін жағдай (проблема) болмағандығын анықтаған (мамандық, әлеуметтік, моральдік). М.Мидтің зерттеу жұмыстарын қортындылай келгенде аралды жерлерде жасөспірім шақтағы психо – физиологиялық дамуда қандайда бір қиыншылық қысымдар болмаған. Ал керісінше Америка елдеріндегі жасөспірімдер үшін бұл шақ өте күрделі ауытқушылық мінез – құлық ерекшелігіне әкеліп соғатындығын анықтаған.
1. Грэйс Крайг. Психология развития. - СПб., 2000.-96-97c
2. Райс Ф. Психология подросткового и юнешеского возраста. - СПб., 2000.-66-68с
3. М.В.Розин Психология и культурное развитие человека, Москва 1994 72с
4. Тажмаганбетов Б.М., Жукенова Г.Б «Жасөспірімдерге психологиялық қызмет көрсету» // журнал Қызықты психология №5, 2011. -2-5б.
5. Г.К.Нығметжнова «Психологиялық білім беру және ағарту жұмыстары» //журнал Вестник КАСУ №1,2008. -29-32б.
6. Зимняя И.А. Педагогическая психология / И.А. Зимняя. – М.: «Феникс», 1997. - 384 с.
7. Ғ.Сұлтанова «Орта мектептерде психология пәнін оқытудың кейбір мәселелері» //журнал Мектептегі психология №25 2010. -12-14б.
8. Я.Л. Клолминский, Т.И.Краснова «Какая психология нужна в школе?»//журнал Психология №1, 1998. -13-14с
9. К.Кәлекова «Оқушы психологиясын қалыптастыру»//журнал Қазақстан мектебі №11, 2009. -59-60б
10. Возрастная и педагогическая психология // Под ред. А.В. Петровского. – М., 1986.-66-69с
11. Кулагина И.Ю. Возрастная психология. М., 1999.-44-47c
12. Жарықбаев Қ.Б. «Жантану оқулығы», Алматы, «Дарын»-2008. 77-81бб
13. Дубровина И.В. Школьная психологическая служба, вопросы теории и практики / И.В. Дубровина. – М.: «Педагогика», 1991. – 230-232 с.
14. Хрестоматия по возрастной психологии / Под. ред. Д.И. Фельдштейна. - М., 1994. -56-60б
15. Скотт Миллер Психология развития. - СПб., 2002.-22-26б
16. Жарықбаев Қ.Б. Жантануға кіріспе. Хрестоматия. Жалпы білім беретін орта мектептер мен пед. Колледждерге және жоғарғы оқу орындарының студенттері мен мұғалімдеріне арналған. – Алматы: 2005. – 192-1950 бб.
17. Уилям Крэйн. Теории развития. - СПб., 2002. -45-47бб
18. Қ.Б.Жарықбаев Этика и психология, Алматы 1997 -66-70бб
19. Межличностное восприятие в группе / Под ред. Г.М. Андреевой и А.И. Донцова. – М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1981. – 251-254 с.
20. Агеев В.С. Психология межгрупповых отношений. – М.: Изд-во МГУ, 1983. – 144 с.
21. Жақыпов С.М., Есенбаева Э.Ө. Қарым-қатынастағы өзара түсінісу механизмдерінің әлеуметтік-психологиялық мәні. // Материалы меж. конф. под ред. Т.А. Кожамкулова. Казахстанская цивилизация: проблемы адаптации и социализации человека. – Алматы: Қазақ ун-ті, 2005. - С. - 213 – 216б
22. Бердібаева С.Қ. Қабілет құрылымындағы интеллект мәселелері // ҚазҰУ хабаршысы. Психология және социология сериясы. - 2004. - №2 (13). – 44 - 45 бб.
23. Каган М.С. Мир общения: Проблема межсубьектных отношений. – М.: Политиздат, 1988. - 319 с.
24. Байжұманова Б.Ш., Нишанбаева Г.С. «Қабілет» ұғымы хақында // Этнопсихология және этнопедагогика атты III-халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы, «Қазақ университеті», 2005. – 213-214 б.
25. Тоқсанбаева Н.Қ., Манасбаева А.И. Іс-әрекеттегі қарым-қатынасты теориялық талдау ерекшеліктері // Материалы меж. конф. под ред. Т.А. Кожамкулова. Казахстанская цивилизация: проблемы адаптации и социализации человека. – Алматы: Қазақ ун-ті 2005. - С. - 281 – 284.
26. Бердібаева С.Қ. Диалогтық парадигма халық творчествосын зерттеу. Казахстанская цивилизация: проблемы адаптации и социализации человека. // Материалы меж. конф. под ред. Т.А. Кожамкулова. – Алматы: Қазақ ун-ті, 2005. - 312 .
27. Аймауытұлы Жүсіпбек. Психология. – Алматы: «Рауан», 1995. - 312 б.
28. Жарықбаев Қ.Б. Жалпы психология оқулығы жоғары және арнаулы орта оқу орындарының, сондай-ақ университеттер мен пединституттарының педагогика және психология бөлімінің студенттеріне арналған. –Алматы, 2005. – 462 б.
29. Психология. Учебник. / Под редакцией А.А. Крылова. – М., ПБОЮЛ Гриженко Е.М., 2000. – 584 с.
30. Кузнецова Е.В. Развитие межличностных невербальных коммуникаций средствами социально- психологического тренинга: автореф. дис. на канд. психол. наук: 19.00.05. - М., 1989. - 19 с.
31. Якубова З.Ю. Соотношение направленности личности и специальных способностей у старшеклассников: Дисс... канд. психол. наук. – М., 1988. – 145-148 с.
32. Кузьмина Н.В. Способности, одаренность, талант учителя. – Ленинград: Изд-во «Знание», 1985. - 32 -35с.
33. Тоқсанбаева Н.Қ., Салимбаева Н.Н. Қарым-қатынастағы макиавеллизм, манипуляция, мінез-құлық және өзара түсініспеушілік туралы ой-пікірлер // Материалы меж. конф. под ред. Т.А. Кожамкулова. – Алматы: ҚазҰУ. - 2004. С. – 336 – 339.
34. Панов В.И., Джакупов С.М. Проблемы психологического проектирования развивающей образовательной среды // Вестник КазНУ. - 2006. - № 1 -5с.
35. Артемьева Т.И. Методологический аспект проблемы способнестей. – М.: Издательство «Наука». 1977. – 184 с.
36. Щадриков В.Д. Диагностика способностей и личностных черт учащихся в учебной деятельности. – Саратов: Из-во Саратовского ун-та, 1989. - 220 с.
37. Каган М.С. Мир общения: Проблема межсубьектных отношений. – М.: Политиздат, 1988. - 319 с.
38. Злобина Е.Г. Общение как фактор развития личности. – Киев: Изд-во «Наукова Думка», 1981. – 115 с.
39. Курпатов А.В., Алехин А.Н. Развитие личности. Психология и психотерапия. – 2-е издание. – М.: 2006. – 448 с.
40. Агеев В.С. Психология межгрупповых отношений. – М.: Изд-во МГУ, 1983. – 144 с.
41. Дружинин В.Н. Экспериментальная психология. СПб: Издательство «Питер»,2000. - 320 с.: ил. – (Серия «Учебник нового поколения»)
42. Артемьева Т.И. Проблемы способностей: личностный аспект // Психологический журнал. - 1984, - №3.
43. Научная конференция «Психология способностей: Современные состояние и перспективы исследований» // Психологический журнал. - 2006. - №1. - С. – 134 - 135.
44. Бурлаков В.В. Формирование и развитие коммуникативных способностей учителя иностранного языка: автореф. дис.на канд. психол. наук: 19.00.05., 13.00.01. – М., 1991 - 25 с.
45. Васильева И.И. Коммуникативные свойства высказываний в диалоге // Психологический журнал. - 1984. - №5. - С. 149.
46. Василевская Е.В. Психологические особенности делового общения учащихся в процессе обучения. дисс... канд. психол. наук. – Киев, 1985. – 132 с.
47. Методы исследования мышления и общения в производственной деятельности: Сб. науч. тр. / Яросл. гос. ун-т. – Ярославль, 1989. – 142 с.
48. Методы научной психологии в решении задач производства / А.П. Двинин; РСФСР. - М.: 1991. - 69 с.
49. Дружинин В.Н. Психология общих способностей – СПб.: Издательство «Питер», 1999. - 368.: (серия «Мастера психология»)
50. Теплов Б.М. Орта мектепке арналған оқулық. – Алматы: Қазақтың Мемлекеттік Оқу-Педагогика баспасы, 1954. – 255 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................................................................6
1.ЖАСӨСПІРІМДЕРДЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРДІ ҚАЛЫП-ТАСТЫРУ МӘСЕЛЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Білімді қалыптастырудың психологиялық-педагогикалық сипаттары..........11
1.2 Қарым-қатынас жасөспірімдердің қабілетін ... ... ... ... ... ... БІЛІМДЕРДІ ҚАЛЫП - ТАСТЫРУ МӘСЕЛЕСІН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ
2.1Тұлға қабілеттерін дамытудағы қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктерін ... ... ... ... дамуының экспериментке дейінгі және кейінгі нәтижелері және оларды статистикалық өңдеу......................................................48
ҚОРЫТЫНДЫ........................................................................................................64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ....................................................65
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ
Қазіргі кезге дейін жасөспірім жасындағылардың дамуы психология және ... ... ... ... ... ... осы жастағы мектеп оқушыларының психологиялық білімдерінің деңгейі, оны қалыптастыру мәселелері ғылыми еңбектерде тапшы екені анықталды. Сол себептен ұсынылып отырған дипломдық ... ... ... психологиялық білімдерін қалыптастыру арқылы өзін-өзі бағалау, басқалармен түсінісу, өзін басқару ... ... ... ... ... ... ... психологтарының зерттеулеріне келсек - С. Холл, Р. Бенедикт, М.Мид, Арнольд Гейзель, Е.Эриксон, еңбектерінде келесіше талданады:
С.Холлдың (неміс психологы) ... ... ... ... жасындағылардың дамуымен байланысты. Оның зерттеулерінде жасөспірімнің психологиясын, ... ... ... ... ... ... қылмыстық жағдайларын қарастырылған. Оның еңбегі алғаш рет 1904 жылы жарыққа ... ... ... ... - деп ... С. ... ... деген атаумен жарияланды. Бұл еңбек XVIII ғасырдағы неміс әдебиетшілеріне еліктеуден туындаған. Еңбекте С.Холл өзінің социогенездік ... ... және де ... ... ол адам ... дамудың тарихи кезеңі. Себебі осы кезеңде міндетті түрде қарым-қатынаста конфликті жағдайлар, жыныстық толысу, физиологиялық жағына өзгерістер болады.
Р.Бенедикт - осы ... ... ... ... ... ... Ол ... жасындағылардың психологиясын әртүрлі әлеуметтік ортаның стимуляциясына байланысты өзгеріп, дамып отыратындығын ... ... Боас ... антропологтардың мәліметін пайдалана отырып, ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізді. Жасөспірім жасындағылардың психологиясын мәдени ортада ... АҚШ ... ... салыстырған. Осымен қатар Р.Бенедикт Үнді, Канада Америка, Африка, Мексика және Жаңа Гвини елдеріндегі жасөспірім жасындағыларды зерттеген болатын.
М.Мид жасөспірім ... ... ... көп зерттеген ғалым. М. Мид жасөспірімдердің даму кезеңін 1928 жылы ... және ... ... және 1930 жылы Жаңа ... ... ... Оларды өмірлік ритмі бойынша жасөспірім ересектердің өміріне жеңіл және біртіндеп ауысатындығын байқаған.. Самоа аралының жасөспірім жасындағы қыз ... ... жест ... ... ... ал осы кезеңде онымен жасты Американ қыз бала бұл жайлы бәрін түсініп отырғандығына ерекш мән беріп, ... ... ... ... ... ... ... өзін - өзі анықтау үшін жағдай (проблема) болмағандығын анықтаған (мамандық, әлеуметтік, моральдік). М.Мидтің ... ... ... ... ... ... жасөспірім шақтағы психо - физиологиялық дамуда қандайда бір қиыншылық қысымдар болмаған. Ал керісінше Америка елдеріндегі ... үшін бұл шақ өте ... ... ... - ... ... ... соғатындығын анықтаған.
Е.Эриксон өзінің ғылыми жұмысын 8 түрлі стратегияға ... ... ... ... мінез - құлық соның 5 стратегиясы болып келеді. Е.Эриксонның стратегиясында: ... ... ... даму мен ... ... тәуелділігін ескере отырып, ол мынадай бағыт берген - индивдтің өзіндік бағытта дамуы- ол қоғамның тәрбиесімен және өмір ... ... Егер ұл ... ... ... қарама - қайшы қатынастар болса, онда бұл ... ... ... ... ... ... өз стратегиясын қорытындылаған.
Арнольд Гейзель жасөспірім жасындағылардың даму жолын 1950 ... ... ... Ол жасөспірімдердің мінез - құлық ерекшелігінің дамуын жас ерекшелігіне байланысты 10 мен 16 жас ... деп ... ... осын ... ең алғашқы 5 жыл жасөспірім үшін ауыр болып келетіндігін айтқан.
Арнольд Гезель ... 10-16 жас ... ... ... ... дамуын келесіше сипаттаған:
10 жас-салмақты, сенгіш, ата - анасымен тең. Сырт бейнесіне көп назар аудармайды, күделікті өмірдегі ... ... ...
11 жас-импупильсивті, көңіл - күйі тез арада ауысады, ата - анасына ... ... ... - құрдастарымен конфликтіге тез арада түседі.
12 ... ... ... ... ... қатынасы позитивті, сырт бейнесіне көп көңіл бөле бастайды.
13 жас- ата - анасына қарама-қайшы мінез - ... ... ... Әр ... бір нәрсені ұнатпай тұрады. Өз еркімен дос таңдай бастайды.
14 жас- ... ... ... ... ... - өзі ... ... адамдарға деген қызығушылығы пайда болады. (Мысалы: ұл баланың қызға). Өзін - өзі ... ... ... ... сол ... ... ...
15 жас-жеке басында өзгерістер пайда болады. өзін - тәрбиелейді, ... ... ... ... тез ... аударады және сол үшін қайғырады.
16 жас-салмақты, қарым - қатынасшыл, өзін - өзі ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі: Қазақстанның қазіргі даму кезеңінің талабына сай, адамның өз іс-әрекетіне жауапты болу, әлеуметтік өзгерістер ... тез ... ... ... ... ... білу және т.с.с. жаңа міндеттерді артуымен ерекшеленеді.
Қазақстан Републикасының ... келе ... ... ... ... ... қазіргі жасөспірімдердің саналы азамат болып, тұлға ретінде дамуына барлық жағдайларды жасалуда. Өркениетті қоғам үшін құндылық - жеке ... оның ... ... мен ... десек, бүгінгі жас ұрпақтың осы бағытты бағалай білуі аса маңызды.
Сол себептен жасөспірімдерде ... ... ... негізінде тұлғааралық қарым-қатынастарды өрбіту маңызды. - ... ... ішкі ... ... ... ... көрсетеді. Жасөспірім шаққа аяқ басқан баланың қалыптасуындағы түбегейлі өзгерістер сана - сезімнің дамуындағы сапалық өзгеріспен анықталады. ... жеке ... ... және ... жаңа ... оның өзі ... енді дейтін түсініктің пайда болуы орын алады. Ол өзін деп сезіне бастайды. Ересек болуға және ... ... ... деп ... ... ... ... өзгешелікті зерттеген психолог А.Г. Ковалев биологиялық әсері туралы мәселені қозғап, соның ішінде жасөспірім жасындағылардың психикалық сферадағы жыныстық ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша мектеп жасындағы жетілу немесе басқаша айтқанда ерте жетілу - адамның туғаннан бастап физиологиялық, психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... ересектену (14 - 15 жастан бастап 17 - 18 жас ... өте ... ... Осы ... ... оқу процесі аяқталады. Физиологиялық жетілуі баяулап, жыныстық оқдасы ерте жетіледі. Осының арқасында физиологиялық қызметі реттеледі және қан ... ... ... Жасөспірімдердің даму кезеңінде қан тамырларының қан айналу жүйесі күшейіп, жүрек ауруы, бас айналуы, қан қысымының көтерілуі жойылады.
М.Ю. Красовицкий жасөспірім ... - ... ... ... ... адам деп ... ... оларды толығымен жетілген адам деп айта алмаймыз, сондай-ақ нақты осы жасөспірім шақта тұлғаның әлеуметтік бейімделуі белсенді ... ... пен ата - ... ... жұмысқа, оқу - танымдық және қоғамдық - саяси іс - әрекеттерге, ... ... ... ... ... ... үлкен маңызды мәні жатыр.
Рувинский Л.И., Хохлова С.И. еңбектеріне ... ... шақ - бұл ... ... көз - ... байланысты дүниетанымның бірінші элементі, бірақ әлемге деген көз - қарасын толығымен пайымдай ... ... ... ... ... - оқудағы білім, тәртіп пен информация, әдеби оқулықтар және сыртқы ортадан алатын көріністер мен ... ... - ... ... пікірі бойынша жасөспірімдік кезең адамның тұрмыстық құндылықтары ретіндегі заттық дүниеге психологиялық тұрғыда тәуелді болып ... ... ... өз ... ой ... ... ... арқасында ол жасөспірімдік ортаға кіреді. Әр затпен дүниеге таңдау жасау арқылы жасөспірім тұтынушыға айналады. Өз ... ... ... ... әр - түрлі құндылықтарды жинайды. Олар ақыл - ой, ... ... ... ... ... есейуін дамыту, болашақ өмірге даярлау үшін қоғамдық тұрғыдан көмек қажет. Мұның өзі күрделі процесс және ұзақ уақытты талап етеді. Осы ... ... ... ... нормалар мен талаптар жүйесінде өмір сүре бастағандығы байқалады. Ал бұл дербестік- қажетті әрі ... ... ... мен ... ... байланысты. Тек осындай жағдайда ғана жасөспірімдер ересектерге іс - ... ... ... ... ... міндетті орындауға, адаммен қарым-қатынас жасауға үйрене алады[3].
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... әдебиеттерінің аз болуы және осы тақырып төңірегіндегі жасөспірімдердің психологиялық білімін арттырудағы мектептегі психология пәнінің маңыздылығы диплом жұмысының зерттеу мәселесін анықтап ... ... ... ... жасөспірімдердің қарым-қатынасына ықпалын теориялық тұрғыда негіздеп, іс-тәжірибеде анықтау.
Зерттеудің обьектісі: ... ... ... - лық ... әсері.
Зерттеудің пәні: Психологиялық білімдері қалыптасқан жасөспірімдер - дің қарым-қатынастағы әлеуметтік орындары.
Зерттеудің болжамы: Психологиялық білімдерді игерген жасөспірім - дердің ... ... ... ... ... ... ... міндеттері:
1. Дипломдық жұмыстың тақырыбы бойынша әдебиеттерге, ғылыми әдістемелік материалдарға талдау жүргізу.
2. Жасөспірімдердің қоршаған ортадағы адамдармен қарым-қатынасында психологиялық ұғымдардың ықпалын анықтау;
3. ... ... ... ... қорытындылау.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері: Зерттеуге теориялық тұрғыдан ықпал берген келесі әйгілі ғалымдардың И.А. Зимняя психологиялық білімдерді қалыптастыруға қатысты тұжырымдары, Қ.Б.Жарықбаевтың ... ... ... ... сипаттаудағы талдамалары, О.С.Сангилбаевтың психологиялық білімдер мен қарым-қатынас үрдісіндегі зейінділік мәселелерді қарастыруы.
Зерттеудің әдістері: Тұлға қабілеттерін дамытудағы қарым-қатынастың ... ... ... ... практикалық базасы: Алматы қаласы, Құлагер ықшам ауданы, №148 мектеп-гимназиясының оқушылары.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Алғашқы рет ... ... мен ... ... ... ... ... түрлі психологиялық әдістемелер арқылы жасөспірімдердің психологиялық білім - дерінің шыңдалуына жол ... ... ... ... жұмысынан алынған нәтижелерін мекемелердегі практик-психологтар, мектеп психологтары, әлеуметтік педагогтар, ... ... және ... ... ... жұмысының құрылымы және көлемі: Дипломдық жұмысы кіріспеден, негізгі ... ... ... ... және ... тұрады. Диплом жұмысының жалпы көлемі - 67 бет.
1 ЖАСӨСПІРІМДЕРДЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕСІНІҢ ... ... ... қалыптастырудың психологиялық-педагогикалық сипаттары
Білім беру жүйесінде оқушыларды психологиялық дамыту, педагогтардың психологиялық білімін арттыру мақсатында психолог іс-әрекет ... Бұл ... ... ... И.В. ... сүйіне отырып тікелей және жанама әсер ету деп қарастыруға болады. Тікелей әсер ету деп- ... ... ... ... жасауын айтамыз. Жанамалы психологиялық қызметте психолог мұғалім арқылы оқушы-ларға, ата-аналарға әсер ... ... ... педагогтармен бірлесіп іс-әрекет етеді, олай болса бұл жерде психологтың ең бірінші мақсаты - ... тіл ... ... бірлесе әрекет ету. Бұл өте күрделі әрі қиын үрдіс, ол үшін ... ... тең ... ... формасын құру қажет. Психолог пен педагог оқушылар туралы ақпараттармен алмасып, оқыту және тәрбиелеудің әдіс ... ... ... психолог оқыту мен тәрбиелеу аймағындағы психология ғылымының жетістіктері туралы айтып, педагогтарды әдебиеттермен таныстырып, мектеп өмірінен ... ... ... алып ... әсер ету арқылы оларды түзетуге мүмкіндігіне жеткізуі керек. ... ... беру ... ... мен ... , ... ретінде емес, ретінде келеді. Психолог педагогикалық ұйымның бір мүшесі және ол балалардың психикалық ... ... ... ... ... Психолог өз жұмысында кәсіптік біліміне, индивидуалды психи-калық дамуына, психологиялық іс-әрекет пен адамның мінез-құлық мотивтеріне, тұлғаның онтогенез кезіндегі ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істей отырып, әр-түрлі жас аралығындағы оқушылармен жұмыс жүргізді. Өзіндік жағдайды анықтауда психологиялық даярлық біртіндеп, баланың туғаннан бастап - ... ... ... ... баланың психикалық даму шарттарының жолдарын анықтайды. Енді бұл жерде туындайтын сұрақ - ... беру ... ... кімге бағынады және кіммен жұмыс істейді? Бұл сұраққа былай жауап беріп көрейік: Психолог екі жақты ... ... ... ... ... ... директорына, ал кәсіптік жағынан - әдістемелермен қамтамасыз ететін, кәсіптік қарым-қатынас жасайтын психологиялық орталықтың ... ... ... ... даму заңдылықтарының зерттеу нәтижелері психикалық үрдіс ерекшеліктерімен, соны-мен қатар оқу іс-әрекет ерекшіліктерін нығайтудағы психологиялық әдістердің негізінде жатыр.Үрдістердің сенсорлы - ... ... ... ойлаудың, қызығушылық қызметтің құрылулары және оның дамуы ерекшіліктері заңдылық аймақтар және психомоторлық мінез-демелер кіші оқушылардың ... ... ... ... ... Бастауыш сынып жастағы оқушылардың мотивациялық аймағы, сана-сезімнің және өзін-өзі бағалаулары, мінез-құлық, әлеуметтік хабардар болулардың және т.б даму ерекшеліктері ... Бұл ... осы ... ... ... Ян Амос ... ... қолдайды. Бірақ бұндағы дауыл мәселе - білім беру, білім алу қандай түрде болуы керек? Болып жатқан өзгерістер әсері ... Ал ... деп ... ... он бір ... ... енгізу және он екі жылдық оқуды талқылау;
- жаңа оқу дисциплиналарын (пәндерінің) пайда ... ... және жеке ... ... ... ... орай, барлық жаңа ашылымдар жеткілікті түрде ойластырылып, негізделмеген. Бірінші ... ... ... ... оның оқу ... санай алу, әріптерін жаза алуын тексергенде, бұның барлығы мектеп мойнында емес пе деп ойлайтындар да баршылық. Бұдан: қандай ... ... оқу ... ... ... ... Осы ... сұрақтар жауапсыз қала беруі де білім берушілерге деген сенімсіздік тудырады.[4] А.Г. Асмолова айтуы ... ... - ... ... Білім беруде екі басты іс-әрекет жасаушы - мұғалім және оқушы. Бірақ педагог пен балаға психологиялық кеңес беруді қажет ... Неге ... ... пән ... ... ... неге қарым-қатынаста қиыншылықтарға кездеседі, неге кейде агрессивті, жалқау. Осы және тағы ... ... ... мен ... ойландырады. Осындай мәселелермен олар психологқа жүгінуге даяр. Ал психолог бұл мәселелерді шешу үшін келесі талаптарды орындауы қажет.
Психологиялық ... - бұл ... ... шеше алу және ... ... ... жасау болып табылады[5].
Л.С. Выготский педагогикалық және әдістемелік айырмашылықтарды көріп, оны психологиялық жағынан қарастырды. Педагогикалық анализдің, педагогикалық үрдістің ... - ... ... ... ... ... ... ішкі даму үрдісіне әсері.
Ресейлік психологияда нені қалай оқыту керек туралы сұрақтарды Л.С. ... П.П. ... В.В. ... Д.Б. ... П.Я. ... тағы басқалар қорытып шығарды. Н.Ф. Талызина , П.Я. Гальпериннің, ал Қазақстанда С. Елеусізова, Р. ... ... ... отырып, оқыту мазмұнына байланысты үрдістік бірнеше жағдайларды бөліп көрсетті.
1) Оқытудың негізін базалық білім құрауы қажет;
2) Оқытудың мазмұнына базалық біліммен ... ... ... ... ... ... меңгеру, оқыту тапсыр-маларын шешу формасында орындалып, бұл оқытуды ешқандай жаттаусыз-ақ қамтамасыз етіліп, есте сақтау қорытынды негізінде қалыптасуы керек; Мектеп жағдайына ... ... ... ... әр бір баланың психологиялық мәселесіне психологты енгізу болып табылады.
Н.Р. Талызинаның оқытуында ұстанған психологиялық мазмұны үшінші типті оқуға жатады. П.Я. ... ... ... және ... ... типті оқыту-бұл танымдық іс-әрекеттерді тітір-кендіріп, өзінің танымдық қызығу-шылығын нығайтады.Қазіргі кездегі мектептердегі психологтордың алдында мектеп ... ... ... ... ... іздестіру тапсырмасы тұрады. Біздің пікірімізше бұл тапсырманы басқалай құрастыру жөн: іздеу емес, танымдық мотивацияны құру. Себебі, танымдық ... құру ... ... мотивацияларын дамыту дұрыc [6].
Білім беру жүйесінің мәселесінің мазмұны баланың танымдық ерекшеліктері мен тұлғалық эмоционалды сферасын диагностау мәселесімен тікелей ... ... ... ... ... ... мұғалімдері - деп ескертеді. Бұл әрине өкінішті. В.П. Зинченко -дейді. Яғни бұл жағдайда біріншіден ... ... ... ... нені түзету керек соны іздеу. Егер психолог тек ... ... ... ғана ... ... бұл ... ... емес.
Мектепке қатысты идеалды нұсқа болып әр бір баланың психологиялық мәселесіне психологты кірістіру, алайда бұнда бұл әрекетті қолдану ... аз. ... ... ең ... ... ... психологтың мұғалімдермен жұмысы. Осылайша мектептегі психологиялық қызмет туралы ғана емес, психологиялық - педагогикалық бірлескен іс-әрекет туралы сөз ету ... ... Реан ... және ... күштердің интеграциясы туралы айта келіп, психологиялық қызметті психологиялық-педагогикалық жүйенің бірлескен элементі ретінде қарастыруды ұсынды.
Психолог ... ... беру ... ... ... және ... ... гимназия, лицейлер) байланысты қызмет міндеттері анықталады.
Психолог өз жұмысын жүргізу үшін ... орын ... ... - бұл ... ... қызметтердің компоненті. Психолог кез-келген мекемеде жұмыс істей отырып, негізгі тапсырмаларды шешеді. Кейбір неғұрлым қажетті іс-әрекеттерге ... ... ... ... ең бірінші психология - педагогикалық шарттарды бақылауға міндетті. Ол балалардың даму ... ... ... даму ... ... ... ... дамуындағы шарттарды талқылау барысында Л.С. Выготскийдің принципін қолдану ... Бұл ... ... арқылы психология-педагогикалық бағдар дамудың сол деңгейінде бала жақын ... ... неге жете ... ... ... ... бұл ... негізгі қиындығы . Дамудың жақын аймағы жасөспірімдерде және жоғарғы ... ... ... ... өзін ... ... және ... рефлекция, өзіндік ұйымдастыру мәселесі аумағында құрылады. Дәл осы кезеңде өмірлік көрінісі, өзін-өзі тануы, өз мүмкіндіктерін, қабілеттерін, ... ... ... ... [8].
Педагогикалық ұйымда, сол сияқты жанұяда үнемі әр түрлі қақтығыстар болады, көбінде ересек адамдардың психологиялық хабарсыздығынан, бірін-бірі тыңдай алмауынан, ... ... ... кешірмеуден болады.Сондықтан да, тәжірбиелі психологқа балалармен жұмыс істейтін адамдардың психологиялық ... ... ... ... - бұл ... және ... психоло-гиялық біліммен қатынасы. Психологиялық ағартудың негізгі мағынасы:
1) Баланың психикалық дамуының сәтті шарттарымен мұғалімдерді, тәрбиеш-ілерді, ата-аналарды таныстыру;
2) Жаңа психологиялық зерттеулерді талқылап ... ... ... ... ... құрып, оны жұмыс кезінде баланың немесе өзіндік тұлғалық дамуда қолдану;
4) Оқушыларды өзіндік таным және ... ... ... ... ... ... ... психологтың сол мекемеде керек екендігін түсінуге қол жеткізу.
Психологиялық ағарту әр түрлі формада болуы мүмкін: дәріс, ... ... ... әңгімелеу, көрме, әдебиеттерді талқылау тағы басқа. Бұл жұмыстарды барлығын психолог өзі жүр-гізбей-ақ басқа мамандарды шақы-руына болады. Барлық жұмыстардың ... ... өзі ... етуі, тиіс, және өтетін жұмыс түрлерінің нақты жұмысқа ... ... ... жөн [9].
Жасөспірім жасындағыларды тиісті әдебиеттерде , , деп атайды. Соңғы ... ... ... ... ... ... ... Жасөспірім өзге жастарға қарағанда педагогтар пен тиісті әдебиеттерге көп ... ... жиі ... Себебі бұл кезеңде оның психикалық даму ерекшелігі жас баламен ересектерге қарағанда әлде қайда өзгеше болады. Бұл кезеңге тән тағы бір ... ... ... ... өз ... ... үлкен адамдардың қамқорлығымен ақыл кеңесінен құтылғысы келеді. Жасөспірімнің ересектен айырмашылығы тек үлкен адамдармен қатынасының өзгеше ... ... ... ... ... ... (жыныс т.б жетілуі) жағынан кеңінен өріс алатынында. Ал жалпы алғанда жасөспірім тың өзгеше сипатта келеді. Мысалы, жеткіншек төменгі ... ... үйге ... тапсырманы тек жаттап алатын болса, жеткіншек жасында үй тапсырмасын өз сөзімен түсінікті етіп айтуға талпынады. Кейбір жасөспірім жастағылар осы ... ... ... үлкен адамдармен қарым-қатынаста болғанда мейірімді, сыпайы келсе енді өрескел түрде, яғни тәртіп бұзуға икем келеді. Осы мәселені ... ... ... ... бар. ... психиканың бұл ерекшелігі жасөспірімде әлеумет өмірінің өзінің ... ... ... бәрін өзім істей алам, деп наразылық білдірседе оның қолынан әлі де көп нәрселер келе бермейді. Ересектерге ұқсап іске ... сол істі ... ... кіші ... жасындағылардай басқаша айтқанда, бір жеткіншек істі игеру жағынан бала да, ал ... қою ... ... осы сияқты қасиеті қазірде және өткен дәуірлердің жасөспірімдерінде де ... тән. ... ... ... ... жасөспірімдері үлкен адамдардың талабына көне кетпейді. Себебі, біріншіден қазіргі кезде оқушылардың көпшілігінің ... ... ... ... ... ... айналысатын басқа тапсырмасы жоқ.
Біз ілгеріде өткен дәуірлерде бала кіші жасынан материалдық игіліктерді өндіруге жегілетінін ... ... де бұл ... ... көпшілігі үй - ішінде кездесіп жарымайды. Керісінше ата-аналар жасөспірім оқу тапсырмасын орындай алмайды деп, үй шаруасынан ... Ал ... бала ... ... ... ауысуы психологиялық тұрғыдан жаңа сапа, бірақ осыдан ... ... сол ... келген психикалық дамудың салдарыан: егер үлкендер жасөспірімді бала деп еесптесе, керісінше олар өзін есейдік деп ... Бұл екі ... дәл ... ... де жеткіншектің дамуына әсер ете алады. Жасөспірімнің өз ... ... ... ... ... босануға тырысуы баланың бәрінде кездесетін болғаны мен бір қатары күні-түні фантастикалық әдебиеттерді оқып, солардың кейіпкерлеріне еліктейді [10].
Сабақтан тыс мезгілде жасөспірім ... ... ... ... ... ... ... қатар бұл жастағылар бойынан әлі де балалық кездесіп тұрады. (мысалы: ұлдар қыздардың шашын тартып мазалауыт.б) бірақ сол ... ... емес ... ... алдында өзін мәдениетті түрде ұстауға тырысады.
Әдетте жасөспірімдерді тәрбиеге көнбейтін қиын жас деп ... ... деп ... ... ... ... психикасы мінез-құлқы өзгеріп, соның негізінде жаңа қасиеттер пайда болатыныннан. Кейде мұндай өзгеріс аз уақыттың ішінде болуы ... ... ... ... ... бір уақытта кездеспейді). Екіншіден осындай психиканың жаңа саласының пайда болуынан бала қиналысқа ұшырайды уайым шегеді, оның ... ... ... ... ... ... психологтар түрліше дәлелдейді. Осы ғасырдың бас кезінде психолог З. ... ... ... қамқорлығына көнбейтінін - деп түсіндірді.
Бұл пікірге көптеген психологтар қарсы. Жасөспірімдердің тәрбиеге көнгісі келмеуі түпкілікті емес, уақытша кездесетін уақыттың бірі. ... ... ... тәрбиелеуге ықпалы зор. Қоғам дамуының ерекшелігіне қарай жастарға қойылатын ... ... ... ... Осы ... сай жеткіншек бала жасынан үлкендер жасына өтерде қоғам жағдайы оған түрліше әсер етіп, баланы әр-түрлі ... іске ... ... ... ... күресу мектептегі және үй ішіндегі тәрбие жұмысының негізінде болады. Егер тәрбие не оқу жұмысы жеткіншектермен жақсы жүргізілсе ұнамсыз әдеттерден аулақ ... ... ... ... ... мол ... бірі ... Бала тәрбиесіне деген немқұрайлық оның табиғатына мүлдем жат. өйткені қазақтың ел алдындағы абырой беделі, қадір қасиеті, тек жеке ... ... ... ... мен ғана емес, бауырынан өрген ұрпақтарының салауаттылығы жарақтылығымен ... ... ... ... ... ... ежелден қастерлеп, оның атадан балаға мирас қылып ... ... сыр ... ғұламасы Әл-Фараби: -деген. Қазіргі кезеңде қазақ халықының өмірінде бұрын ... ... ... ... ... ... ... жоқ балалар саны күннен күнге артуда. Бұлар дөрекі ... ... ... ... ... бейім келеді. Баланың мінезін жалпы деңгейін ынтасын жақсы білу үшін, оның дамуына адамгершілк қасиеттерінің қалыптасуына не нәрсе қажет екендігін ... әке, ... ана ... міндетті.
Баланың жас ерекшелігі, әр жасқа тәнболатын дағдарыстардың себептері ... ... ... ... қиындықсыз алып шығуға көмек көрсетуге ата-анаға көмекке келетін - мұғалім.
Өйткені мектеп жасындағы баланың ... көп ... ... - оқу. Оқу барысында ол білімге, қарым-қатынасқа, имандылық адамгерішілікке үйренеді. Сонда мұғалімнің жеке бас үлгісі, сөзі мен ... ... ... ... баға жетпес құралына айналады. Бала тәрбиесі болашақ кепілі, отбасы мен мұғалімдер қауымының абыройлы ісі. ... ... ... ... ... бойына дарытқан ортада болмақ. Ол ата-аналар өз міндетін жеке түсінгенде, мұғалімдермен ... ... ... алға ... ... тану пәні ... ... кезеңдегі кедергілерден өту жолдары
Баланың өзін-өзі тану дұрыс қарым-қатынасын дамыту, баланың өзіндік анықтауға ... ... ... ... ... тәрбиелеу, балаларды жан-жақтылыққа, кісілік парасаттылыққа, салауаттылыққа, имандылыққа тәрбиелеу ... ... рөлі зор. ... ... міндеті бойынша баланың бойына туралы дұрыс ... ... ... адамгершілік мінез-құлықтарына мүмкіндіктерімен таныстыру. Жеткіншектердің танымдық белсенділіктерін арттыру. Жас ... ... ... ... ... ... Жеке ... (өзімшілдігін емес ояту). Осы міндеттерді бала бойына дарыту мақсатында оқытудың әдіс-тәсілдері қолданысқа енгізіледі.
1.Интерактивтік әдіс
2.Топтық жұмыс
3.Ой - ... ... ... ... ... ... жұмысты орындау
Осы әдістерді пайдалана отырып, оқушы өз пікірін айта алатындай, өзін толғандыратын сұрақтың шешімін табуға ... ... ... ... мен ... ... ... мінез-құлқымен қарым-қатынастарына баға беруге үйренеді.
Жасөспірімдерді тәрбиелеу мен оқытуда олардың жеке басын қалыптастыруда оқытушының рөлі ерекше. Оқытушы-оқу-тәрбие жұмысының ... әрі ... ... ... ... қалыптастырушы. Сондықтан да оқытушы өз басының ең жақсы деген ... ... ... дамытып отырады, себебі ол жасөспірімнің ғана емес, көпшіліктің үлгі-өнеге болатын адамы.
Ең алдымен, оқытушы ... ... оның ... назар аударып, ұйымдастыра білуі керек. Содан ғана оны білім алуға дағдыландырып үйретуге мүмкіндік туады.
Оқытушы мен ... ... ... ... ұйымдастыра білуіне байланысты. Оқушының сабақ үстіндегі белсенділігі оның мінез-құлық, іс-әрекетінен байқалады. Оқушы іс-әрекетінің ең басты және жетекші ... ... ... ... ... ... дағдыны және білгірлікті жүйелі игеру үрдісі. Оқу-дамыту құралы.
Оқытушының басты міндеті-әр оқушы ... ... ... ... жеке ... қалыптастыру. Ал оқушы жеке тұлға ретінде қалыптасуы үшін міндетті ... өз ... өз ... ... ... ... міндетін, тәсіл жағдайын өзінше түсініп, алған білімін өмірде қолдана білу жағдайына ... ... үшін ... ... ... психикалық талаптарға ұмтылуы керек:
1. деу арқылы өзінің көңіліндегі адамдарға ұқсауға тырысып, еліктеу яғни өз ... ... ... көрінуге тырысу, жіберілген қателіктер мен жетістіктерге талдау жасау.
2. -деп ... ... ... ... ... өзі алға ... мақсатқа жете алатынына көзін жеткізу, өзіндік түйсігін ояту.
3. деу арқылы іс-әрекетіне сенімділікпен қарау, қоғам талабына бағыну ... ... өзін және ... ... қажеттілігін ұғыну. Алға қойған мақсатқа жету үшін өзін төзімділікке ... ... ... деген қасиетін жете түсінуі үшін оның ... ... ... екі ортадағы кездесетін қайшылықтарына үлкен мән беруіміз керек. Қайшылық жеткіншектің есейіп ... мен ... оған әлі бала деп ... келіспеушілігінен болғандықтан, осы жағдайды қайшылықтың нәтижесінде туындағандықтан және сол жағдайдан қалай құтылуды білмеуді дағдарыс деп білеміз.
сөзінің мағынасы- қиын жағдайға тап ... ... одан ... ... ... ... А. Г. ... -дейді. Демек жасөспірімдердің үлкендермен қарым-қатынасы жақсы болып келсе, онда дағдарыс кезеңі кездеспейді. Осы пікірге түгелдей қосылу ... ... ... ... ... ... жасөспірімдердің өзі. Екіншіден дағдарыс үлкендердің қатынасына риза болмаудан кездессе де, мұның өзі тек 11-16 жас ... ... ... Егер ... ... ... болса, дағдарысқа ұшырау 7-10 немесе 16-18 жастарда кездесуі ықтимал болар еді.
Жасөспірім жасындағылар үлкендердің өзінің ... өз ... мен ... әр сала ... ... етеді. Қыздар киім киуде, не өзін күтуде, ұл бала тиісті міндеттерді өз еркімен орындағысы келеді.
Осыған әуел ... ... ... ... Бұлардың қарсы шығатын себебі, басына сенім білдіргісі келмегеннен емес, оны бала деп бүлдіріп алады ғой ... ... ... бұл ... ... -деген пікір қалыптасады. Егер осындай қатынас көп созылса жасөспірім мен үлкен адамдар арасында түсінбеушілік етек алып, бала ызаланып ерегісуге ... ... не ... соны орындамауға тырысады. Екі арадағы қайшылықты кім жеңеді дегенде, ... ... жаңа ... сол ... деуге болады. Себебі диалектиканың заңы бойынша жаңа нәрсе көнен жеңеді. Ал осы іске қалай асады. Бұл әуелі ... ... ... ... оның ... ... Үлкендер әуелі жасөспірімдерді тәртіпке шақыруға тырысады. Тіпті жазалауы да ықтимал. Бірақ осыған жасөспірімдердің кейбіреулері көнбей деуі мүмкін деген ойда ... екі ... ... неміс психологы К. Левин деп атаған. Мұны ... ... ... ... мен ... ... ... болып, бөгет салынған соң енді үлкендердің сөзіне құлақ аспау кеңінен етек ... ... ... тіл ... үшін ... сол бөгетті жою керек. Ал бөгетті жою оңай емес. Сондықтан пәніндегі ... ... ... ... және ... ... оқушылар өзара қарым-қатынаста шындықты айтуға жағымды ойлауға үйренеді. Өзара ... ... ... ... ... жақсы көре біледі, жақсылық жасауға дайын, жақындарын қуантуға асығады. Сабырлы, салмақты болуға, тәрбиелі болуға ойланып сөйлеуге үйренеді. ... ... ... ... ... ... ... тырысады [14].
Отбасы баланың ең жақын әлеуметтендіру ортасы. Осы ортада ... ... ... оның ... не ... өзін қалай ұстау керектігі туралы алғашқы мағлұматтар меңгеріледі және онда ... ... ... ... ... ... және ... басқалардың және екенін тәжірбиеде сынап байқап көреді. Балалар отбасында әртүрлі жағдаяттар мен төтенше ахуалдарда өзін ұстаудың нормаларын, ... ... ... меңгереді. Отбасы психологиясын зерттеушілер А.Г.Харчев, А.Н.Антонов, З.И.Файнбург, Д.Горборинко оның функцияларын ата-ананың үгіт-насихаты, түсіндіруі, олардың үлгі-өнегесі, үйдегі ахуал, отбасының психологиялық ... ... ... ... ... ... ... уәзіндері (критерий) қалыптасуымен бірге қандай қылықтары үшін сөгіс алып, не үшін жазаланатынын, әділдік пен адалдық үғымдарын меңгереді деген тұжырымдар жасады ... ... ... деп, ... ... нақты көрсетілген.
бағдарламасында балаларымызды алыс болашақта қандай сапада көруіміз керектігі айтылған. Сонымен бірге, отбасы туралы заң жоғары және орта білім ... ... ... ... ... ... ... қосу міндеті жүктелген.
Қарым-қатынастың адамзат өмірінде аса маңызды роль атқарады. Қарым-қатынас нәтижесінде тұлғааралық байланыс орнығып, өзара мәміле ... ... әр жеке ... ... ... ... бірі ... Қарым-қатынас барысында өзара пікір алмасу, сезім әлеміне бірлесіп ләззат алу, қайғы, қуанышта ортақтас болу ... ... ... ... кең ... ... ... екі немесе бірнеше психологиялық жүйе не бірнеше рухани әлем және ... ... ... ... ... ... өзара түсіністік, не болмаса қақтығыс, талас-тартыс, қарама-қайшылық тұрғысындағы мәміле үрдісі іске асады (А.В. Мудрик, А.В. Запорожец, Қ. Жарықбаев, Ж.Ы.Намазбаева, С.М. ... М. ... ) ... ... анықтама беру, оның атқаратын қызметтерін нақтылау, отбасындағы қарым-қатынас мәселерін талдау көптеген зерттеулерде орын алған. Отбасы қызметінің ... ... ... ... де жетік түрде толық жасалмаған. Г.М.Свердлов және В.Л.Ресенцев (1958) отбасының маңызды қызметтерін ұрпақ жалғастыру, тәрбиелеу, шаруашылық және өзара көмек ... ... ... Ата-ананың отбасылық ықпалы туралы өз еңбектерінде А.Ю.Гавит, Э.А.Тийт қарастырды, сонымен қоса некедегі сәйкестікке қатысты мәселелер де талданған Д.Горборино отбасын ... ... ... ... отбасы ата-ана бала қатынасын орнатады, ал неке болса ер азамат пен әйел адамның арасындағы ... ... ... ... ... Ол ... ... аймағы үй, пәтер көңіл аударады, және де ... ... иен ... ... ... мен ... ... отбасылық іс-әрекетін болжайды. Отбасылық қатынастар бойынша құрылған отбасы анықтамаларының ішінде А.Г.Харчевтің ұсынған анықтамасы бойынша - [24].
Осы айтылғандарға орай біз ... ... ... ... ... ... және сол іс-әрекеттен оң нәтижелер алудың анағұрлым өнімді тәсілдерін табуға ... ... ... жеке ... ... қасиеттері ретінде анықтаймыз .
Қабілеттіліктерді зерттеудегі тұлғалық бағыт мәселесін шешудің анағұрлым болашағы бар ... ... ... В.Н. ... осы мәселені қарастырудың психологияда қалыптасқан дәстүрлі бағыттарына баға бере отырып, былай деп жазды:
.
Отандық психолог Н.Қ. ... ... ... ... басқа адамдармен қарым-қатынаста өтеді деп атап көрсетеді. Қарым-қатынастың барлық жақтары: қарым-қатынастық тұлғалар арасындағы пікір алмасу, ... және ... ... бір ... бар болуын талап етеді. Осындай қарым-қатынас ретінде оптика-кинетикалық белгілер жүйесі, паралингвистикалық және ... ... ... мен ... ... ... ... мен уақыты, көздердің түйісуі визуалды қатынас кезіндегі өзіңді-өзін көрсету ұжымдық ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас техникасы деп атауға болады.
Қабілеттілік пен бағыттылықты тұлғаның белгілі бір деңгейдегі теңгерілген сипаттамалары ретінде қарастыра отырып К.К. ... деп атап ... ... әрі ... ... мен ... біз көптеген кеңес психологтарының еңбектерінен табамыз. Мысалы, Н.С. Лейтестің ақыл-ой дарындылығына ... ... (1960) бұл ... тікелей қойылмаса да, келтірілген фактілер мен оларды талдау кейбір тұлғалық сапалардың ақыл-ой қабілеттіліктерінің ... ... ... ... ... ... ... Іс жүзінде барлық кеңес авторлары қабілеттіліктердің қалыптасу мәселесін қарастыра ... ... ... ... ... атап ... Түрлі теориялық бағыттардың айырмашылығы адамның бүкіл қасиеттері ... ... ... ... ... және қай ... бірінші кезекте ден қойылатындығынан табылады.
Осылайша, Э.А. Голубеваның пікірінше, (1986) .
Қарым-қатынастың спецификасы - оның өзге ... ... да ... тұлға ретінде бағытталуында. Ол қатысушылардың бір-біріне деген бағыттылығы мен ... ... ... ... да ол ... ... сипатта болады.
Кейде қабілетті тума қасиет деп есептейді. Дегенмен, ғылыми талдаулар тек нышан туа ... ... ... ал қабілет нышанның даму нәтижесі болып табылатындығын көрсетеді.
В.В. Клименконың пікірінше адам нышандарының потенциалдарын адам мен қоршаған орта және адамның ішкі жан ... ... ... ... бар ... соншалықты жұмыс істейтін қабілеттер құратынын және шындығында қабілет саны адам іс-әрекетімен, оны үйренуімен, қалыптасуымен байланысты болатындығын көрсетеді[25].
Қабілеттіліктерді Б.М. ... жеке ... ... ... ... қарастырған. Айырмашылықты ол ұғымның анықтамасына енгізген: . Әрі қарай анықтамада қабілеттіліктердің білімге, дағдыларға, икемділіктерге көрсетілген. Бұл ... ... ... ... ... үшін меңгеруге, игеруге болатын дүние қаншалықты маңызды болса да, психологиялық қасиеттердің іс-әрекеттің сәтті орындалуына ... ... ішкі жеке ... алғышарттарын ескермеуге болмайтындығын білдіреді.
Қазақстандық белгілі профессор С.Қ. Бердібаева диалог - қарым-қатынастың негізгі ... бірі деп атап ... ... ... ... ... басым көпшілігі субъектілердің диадасында, қарым-қатынас ситуациясында өте жақсы зерттелінеді. Коммуникативті өзара әрекеттен айырмашылығы сол, диалогты қарым-қатынасты ... ... ... бар. ... ... қатынас жүйесінің компоненті болып табылады. Мұнда ойлау процесі оның барлық сатыларында диалог ретінде қарастырылады, ал ... ... ... ... ... ... ... әрекетінің танымдық іс-әрекеттегі динамикасын бейнелейді. Диалог таным үшін қызмет етеді, ал қарым-қатынас тек тұлғааралық байланыспен теңестірілмейді, әр түрлі формаларына қатыса ... ... ... ... ... ... ... диалог (А. Брушлинский, Г.М. Кучинский, М.С. Каган)[26].
В. Пекелистің ойынша қабілеттілік - жинақталған бірнеше істі меңгеру шамасын ... бір ... ... ... ... ... мен данышпандығы айқындалады. Қазірше бұл дәреженің объективті өлшемі болмағандықтан, дарындылық пен ... ара ... ... ... ... бар ... ғана ... оның іс-әрекет нәтижесіне де қарайды.
Осыған орай, дарын дегеніміз - өзіндік және бұрын болмаған, аса жетілдірілген және ... ... бар өнім бере ... ... ... ... дегеніміз - дарындылықтың жоғары сатысы, творчествосының кейбір саласында елеулі қадамдар жасап, өзгеше дәуірге жол ашатын күш .
Қарым-қатынасқа түскенде адамдар жағдайларға ... ... өз ... тыс ... түрде емес енеді. Бұл оқиғаларға тез және белсенді әсер етуге ыңғайлы ... ... өзі ... ... ... ... ... еніп кетуі маңызды.
Қазақтың белгілі ғалым Ж. ... ... ... ... не ... не ... іліктестік ойының жұмысы деуге болады. Ынта да, ілтипат та, жад та - бәрі тұп-тура іліктестіктен шығатын ... ... ... дарындылық (балалық кезде ерекше байқалатын, туыстан берілетін нышандар жүйесі), талант, данышпандық деп ... кез ... ... бола ... ... түрлері де болады деп көрсетеді.
. Басқа сөзбен айтқанда, қабілеттіліктер - бұл ... ... түрі ... оның ... ... бұл құрылым белгілі бір іс-әрекет талаптарына қатысты. Сондықтан . Осы ... ... ... ... ... бейнесін білдіреді .
Қабілеттіліктер - тұлғаның біршама іс-әрекеттер ... ... ... ... ... қабілеттіліктерінің даму деңгейі мен дәрежесі дарын және кемеңгерлік ұғымдарын білдіреді. Сәйкес деңгейді анықтау үшін объективті критерийлер қазіргі ... ... ... пен ... ажырату қабілеттіліктердің өздерінің сипаттамасы бойынша емес, іс-әрекет өнімдерінің сипаттамасы бойынша жүргізіледі.
Осыған орай дарын деп ... және ... ... ... ... және ... ... ерекшеленетін іс-әрекет өнімін алуға мүмкіндік беретін қабілеттіліктер жиынтығын атайды.
Кемеңгерлік - дарынның дамуындағы ... ... бір ... ... алға ... жүзеге асыруға, мүмкіндік беретін жоғары саты .
Кейде қабілетті тума қасиет деп есептейді. Дегенмен, ... ... тек ... туа ... болуы мүмкін, ал қабілет - нышанның даму нәтижесі болып табылатындығын көрсетеді.
Көрнекті ... Қ.Б. ... ... ... ... үшін ... ... білім жүйесі, икемділік пен дағды болуы керек. Бірінші деңгейде, адам ... ... ... ... ... жүзеге асыруға икемділік көрсетсе, екінші деңгейде, жаңа сынды туынды жасай алу мүмкіндігін байқатады. ... ... ... ... орын ... ... - қабілеттіліктің бастапқы табиғи негізі ретінде мүмкіншілігін қамтамасыз ететін қабілеттің жоғарғы түрін дарындылық деп атайды. ... өте ... ... ең ... түрі ... деген ұғыммен белгіленеді. Қабілеттің қандай да түрі болмасын өлшеусіз ерен еңбектен туындайды. Маңдайдан тер төгілмейінше, ешқандай қабілет өз ... ие ... ... ... жан ... ... жақтарымен тығыз байланысты. Қабілеттілікке жақын тұрған ұғым - бейімділік. Ол адамның белгілі бір ... ... бет ... оған ... аууы, оянып келе жатқан қабілеттіліктің алғашқы белгісі[28].
Көрнекті ғалым Б.Ф. Ломовтың пайымдауынша, психологияны, ең ... ... ... ... мәселелері толғандырады. Нақты осы форма генетикалық және шынайы болып табылады. Осы қарым-қатынас мәселелері ... ... ... ... ... кері ... ... психологиясы - қазіргі психологиядағы өзекті тақырыптардың бірі, мұнда қазіргі сәтте тұтастай ... жаңа ... ... ... ... ... ... ұғымының мазмұндық тұғырының өзгерісі; , және т.б. жаңа терминдердің пайда болғандығы; ұғымының ... ... өзге де ... ... ... ... қабілеттіліктер, эмпатияға қабілеттілік, өмірге қабілеттілік және т.с.с.) сипаттау үшін қолданылуы; тест әдістерімен қатар сапалық әдістердің (сұхбат, жеке ... ... және ... ... байқалады.
В.Н. Дружинин қалыптастырған үш маңызды жаңа идея: когнитивті ресурс, ... ... және ... ... ... ... зерттеу бағыты идеялары қабілеттіліктер табиғатын дәстүрлі тестологиялық тұрғыдан қарастырудан жаңаша түсінуге ауысу үшін теориялық көпір және қабілеттіліктер психологиясындағы мәселелі ... ... ... болып табылды.
С.Л. Рубинштейннің ойынша адам мен оның қабілеттіліктерінің дамуы, сөзсіз, жануарлар дамуынан айрықша ерекшеленеді; бұл айрықша ерекшелік адам қызметі нәтижелерінің ... ... ... ... ... балалардың жеке дамуын дәнекерлейтін объективті өнімдер түрінде кейінге ... ... ... дамуына елеулі үлес қосқан белгілі ғалым Б.М. Теплов ... ... үш ... ... көрсетті.
Біріншіден, қабілетпен бір адамның келесісінен өзгешеленетін дербес психологиялық ерекшеліктер түсіндіріледі; барлық адамдар бірдей болатын қатынаста қасиеттілік туралы сөз ... ... ... туралы ешкім сөз етпейді.
Екіншіден, қабілет деп қандай да бір немесе көптеген әрекеттердің орындалуының табыстылығына қатысы бар, жалпы алғанда дербес ... ... ... ... аталмыш адамда қалыптастырылған дағдылармен немесе іскерлікпен, білімділікпен ... ... ... болашағы - оның қабілетінің негізі, қабілет белгілі бір ... ... ... ... Бірақ ең жақсы қабілеттер де оған қажетті жағдай ... ... ... ... де қалады. Мысалы, адамда белгілі бір өз болашағын іске ... ... ерік әрі ынта жоқ ... қабілеттіліктер өсіп келе жатқан адам мүмкіндіктерінің кеңдігінен, алуантүрлілігінен және ол байқататын белгілі бір қасиеттер бірлігінен табылады. ... ... ең ... ... ... ... сондықтан оларды (олардың сонымен қатар ерік қабілеттіліктері мен эмоционалдық қабілеттіліктерге елеулі дәрежеде тәуелді екендігіне қарамастан) жалпы ақыл-ой қабілеттіліктері деп ... ... ... ... көбінесе интеллект деп атайды.
Тұлға - қоғамдық тіршілік иесі ретіндегі адам, әлемді тану және белсенді түрде ... ... ... ... ... және ... ... ие, ақылды тіршілік иесі ретіндегі адам ғана тұлға болып табылады.
Ұжымдық қабілеттіліктер белгілі бір ұжымға тән және сәйкесінше белгілі бір ... ... ... анықтайтын, белгілі бір іс-әрекетке деген қабілеттіліктер.
Ұжым қабілеттіліктері - бұл оның жалпы мақсаттарға бірлескен іс-әрекет арқылы, сонымен қатар бір ғана ... ... ... ... ... ... ... анықталатын түрлі тәсілдермен қол жеткізу мүмкіндіктері; бұл - түрлі ұжымдық қабілеттіліктердің және оның мүшелерінің барлық қабілеттерінің жиынтығы.
Қабілеттіліктер өз ... ... ... ... тең емес. Бұл қисынның механикалылығы ұғынықты: . Шын мәнінде, ... ... ... дарындылықты адамның шығармашылық жетістіктеріне жауапты ерекше, дербес дарындылық ретінде қарастыру қабілеттіліктер мен шығармашылықтың өз табиғатындағы ... ... ... ... Бұл қарама-қайшылықтар парадоксальді феноменологиядан көрініс табады: жоғары қабілеттіліктерге ие адам шығармашылық тұлға ... ... және ... ... және ... өте ... адам шығармашылық тұлға болып табылатын жағдай жиі ... ... ... мен ... ... ... суретшіге сурет шеберлігі бойынша жол беруі мүмкін. ... ... олар ... өздерінің әлемді қалай көретіндігін, яғни жасампаздардың көзқарасын жеткізген ең ірі суретшілер қатарына кіреді.
Қарым-қатынасқа деген ... ... ... ... ... қалыптасады. Ерте жастан бастап қарым-қатынасқа деген қажеттіліктің жоғары деңгейі өсе келе тұлға ... ... жаңа ... ... және үлкендер мен құрбыластары жағынан қолдауына байланысты анықталады. Белсенді іс-әрекет қажеттіліктері де өте ... ... ... ... ... ашық ... отыр, өйткені осы мәселеге жауап іздеу үшін индивидтің мінез-құлқын ... ... ... бақылауына алынбайтын, жасырын түрін анықтау қажет.
Сонымен, талантты адам дегеніміз - жоғары ... ... ... ... ... ... балаларды іздеу, оларды оқыту мен тәрбиелеу қоғам үшін бүгінгі күні өте қажет, себебі дарынды адам басқаға қарағанда көп ... ... ... ... адам ... ... ол шығармашылық тапқырлықпен жігерлі еңбек етеді.
Қабілетті анықтаудың біршама сенімді, дұрыс жолы - ... ... оның ... ... ... Кез ... ... орындалу нәтижесі өз алдына қандай да бір жеке қабілетті анықтаумен емес, әрбір адамдағы ... тән ... ... ... ... ... ... әр түрлі жолдармен жетуге болады. Қандай да бір жеке қабілеттердің жоғары жетістікте ... ... сол ... нәтижелі орындауға байланысты басқа қабілеттің дамуымен компенсациялануы мүмкін.
Адам ... ... ... табиғаты және даму жағдайлары мәселелері ерекше мәнге ие ... ... ... іске ... тек мүмкіншілік дегенде, мұнықалай түсіну керек? Әрбір адамның түрлі іске қабілетінің молдығы оның ішкі табиғатына көп байланысты екені рас. ... біз ... ... ... ... іздестіріп, өмір сүретін қоғам ортасынан, қоғамдағы түрлі өнер мен ... ... ... ... ... ... болмас еді. Шынын айтқанда, деген мақал қабілеттілікті терең түсінуге мүмкіндік береді. Себебі, ... ... адам ... ... ... өнерлері, өнерлерінің қалай іске асатыны жөніндегі жиналған түрлі мәліметтер атадан-балаға, ұрпақтан-ұрпаққа тіл арқылы беріліп, осының нәтижесінде келешекте бұларға ие ... ... ... деп атап ... В.В. Бурлаков коммуникативтік қабілеттер құрылымының барлық құрамдас бөліктері өзара байланысты, ... ... ... ... коммуникативтік қабілеттердің мазмұнын, құрылымын, өлшемдерін, қалыптасу көрсеткіштері мен ... ... ... әр ... ... жобаланған түрде ықпал етуді ескере отырып құрылады [30].
Бір адамның бойында бірнеше әр түрлі қабілет болуы ... ... ... бірі ... ... ... болады. Екінші жағынан, біры\еше әр түрлі адамдарда бір ғана қабілет байқалуы мүмкін, бірақ даму деңгейлері бойынша өзгешеленеді. ... ... ... ... ... С.М. Жақыпов былайша көрсетеді. Белсенділіктің көп ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке қосыла отырып, қабілеттіліктер алғашқы қабілеттіліктерге айналады. Алғашқы қабілеттіліктердің қалыптасуы бала дамуындағы сапалы түрдегі ... жеке ... ... ... ... мүмкіндіктерінің пайда болуын көрсетеді. Келесі кезеңде алғашқы қабілеттіліктер, атқарушылық белсенділік бала мен ересек адам арасында ... ... ... ... ... Мұнда алғашқы қабілеттіліктерді жинақтау негізінде және бұрын бұл процеске қосылмаған қабілеттіліктерге айналу негізінде екіншілік қабілеттіліктердің ... іске ... ... ... ... ... баланың жеке іс-әрекетін анағұрлым күрделі актілерін жүзеге асыру мүмкіндіктерін білдіреді. Әрі қарай бұл циклдер қайталанады және адамның әлеуметтік дәрежесінің ауысуына ... ... ... іс-әрекеттің барлық құрылымдық белгілерін қамтитындықтан да іс-әрекет болып табылады.
Отанымыздың белгілі психологы С.Қ. Бердібаева қабілеттер жайлы субъективті түсініктердің құрылымы, ... ... ... іс-әрекеттің өзара әсерлері және ақыл-ой қабілеті жайлы жеке даралық түсініктерсіз қабілеттің дамуын, ерекшелігін табу өте қиын деп атап ... ... ... тұлғаның әлеуметтік микроқоршауында, жеке даралық санасында белгілі бір болады, қабілеттерді сол модельдердің шеңберінде қарастырады. Бұл мәселенің соңғы кезде маңызды ... ие ... ... үйреншікті, қарапайым концепциясын зерттеуге, қабілеттердің даралық санадағы репрезентациясы жайлы мәселелерге деген қызығушылықтың өсуімен байланысты. Эксперименттік психосемантика облысының ... жаңа ... ... қабілеттер жайлы жеке даралық түсініктерді қайта жасауға, қабілеттердің репрезентациясы мен ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді[31].
Қабілеттер адамның маңызды құндылығы болып табылады және оның түсініктер әлемінде негізгі орынды алады
Б.М. Тепловтың ғылыми творчествосын қарастырған В.Д. ... ... және ... ең ... жеке ... айырмашылықтарға көңіл бөлу керек деді .
Әлеуметтік ортада тіршілік етуші азамат өзінің кім екенін былайғы жұртқа өзін қоршаған орта мен сыртқы ... ... ... арқылы таныта алады. Адамдар қарым-қатынасының сыр-сипаты қоғамдық өмірде, әсіресе ... ... ... ... байқалады. Топ ішіндегі адамдардың бір-біріне тәуелділігі, бағынуы, бірлесіп атқаратын істері, өзара көмектесуі - ... ... ... ... ... түрде қалыптасуын көрсететін сипаттар. Олардың арасындағы қарым-қатынастардың мазмұнды болуы түрлі әлеуметтік жағдайларға және әрбір ... ... ... ... ... қабілетті жеке адамның және индивидтің құрылымдарының бірі ретінде қарастырса, мұндай жағдайда ең ... ... үш ... ... ... ... ... және әлеуметтік-психологиялық деңгейлер.
Қарым-қатынас принципін бақылау әдісі арқылы әлеуметтік-психологиялық заңдылықтарды зерттеу - ... ... ... және ... ... ... ... өте тиімді.
В. Вундт жекелеген адамдар іс-әрекеттерінің нәтижесі қашан да саналы белгіленген ... мен ... ... ... және ... ала білмеген салдарлар жаңа ұмтылыстар туғызады. Осылайша, әрбір адам ... ... ... ие ... ал ... сана осы шығармашылық нәтижелерін сақтауға мүмкіндік алады.
Егер адамдар өзара сөйлесіп, қарым-қатынас жасамаса, онда оның өмір ... ... да ... еді. Осы ... адамдардың күнделікті өмірдегі кәсіптік саладағы өзара тілдесіп қарым-қатынас жасауының оның рухани өмірі мен тіршілік бейнесінің қалыпты дамуына ... әсер ... жете ... ... [33].
Психолог Н.Қ. Тоқсанбаева қазіргі психологияда ұғымы психотерапевтік практика контекстерінде қолданылып жүргені жаңалық емес екені белгілі деп атап ... ... ... адам манипуляциялық қарым-қатынас стилінің пайда болуы индивидуалды қорғану стратегиясы тұрғысынан, яғни субъектінің мына әлемде өмір сүру ... деп ... ... ... психологияда манипуляция ұғымы әлеуметтік тұрғыдан қабылданбайтын мінез ретінде мағынасынан айырылады. Осының әсерінен психотерапевтік көзқарастарға манипуляция табиғатына ... баға беру ... ... Мұнымен бірге манипуляция ұғымы психотерапияға санасыз жасалған манипуляцияға байланысты осы сөздің басқа мағынасын да енгізеді. Адам өзінің манипуляциялық мінезінен ... ... ... ... ... баға бермейтін қарым-қатынас болуы да мүмкін34.
Трансляция (жеткізу) принципіне құрылған білім беру технологиялары тұлғаның репродуктивті қабілеттіліктерінің (қабылдаудың, ес пен ойлаудың танымдық ... ... ... ... стереотиптеріне дейін) басым дамуына себепші болады. Ал бұл ... ... ... ... оның өнімді қабілеттіліктері және тұлғасы тербелмелі түрде дамиды.
Қарым-қатынас жасаудың алуан түрлі барлық функцияларын информация беруге, қарым-қатынас пен өзара ... ... ... ... жеке ... тани білуге арналған міндеттерге жатқызуға болады.
Ануфриевтің пікірі бойынша, тұлғаның жан-жақты дамуы - бұл, ең ... оның ... ... даму ... ол ... ... ... үшін осы қалыпқа қол жеткізуге деген ұмтылыс35.
Әлеуметті қабілеттіктер - индивидтің дамуындағы оның алдында шешім қабылдауды талап ... жаңа ... жаңа ... ... ... ... өзін ... мүмкіндік беретін ерекше мүмкіндіктер ретінде анықтауға болатын қабілеттіліктер. Бұлар индивидті оның психологиялық қасиеттері мен ерекшеліктеріне орай әлеуетті мүмкіндіктері арқылы ... ... ... ... оның ... ерекшеліктеріне ғана емес, сонымен қатар оның осы әлеуеттері іске асуы немесе іске аспауы мүмкін әлеуметтік жағдайларға да ... ... бұл ... ... ... яғни іс-әрекеттің нақты түрінің талаптарына байланысты белгілі бір нақты жағдайларда іске асатын және ... ... ... ... С.Қ. ... ... ... интеллект мәселесін түсінуде, біріншіден, жалпы ақыл-ой қабілеттері мен интеллектінің өзара байланысы, екіншіден, жалпы ойлау қабілеттерінің интеллектуалды ... ... ... ... ... ... қабілеттің қалыптасу мәселелері арқылы зерттеу мәселесін қарастырды. Сонымен, вербалды емес ... ... ... ... ... ... ... байланысты қабілеттіліктерден тұратын күрделі құрылымды білдіреді: бірінші құрылымша жеке вербалды емес мінез-құлықты, оның ... ... ... ... ... түсінуді қамтамасыз етсе, екіншісі өзінің түрлік, мазмұндық, қызмет өлшемдері бойынша интерактивті-регулятивті болып табылады; үшінші құрылымша ... емес ... ... ... ... ... оларды тілге қатыстыру талап етілетін әлеуметтік-перцептивті міндеттерді шешудің жетістігін анықтайды36.
Қабілеттілік - ... ... бір істі ... алу мүмкіндігін көрсететін жеке басының дара қасиеті. Оның ойдағыдай дамуы үшін ... ... ... ... дағдының белгілі бір жүйесі болуы тиіс. Мысалы: адам өзінің конструкторлық ... ... үшін ... ... ... ... білуі, оны тәжірибеде пайдалану ебдейлігі мен құрастыру дағдысының болуы шарт. Демек, кез ... ... ... ... икемдік-ебдейлігі мен дағдысы қалыптасқан болса, оның қабілеттілігінің де ойдағыдай жақсы дамитындығы сөзсіз.
Осылайша, қалыптасқан интерпретациялық жүйелерді, ... емес ... ... ... ... ... дамыту деңгейін диагностикалау және солардың негізінде адамның тұлғааралық қатынастың түрлі міндеттерін шешудегі ... ... ... емес мінез-құлықтың құрылымдық және индикативті-функционалды мүмкіндіктерін ескере ... ... ... ... тұлғааралық қарым-қатынаста вербалды емес мінез-құлықтың әлеуметтік-перцептивті процесс нәтижелеріне өз бетінше тигізетін ықпалының субъект ... ... ... құрылуы керек. Интерпретациялық жүйелер типінің, оның құрылымдық және мазмұндық аспектілерінің өзгерісі қарым-қатынас және бірлескен іс-әрекет тәжірибесіне ... ... ... жүйесін құру негізінде жүзеге асырылуы тиіс[37].
Қабілет адамның іс-әрекеттің белгілі бір түріне, өнер саласының біріне жарамдылығын жақсы көрсете алады. Белгілі бір істі ... ... ... ... ... әр түрлі жеке қасиеттерінің (музыкалық саңылау, түстерді жақсы ажырата алу, қолдың икемділігі, т.б.) қиысып келуін, яғни адам қасиеттерінің синтезін ... деп ... ... ... - ... ... ... байқалатын индивидуалды - психологиялық ерекшеліктері. Коммуникативті қабілеттер көптеген ... ... ... ... ... зерттеген ғалымдар баршылық, олар: А.А. Бодалев, А.А. Леонтьев, В.В. Рыжов, Л. Тайер және т.б. Осы зерттеулерді ... ... ... ... және ... деп бөлуге болады.
Ал тактикалық қабілеттер тұлғаның коммуникацияға қатысуын қамтамасыз етеді. Оларды екі топқа бөлуге болады:
Бірінші ... ... ... ... ... ... ... енеді. Яғни, интеллект ерекшеліктерін (ес, зейін, қабылдау, ойлау, интуиция), тілдің дамуын, мінез-құлық, эмоциялық сфералар, темперамент ерекшеліктерін және т.б. ... ... ... ... және ... ... игеру енеді. Бұл жерде тұлға қасиетінің жалпы кешенін ... ... ... ... басқару қабілеттері;
- басқа адамның тұлғалық ерекшеліктерін түсінуге байланысты, перцептивті ... ... ... құру және ... оның ... ... қарым-қатынасқа ену және шыға білу, қарым-қатынас барысында қарқындылықты басқа адамға бере ... ... ... ... ойын ... құру ... Осындай толықтырулар арқылы перцептивті-рефлексивті қабілеттердің толық жүйесін құра аламыз.
Тұлғалы мағыналық қарым-қатынас - бұл тұлғаның негізгі инстанцияларын, оның өзіндіктану және ... ... тану ... қалыптастыратын маңызды шарт [39].
Г.М. Андрееваның еңбектерінде ұғымы біріккен іс-әрекет және еңбек іс-әрекетінің негізі ретінде ... ... ... негізгі психологиялық сипаттарына мыналарды жатқызуға болады:
а) жеке ... ... ... және оның әлеуметтік бағыт-бағдары;
ә) оның психологиялық дамуы мен ... ... ... ... белгі таңбалары және оның қимыл қозғалысы, бет құбылысынан, ым-ишаралары мен көзқарасынан айқын бақылау;
в) әлеуметтік өміріндегі тіршілік бейнесінен ... ... ... қарым-қатынас процесінде өз эмоцияларын жеткізе білу және әңгімелесушінің эмоционалдық күйін дұрыс түсіне білу маңызды рөл атқарады. Мәнерлі ... ... ... ... ... ым-ишаралары мен қозғалыстарының танылуындағы барлық реңктер мен кемшіліктерді түсіну ... ... Өз ... ... ... білмеу, тұйықтық, икемсіздік немесе ым-ишара тілінің баламасыздығы балалардың өзара және үлкендермен қарым-қатынасын қиындатады. Басқа адамды ... - ... ... жауласушылықтың себебі.
Ойлар мен сезімдерді жеткізетін ым біздің қарапайым ... ... ... ... ... құралдарды қолдану және тұрақты дамыту адамның өз әңгімелесушісін жақсы түсінуіне ғана емес, ... ... ... ... қарым-қатынасына тартымды сипат пен нағыз қуаныш орнатуға да ... ... ... ... ... түсіну қабілеттілігі мен өз эмоцияларын барлық мүмкін құралмен жеткізу ... - ... ... ... ... ... ЖАСӨСПІРІМДЕРДЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕСІН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ
2.1 Тұлға қабілеттерін дамытудағы қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктерін зерттеу ... ... ... ... саны 40 ... ... Соның ішінде n - 20; n 1 - 20. Яғни, алғашқы 20 адам эксперимент ... ал ... ... сыналушы бақылау топтарына бөлінді.
Осы заманғы психологиялық зерттеулер - әлеуметтік өмірдің әр түрлі өрісінде болып тұратын талас-тартыстар мен дау-дамайдың өрбуіне ... ... ... ... себеп салдарын анықтап, ерекше мән беріп отыруды қажет ететін өмір тіршілігінің шындығы.
Алғашқы әдістеме бойынша жекелеген талдау ... ... ... ... ... ... орта, жоғары және өте жоғары деңгейлер бойынша мәліметтер ... ... ... ... көруге болады:
Кесте 1
Сыналушылардың коммуникативтілік және ұйымдастырушылық
қабілеттіліктерінің пайыздық көрсеткіштері
Деңгейлер
Коммуникативтілік
Ұйымдастырушылық
Төмен
37 %
43 %
Ортадан төмен
31 %
25 ... %
20 ... %
12 ... ...
0 %
0 %
Сынаққа қатысқан 20 жасөспірімнің коммуникативтік және ұйымдастырушылық қабілеттіліктері әр түрлі деңгейде болды. Мәселен, сыналушылардың коммуникативтік ... - 37 %, - 31 ... - 20 ... және ... ... -12 пайыз болса, ұйымдастырушылық қабілеттілігінің - 43 %, - 25 ... - 20 ... және ... ... - 12 ... ... Екі ... бойынша да деңгейді анықтайтын нәтижелер алынған жоқ.
Коммуникативтілік мінез сипаты ретінде ... ... сол ... ... ... бағыттылығы, адамдарға деген қызығушылығы, әлеуметтік перцепция, рефлексия, эмпатия сияқты қасиеттерін қалыптастыру үшін алғы шарт болып табылатын көпшілдік сапасы негізінде ... Бұл ... ... ... ... сонымен қатар жұмыс бастылықпен және қарым-қатынаспен байланысты болатын өзге де салаларда жұмыс істеу үшін қажетті деп санауға болады. Өз бетінше ... ... ... ... қиын ... ... пен ... бастамашылықтан, іс-әрекетті жоспарлаудан көрініс табатын ұйымдастырушылық икемділік те барынша маңызды.
Қазіргі уақытта коммуникативті қабілеттер, ... ... өзге ... түсіну қабілеттері бойынша адамдардың тең дәрежеде еместігі дәлелденген.
- дәрежесі түрлі факторлардың бүтіндей қатарына: жоғарғы жүйкелік іс-әрекеттің типіне және ... ... ала ... ... ... ерекшеліктері және оның өмірлік іс-әрекетінің біршама кең әлеуметтік және мәдени факторларына тәуелді.
- Өзін-өзі және өзге адамдарды түсінуді әлеуметтік-психологиялық ... ... ... және қалыптастыруға болады. , , және басқа да көптеген ... ... ... ... адамдармен кәсіби жұмыс жасайтын - практик-психологтарға, қызмет көрсету өрісінің қызметкерлеріне, жетекшілер мен ... ...
1 - ... ... коммуникативтілік және ұйымдастырушылық қабілеттіліктері көрсеткіштерінің гистограммасы
Яғни, тест нәтижесі көрсеткендей сынаққа қатысқан жасөспірімдердің коммуникативтік қабілеттеріне қарағанда ұйымдастырушылық қабілеттері әлдеқайда ... ... ... шықты.
Яғни, жасөспірімдерде коммуникативтік қабілеттері 43 %-ды көрсетсе, ұйымдастырушылық қабілеттері 37 %-ды ... ... ... ... ... ... ... психологтар болғанымен, әлі де болса қарым-қатынасқа түскенде қандай да бір қиыншылықтарды бастарынан кешіреді, яғни ... ойын ... ... алмайды, дұрыс тіл табысу жолдарын білмейді, өздерінің мүмкіндіктерін тиімді ... ... ... осы ... мәселелер әлі де толық зерттеулерді қажет етеді. ... ... ... шу, еңбек пен жұмыс орнын ұйымдастыру сипаты, күш-қуаттық және психикалық ... ... ... ... ... жасөспірім үшін өздігінен емес, ортаның адам психикасынан қоятын талаптары тұрғысынан ерекше маңызға ие. Кәсіби орта талаптары мен еңбек субъектісі мүмкіндіктерінің ... ... ... ... ... ... де, ... еңбекке қанағаттанушылығы да, оның психикалық күйі де тығыз байланысты болады. Еңбек субъектісі мен ... ... ... ... ... ... ... өзара сәйкестігі тұлғаның индивидуалдық-психологиялық қасиеттерінің құрылымы ғана мамандық талаптарына жауап бермейтіндігін, сонымен бірге кәсіби іс-әрекет ерекшеліктері де ... ... ... сәйкес келетіндігін білдіреді. [41].
Осы тұста сыналушылар туралы алынған алғашқы ... ... үшін ... жүргіздік. Тест нәтижесін өңдеуде жалпы 40 сыналушының жауаптары есептелініп, тәжірибелік және ... ... ... ... ... ... Алынған нәтижелерді сараптау барысында тәжірибелік топ респонденттеріне қарағанда, бақылау топтарындағы мамандардың өз ... ... ... ... ... болып шықты. Мәселен, жоғары деңгей бойынша n 1 тобында - 5 %, ал n 2 ... - 11%. ... 6 ... ... ... 2 ... коммуникабелділік деңгейіңізді тексеріп көріңіз>> тестінің тәжірибелік және бақылау топтары бойынша жауап көрсеткіштері

Ұпай саны
Деңгейі
Тәжірибелік топ сыналушылары
Бақылау тобының сыналушылары
1
125-150
Жоғары
5 %
11 ... ... %
61 ...
Төмен
49 %
28 %
Тест нәтижесі бойынша сыналушылардың жауаптары жоғары, орта және төмен көрсеткіштер ... үш ... ... ... ... топ ... жоғары деңгей - 5 пайыз, орта деңгей - 46 пайыз, ал ... ... - 49 ... ... ... ... жоғары деңгей -11 пайыз, орта деңгей - 61 пайыз және төмен деңгей - 28 пайызды құрады.
Кестеде және ... ... ... топ ... экстраверттік коммуникабелділік қабілеттері бақылау тобына қарағанда әлдеқайда төмен көрсеткіштерді берді. Яғни, экспериментке қатысушылардың басым көпшілігіне қарым-қатынаста ... ... ... керек, әйтпесе сыналушылардың интроверттігі айналасындағылармен араласуға кедергі келтіреді. Ал 46 % ... ... ... ... ... ... кішкене арттыру керек. Осыған орай, респонденттердің коммуникабелділік қабілеттерін ... үшін ... ... дамыту шаралары жүзеге асырылуы тиіс деген тұжырым жасалынды.
Қабілеттіліктермен шұғылданатын психолог сырттай тірекке ие: психологиялық тестілеу мәліметтері тапсырмаларды шешу ... ... ... ... ... табылады, ол объективті өлшемдерге ие (дұрыс жауаптар саны, қателіктер саны, шешу уақыты, жауаптардың жаңашылдығы және т.б.). Сол арқылы ол ... ... ... ... ретінде құрады.
Алынған нәтижелерді салыстырмалы түрде төмендегі суреттен көруге болады:
2 - сурет. Тест нәтижесі бойынша тәжірибелік және ... ... ... жауап көрсеткіштерінің динамикасы
Модель факторлары кейінірек түсіндіру барысында сөздермен белгіленсе де эмпирикалық мәліметтердің бастапқы құрылымы сыналушының өз ... ... ... ... олар ... ... өткізушінің ойына ешқалай да тәуелді емес.
Қабілеттіліктердің бағасы мен өзіндік бағаның баламалылығы немесе баламасыздығы мәселесін шешу мүмкіндігі ғана ... ... ... ... ... имплицитті теориясын айқындай отырып, оны объективті парадигма шеңберінде зерттелген қабілеттіліктер модельдерімен салыстыру мүмкіндігі де туындайды. Қабілеттіліктер ... ... ... ... ... ... топқа бөлуге болады:
* атрибуцияны зерттеу - ... ... ... ... ... метаатрибуцияны зерттеу - қабілеттілікті түсіну жеке дарындылықтар туралы ұғымды анықтайды;
* басқа адамдардың жалпы қабілеттіліктерін бағасын ...
* ... және ... қою әдісімен интеллект тұжырымдамасы туралы топтық түсініктерді зерттеу;
* қабілеттіліктердің имплицитті ... ... ... [42].
Қарым-қатынас адамдар арасында байланыстарды жасаудағы және дамытудағы өзара іс-әрекет қажеттігінен туындаған және ... ... ... ... ... және ... қамтитын күрделі, көпдеңгейлі процесс. Сондықтан осы тұста сыналушылардың қарым-қатынасқа түсу барысында тіл табысқыштығы мен өзін-өзі бағалауын анықтаудың ... зор. ... ... асыруда В.Ф. Ряховскийдің тесті және М. Снайдердің анықтау әдістемесі пайдаланылды. Екі ... ... ... үш жақты салыстырып, қарастырдық:
* ) екі әдістеме бойынша тәжірибелік топтардың өзара айырмашылықтарын анықтау (n 1);
* ) екі әдістеме ... ... ... ... ... ... (n 2);
* ) тәжірибелік және бақылау топтарының өзара айырмашылықтарын салыстыру (n 1 және n 2).
Әдістемелер бойынша алынған ... n 1 және n 2 ... ... ... ... ... жақын мәндерді берді. Бұл тұстан сыналушылардың ішінде тік мінезді, ... ... ... ... өздерін өзгертуге тырыспайтын тұлғалардың кездесетінін көруге болады. Ал тәжірибелік топ респонденттердің бірқатары (41 мен 55 % ... және ... ... ... (52 % - 55 % ... ... ... санаса білгендерімен, өз эмоцияларын игере алмайтындығы анықталды.
Әдістеме нәтижелерге қарай төмендегідей формада жинақталынды:
Кесте 3 ... ... ... n 1 және n 2 ... ... ... ... салыстырма кестесі
Ұпай
Деңгейі
Интерпретациясы
Ряховский тесті бойынша
Снайдер тесті бойынша
n 1
n 2
n 1
n 2
0 - 3
төмен
Мінез-құлқы бірқалыпты және жағдайға қарай өзін ... ... ... ... ұстайды. Мұндай адамдардың тікбақайлығына қарай көп адамдар ұната бермейді.
37 %
39 %
29 %
24 %
4 - 6 ... ... ... ... ... алмайды. Айналасындағы адамдармен санаса біледі.
45 %
41 %
52 %
55 %
7 - 10
жоғары
Кез-келген ролге оңай ... ... ... қарай бейімділіп отырады. Кез-келген ортада өзін жақсы сезінеді және ... өзі ... ... ... ... мүмкіндігі жетеді.
18 %
20 %
19 %
21 %
Кез келген ортада өзін жақсы сезінеді және ортаның өзі ... ... ... ала ... ... ... нәтижелерді, яғни жоғары деңгейді тәжірибе тобында 18 %, ал бақылау тобында 20 % ғана ... ... ... нәтижесін өңдеу барысында, өкінішке орай, тәжірибелік топта да, ... ... да ... ... ... ... әлдеқайда басымырақ шықты. Мәселен, тәжірибе тобында 37 % болса, бақылау тобында бұл көрсеткіш 39 % құрады. Ал ... ... ... қарым-қатынасқа түсу барысында мінез-құлқы бірқалыпты болғанымен, жағдайға қарай өзін ... ... ... ... ... ... көп адамдар ұната бермейді.
Демек, жоғарыда жүргізілген әдістемелердің нәтижесі көрсеткендей, экспериментке қатысушылардың қарым-қатынас ... ... ... ... асыру қажеттілігі туындайды.
3 - сурет. n 1 және n 2 топтарының пайыздық нәтиже көрсеткіштерінің динамикасы
Қабілеттілік тек даму ... өмір ... ... ... ... қандай да бір тәжірибелік немесе теориялық іс-әрекет процесінен тыс ... ... ... тыс ... керек. Осыдан қабілеттіліктің сәйкес нақты іс-әрекеттен тыс туындауы мүмкін еместігі ... ... ... талдау барысында ғана біз оларды бір-бірінен ажыратамыз. Қабілеттілік сәйкес іс-әрекет басталғанға дейін өмір сүреді және тек сол ... ... ғана ... деп ... болмайды. Абсолютті дыбыс есту қабілеті қабілет ретінде баланың бойында ол дыбыс жоғарылығын тану міндетін тұңғыш рет жолықтырғанға дейін өмір ... ... ... ... факт ... тек бастамасы ғана болған [43].
Адам өз ерекшеліктеріне сәйкес ... ... ... қана ... ... оны ... және жеке қажеттіліктеріне сәйкес өзгертеді. Еңбек процесінің адамның ... ... ... ыңғайсыздық, қиындық, қауіптілік сияқты және т.б. өзге де ... оны ... ... ... ... орай оның ... ... итермелейді.
Бағыттылық ең тұрақты тұлғаның өзіне қажетті идеалдар мен өз қалауларынан және тұлғаның ең басты жүріс-тұрыс тенденциясынан ... Осы ... ... ... біз ... зерттеуді Б. Бассаның өзгертіліп алынған әдістемесінің І ... ... жөн ... ... мәліметтерге қарай отырып, тәжірибеге қатысушы мамандардың n 1 тобы бойынша 50 ... ... ... ... ... ... ал n 2 тобы бойынша 52 % - ды ... (6- ... Тест ... ... ... ... ... 4
Тәжірибелік және бақылау топтарының тест шкалалары бойынша пайыздық көрсеткіштері
Тест шкалалары



n 1
32 %
18 %
50 %
n 2
29 %
19 %
52 %
Олай болса, бұл ... ... ... ... ... істі ... ... бірақ оларда еңбекке деген құмарлық, құштарлық бейімділігінің дамуы ... ... бар ... ... ... ... ... жақтарына мән бермеу, өзінің денсаулығының жағдайы төмендеуі, осының барлығы жұмысының сапасын төмендетеді) және ... ... ... әріптестерімен қарым-қатынасы онша болмайды. шкаласы бойынша пайыздық көрсеткіштер тәжірибелік топта - 18 %, ал ... ... - 19 % ғана ... ... ... нәтиже көрсеткіштері каласына қарағанда әлдеқайда төмен деңгейді көрсетті. Себебі, шкаласы бойынша тәжірибелік тобы - 32 %, ал ... тобы - 29 % ... ...
4 - ... ... және бақылау топтарының тест шкалалары бойынша пайыздық ... ... ... ... ... қажеттілігін қанағаттандыра және олармен өзара әрекет ете отырып, адамның сол арқылы өзін және өзі сияқтылар арасындағы өз орнын, сондай-ақ ... ... ... ... ұғынуға, өзін-өзі бағалауға және басқалар арасында өзін анықтауға мүмкіндік алады. Осының барлығының арқасында өзінің ... - ... ... мен санасы туындайды. Адам іс-әрекетінен қарым-қатынастың бүкіл механизмі - еліктеу мен бәсекелестік, ұнатпау және аяу, өзара түңілту мен ... ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейі және адам психикасы дамуының өзге де ... ... ... ... ... да ... мен қиыншылықтардың туындау мүмкіндігін көрсетеді. Аталмыш кедергілер тұлғааралық өзара қарым-қатынасқа түсу ... ... ... ... топтың бір мүшесінің сол топтың мүшесін қабылдауы;
- ... өз ... ... бір топ ... ... ... қабылдауы;
- топтың өзінің бір мүшесін қабылдауы;
- топтың басқа топтың бір ... ... бір ... ... топты қабылдауы.
Бұл талдау тек субъектілерді олардың даралығымен бірге қабылдауға ғана бағыттап қоймайды, олар ... ... мен ... ... ... ... бағыттайды. Осы тұста аталмыш факторлар бойынша субъектілер арасындағы қарым-қатынастар қандай да ... ... ... ... ... ... ... түрде түсіндіретін болсақ, әйел нан сатып алу үшін дүкенге барып, сатушымен мәжбүрлі ... ... ... оны ... фактор - процесі болды. Соның арқасында ол сатушымен қарым-қатынасқа түсуге мәжбүр болды. Міне, осы ... ... ... ... түсу ... міндетті түрде қандай да бір қажеттіліктер туындайды (ұнату, қажет ақпаратты алу, ... ... ... ... және т.б.). ... ... ... жұмысымыздың келесі кезеңінде сыналушыларға тестін жүргізуді жөн көрдік. Тест ... ... ... ... ... кестеге енгізілді:
Кесте 5
Қарым-қатынасқа қажеттіліктерін анықтау тестінің пайыздық нәтиже көрсеткіштері:
Жауаптары
n 1
n 2

1, 2, 7, 8, 11, 12, 13, 14, 17, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 28, 30, 31, 32, 33.
56 %
60 ... ... ... 4, 5, 6, 9, 10, 15, 16, 25, 27, 29.
44 %
40 %
Кестеде көрсетілгендей, қарым-қатынасқа қажеттілік деңгейлері жоғары көрсеткіштерді ... жоқ. ... ... тобында 56 пайыз сыналушы ғана қарым-қатынасқа қажеттілік білдірсе, ал бақылау тобында 60 ... ... ... көрсеткіштер 50 пайыздан жоғары болғанымен, толық қанағаттандырмайды. Егер ... ... ... емес, басқа саланың мамандары болса, онда бұл ... ... ... ... қажет емес болар еді. Ал жасөспірімдердің әрекетінің нәтижелілігіне ... әсер ... ... - қарым-қатынасқа түсуге қабілеттілік. Сондықтан алынған нәтиже ... ... ... ... ... ... тренингтерін ұйымдастыру туралы тұжырым жасалынды.
Қарым-қатынастың коммуникативті қыры ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін айқындаумен, яғни серіктестер арасындағы қатынастарды, олардың мұраттарын, мақсаттарын, ... ... ... бұл жай ақпарат ғана емес, сонымен қатар адамдар алмасатын білімдерді, ... ... ... және ... ... ... процесс құралдары түрлі таңбалық жүйелер, ең алдымен, тіл, сонымен бірге оптикалық-кинетикалық таңбалар жүйесі (ым-ишара, пантомимика), пара - және ... ... ... сөйлеу барысындағы тілдік емес амалдар, мысалы, үзілістер), коммуникация кеңістігі мен уақытын ұйымдастыру жүйесі және ең соңында ... ... ... ... ... сипаттамасы оған қатысушылардың бір-біріне ықпал етуге, басқа адамның мінез-құлқына әсер етуге, өзінің өзге біреудің бойынан көрінуін (персонализацияны) қамтамасыз ... ... ... ... ... ... маңызды шарты бірдей тілді қолдану ғана емес, сонымен қатар ... өтіп ... ... ... ... ... ... Қарым-қатынас өзара әрекет етудің жалпы стратегиясын құруды ... ... адам ... ... нақты мақсаттарын жүзеге асырады және бұл кезде ол өзгелер тарапынан дұрыс тыңдалып, ... ... ... Ақпаратпен алмаса отырып, олардың қатынасына қоғамның жалпы мәдениет ізін қалдырғанын ... де. Бұл ... ... ... ... кері әсерін тигізеді. Сондықтан қарым-қатынас процесін зерттеу жұмыстарын көп жақты және ауқымды аумақ ретінде қарастырған жөн. ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысымыздың келесі бөлімінде статистикалық терең талдау (дамытушы экспериментке дейінгі және дамытушы эксперименттен кейінгі статистикалық талдау көрсеткіштері ... ... ... ... ... келесі бөлімінде баяндалатын болады.
2.2 Тұлға қабілеттерінің дамуының экспериментке ... және ... ... және ... ... ... техникалық прогрестің дамуы басқа ғылым салалары секілді психология ғылымынан да ... және ... ... ... ... ... қандай да нәтиже көрсеткіштеріне қол жеткізу оңай іс емес екені белгілі. Сондықтан да алынған нәтижелерге дұрыс математикалық ... ... ... ... ... ... ... бөлінуде. Математикалық өңдеу - зерттелушіден алынған ... ... ... ... ұшырату. Математикалық өңдеу әдістері қарапайым болуына байланысты зерттеу барысында алынған нәтижелер де соғұрлым шынайы, түсінікті және ... ... ... және ... әдіс ... ... мен ... сапалық өзгерістері арасындағы сандық тәуелділікті анықтау үшін қолданылады. Бұл әдіс ... ... ... ... байланыс пен ықпал ету көрсеткіштерін есепке алу үшін, өзара тәуелділікті айқындау үшін, әр түрлілік көрсеткіштерін бөлу ... ... ... ... ... қате мен оның мөлшерін айқындап, осы мөлшерді бөлу дәрежесін, орташа квадраттық ауытқуларды, әр түрлілік ... ... үшін ...
Зерттеу жұмысымыздың нәтижелерін статистикалық өңдеу үшін Фишердің х ... ... ... - ... ... қажет ететін, сандық мән. Бұл қайта жасау асимметриялық жіктеуді қажет етпей, қалыпты ... ... ... береді. Аталмыш функция болжамдарды корреляциялық коэффициент көмегімен анықтау үшін қолданылады. Сонымен қатар Фишердің статистикалық өңдеу әдістемесі компьютерлік талдауға да тиімді ... ... ... аргументі төмендегі формула бойынша өңделді:
1
z 2 = ----- 1 n ( 1+х )
2 ( 1-х ... ... ... ... ... коэффициенттерін Фишер формуласы арқылы қайта жасау үшін келесі кезекте ... ... ... бойынша ең төменгі нәтиже көрсеткіштерін жинақтау кестесін жасау қажет болды. Кестеде тәжірибелік және бақылау топтарының төменгі нәтиже көрсеткіштері жинақталды:
Кесте 6 ... және ... ... ... ... көрсеткіштерінің жинағы

Әдістемелер
1
2
3
4
5
6
n 1
49
65
49
38
42
42
n 2
57
37
52
32
38
41
Осы кестеде жинақталған нәтиже көрсеткіштерін қайта жасау ... ... ... қол ... ... ... n 1 ... - z 2=5,3; ал n 2 тобында - z 2=6,4 ... ие ... ... ... n 1 ... - z 2= 7,7; ал n 2 тобында - z 2=3,8 ... ие ... ... ... n 1 ... - z 2= 5,3; n 2 ... - z 2=5,7 мәнділігін көрсетті;
төртінші әдістеме бойынша: n 1 тобында - z 2=4,1; n 2 ... - z 2=3,3 ... ие ... ... ... ... ... критерийінің критикалық мәндер кестесі бойынша р=0,05 болғанда z=5,2; ал р=0,01 болғанда z=8,4 мәнділіктері ... ... ... Фишердің критикалық мәндер кестесі бойынша анықталғандай, алынған ... ... ... ... ... ... тек ... әдістемелер бойынша ғана 0,05-0,01 аралығында жатыр, сондықтан әр әдістемеге жеке корреляциялық талдау жүргізу ... ... ... ... салыстыру барысында сыналушылардың қарым-қатынас қабілеттіліктерінің корреляциялық көрсеткіштері дамыту жұмыстарын жүргізуді қажет ... ... ... ... ... - ... ... дамуының, әлеуметтенуі мен тұлғалануының, жеке бас сапаларының қалыптасуының маңызды шарты, адам өміріндегі ең маңызды әлеуметтік қажеттілік және аталмыш қажеттілік өз ... ... жеке ... ... ... ... тоқтап қалуы да мүмкін[46].
Алынған нәтиже көрсеткіштері бойынша төменде беріліп ... ... ... ... - ... ... ... корреляциялық нәтиже көрсеткіштері
Жалпы, жасөспірімдердің иесі болып табылады. Коммуникативтік кәсіп субъекті өз қызметтерін үнемі ... ... ... топтармен өзара әрекетте және қарым-қатынаста жүзеге асырып, қабілеттіліктерін, іскерліктерін дамытады. Олай болса, зерттеу жұмысымыздың ... ... орай ... ... қабілеттіліктерін жетілдіру мақсатында дамытушы эксперимент жүзеге асырылды[47].
Дамытушы эксперименттен кейінгі нәтиже көрсеткіштерін корреляциялық талдау үшін ... ... ... ... ... ... ... бір мезгілде көрсеткіштің бірнеше мәнін анықтауға мүмкіндік береді, яғни оның басқа әдістемелерден артықшылығы осында.
Сондықтан ... ... ... ... коэффициентін рангілеудің төменде берілген формуласын қолдандық:
6 * ∑ (d²)
Rs 1 - ... .
N - (N² - ... Rs - ... ... коэффициенттік рангілеу формуласы;
d² - әр зерттелушінің өзгермелі екі рангі арасындағы ... - ... ... ...
Корреляциялық талдау бір мезгілде көрсеткіштің бірнеше мәнін анықтауға мүмкіндік ... яғни оның ... ... ... осында. Корреляциялық рангілеу әдістемелерінің бірі - Спирменнің корреляция коэфaициентін рангілеу. Әдістемені таңдауда:
* біріншіден, оның әмбебаптылығына;
* екіншіден, қарапайым өңделетіндігіне;
* ... жеке не ... ... ... ... ... ... басымдылығына басты назар аудардық.
Жалпы ғылымда тұлғаның коммуникативтік қабілеттіліктерін зерттеудің үш түрлі бағытын көруге болады:
* аналитикалық;
* поликомпоненттік;
* ... ... ... яғни ... ... ... рангілеу формуласы бойынша дамытушы экспериментке дейін төмендегідей мәліметтер алынды:
Кесте 7
Коммуникативтік және ұйымдастырушылық қабілетін анықтау әдістемесі>> тестінің дамыту ... ... ... ... қатысқандар саны
Дамытушы экспериментке дейінгі корреляциялық көрсеткіш бірлігі
Теориялық көрсеткіш бірлігі
Rs
n 1
70
0,19
0,23-0,36
n 2
70
0,22
0,23-0,36
Кестеде көрсетілген ... ... ... және ... қабілеттеріне дамытушы эксперименттік жұмыстарды жүргізудің қажеттілігін дәлелдейді. ... ... ... дейінгі нәтиже көрсеткіші тәжірибе тобында 0,19 болғанда, бақылау тобында 0,22 мәнділігін көрсетті. Ал дамытушы эксперименттен кейін бұл корреляциялық ... саны n 1-де 0,72 ... ал n 2-де 0,68 ... ... ... ... ... дамытушы эксперименттен кейінгі нәтиже көрсеткіштері төмендегі кестеде беріліп отыр:
Кесте 8
тестінің дамытушы эксперименттен кейінгі корреляциялық көрсеткіштері
таңдаулар
Зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіш бірлігі
Rs
n 1
70
0,72
0,23-0,36
n 2
70
0,68
0,23-0,36
Жоғарыда көрсетілген кестелерден сыналушы ... ... ... ... және ... сапалары дамытушы экспериментке дейін әлдеқайда төмен екендігін көрсетеді. Мәселен, n 1, яғни тәжірибелік топ респонденттерінің ... ... ... және ... ... ... нәтиже көрсеткіштеріндегі айырмашылық - 0, 53 мәнін құрайды.
6 - сурет. Коммуникативтік және ... ... ... ... ... ... экспериментіне дейінгі және кейінгі корреляциялық көрсеткіштерінің даму динамикасы
Демек, жүргізілген дамытушы шаралардың тиімділігі өте жоғары деңгейде әсер еткен деуге болады. Мұны ... ... да ... ... ... тұрмыс дәйектері адамдардың өзара қарым-қатынасы көптеген жағдайларда әрекеттесу түрі ... ... ... ... ... Өзара әрекетке түсуші тұлғалар осы жағдайда өз қажеттіліктерін бір-бірімен қарым-қатынас жасау арқылы қанағаттандырады, бір-бірімен ақпарат алмасады және т.б. ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ адаммен ой-пікір алмасу, өткен күнгі оқиғаны жұбайлардың ... ... және ... көріністерді осы аталған қарым-қатынасқа жатқызуға болады. Көптеген зерттеушілер субъектілердің бұл қабілеттерін ұғымымен түсіндіреді[48].
Осыған байланысты зерттеу ... ... ... Спирменнің корреляциялық коэффициенттін рангілеу формуласы бойынша тыңдаушыларға жүргізілген тестінің нәтижесі өңделді. ... ... ... кәсіби біліктіліктерін ескере отырып, мынадай статистикалық болжамдар қойылды:
Н0: сыналушылардың ... ... ... таңдаулардағы айырмашылықтары нөлге тең.
Н1: сыналушылардың кәсіби біліктіліктері бойынша таңдаулардағы айырмашылықтары нөлден ... ... ... ... ... ... ... Н 1 болжам дәлелденді, ал Н 0 болжам теріске шығарылды. Яғни, болжам негізінде ... ... ... ... ... ... ... мамандар болғанымен, олардың қарым-қатынасқа түсу барысындағы коммуникабелділік ... ... ... Талдау көрсеткіштері кестеде тіркеліп, графигі сәйкесінше бейнеленді:
Кесте 9
Өз коммуникабелділік ... ... ... ... ... экспериментіне дейінгі және кейінгі корреляциялық көрсеткіштері
Таңдаулар
Зерттеуге қатысқандар саны
Дамытушы экспериментке дейінгі корреляциялық көрсеткіш ... ... ... ... ... бірлігі
Теориялық көрсеткіш бірлігі
Rs
n 1
20
0,21
0,78
0,23-0,36
n 2
20
0,23
0,64
0,23-0,36
Жасөспірімдердің қарым-қатынасқа түсу барысындағы ... ... ... дамытушы экспериментке дейін n 1 тобында 0,21, ал n 2 тобында 0,23 көрсеткіштерін берген болатын, ... ... ... ... ... ... ... 0,78 мәнділігін, ал бақылау тобында 0,64 мәнін көрсетті. Әрине, алынған корреляциялық ... ... ... ... ... критикалық мәндері кестесінде берілген мәндерінен едәуір жоғары деңгейді көрсетіп (теориялық бірлік - 0,23 - 0,36), ... ... ... ... - сурет. Өз коммуникабелділік деңгейіңізді тексеріп көріңіз>> тестінің ... ... ... және ... корреляциялық көрсеткіштерінің даму динамикасы
Келесі зерттеу әдістемесі, яғни тестін корреляциялық өңдеу барысында мынадай статистикалық болжамдар жасалды:
Н 0: жасөспірімдердің тіл ... ... ... ... ... нөлге тең.
Н 1: жасөспірімдердің тіл табысқыштық деңгейлерінде нөлден едәуір мәнді айырмашылықтар болады.
Статистикалық болжамдарды дәлелдеу мақсатында ... тіл ... ... айырмашылықтарды рангілеу бойынша келесі кесте жасалды:
Кесте 10 ... ... ... ... ... критерийлері
Тәжірибе тобы
Бақылау тобы
Ранг - А
-
Ранг -Б

n 1
ранг
n 2
ранг
1
30-31 ұпай
8
1,5
10
4
2,5
6,25
2
25-29 ұпай
9
3,5
11
5
2
4
3
19-24 ұпай
12
6
13
7
1
1
4
14-18 ... ... ... ... ... Спирменнің формуласы бойынша есептегенде төмендегі нәтижені алдық:
Rs 1 - ((6 * 29,75) / (70 - (70² - 1)) ... ... ... қол ... ... рангілеу корреляциясының таңдамалы коэффициентінің критикалық мәнін анықтау кестесіне сәйкес, яғни зерттелушілер саны 20 болғанда 0,05 0,23 ал 0,01 0,30. ... Н0 ... ... ал Н1 бойынша жасөспірімдердің тіл табысқыштық деңгейлерінде нөлден едәуір мәнді ... ... ... дәлелденді және мәнді болып табылады.
Аталмыш әдістеменің статистикалық талдауын ... ... ... ... тіл табысқыштық деңгейлері әр түрлі болады және олардың қарым-қатынас қабілеттіліктерін дамытқан жағдайда ғана ... ... ... ... деген тұжырым жасаймыз, яғни ғылыми жұмысымыздың зерттеу бөлімінде белгіленген екінші эмпирикалық болжам толық ... ... ... ... ... ... құрылымы бойынша тестінің нәтижесіне статистикалық талдау жасалды. Статистикалық талдау болжамы ретінде:
Н 0: қарым-қатынаста жасөспірімдердің кәсіби ... ... ... ... деңгейлері бойынша таңдаулардағы айырмашылықтар нөлге тең.
Н жасөспірімдердің психологиялық ерекшеліктеріне байланысты қарым-қатынаста өзін-өзі бақылау деңгейлерінде нөлден едәуір ... ... ... ... ... ... барысында дамытушы экспериментке дейін n1 тобында 0,18; ал n2 ... 0,20 ... ие ... ... эксперименттен кейін бұл көрсеткіштер тәжірибе тобында 0,58-ге дейін, бақылау тобында 0,62-ге дейін жоғарылағанын көруге болады. Бұл ... ... 0,05- 0,01 ... ... ... ... береді. Нәтиженің корреляциялық мәнін есептей отырып, келесі кестеде бейнеледік (9- кесте).
Яғни, төменде берілген статистикалық болжам бойынша алынған нәтижелерге мынадай ... ... ... ... олардың нәтиже көрсеткіштерінде нөлден едәуір жоғары
айырмашылықтар анықталды. Демек, кей жағдайларда қарым-қатынас барысында шынайы ... ... көп ... өз ... ... ... бірақ өзге адамдардың пікірімен санаса білетіндігін дәлелдейді;
- екіншіден, алынған статистикалық мәліметтер дамытушы эксперимент жағдайында зерттелушілердің ... ... ... ... ... ... жүргізу қажеттігін дәлелдейді.
Кесте 11
тестінің дамыту экспериментіне дейінгі және ... ... ... ... қатысқандар саны
Дамытушы экспериментке дейінгі корреляциялық көрс. бірлігі
Дамытушы экспериментке кейінгі корреляциялық көрс. ... ... ... 1
70 ... 2
70 ... ... көрсеткіштерінің графикасы төменде беріліп отыр:
8 - сурет. тестінің дамыту экспериментіне дейінгі және кейінгі корреляциялық ... ... ... ортамен, қоғамдық және адами қарым-қатынастар жүйесімен, мәдениетпен өзара ... ... Адам ... ... туа алмайды, әлеуметтену процесінде тұлға болып шығады. Тұлға ұғымы - отандық психологиядағы негізгі ұғым, ал оқу тәрбие процесінің ізгілендірілуіне орай ... жиі ... ... ... ... ... ... түсінігі қалыптасты. Ол - субъектілердің өзара бір-біріне тұлға ретінде бірізді көзқарасы және өзіндік саналы жауапкершілікті өзіндік ... - ... ... жұмысымыздың келесі жеке болжамына сәйкес төмендегі статистикалық талдау болжамдары ұсынылды, яғни:
Н0: қарым-қатынастағы тұлғаның ... ... ... таңдаудағы айырмашылықтары нөлге тең.
Н1: қарым-қатынастағы тұлғаның бағыттылық деңгейлері бойынша таңдауда едәуір ... ... ... ... ... барысында тәжірибелік және бақылау топтарда салыстырмалы талдау жасалып, дамытушы экспериментке дейінгі және дамытушы эксперименттен кейінгі корреляциялық нәтиже ... ... ... ... ... ... айтарлықтай айырмашылықтар бар. Мәселен, дамытушы экспериментке дейін тәжірибе тобында корреляциялық көрсеткіш 0,21 мәнін берсе, бақылау тобында 0,23 санын ... ... ... көрсеткіштер деңгейінің даму динамикасын дамытушы эксперименттен кейінгі корреляциялық ... ... ... ... Яғни, тәжірибе тобында 0,68 - ге және бақылау тобында 0,74 - ке дейін корреляциялық көрсеткіш бірліктерінің мәнінің жоғарылағанын көруге ... ... ... ... ... деңгейлері бойынша таңдауда айырмашылықтар болуы шартты.
Нәтиже төмендегі кестеде ұсынылып отыр (16 - кесте):
Кесте 12
Б. Бассаның ... І ... ... дамытушы экспериментке дейінгі және кейінгі нәтиже көрсеткіштері
Таңдаулар
Зерттеуге қатысқандар саны
Дамытушы экспериментке ... ... ... ... ... кейінгі корреляциялық көрсеткіш
бірлігі
Теориялық көрсеткіш бірлігі
Rs
n 1
70
0,21
0,68
0,23-0,36
n 2
70
0,23
0,74
0,23-0,36
Кестеде көрсетілгендей, яғни екі ... да ... ... ... деңгейі бізге қажетті шамадан төмен көрсеткішті беріп ... ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асырғаннан кейінгі жүргізген анықтау жұмыстарының нәтижесінде корреляциялық нәтиже көрсеткіштерінің мәнділігі едәуір артқандығын көре аламыз. Дамытушы ... ... ... ... ... эксперименттен кейінгі нәтиже арасында 0,47 шамада айырмашылық анықталды. Бұл ... ... ... ... жағымды бағыттылығының корреляциялық көрсеткішін арттыруда маңызды болғанын көрсетеді. Оны келесі суреттен айқын ... ... - ... ... ... ... әдістемесінің І тапсырмасы бойынша дамытушы экспериментке дейінгі және кейінгі нәтиже көрсеткіштерінің динамикасы
Жоғарыда анықталған тұжырымдарды негізге ала отырып, ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері практик-психолог мамандарында нөлдік мәнге тең.
Н1: қарым-қатынасқа қажеттілігінің көрсеткіштері практик-психолог мамандарында айырмашылығы нөлден едәуір жоғары ... ие. ... ... ... ... ... дейін тәжірибелік және бақылау топтарындағы корреляциялық талдаудың нәтиже көрсеткіштері n 1 0,18; n 2 0,21 мәндерін көрсете отырып, ... ... ... ... деңгейді берсе, дамытушы эксперименттен кейін аталмыш көрсеткіштер n 1 тобында 0,78; ал n 2 тобында 0,64 ... ... ... ... ... ... ... алынған мәндер мәнділік аймағында жатқандығын көруге болады.
Нәтижелер Спирмен корреляциялық коэффициентті рангілеу формуласымен есептеліп, келесі кестеге көрсеткіштері енгізілді:
Кесте 12
... ... ... ... және ... ... көрсеткіштері
Таңдаулар
Зерттеуге қатысқандар саны
Дамытушы экспериментке дейінгі корреляциялық көрсеткіш ... ... ... ... көрсеткіш бірлігі
Теориялық көрсеткіш бірлігі
Rs
n 1
70
0,18
0,78
0,23-0,36
n 2
70
0,21
0,64
0,23-0,36
Басқа адамдармен қарым-қатынасқа түсу барысында адам ... ... ... ... ... ... игереді. Адамның әлеуметтік қажеттіліктірінің бірі - қарым-қатынас. Яғни қарым-қатынас қажеттілігін өтей отырып, адамдар өзара әсерленуді, өзара ... ... ... ... Осы екі ... өзара тығыз байланыста болуы адамның психикалық дамуына тікелей әсер ...
10 - ... ... ... ... экспериментіне дейінгі және кейінгі корреляциялық көрсеткіштерінің өсу динамикасы
Осы тұста Н0 болжамы қабылданады, ал Н1 болжамы теріске шығарылады. Себебі, талдау ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа қажеттілік көрсеткіштері мәнсіз болып тұр. Бұл ... ... ... ... ... тәжірибеге қатысушы мамандардың басым көпшілігінде қарым-қатынасқа аса қажеттілік байқалмайды;
* екіншіден, анықтау барысында алынған нәтиже көрсеткіштері бойынша
сыналушыларға қарым-қатынас іскерліктерін, ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Зерттеу бағдарламамызға сәйкес тәжірибелік және бақылау топтарының дамытушы экспериментке дейінгі нәтиже көрсеткіштері бойынша төмендегі салыстырма ... ... ... 13
Тәжірибелік және бақылау топтарының дамытушы экспериментке дейінгі нәтиже көрсеткіштері
Әдістемелер
Дамытушы экспериментке дейінгі корреляциялық нәтиже көрсеткіштері
Дамытушы ... ... ... нәтиже көрсеткіштері
Теориялық бірліктер
Rs
n 1
n 2
n 1
№ 1
0,19
0,22
0,72
0,23-0,36
№ 2
0,21
0,23
0,78
0,23-0,36
№ 3
0,18
0,20
0,58
0,23-0,36
№ 4
0,20
0,18
0,64
0,23-0,36
№ 5
0,21
0,23
0,68
0,23-0,36
№ 6
0,18
0,21
0,78
0,23-0,36
Кестеде берілгендей, дамытушы экспериментке дейінгі корреляциялық көрсеткіштер мен ... ... ... ... ... ... едәуір даму динамикасы байқалады. Мәселен, дамытушы экспериментке дейін №1 әдістеме бойынша тәжірибе тобында мәнділік жоқ болса, дамытушы эксперименттен кейін 0,72 яғни ... ... ... ... ... ... ... осы көрсеткіштердің даму динамикасынан көруге болады. Сол сияқты қалған әдістемелер бойынша да дамытушы экспериментке ... ... ... ... мен ... эксперименттен кейінгі нәтиже көрсеткіштері аралығында дамудың жоғары деңгейін байқауға болады.
Жүргізілген эксперименттің қорытындысы бойынша ... ... ... болады:
* адамның қарым-қатынас қабілеттілігі тікелей оның таңдаған
мамандығына байланысты емес, ол ... дара ... ... ... ... ... өзара немқұрайдылық,
тікмінезділік, қарым-қатынастағы суықтық өзге субъектілердің өзін-өзі бағалау деңгейінің төмендеуіне тікелей әсер етеді;
* қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, қарым-қатынас қажеттілігі материалдық жағдайларды өндірудегі бірлескен әрекет қажеттілігінен туындайды.
Дегенмен, субъекті өзінен ... да ... ... ... ... қажеттілігін өтеуі мүмкін емес екендігін төмендегі диаграммадан көруге болады:
11 - ... ... ... ... экспериментке дейінгі нәтиже көрсеткіштері бойынша салыстырма диаграммасы
Сонымен, дамыту экспериментіне дейінгі жүргізілген ... ... ... ... негізінде тәжірибеге алынған топтарда дамыту экспериментін жүргізу қажеттігі туралы қорытындыға сәйкес, дамытушы эксперимент жүргізілгеннен кейінгі көрсеткіштердің аралығында едәуір даму ... ... ... ... ... ...
Зерттеу жұмысымыздың статистикалық талдау бөлімін қорыта отырып, төмендегі тұжырымдарға тоқталдық:
- біріншіден, түрлі практик-психологтардың қарым-қатынастағы
коммуникативтік және ұйымдастырушылық қабілеттерін ... ... ... ... және ... ... тыңдаушылар нәтижелерінің корреляциялық көрсеткіштерінің даму динамикасының өсуіне қол жеткізу мүмкін;
* екіншіден, сыналушылардың коммуникабелділік қабілеттерінің
нәтижелерінің корреляциялық ... ... үшін ... ... ... әсер ... ... жұмыстарын жүргізу қажет;
- үшіншіден, психолог мамандарының қарым-қатынасқа түсу барысындағы тіл табысқыштық, коммуникативтік іскерлік және қажеттіліктерін дамытуда қарым-қатынас психологиясы ... ... ... ... қолданған жағдайда, аталмыш мәселелер бойынша нәтижелердің корреляциялық көрсеткіштерінің едәуір жоғары динамикасына жету мүмкін.
Қарым-қатынаста ... ... ... ... ... және өзінің жеке мәнін тануы жүзеге асырылып, жеке адамның тұлға ретінде қалыптасу процесі күшейтілуіне ... ... ... ... ... әр түрлі кедергілердің пайда болуы мүмкін, олар байланыстағы түгелдей психологиялық себептер кешені - коммуникативтік кедергілер. ... ... ... ... ... ... жеке тұлға және бүкіл қоғам үшін ... ... ... ... ... қозу жағдайының пайда болуына дейін тұлғаның дамуы процесі бұзылады.
Қарым-қатынас адам ... ... және ... ... сан ... ... және ... өміріндегі ең маңызды қажеттілік болып табылады. Осыған сәйкес, зерттелушілердің коррекциялық нәтиже көрсеткіштерінің даму динамикасына тікелей әсер ... ... ... ... жалпы сипаты, оның маңыздылығы және құрылымы туралы ... ... ... ... толық баяндалатын болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әлеуметтік орта және ішкі топтардағы ... ... мен ішкі ... ... адамдардың бірлескен өмірлік әрекеттері қарым-қатынас процесін туындатады. Әлеуметтік қатынастар - әлеуметтік кластардың: жұмыс ... мен ... ... ... ... мен ... ... формалды ұйымдардың (облыстық және аудандық білім беру департаменттері) және ... ... ... ... береді. Тұлғааралық қатынастар іскерлік және эмоционалды бағалаудың негізінде құрылады, сонымен қатар адамдардың бір-біріне таңдау білдіруі де ... ... ... ... ... қай түрі болмасын, әр уақытта қарым-қатынас процесінсіз жүзеге аспайды. Қарым-қатынастан тысқары адамзат қоғамын елестетуге де болмас еді. ... ... ... ... да бір ... ... бірігуінің тәсілі болуымен қатар олардың тұлғалық және кәсіби тұрғыда өсуінің жолы болып табылады.
Сонымен, зерттеу жұмысымызда жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, анықталған төмен нәтиже көрсеткіштерінің негізінде тәжірибеге қатысқан мамандардың коммуникативтік біліктіліктерін ... ... ... екіншіден, қарым-қатынас қабілеттіліктерін, соның ішінде: тіл табысқыштық, түсініспеншілікпен қарай ... ... ... ... және т.б. ... ... ... тәжірибелік эксперимент жағдайында анықталған нәтиже көрсеткіштерінің өсу динамикасын қамтамасыз ететін, яғни ... ... ... ... жағдай жасайтын белсенді дамыту бағдарламаларының моделін (тренингтер топтамасын) ұсыну.
Сонымен қорыта келгенде, қарым-қатынас ... ... ... мен мән жайы ... сондықтан қарым-қатынас адамзат тіршілігінің қажетті жағдайы болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Грэйс Крайг. ... ... - СПб., ... Райс Ф. ... ... и юнешеского возраста. - СПб., 2000.-66-68с
* М.В.Розин Психология и культурное развитие человека, ... 1994 ... ... Б.М., ... Г.Б // ... ... ... №5, 2011. -2-5б.
* Г.К.Нығметжнова //журнал Вестник КАСУ №1,2008. -29-32б.
* Зимняя И.А. Педагогическая психология / И.А. ... - М.: , 1997. - 384 ... ... ... Мектептегі психология №25 2010. -12-14б.
* Я.Л. Клолминский, Т.И.Краснова //журнал Психология №1, 1998. -13-14с
* К.Кәлекова //журнал Қазақстан мектебі №11, 2009. ... ... и ... ... // Под ред. А.В. ... - М., ... ... И.Ю. Возрастная психология. М., 1999.-44-47c
* Жарықбаев Қ.Б. , Алматы, -2008. ... ... И.В. ... ... ... ... теории и практики / И.В. Дубровина. - М.: , 1991. - 230-232 ... ... по ... ... / Под. ред. Д.И. ... - М., 1994. -56-60б
* Скотт Миллер Психология развития. - СПб., 2002.-22-26б
* Жарықбаев Қ.Б. Жантануға кіріспе. Хрестоматия. Жалпы білім ... орта ... мен пед. ... және жоғарғы оқу орындарының студенттері мен мұғалімдеріне ... - ... 2005. - 192-1950 ... ... ... ... развития. - СПб., 2002. -45-47бб
* Қ.Б.Жарықбаев Этика и психология, Алматы 1997 -66-70бб
* Межличностное восприятие в группе / Под ред. Г.М. ... и А.И. ... - М.: ... Моск. Ун-та, 1981. - 251-254 ... ... В.С. ... ... ... - М.: Изд-во МГУ, 1983. - 144 с.
* ... С.М., ... Э.Ө. ... ... ... ... ... мәні. // Материалы меж. конф. под ред. Т.А. Кожамкулова. Казахстанская цивилизация: проблемы адаптации и социализации человека. - ... ... ... 2005. - С. - 213 - ... ... С.Қ. ... ... интеллект мәселелері // ҚазҰУ хабаршысы. Психология және социология сериясы. - 2004. - №2 (13). - 44 - 45 бб.
* ... М.С. Мир ... ... ... ... - М.: ... 1988. - 319 с.
* Байжұманова Б.Ш., Нишанбаева Г.С. ұғымы хақында // Этнопсихология және этнопедагогика атты III-халықаралық ғылыми-теориялық ... ... - ... , 2005. - 213-214 ... ... Н.Қ., ... А.И. Іс-әрекеттегі қарым-қатынасты теориялық талдау ерекшеліктері // Материалы меж. конф. под ред. Т.А. ... ... ... ... ... и ... человека. - Алматы: Қазақ ун-ті 2005. - С. - 281 - 284.
* Бердібаева С.Қ. ... ... ... творчествосын зерттеу. Казахстанская цивилизация: проблемы адаптации и социализации человека. // Материалы меж. конф. под ред. Т.А. Кожамкулова. - ... ... ... 2005. - 312 .
* ... Жүсіпбек. Психология. - Алматы: , 1995. - 312 б.
* Жарықбаев Қ.Б. Жалпы психология оқулығы жоғары және ... орта оқу ... ... ... мен пединституттарының педагогика және психология бөлімінің студенттеріне арналған. - ... 2005. - 462 ... ... ... / Под редакцией А.А. Крылова. - М., ПБОЮЛ Гриженко Е.М., 2000. - 584 с.
* ... Е.В. ... ... невербальных коммуникаций средствами социально- психологического тренинга: автореф. дис. на канд. психол. наук: 19.00.05. - М., 1989. - 19 ... ... З.Ю. ... ... ... и ... способностей у старшеклассников: Дисс... канд. психол. наук. - М., 1988. - 145-148 с.
* ... Н.В. ... ... талант учителя. - Ленинград: Изд-во , 1985. - 32 -35с.
* Тоқсанбаева Н.Қ., Салимбаева Н.Н. Қарым-қатынастағы ... ... ... және ... түсініспеушілік туралы ой-пікірлер // ... меж. ... под ред. Т.А. ... - ... ҚазҰУ. - 2004. С. - 336 - 339.
* Панов В.И., Джакупов С.М. Проблемы ... ... ... ... среды // Вестник КазНУ. - 2006. - № 1 -5с.
* Артемьева Т.И. Методологический ... ... ... - М.: ... . 1977. - 184 ... ... В.Д. ... способностей и личностных черт учащихся в учебной деятельности. - ... ... ... ... 1989. - 220 с.
* ... М.С. Мир ... Проблема межсубьектных отношений. - М.: Политиздат, 1988. - 319 с.
* Злобина Е.Г. ... как ... ... ... - ... ... , 1981. - 115 с.
* Курпатов А.В., Алехин А.Н. ... ... ... и психотерапия. - 2-е издание. - М.: 2006. - 448 с.
* ... В.С. ... ... ... - М.: ... МГУ, 1983. - 144 с.
* Дружинин В.Н. ... ... СПб: ... ,2000. - 320 с.: ил. - ... )
* ... Т.И. Проблемы способностей: личностный аспект // Психологический журнал. - 1984, - №3.
* Научная конференция // ... ... - 2006. - №1. - С. - 134 - ... ... В.В. ... и ... коммуникативных способностей учителя иностранного языка: автореф. дис.на канд. ... ... ... 13.00.01. - М., 1991 - 25 с.
* Васильева И.И. Коммуникативные свойства высказываний в диалоге // ... ... - 1984. - №5. - С. ... Василевская Е.В. Психологические особенности делового общения учащихся в процессе обучения. дисс... канд. психол. наук. - Киев, 1985. - 132 ... ... ... ... и ... в ... деятельности: Сб. науч. тр. / Яросл. гос. ун-т. - ... 1989. - 142 ... ... научной психологии в решении задач производства / А.П. Двинин; ... - М.: 1991. - 69 с.
* ... В.Н. ... ... ... - СПб.: ... , 1999. - 368.: (серия )
* Теплов Б.М. Орта мектепке арналған ... - ... ... ... ... баспасы, 1954. - 255 б.
ҚОСЫМША А
КОММУНИКАТИВТІ ӨРІС
Мақсаты: ... ... ... коммуникативтік машықты
қалыптастыру.
Құрал-жабдық: қойылым үшін шағын сценарийлер дайындау, қалам мен
қағаз, бір шоқ гүл.
Тренингке ... ... ... ... әңгіме.
Қарым-қатынас әуелде таныстықтан басталады. Әйткенмен, өзіңе ұнаған адаммен танысуға деген ықылас қана аздық ... ... білу ... ... біз ... танысудың рухани техникасы мен философиясын меңгереміз, бұл орайда бізге тәжірибелі психолог Н. ... ... ... ... қатысушыларды сол кітаптан біраз үзінділермен таныстырады.
.
ҚОСЫМША Ә
ЫМ-ИШАРА ЖӘНЕ ВЕРБАЛСЫЗ СӨЙЛЕУ ... ... ... тыс құбылыста жүретін вербалсыз қатынас әдебіне үйрету, дағдыландыру.
Барысы: әдептілік ережесімен таныстыру; қарым-қатынас әдебінде сөйлеумен (вербалды) қатар вербалсыз қарым-қатынас әдептілігі де ... рөл ... ... ... ым-ишара тілі; Франсуа Сюлже бақылауы: адам сөйлеуіндегі сөзге - 7%, интонацияға - 38%, ым-ишараға - 55 % мән ... ... ... ... ... ... ... Оның сезімдері мен тілектерінің барлық көрініс табу сипатын мұқият қадағалаңыз. Бұл адамдармен ... ... ғана ... ... ... ... достар табуға да мүмкіндік береді. Адамның өзінің эмоционалдық күйін жеткізу барысында ... ... ... ... құралын қолдана білуге үйренгені маңызды. Мұнда ... ... ... бір ... ... немесе бұруыңыз, мәнерлі қалып, қолдың, аяқтың немесе дененің өзіне тән қозғалыстары, жүріс үлкен мәнге ие. Ой-сезімді ... ... ... ... ... іске ... ишаралар, пантомимика біздің қарым-қатынас жасау барысындағы алғашқы көмекшіміз екендігін есте сақтаған жөн. Денеміздің ишаралар және ... ... ... және ... бізге қарым-қатынас процесінде қызықты бола түсуге ғана емес, сонымен бірге адамдарды тануға және достар табуға көмектеседі.
Конгруэнттік - ... ... ... ... ... ... құрастыру; жүргізуші НЛБ техникаларынан
қатысушыларға 2 мысал келтіріп, әрі қарай ... ... ... ... ... Сценарийлік ойнау.
+ Талдау.
Рефлексия.
ҚОСЫМША Б
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАҒЫ ПОЗИЦИЯЛАР
Мақсаты: Қатысушыларға қарым-қатынастағы позицияларды меңгерту, позицияларды өзгерту арқылы мәселелі ситуацияларды шешу жолдарын үйрету.
Барысы:
+ ... ... Э. ... ... трансактілі анализ
мәселесіне теориялық түсінік беру. Қарым-қатынастағы тұлғаның 3 ... ... ... адам және бала позициясы, олардың сөздік, интонациялық, көңіл күй, бет-әлпеттік және мінез-құлық ерекшеліктері; қарым-қатынас әрекеттерін өзгерту жолдары.
Жағдаят құрастыру; вариативтік ... Кино ... ... ... сатып алушылар сапасын нашар бағалап, келісім шартты бұзбақ ойлары бар. Компания президенті киноны келісім шарт бойынша түсіруші және сатып алушы ... ... ... ... Президент сөзі қай позицияда болмақ? Қатысушыларға тапсырма: 1-ші топ ата-ана позициясында, 2-ші топ үлкен адам позициясында, 3-ші топ бала ... ... ... сөз ... ... Берілген уақыт ішінде президенттің жиналыста айту сөздері ұйғарылуы қажет, егер бір топта бірнеше нұсқа болса, оған ... ... ... ... ... Әр топ ... орнына шығып
сөз сөйлейді, әр топтың өздеріне белгілі позициясы бар, сол позиция бойынша сөйлейді. Жағдаяттар ойналып болғаннан соң, ... ... ... ... позицияларды өзгертіп көру;
+ кері байланыс; трансактлі анализ жасау. Алғашқы және соңғы
позицияларда не байқалды? ... ... ... ... түсініктер бізге не береді? Енді кез келген мәселені, шиеленісті жағдайларды қалай өзгертеміз? Ендігі жерде ... ... ... ... ... ... ... шиеленісті,
ұнамсыз, мәселелік жағдаяттарда трансактілі анализді қолдану; қарым-қатынастағы мәселелерді позициямызды өзгерту арқылы өздігімізше шешіп көру; ... ... ... ... қалай, қай жерде қолданғанымызды, бізге қандай өзгеріс бергенін талқылау.
ҚОСЫМША В
ТҰЛҒАНЫҢ ӨСУІ
Нұсқау: Әр жолы сіздердің ... екі ... ... екі маңызды іс ұсынылады, өзіңіз үшін маңыздылау деген біреуін таңдап аласыз.
Ауызша автопортрет:
- Сіздің үш жақсы қасиетіңіз.
- Сәтсіздіктерге ұрындыратын үш ... ... ... ... үш ... ... ... жетекке көндіретін үш осал жеріңіз.
- Үш үмітіңіз не үш қуанышыңыз. Ойын ашық хат ойнаумен ... ... ... деп ... ... жазылған ашық хаттар таратылады. Әр қатысушы осы сөйлемнің алдына өз есімін жазып, оң жақтағы көршісіне жібереді, көршісі сөйлемді аяқтап әрі ... ... Бір ... жол ... ашық ... ... жазылған иесіне қайтып келеді. Осыдан кейін барлық қатысушылар көзқарастарымен бір-біріне алғыс айтады. Жүргізуші сабақты аяқтайды.
Жаттығулар толық ... соң ... ... рефлексия жүргізіледі.
.
Мақсаты: Қатысушыларды өзіндік талдауға үйрету. Сөйлеуге, өзі туралы және басқа да ішкі сезімдерін ... ... ... Жүргізушіге нұсқа ретінде ұсынылады.
әдістемесі. Қатысушылар жұмыс дәптері ортасынан екіге бөліп, бір жағына минус белгісін, ... ... плюс ... ... Екі ... ... өз бойындағы сапаларын, қабілеттерін, мінез-құлық, басқа да жан-жақты барлық ерекшеліктерін жазу керек. Қатысушыларға өз таразыларына қарап, екі ... ... ... ... ... ұсынылады. Қай жағы көп, қай жағы аз? Қалай деп ойлаймыз, ... ... ... мән ... ... Бұл ... ... іштей талдау, өзіндік талдау, өзіндік анықтау мүмкіндіктерін арттырады.
Жаттығу: әдістемесі. Жоғарыдағы әдістемеге ұқсас жүреді. Қатысушылар өз бойындағы жағымды-жағымсыз жақтарын ... ... ... ... да ... ... ... - қатысушылардың өздері жайлы адекватты ойлауын және ол ойын ... ... ... бақылап отыру. Егер қатысушы қиналса, онда кезек келесі қатысушыға беріледі; егер қаласа, жаттығу аяғында қайта сөз ... ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ата-ана және жасөспірім15 бет
Ессіз құмарлық - денсаулықтың жауы 4 бет
Ибн синаның «медет» шипагерлiк кiтабы туралы3 бет
Мектеп пен мүмкіндігі шектеулі балалары бар отбасы ынтымақтастығың қызметі мен формалары (конспект)3 бет
Сарып – катерлі ауру3 бет
Қазіргі жастар арасындағы мәселелер9 бет
Қозғалмалы ойындар9 бет
Ұлттық құндылықтар – білім бастауының қайнар көзі4 бет
Әлеуметтік дезадаптацияның себептері10 бет
Адам өлтіру қылмысын тергеуде арнайы білімдерді қолдану31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь