Кеңес дәуіріндегі қазақ құқығы

Кеңес дәуіріндегі қазақ құқығы

1. Қазақ халқының экономикалық саясат жылдарында.
2. Қазақстандағы индустрияландыру саясаты және оның қайшылықтары.
3. Қоғамдық.саяси өмір.
1918-1920 жылдардағы азамат соғысы Қазақстан өлкесінің экономикалық жағдайын көптеген жылдарға кері шегерді. Өндіріс орындары жұмыс істемеді. 1913 жылмен салыстырғанда Қазақстанда мұнай өндіру 4 есеге, көмір өндіру 5 есеге кеміді, ал мыс рудасын өндіру мүлде тоқтады. Халық шаруашылығының жалпы өнім өндіруіндегі өнеркәсіптің үлесі 1920 жылы бар болғаны 6,3 процент болды.
Ауыл шаруашылығы да өте күшті дағдарысқа ұшырады. Орал губерниясында егістік жерлер 2 есеге, ал Жетісу аймағында 3 есеге кеміді. Ең бірінші кезекте ұлттық байлықтың негізгі көзі болып саналатын мал шаруашылығы құлдырады. Соғыс жылдарында мал саны 10,8 млн. басқа кеміді, оның 2 млн-ы жылқы, 6,5 млн-ы ұсақ мал болды.
Сонымен қатар 1921 жылы ҚазАКСР-ң жеті губерниясының бесеуі құрғақшылыққа душар болды. Осыған байланысты 1921 ж. бұл аймақтарда астықтың жалпы түсімі 5 млн. пұт деңгейде ғана болды. Ал жергілікті халықтың бір жылғы астық пен астық тұқымдығына мұқтаждығы 22 млн. пұт көлемін қамтиды, яғни залал 17 млн. пұтты көрсетті. Ауа райының қолайсыздығы мал шаруашылығын бұдан да қиын жағдайға душар етті. 1920–1921 жылдар аралығындағы жұттан кейін мал басы 1917 жылмен салыстырғанда 75% кеміді.
Азамат соғысының аяқталуына және елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайының ауыр күйзелісіне қарамастан, Кеңес үкіметі күштеуге негізделген азық-түлік саясатын одан әрі жалғастырды. Орталық үкіметтің 1920 жылы 20 шілдедегі “Сібірдегі артық астықты алу туралы” декретінің күші Қазақстанның солтүстік аудандары мен Семей губерниясына да тарады. Осы декретке сай 1921 жылдың тамыз айына дейін бүкіл елдегі шаруаларға 119 млн. пұт (РКФСР көлемінде 423 млн.пұт) төтенше салғырт төлеу жүктелсе, соның ішінде 35 млн. пұт Солтүстік Қазақстанға міндеттелді. Тапсырманың 26 млн. пұты Семей облысына міндеттелінсе, тек Қостанайдың өзінен 6 млн. пұт астық алынды. Артық өнімдер ғана емес, азыққа қолданылып отырған астық және тұқым қоры да тәркіленіп отырды. Астық салығы, мал шаруашылығымен ғана айналысып отырған аудандарға да салынды. Оны төлеу үшін олар малдарын сатып, астық сатып алуға мәжбүр болды.
Кеңес үкіметінің солақай саясатының нәтижесінде Республиканы сұрапыл аштық жайлады. Бөкей губерниясында – 100 мың, Оралда – 400 мың, Семей губерниясында – 500 мың, Орынбор – 445, Ақтөбеде – 360 мың адам ашықты. Көшпелілер арасында өлім ересек тұрғындардың 30 процентін қамтыса, ал кейбір аудандарда халықтың 75 проценті қырылған. Әулиеата уезінде халықтың қатты қырылғандығы соншалық, бұрынғы бірнеше болысты біріктіріп бір болыс ұйымдастыруға тұра келді. Жалпы зерттеушілер 2 млн 300 мыңнан аса адам ашықты, 1 млн-ға жуығы аштық пен аурудан өлді деген мәліметтерді келтіреді.
Мұсылман зиялы қауымы арасынан мұндай соракылыққа қарсы шыққан Т. Рысқұлов болды. Ол аштықпен жүйелі түрде күресу үшін, құрамына бірнеше комиссариаттардың өкілдерін кіргізіп, арнайы ұйым құруды талап етеді. Түрікатқару комитеті Т. Рысқұловтың талабын қолдап, аштықпен күресті өздерінің қызмет жағдайына сәйкес республиканың азық-түлік, жер шаруашылығы, денсаулық сақтау, қаржы, темір жол комиссариаттарына жүктейді. Аштықпен күресті тікелей басқаратын ерекше Орталық комиссия ұйымдастырылады. Оның төрағасы болып Т. Рысқұлов тағайындалады. Бұл ұйым алғаш жұмысқа кіріскенде көптеген объективті қиындықтармен қатар, өзі тектес азық-түлік ісіне қатысы бар басқа ұйымдар тарапынан жасалған қасақана іріткі салу әрекеттеріне ұшырайды.
        
        Жоспары
Кеңес дәуіріндегі қазақ құқығы
1. Қазақ халқының экономикалық саясат жылдарында.
2. Қазақстандағы индустрияландыру саясаты және оның қайшылықтары.
3. Қоғамдық-саяси өмір.
1. Қазақ халқының экономикалық саясат ... ... ... ... ... ... ... жағдайын көптеген жылдарға кері шегерді. Өндіріс орындары жұмыс істемеді. 1913 жылмен салыстырғанда Қазақстанда ... ... 4 ... көмір өндіру 5 есеге кеміді, ал мыс рудасын ... ... ... ... ... жалпы өнім өндіруіндегі өнеркәсіптің үлесі 1920 жылы бар болғаны 6,3 процент ... ... ... да өте күшті дағдарысқа ұшырады. Орал губерниясында егістік жерлер 2 ... ал ... ... 3 ... кеміді. Ең бірінші кезекте ұлттық байлықтың негізгі көзі болып саналатын мал шаруашылығы құлдырады. Соғыс ... мал саны 10,8 млн. ... ... оның 2 ... ... 6,5 ... ұсақ мал ...
Сонымен қатар 1921 жылы ҚазАКСР-ң жеті губерниясының бесеуі құрғақшылыққа душар болды. ... ... 1921 ж. бұл ... астықтың жалпы түсімі 5 млн. пұт деңгейде ғана болды. Ал жергілікті халықтың бір жылғы ... пен ... ... мұқтаждығы 22 млн. пұт көлемін қамтиды, яғни залал 17 млн. пұтты көрсетті. Ауа райының қолайсыздығы мал ... ... да қиын ... ... ... 1920 - 1921 ... аралығындағы жұттан кейін мал басы 1917 жылмен салыстырғанда 75% ... ... ... және ... ... ... ауыр күйзелісіне қарамастан, Кеңес үкіметі күштеуге негізделген азық-түлік саясатын одан әрі жалғастырды. Орталық ... 1920 жылы 20 ... ... ... ... алу туралы" декретінің күші Қазақстанның солтүстік аудандары мен Семей губерниясына да тарады. Осы декретке сай 1921 ... ... ... дейін бүкіл елдегі шаруаларға 119 млн. пұт (РКФСР көлемінде 423 ... ... ... төлеу жүктелсе, соның ішінде 35 млн. пұт Солтүстік Қазақстанға міндеттелді. Тапсырманың 26 млн. пұты ... ... ... тек ... ... 6 млн. пұт астық алынды. Артық ... ғана ... ... ... ... астық және тұқым қоры да тәркіленіп отырды. Астық салығы, мал шаруашылығымен ғана айналысып отырған аудандарға да салынды. Оны ... үшін олар ... ... астық сатып алуға мәжбүр болды.
Кеңес үкіметінің солақай ... ... ... ... ... ... Бөкей губерниясында - 100 мың, Оралда - 400 мың, Семей губерниясында - 500 мың, ... - 445, ... - 360 мың адам ... Көшпелілер арасында өлім ересек тұрғындардың 30 процентін қамтыса, ал кейбір аудандарда ... 75 ... ... ... уезінде халықтың қатты қырылғандығы соншалық, бұрынғы бірнеше болысты біріктіріп бір болыс ұйымдастыруға тұра келді. Жалпы зерттеушілер 2 млн 300 ... аса адам ... 1 ... ... ... пен ... өлді деген мәліметтерді келтіреді.
Мұсылман зиялы қауымы арасынан мұндай соракылыққа қарсы шыққан Т. Рысқұлов болды. Ол ... ... ... ... ... ... ... комиссариаттардың өкілдерін кіргізіп, арнайы ұйым құруды талап етеді. Түрікатқару комитеті Т. Рысқұловтың талабын қолдап, ... ... ... ... ... ... ... азық-түлік, жер шаруашылығы, денсаулық сақтау, қаржы, темір жол ... ... ... ... ... басқаратын ерекше Орталық комиссия ұйымдастырылады. Оның төрағасы болып Т. Рысқұлов тағайындалады. Бұл ұйым алғаш ... ... ... ... ... ... өзі ... азық-түлік ісіне қатысы бар басқа ұйымдар тарапынан жасалған қасақана іріткі салу ... ... ... ... ... комиссияның құрылуының өзін "дені дұрыс құбылыс емес" дейді. Үкіметтің құрамында аштықпен ... ... ... жатқан "экономикалық органдар бола тұра, мұндай ... ұйым ... ... ... ... ... ... кейін, яғни Т. Рысқұловтың аса зор еңбегінің арқасында Түрікатқару комитеті мен ХКК-і бұл ... ... ... құнсызданған болса да 42 млн. сом қағаз ақша ... ... ... ... мен уездерде, болыстар мен қалаларда жергілікті мекемелері мен бөлімшелері ашылады, ... ... ... ... ...
Аштықпен күрес комиссиясының жұмысына есеп берген баяндамасында Т. ... ... ... ... ... сұрапыл аштыққа ұшырап, қатты қырылуына революциядан бұрынғы патша өкіметінің отаршылдық саясаты мен әсіресе, революциядан соң ... ... ... ... саясаты басты себепкер болғандығын ашық атап көрсетеді.
Қазақ Орталық Атқару Комитеті ... де ... ... ... өз ... ... көрсету шараларын ұйымдастырды. ҚОАК-ті жанынан аштыққа ұшырағандарға көмек көрсету үшін ... ... ... комиссияны ҚОАК-нің төрағасы Мендешев басқарды. Қазақстандағы ауыр ... ... ... ... ... ... ... беруші Орталық Комиссияның шешіміне сәйкес, бұл аудандардың тұрғындарын астық, картоп т.б. мемлекеттік салықтардан босатты. ... ... ... ... ... Кеңес үкіметі мойындамады. Республиканың кейбір ... мен орыс ... ... ... ... ... қамтыған сұрапыл аштықты "кездейсоқ, тұтқиылдан тап болған зобалаң " ретінде бағалады. Өлке халқының мұндай ... ... ... ... ... ... ... да. Мұндай жағдай Кеңес өкіметінің өзі жүргізіп отырған саясатқа еш ... ... оны ... ... деп ... айғағы еді.
Республиканың экономикасындағы ауыр дағдарыс, яғни мемлекеттің күштеу саясатына негізделген азық-түлік саясаты 1920-1921 ... ... ... ... ... стихиялы қарулы көтерілістерінің тууына әкелді. Көктем - жаз айларында басталған шаруалардың наразылықтары "Азық-түлік салғырты жойылсын!", "Большевиктерсіз Кеңестер үшін!", "Ерікті ... жол ... - ... ... ... ... көтерілістерге ұласты. Өскемен, Павлодар, Семей, Петропвл, Қостанай, Көкшетау, Ақмола, Атырау, Орал, Шымкент уездерінде ашық түрдегі ... ... орын ... ... жылы ... Қазан төңкерісінің орталықтарының бірі болған Кронштадта матростар көтеріліске шықты. Кронштадтықтар ... ... ... ... ... ... міндетін өтеп жүрген шаруалар еді. Олар Азамат соғысының аяқталуына байланысты армияны таратуды, шаруаларға жер мен онда ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуді және жұмысшыларға жалақы төлеуді талап ... ... және ... да ... ... да ... ... және қару-жарақпен қамтамасыз етілуі нашар болғандықтан Қызыл Армия әскерлерінің күшімен талқандалды. ... ... кей ... ... өтіп ... Елде ... қатысқаны үшін мыңдаған адамдар тұтқындалып, олардың 932-сі сотқа тартылды. Кеңес ... бұл ... ... ... баскөтерулер" деп бағалады.
Алайда большевиктер өздерінің биліктен айырылып қалу қаупінің күшейгенін, осыған орай шаруашылық саясаттың мүлде жаңа ... көшу ... ... ... Партияның Х съезі (8 наурыз, 1921 ж.) көтерілісшілерді айыптағанмен, экономикалық саясатты өзгертуге мәжбүр болды. ... ... ... іске қосудың жаңа жүйесін жасаудың шараларын белгіледі, яғни саясатынан жаңа экономикалық саясатқа көшу туралы шешім қабылдады. ... Х ... ... жаңа ... саясаттың мәні неде?
Кеңес үкіметі мемлекеттің қолында ірі өндіріс орындарын, банкті қалдырып, жеке ... ... ... рұқсат берді. Мемлекеттік жерлер, кішігірім мемлекеттік кәсіпорындар белгілі мерізімге жеке ... ... мен ... жалға беріледі. Сауда бостандығы жүзеге асырылады, яғни мемлекеттің бақылауымен жеке саудаға рұқсат беріледі. ... ... ауыл мен ... ортасындағы негізгі байланыс көзіне айналуға тиіс болды. ... ... ... және ... ... да ... тиіс ... Жеке ауыл шаруашылық қожалықтарына, жеке меншіктегі кішігірім кәсіпорын иелеріне жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат беріледі. ... ... ... және ... ... ... ... орындарын жұмысшы күшімен қамтамасыз ету еңбек биржалары арқылы жүзеге асырылатын болады. ... ақша ... ... ... қызмет көрсетуді жою, еңбекке ақшалай жалақы төлеу міндеттелді.
Жаңа экономикалық саясаттың аясында қабылданған ... ... ең ... - ... ... ... ... алмастыру туралы шешім болды. Азық-түлік салғырты кезінде шаруа қожалықтары өндірілген өнімнің өзін қамтамасыз етуге ... ... ... ... тапсыруға міндетті еді. Азық-түлік салығының ендірілуі, яғни белгіленген мөлшердегі ғана салықты ... ... олар ... ... ... өз ... пайдалану құқығына ие болды. Бұл ендірілген салық жүйесіндегі өзгеріс өндіруші шаруа қожалықтарына өте ... ... ... олар ... ... ... ... ғана мемлекетке тапсырып, қалған өнімді сатуға немесе өзінің басқа қажеттерін өтеуге мүмкіндік алды. ... ... енді ... ... ... көлемін ұлғайтуға, сөйтіп өнімді көп өндіруге, яғни еңбек өнімділігін арттыруға ынталы болды.
Енді осы жаңа ... ... ... ... ... ... мен ... қарастырып көрейік. РКФСР ХКК-нің арнайы декреті бойынша бірыңғай азық-түлік салығы мал шаруашылығымен айналысатын аудандарға да ендірілді. ... ... мен ... жаңа ... ... ... азық-түлік салығы науқаны өте қиын жағдайда жүргізілді. Оның себебі ЖЭС ендірілген жылы да ... ... және ... ... азық-түлік салғырты саясатын жалғастырды да, ол бойынша дайындалған өнімдерді Орталыққа жіберу жөніндегі ... және ... ... ... ... айнылысты. Мысалы, көшпелі мал шаруашылығы аудандарында алғашқы бірыңғай азық-түлік салығы 131,9% көлемінде орындалды. Бұл әрине соғыс коммунизм ... әрі ... ... ...
Сөз жүзінде ЖЭС ендірілгенімен Кеңес үкіметі іс жүзінде баяғы қарқынмен экономикаға өзінің бақылауын жүргізуді тоқтатпады. Бірнеше ай бойы мемлекет қала мен ... ... ... ... ... бақыламақ болды. 1921 жылы 7-ші сәуірде мемлекет өзінің арнайы декретімен кооперацияға фабрика - ... ... ауыл ... өнімдеріне айырбастауды міндетті тапсырма етіп берді. Бірақ бұл ... ... ... өте қиын болды. Оның себебі мемлекеттің бақылауымен жүргізіліп отырған ... ... жеке ... ... түсе ... Оның үстіне мемлекеттік тауар айырбасы ЖЭС-тың принциптеріне сай ... яғни ... ... ... ... ... ... халықтың жаңадан ендірілген шаруашылық саясатына деген сенімсіздігін тудырды.
Жоғарыдағы аталған кемшіліктер біртіндеп азық-түлік салығы саясатының кең ендірілуі ... ... ... ... ... ауыл ... ... КазАКСР-ң бүкіл шаруашылығының 32,7%-і босатылса, 1925-26 жылдары - 33,8% босатылған еді. ... ... ... мал ... шаруашылықтың 72%-ке жуығы алым-салықтан босатылды. Көшпелі жеке қазақ шаруашылықтарына 3-5 жылдық мерізімдерге жеңілдіктерге негізделген несиелер берілді. Сонымен қатар ... ... ... ... мен ... сатып алуға негізделген несиелер де белгіленді. Осының бәрі ұсақ товар ... ... ... арттырды, оның өз шаруашылығындағы қорларына иелік ету еркіндігін күшейтті.
ЖЭС-тің аясында нарықтық ... ... ... ... ... етті. Ал ол болса ақшаның тұрақтануына әсерін тигізді. Осы жағдайға байланысты ЖЭС-тің алғашқы кезінде ендірілген салықтың натуралды ... ... ХІІ ... (1923 ж. ... ... ... де өтеуге мүмкіндік берумен алмастырды. Ал 1924 жылы салықты өтеудің тек ... ... ... көшірілді.
Осы жылы ақпан айында Кеңес үкіметі ақша реформасын ... ... ... жаңа ақша ... ... сомды енгізді. Осы жағдайлар Қазақстанда жәрмеңкелік сауданың кең өрістеуіне жол ашты. 1926 жылы ... 128 ... ... істеді. Бұл кездегі ірі жәрмеңкелер қатарына - Ойыл, Қоянды, Қарқара, ... ... ... ... жатқызуға болады. Осы кездегі жәрмеңке саудасының жалпы айналымы 20 - 23 млн. ... ... ... осы ... ... жәрмеңкелік сауда да ауыл шаруашылығының дамуына ықпалын тигізді.
Қазақстанда 1921-22 ... ЖЭС ... ... шаралардың бірі жер-су реформасы болды. Реформаның негізгі міндеті 1920 жылы құрылған ҚАКСР-нің ... ... ... ... ... Патшалық биліктің жүргізген саясаты нәтижесінде Қазақстанда жер мәселесі өте күрделі мәселелердің біріне айналған еді. Осыған байланысты қазақ ... ... жер ... ... ... ... - Жер комитеті құрылды. Ол қазақ автономиясы аясында қазақ жерлерін біріктіру мақсатымен 1921 жылы 7 ... ... ... ... АКСР-нің Жер комитеті қабылдаған бұл декрет бойынша кезінде көш-қон қорына (переселенческий фонд) тартып алынып, пайдаланылмай тұрған ... ... ... және Орал ... бос жатқан жерлер, олардың 1917 жылға дейін алынғанына қарамастан қазақтарға ... 1921 жылы 19 ... Жер ... ... ... ... ... және Орал казак әскерлерінің тартып алған жерлерін қазақтарға қайтару ... ... ... Осы ... сай ... Ертіс өзені бойында 177 мың, Орал өзені жағалауында 208 мың ... ... ... ... тиіс ... жылы 26 тамызда Федералды Жер комитеті мен БОАК-ті "Қазақстанда негізгі еңбекпен жерді пайдалану ... заң ... Ол заң 31 ... күшіне енді. Бұл заң бойынша әркімнің өз жерінде қалуға және ол жерді пайдалануға құқығы болды. Жер ... ... ... жағдайда ғана оны пайдаланушы сол жердің иесі ... Ал ... ... ... ... ... ... жер органдарының шешімі қажет болды.
Алайда осы негізгі заңнан соң 1922 жылы 30 қазанда Кеңес үкіметі Ресей ... ... ... "Жер ... ... Осы ... ... жер туралы бүкіл мәселенің бәрі мемлекеттің идеологиялық құндылықтарына негізделген ... ие ... Бұл ... ... ... тұрғылықты халық қамтамасыз етілуі керек болды. Сонымен бірге автономияларға қосымша ұсыныстар мен ... ... ... ... Бұл ... отрықшы-егіншілікпен айналысатын аудандарды қамтыды да, көшпелі аудандар мүлде кірмей қалды. Соның салдарынан қазақ қоғамы мүлде ... ... ...
Кеңес үкіметі патшалық үкіметтің жер мәселесіндегі отарлық саясатын жойғысы келгенмен, іс жүзінде жерді пайдалануды таптық тұрғыдан шешті. ... ... ... ... ... мен ... ... құқығы теңестірілді. Оның үстіне патша үкіметі кезінде жерге орналасқан басқа ұлт ... ол ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар олар өз иеліктеріндегі жердің межеленбеуін, яғни шекараларының айқындалмауын пайдаланып, жаңа жерлерді ... ... ... ... жер және жерге орналастыру мәселесін шешуді өте ... жаңа ... ... ... азық-түлік салғыртының азық-түлік салығымен алмастырылуы 3-4 жыл ішінде қазақ ауылы мен деревнясын ... ... ... 1925 ж. ... ... ... 3 млн. гектар болса, 1928 жылы 4 млн. ... ... яғни бұл 1913 ... (4,4 млн. га) ... ... көрсетеді. 1925 ж. 92 млн. пұт астық жиналса, 1927 ж. астықтың жалпы түсімі 1,4 млн. ... ... 1925 ж. мал саны 1922 ж. ... екі есе ... 1925-1928 ж. аралығында жыл сайын 5%-ке артып отырды.
Қазақстанның өнеркәсібі саласында да едәуір өзгерістер болды. ... ... ... ... кеңесі (ВСНХ) сегіз (Балық, Тері, Илецктұз, Павлодартұз, ... ... ... ... трестерді және сантонин зауыты мен Қарғалы шұға комбинатын біріктірді. Губерниялық кеңестің құзырына жергілікті деңгейдегі ... ... ... көбі ... ... ... ... Қазақстанның көптеген өндіріс орындарын одақтың қорғанысына қажетті, оның ... ... ... ... деген желеумен бүкілодақтық деңгейдегі трестерге біріктірді. КазАКСР-де одақтық деңгейдегі Ембімұнай, Алтайполиметал, Атбасцветмет сияқты трестер құрылды. Олар ... ... ... ... ғана ... ... ... Ал қалған табыстардың бәрі орталықтың иелігінде ... ... ... ... ... орталықтандыру саясаты кейін де үстем болды.
Сөйтіп, Кеңес үкіметінің елдің өнеркәсібін қалпына келтіру мақсатында жүргізілген шаралары кейін республика экономикасына орталықтың ... ... күш ... ... Өндіріс орындарын орталықтанған трестерге біріктіру сонымен бірге өндіргіш күштерді региондарға ... ... жол ... яғни ... ... ұзақ мерзімге шикізаттық сипатын айқындады.
ЖЭС аясында Республиканың халық шаруашылығында болған өзгерістер елдің дағдарыстан шыққанын, экономикалық дамуда жаңа ... кең етек ... ... ... шаруашылық жүйесі нарықтық экономика қатынасына біртіндеп енді. Өлкенің экономикасы көпукладты сипатқа ие бола бастады, яғни әртүрлі меншік түрлерінің ... өмір сүру ... ... ... Меншіктің әртүрлі түрлерінің қалыптасуы, олардың арасындағы бәсекелестік пен ұдайы өндірістегі бірін-бір толықтыруы халық шаруашылығының алға даму бағытын айқындады. ... ... ... ... принциптерінен ажырамаса да, жаңа экономикалық саясат аясында мемлекеттің экономикаға араласуы шектелді. Мемлекет белгілі мөлшерде ғана ... ... ... ... ... ... ... ғана реттеп отырды. Экономикалық өмірдің нақты дамуын қамтамасыз ететін мұндай саясат өте ... еді. ... ірі ... ... ... монополизациялау нәтижесінде олар өз өнімдерін тұтынушыларға (әсіресе аграрлық сектордағы жеке тұтынушыларға) өте жоғары бағамен ұсынды. Партия және үкімет ... ауыл ... ... ЖЭС ... жаңа ролін анықтағанына қарамастан, оны бақылап отыруға мемлекет мүдделі болды, соның нәтижесінде мемлекет ауылшаруашылық ... ... алу ... өзі белгіледі және ол өте төмен ... ... ... даму ... ... дәстүрлі товарлы шаруашылық мемлекет тарапынан ендірілген мұндай реттеуші бақылауға ... ... ... ... ... отырған мұндай саясат ұсақ ауыл шаруашылық өнімдерін өндірушілер тарапынан қарсылық тудырды. Олар ... ... ... ... сатудан бас тартты. Алайда бұл қарсылықты мемлекет өзі жүргізіп отырған саясаттың кемшілігінен деп есептемеді. Керісінше ол қарсылықты тап ... ... деп ... ... тарапынан жеке шаруа қожалықтарына қарсы бақылауды күшейтті. Ұсақ тауар өндірушілерді әкімшілік жолмен бақылау мен ығыстыру саясаты сауданы шектеуге, яғни ... ... ... ... ... ... коммунизм" саясаты тұсындағы әкімшілік басқару әдістерін жандандырды. Экономикалық даму жүйесіне әкімшілік тұрғыдан араласу большевиктердің негізгі ... ... ... ... ... еркіндік, шаруашылық еріктілік туралы заңдар тек қағаз жүзінде қалып отырды. Экономиканы ... ... ... ... күш ... Дағдарыстардың бәрі осы жоспарлаудағы кемшіліктерден деп есептелді. Жергілікті партия және кеңес органдары кооперацияны басқаруда әкімшілік әдіске жиі сүйенді. ... ... ... ... жоспарлы түрде дамыту мен әкімшілік басқару әдістері нарықтық қатынаспен сәйкес болмады. Соған қарамастан ... ... ту ... ... ... экономиканы жоспарлы түрде дамыту идеясына сүйеніп, 1925 жылдың аяғында өнеркәсіп өндірісін халық ... ... ... етіп ... және оның ... ... ... қамтамасыз етті. Бұл ЖЭС аясында қалыптасқан көпукладты ұдайы ... ... ... даму ... ... яғни 20-жылдардың аяғында ұсақ товар өндірушілерге қарсы күресті ... ... ... нарықтық қатынас тоқырады, яғни ЖЭС ...
2. ... ... және оның ... 1925 жылы (18-31 желтоқсан) өткен ХІY съезі елді соцалистік индустрияландыру жоспарын жүзеге ... ... ... ... ... ... өзінің мазмұны жағынан ірі машиналы өнеркәсіпті, ең алдымен ауыр ... ... ... шаруашылығының салаларын түбегейлі қайта құруды қамтамасыз ететіндей дәрежеде ... ... ... ... ... ... мен ... қабілетін қамтамасыз ету үшін алдыңғы қатарлы капиталистік елдерді индустриялды даму жағынан барынша қысқа ... ... қуып ... елді ... ... айналдыру міндетін қойды. Партия мұндай міндетті орындау үшін елдің ... ... және ... күшін толығымен осы мақсатқа бейімдеу қажет деп шешті.
Алайда социалистік индустрияландырудың ... ... ... ... ... ... мемлекеттер өздерінің индустриялды дамуын, әдетте, пайда тез түсетін жеңіл ... ... ... ... Осы салаларға тән болып келетін кәспорындардың шағындылығы мен оған жұмсалатын қаржының (капиталдың) айналымдылығы әуелгі кезде жеңіл өнеркәсіпті өте ... ... ... Тек ... ... соң ғана жинақталған қаржы біртіндеп ауыр өнеркәсіпке ауысуына байланысты ауыр индустрия ... ... ... ... ... тарихнамаға партияның 15-ші съезі елді индустрияландыру съезі болып енді. ... ... ... ... лениндік индустрияландыру саясаты республикалардың ұлттық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... Алайда большевиктер партиясының басшылығымен жүзеге асырылған елді индустрияландыру саясаты шеткері орналасқан ұлттық аймақтар, оның ішінде, әсіресе, ... үшін ... ... ... ... Қазақстанда индустрияландыру саясатының бағыты қандай болу ... ... ... сол ... ... өте ... пікір-таластар туғызды. Бір топ өлкедегі кеңес және партия қызметкерлері көшпелі халық бірден социализмге өте ... деп ... яғни ... көшпелі өмір салты ұлттық ерекшелік болып табылады, олай болса елді индустрияландыру бағыты оның осы ұлттық ерешелігін ... деп ... ... ... ... ... большевиктер негізгі партиялық жолдан ауытқушылар, яғни "уклонистер" деп айыптады.
Келесі бір ... ... С. ... ... дамуы қазақ халқын ауыл шаруашылығынан алыстатып, қазақтардың ... мал ... ... әкеледі деп есептеді. Бірақ, ол мүлде индустрияландыру ... ... ... ... ... Оның пікірі бойынша Қазақстанның өндірістік бағытта алға жылжуы үшін республикада индустриялық өнеркәсіптерді көптеп салып, оны ары ... ... ... С. ... ... қоры ... ... жақындату мақсатын көздеді. Ол өлкеден шикізаттарды өндірістік аймақтарға тасып, одан кейін ол ... ... ... ... алып ... кететін шексіз транспорттық қаржы жұмсауға, яғни өлкені тек ... көзі ... ... ... ... ... ... күштеп ендіру мүмкін емес, ол қазақ қоғамының табиғи қалыптасқан жағдайына жат деп есептегендер болды. Олардың пікірінше ... ... ... ... ... өте ... ... ілесе алмайды. Сонымен қатар өндіріс орындарына жергілікті ұлт өкілдерін ... ... яғни ... (коренизация) саясаты өндірісті өте-мөте қымбаттатады, қазақтар жұмыс істей алмайды, олар ... ... ... ... көзқараста болды. Мұндай пікір айтушы топты большевиктер "ұлыдержавалық ... деп ... ... ... ... ... ... бағыттары жөнінде пікір айтушыларға әртүрлі айдар тақты. Ал ... ... елді ... ... ... ешбір қатесі жоқ, толық аяқталған саясат деп қарастырды. Большевиктер белгілеген индустрияландыру саясатында Қазақстан Одақтың шикізаттық бөлшегіне ... ... ... ... ... бұл ... осы ... өлкенің партия ұйымының басшылығына тағайындалған Ф. Голощекин де қолдады. ... ... ... таныс емес Ф. Голощекин өлкенің шаруашылық жүйесіндегі ерекшелікті мойындамады.
Қазақстанда индустрияландыру саясатын жүзеге ... ... ... ... ... салыстырғанда өте күрделі жағдайда жүргізілді. Біріншіден, өлкенің әлеуметтік-экономикалық дамуы Рессейдің ... ... ... ... ... еді. ... өлкеде соғыстан қираған шаруашылықтарды қайта қалпына келтіру шаралары созылып кетті. Яғни, ол уақыт жағынан бірінші ... ... ... ... ... қарамай большевиктер Қазақстанды бүкілодақтық көлемдегі елді индустрияландыру бағытында жетекші орынға қойды. Қазақстанды индустрияландырудың ең алғашқы қарлығашы Түркістан - ... ... жолы ... ... жылдарында Қарағанды-Балқаш, Гурьев - Доссор, Ақмола-Қарағанды, Жарық-Жезқазған, Рубцовка-Риддер темір жолдары ... ... ... ... ... ... түрлі-түсті металлургия, көмір және мұнай өндіріс орындары мен теміржол саласын одан әрі өркендету міндеттерін ... ... ... жаңа өндіріс орындарын салу және жұмыс істеп тұрған өндіріс орындарын ... құру үшін тек 1933-34 ... 566,6 млн сом ... бөлінді. Оның бестен төрті ауыр индустрияны дамытуға жұмсалды. Олардың ішінде Қарағанды шахталары, Шымкент қорғасын және Балхаш мыс ... ... ... ... комбинаты болды.
Екінші бесжылдық кезінде республикада Қарағанды көмір бассейні мен Балқаш мыс қорыту комбинатын салу ... ... сол ... ... ... ... күрделі құрлыстарды салуға мүмкіндік бермейтін еді. Алайда соған қарамастан Кеңес үкіметі бұл құрылыстарды тез аяқтау міндетін қойды. Қарағанды көмір ... ... да тез ... ... ... болды. Себебі түрлі-түсті метал өндіру саласын тез дамыту барысы елде көмір ... ... ... ұлғайтты. Ал сол кездегі елдегі көмір өндіріс орындары сұранысты қамтамасыз ете алмады. Осыған байланысты большевиктер төтенше жағдайда ... ... ... бар ... жұмылдыруға тырысты.
Қазақстанды индустриаландыру барысында Текелі полиметалл және Жезқазған мыс ... ... ... ... ... салына бастады. 1933 жылы ақпан айында Шымкент қорғасын зауытының алғашқы пеші жұмыс істеді. Бұлар ... ғана емес ... ел ... түрлі-түсті металдардарды өндіруші өте ірі өндіріс орындары болды. 1939 жылы ... ... ... ... ... қорғасынның 73,9 процентін берді. Балқаш мыс қорыту зауыты ... ... ... 51 процентін берді. Осының бәрі ... ... ... ... одақ ... 2 ... шығарды.
Мұнай өндірісінен де Қазақстан алдыңғы орынға шықты. 1940 жылы мұнай өндірудің ... 700 мың ... ... Мұнай өндіруден Қазақстан Одақ көлемінде 3 орынға шықты. Эмбі мұнай орны игерілді. Сағыз және ... ... ... ... ... химия өндірісі қалыптасты. 1933 жылы ... ... ... ... мен ... комбинаты да іске қосылды. 1928-1940 жж. темір жолдардың өсуі 50 ... ... оның ... 6581 км. ... 20-жылдардың аяғы мен 30 жылдары, өте қысқа мерзімде ... ... ... елге ... ... ... ... өте жоғарғы қарқынмен жүргізді. Мысалы: Одақ көлемінде мұнай өндіру 1926-1940 жж. 3 есе көбейсе, Қазақстанда - 5,9 есе көбейді; ... ... Одақ ... 5,7 есе ... ... ол 77,4 ... артқан; электр қуатын өндіру Одақ көлемінде 23,7 есе артса, Қазақстанда - 486 есе артқан, яғни ... ... 20 ... ... ... ... жолдар салу Одақ бойынша 1,4 есеге, ал Қазақстанда - 3,1 есеге артқан.
Қазақстанда индустрияландырудың өте кең ... және ... ... ... ... ... маман кадрларды қажет етті. Әсіресе, 1933-1934 жылдары өндіріс орындары мен ауыл ... жаңа ... ... ... ... ... ... үшін маман кадрлар қажет болды. Бұл мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... кружоктары ашылды. Өнеркәсіп орындары шоғырланған қалаларда орта мамандандырылған оқу орындары ашылды. Жоғары дәрежедегі маман кадрларды даярлау үшін республикада ... ... ... Тау-металлургия институты сияқты алғашқы жоғары оқу орындары ашылды. 1933-1937 жылдары жоғары оқу ... мен ... 13 мың ... кадрларды даярлады. Сонымен қатар республиканың өндіріс орындары үшін маман кадрларды Рессейдің орталық аудандарындағы жоғары оқу орындарында даярлады. Алайда айта ... бір жәй, ... ... өте ... ... ... ... даярлайтын жоғары оқу орындарын республикада ашпады. Бұл мәселеде республика орталыққа тәуелді болды.
Қазақстанда өндірілген шикізаттарды ... ... ... ... ... ... барысында өнеркәсіп өндірісінің жүрегі болып саналатын машина жасау бағыты, оның мынадай жетекші салалары: ... ... ... ... трактор, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау мүлде қамтылмады. Республиканы ... тек ... ... болды.
Осындай сипатта жүргізілген өлкені индустрияландыру саясатының қазақ халқы үшін зардабы өте күрделі болды. ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп саласының өркендетілуі ауыл шаруашылығы өнімдеріне қарағанда өнеркәсіп өнімдері ... ... ... Екіншіден, қала халқы санының артуына, қалалардың урбанизациялануы мен күшеюіне әкелді. Қала ... ... ... (47,5 %) 50 ... астам халқы бар қалаларда жинақталды. 1928-1939 жж. Қазақстан қалалары тұрғындарының санының көші-қонымның нәтижесіндегі механикалық өсуі 1,8 млн адамнан асты. ... ... ... ... ... болды, яғни Қазақстан көп ұлтты республикаға айналды. Большевиктер өлкеге жұмысқа басқа ұлттардың алдыңғы қатарлы өкілдерін әкелді деуге ... ... ... ... ... ... үшін сотталып, түрмеде отырғандардың еңбегін арзан ... күші ... ... ... ... индустрияландыру саясаты республикада жергілікті ұлт өкілдерінің санының азаюына да әсер етті. Төртіншіден, индустрияландыру саясаты нәтижесінде өлкедегі ұлтаралық қарым-қатынас шиеленісті. Оның ... ... ... ... ұлт ... ... ... кеңес қызметкерлері мен жұмысшылар қазақ қызметкерлері мен жұмысшыларына ... ... ... ... ... ... ... құжаттардан көруге болады. Большевиктер, сонымен қатар ірі өндіріс орындарынның басшылығына жергілікті ұлт өкілдерін жібермеуге тырысты. Орталық үкіметтің ... ... ... ... ... жіберіп отырды.
Қорыта айтқанда, большевиктер индустрияландыру саясатын жүзеге асыру нәтижесінде өлкенің ... даму ... ... ... ... Бұрынғы кезеңде жетекші орында болған ауыл шаруашылығы, әсіресе, көшпелі мал шаруашылығы және оның ... әрі ... ... ... ... Оның себебі большевиктік саяси басқару жүйесі өлкенің экономикалық дамуының бағытын өзгертті, яғни ... ... ... ... етіп ... өндірісін белгіледі және оның қарқынын жеделдетті. ... ... ... ... ... ... мүлде жоққа шығарды. Халық шаруашылығының барлық саласы әкімшіл-әміршіл ... ... ... ... ... ... бұл ... өнеркәсіп өндірісінің дамуы шын мәніндегі индустриялық даму жолымен жүргізілмеді. Кеңес өкіметі республиканы тек шикізат көзі етіп пайдаланды. ... ... ... ... өлкені экономикалық тұрғыдан отарлау саясатын одан әрі жалғастырды.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жамал Омарова5 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы көші-қон үдерістері: тарихи-демографиялық аспект (1917-1991 жж.)38 бет
Ражиожурналистиканың функциялары29 бет
Сәбит пен Сәкен шығармашылық байланыстылығы84 бет
Тәуелсіздіктен бұрынғы кездердегі ислам және түркі жазба ескерткіштерінің танылуы41 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Қазіргі замандағы шертпе дәстүрі5 бет
Қазақ жеріндегі радионың пайда болуы мен даму кезеңдері27 бет
Қазақстандағы баптизм дінінің таралуы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь