Зияты зақымдалған оқушылардың жазуында кездесетін қателер және сауаттылыққа үйрету жолдары

Кіріспе

I. Жазудың ғылыми теориялық негіздері

1.1. Жазу процесінің психофизиологиялық негіздері

1.2. Көмекші мектеп оқушыларының жазбаша сөйлеу тілінің бұзылу
себептері және түрлері
1.3. Көмекші мектеп оқушыларының жазбаша сөйлеу тілі
бұзылуының ерекшеліктері

II. Көмекші мектеп оқушыларының жазбаша сөйлеу
тілінің қалыптасу еркшеліктері.
2.1. Зерттеудің әдістемесі

2.2. Зерттеудің нәтижесі


III. Көмекші мектеп оқушыларының орфографиялық дағдыларын қалыптастыру жолдары.

3.1 . Орфографиялық дағдыларды қалыптастырудың негізгі
қағидалары

3.2. Сауатты жазу дағдыларын қалыптастыру жаттығулары


Қорытынды

Әдебиеттер тізімі
Сөйлеу тілінің бұзылуы және жазудың бұзылуы баланың таным іс әрекетінің дамуына әсерін тигізеді. Ең бірінші болып жазудың бұзылуын сөйлеу тілінің жеке бұзылысы деп А.Куссмауль 1877жылы көрсеткен. Одан кейін де бұл туралы көптеген жұмыстар ,көз қарастар шыға бастады.
Он тоғызыншы ғасырдың отызыншы жылдары жазудың бұзылуын психологтар, педагогтар, дефектологтар қарастыра бастады. Олар: Ф.А. Рау, М.Е. Хватцев, Р.М. Боскис, Р.Е. Левина. Олар дисграфия түрлерін көрсетті. Сонымен қатар О.А. Токарева, Л.Ф. Спирова, Е.Ф. Соботович, Н.А. Никашина, Д.И. Орлова, Г.В. Чиркинаның бір қатар зерттеу жұмыстары бар. Әсіресе И.Н. Садовникова мен Л.Н. Ефименконың зерттеулері қате түрлері туралы үлкен мағлұмат береді. Мәселен, В.В. Воронкованың зерттеу жұмысы ақыл ойы төмен балалардың жазуында кездесетін қателердің түрлерін және оның себептерін анықтауға бағытталған. Ал,қазақ тілінде оқитын қөмекші мектеп оқушыларының жазуындағы қателерді анықтауға арналған зерттеу жұмыстары жоқтың қасы десек те болады. Кейінгі он жылдықта жалпы мектеп оқушыларының жазуында кездесетін қате түрлері жайлы Аязбаева Р., көмекші мектеп оқушыларының жазуында кездесетін қателер түрлері туралы, Қ.Қ. Өмірбекованың қазақ тілінде оқитын ақыл ойы төмен оқушылардың фонетикалық ақаулықтары туралы, К.Ж. Бектаеваның қазақ тілінде оқитын көмекші мектептің төменгі сынып оқушыларының емлені меңгеру ерекшеліктері жөнінде бір сыпыра мәліметтер бар. Осындай мәліметтер әр түрлі ауытқулары бар балаларды қазақ тілін оқытып сауатты жазуға арналған әдістемелерін анықтауға және жетілдіруге өте қажет.
1. НАЗАРОВА - «АРНАЙЫ ПЕДАГОГИКА»
        
        Тақырыбы: Зияты зақымдалған оқушылардың жазуында кездесетін қателер және сауаттылыққа үйрету жолдары
М А З М Ұ Н ...
I. ... ... теориялық негіздері
+ Жазу процесінің психофизиологиялық негіздері
1.2. Көмекші мектеп оқушыларының жазбаша сөйлеу ... ... ... және ... ... мектеп оқушыларының жазбаша сөйлеу тілі
бұзылуының ерекшеліктері
II. Көмекші ... ... ... ... ... ... еркшеліктері.
2.1. Зерттеудің әдістемесі
2.2. Зерттеудің нәтижесі
III. Көмекші мектеп оқушыларының орфографиялық ... ... ... . ... ... қалыптастырудың негізгі
қағидалары
3.2. Сауатты жазу дағдыларын ... ... ... ... ... және ... бұзылуы баланың таным іс әрекетінің дамуына әсерін тигізеді. Ең бірінші болып жазудың бұзылуын сөйлеу тілінің жеке ... деп ... ... көрсеткен. Одан кейін де бұл туралы көптеген жұмыстар ,көз қарастар шыға ... ... ... ... ... ... бұзылуын психологтар, педагогтар, дефектологтар қарастыра бастады. Олар: Ф.А. Рау, М.Е. Хватцев, Р.М. Боскис, Р.Е. Левина. Олар дисграфия түрлерін көрсетті. ... ... О.А. ... Л.Ф. ... Е.Ф. ... Н.А. ... Д.И. Орлова, Г.В. Чиркинаның бір қатар зерттеу жұмыстары бар. Әсіресе И.Н. ... мен Л.Н. ... ... қате ... ... ... мағлұмат береді. Мәселен, В.В. Воронкованың зерттеу жұмысы ақыл ойы төмен балалардың ... ... ... ... және оның ... ... бағытталған. Ал,қазақ тілінде оқитын қөмекші мектеп оқушыларының жазуындағы қателерді анықтауға ... ... ... ... қасы ... те ... ... он жылдықта жалпы мектеп оқушыларының жазуында кездесетін қате түрлері жайлы Аязбаева Р., көмекші мектеп оқушыларының жазуында кездесетін ... ... ... Қ.Қ. ... ... ... оқитын ақыл ойы төмен оқушылардың фонетикалық ақаулықтары туралы, К.Ж. Бектаеваның қазақ тілінде оқитын көмекші мектептің төменгі сынып ... ... ... ерекшеліктері жөнінде бір сыпыра мәліметтер бар. Осындай мәліметтер әр түрлі ... бар ... ... ... ... ... ... арналған әдістемелерін анықтауға және жетілдіруге өте қажет.
І. ... ... ... ... Жазу ... психофизологиялық негіздері.
Жазбаша тіл - күрделі психикалық әрекет, ол ойды жазу ... ... ... ... ... береді, сондай - ақ жазылғанды түсінеді. Жазбаша тіл арқылы қарым - қатынасу ... әр ... ... ... жиі ... ... ... тіл алғаш рет арнайы психологиялық зерттеу пәні ретінде Л.С. Выготскийдің ... орын ... ... ... ... ... функциялардың дамуымен ұштастырып , жазбаша тілде өзіндік психологиялық құрылымы бар деп айтқан. Оның ... ... ... адам ... да жеткізетін ойды толық ашуға мүмкіндік болып, басқа мотивтерге ие болуында және ауыз екі ... ішкі ... ... ... мен ... Жазу ... ұғымына оқу мен жазу кіреді. Жазу-сөз фикцасиясының белгісі, графикалық элементтер арқылы керекті информацияны ара қашықтықта жеткізу және уақыта бекіту. Кез ... жазу ... ... белгілердің құрамымен сипатталады.
Қазақша жазу жазудың алфавиттік жүйесіне жатады. Алфавит символдарға көшіп, сөйлеу мен ойлауды тануға көмек беріп, ойлаудың ... ... ... жазу түрі ... ... ... уақытша байланысын көрсетеді, бірақ ауызша сөйлеу түріне қарағанда жазу тілі мақсатталып бағытталған оқу ... ғана ... ... ... саут ашу ... бастап қалыптасып, барлық оқу барысында іске асады.
Жазбаша тіл - ... ... ... қарым - қатынасының жалпы әмбебапты формасы, басқа адамға өз ойын және ... ... ... ... қолдану үшін біліктілік және дағды қатарын игеру керек. Жазбаша ... ... ... ... жазу және оқу ... ... яғни ... Сауаттылықты игеру- бұл балалардың психикалық функцияларының белгілі бір деңгейін талап ететін ақыл - ... ... ... ... тілі әрекетінің күрделі формасын құрайтын көп деңгейлі процесс. Онда әр ... ... ... сөйлеу - есту, сөйлеу- қимылдау, көру, жалпы қимылдау. Жазу ауызша сөйлеу тілі процесімен тығыз ... және оның ... ... ... тек ... ... жетіледі. Ересек адамдардың жазу процесі машықтанған және осы дағдыларды меңгеру арқылы баланың жазу сипатынан ерекшеленеді. Ересек ... жазу ... ... ... ... синтетикалық процесс болып табылады. Сөз бүтін маторлы акт ретінде қалыптасады жазу процесі ... ... ... және екі бағытпен жүреді: кинестетикалық және көру.
Қол қимылының машықтануы ауызша сөйлеу тілінің жазбашаға аударылуының ... ... ... ... ... табылады.
Бұған күрделі әрекет құралады, соңғы кезеңді дайындайды. Жазу процеснің көп деңгейлі құрылымы бар, кеңдеген тәсілді қосады. ... ... ... бұл ... басқа түрде кездеседі.
А.Р. Лурия жазудың келесі тәсілдерін бөлген: . Адам не үшін жазып отырғанын біледі, информацияны белгілі бір ... ... ... үшін, оны басқа біреуге береді, біреуді әрекетке итермелеу үшін және т.б. Адам ойша жазбаша айтудың жоспарын, ойлаудың мағыналық бағдарламасын, ... ... ... ойлау сөйлемінің белгілі бір құрылымымен сәйкеседі. Жазу процесінде жазушы сөйлемдерді керекті ретті сақтау ... ... ... ... ... тілі ... сөйлеу тіліне қарағанда белгілі бір бағытталған оқыту жағдайында қалыптасады, яғни жазбаша сөйлеу ... ... ... ... ... ... және ары ... оқытуда жетіледі. Сауаттылықты меңгеру - бұл баланың көптеген психикалық функциясын ... бір ... ... ... ... ақыл - ой ... ... Лурия: деп көрсеткен.
Жазу келесі арнайы амалдардың қатарын көрсетеді:
1. Жазуға бағынатын сөздің ... ... ... ... бірінші шарты сөздегі дыбыстың кезектілігін анықтау. Екіншісі, дыбыстарды анықтау. Алғашында бұл процесс түсіну негізінде болса, кейін ... ... ... ... талдау мен жинақтау артикуляцияның қатысуымен жүреді.
2. Жазудағы келесі амал - ... ( есту ... ... және ... (жазу белгілері) яғни олардың элементтерінің кеңістікте орналасуы.
3. ... ... ... ... көру ... кинетикалық жүйесімен байланысы.Қолдың қозғалысы мен кинестетикалық қадағалау іске асырылады. Әріптерді, сөздерді жазу ... ... ... көру ... мен ... яғни ... ... Қалыптағы жазу процессі белгілі сөздің және сөз функциялардың қажеті деңгейде құрылуы мен іске асырылады: дыбыстың ... ... ... ... ... ... ... мен жинақтау, сөздің лексико-грамматикалық жағының құрылуы, көру талдау мен жинақтау, кеңістікте бағдарлануы.
Информацияның есте ... ... бір ... ... ... ... ... бойынша жазып отырған адам бірінші кезеңде сөздің дыбыстық талдауына, кейде керекті графеманы іздеуге көңіл бөледі. Жазуды толық меңгергенде олар ... ... ... ... ... жазу кезінде жазу бір ырғақтылыққа кинестикалық стериотипке айналады.
Сауаттылыққа оқытудың ... ... ... ... ... оптикалық және кинетикалық оброзын елестетулерін қосатын тәрбиелеудің күрделі бірлестігі бар. Жазбаша тілді меңгеру үшін балаларда фонетикалық процестері және сөйлеу тілінің ... - ... ... ... ... азда ... әріптерді шатастыруда, сөздің буындық құрамының бұрмалануы сөзді құрауда қателер кездеседі. Жазу дағдысының толық қалыптасуы үшін кейбір сөйлеу тілі ... ... ... жазуды жетілдіру кезеңінде сөзде дыбыстардың уақытша кезектілігі графикалық белгілердің ... ... ... ... ... Сонымен жазбаша тіл күрделі психикалық құрылымдарға, ішкі ... ... ... тіл ... ... мен ... ... деп білеміз.
1.2. Көмекші мектеп оқушыларының жазбаша сөйлеу тілінің
бұзылу себептері және ... рет оқу және жазу ... ... ... тілінің әрекетінің өзіндік психологиясы ретінде 1877 жылы А.Куссмауль көрсеткен. Содан кейін балалардың оқу және жазу тілдеріндегі әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңде оқу және жазу паталогиясы жазбаша тілдің толық бұзылысы ретінде қарастырылады. Әдебиеттерде 19ғасырдың аяғы ... ... оқу және жазу ... ... ... ... әлсіздігімен және тек ақыл - ой кем балаларда ғана ... ... ... таралады (Ф.Бахман, Г.Вольф, Б.Энглер).
Бірақ 19ғасырдың аяғында 1896 жылы В.Морган қалыпты ... 14 ... ... оқу және жазу ... ... ... Морган > деп көрсетті. Морганнан кейін көптеген авторлар (А.Куссмауль, О.Беркан) ауызша және ... ... ... ... әрекетінің паталогиясы ретінде қарастырады және ақыл - ойдың кемдігімен байланысты емес деді.
1900-1907 жж. Д.Гиншельвуд бірнеше қалыпты ... ... жазу және оқу ... ... және оқу жазу ... ақыл - ой кемістігімен байланысты емес деп көрсетті. Алғаш ... оқу мен ... ... ... және деген терминдермен білдірді.
Осының негізінде 19 ... аяғы мен 20 ... ... екі ... көзқарас қалыптасты. Бір авторлар оқу және жазу бұзылыстарын ақыл ой кемістігінің бір компоненті деп қарады. Ал ... оқу және жазу ... ... ... ... емес, өзінше жеке бұзылысты құрайды деді. Біртіндеп оқу және жазу бұзылыстар туралы түсінік өзгереді. Жазбаша ... ... ... ең ... ... бірі ... Н.К Монаовтың көзқарасы еді. Ол ең бірінші дисграфияны ауызша сөйлеу тілінің бұзылысымен байланыстырады.
О.Ортон (1937) ... оқу, жазу ... ... зерттеулер жүргізді. Ортон балаларда оқу және жазудағы қателеріндегі басты қиындық әріптен сөзді құра ... ... ... бар бала әріпті, буынды нашар есте сақтайды, оларды белгілі дыбыстармен байланыстыра алмайды.
Р.А.Тукачев оқу және жазу тілінің қателіктерін тұқымқуалаушылық ... ... ... мүмкін деді.
30 жылдары оқу және жазу бұзылыстарымен психолог, педагог, дефектологтар айналыса бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... байланысын көрсетті (Ф.А. Рау, М.Е. Хватцев, Р.Е. Боскис,
Р.Е. Левина). М.Е.Хватцев өзінің ертедегі жұмыстарында жазбаша ... ... ... айту ... байланыстырады. Жазу сөйлеу тілі әрекетінің күрделі формасын құрайтын көп деңгейлі процесс. Оған ... ... ... Көп ... зерттеулерден жазбаша тілдің бұзылуы ауызша сөйлеу тілінің дамуын қалыптастыратын процестердің жеткілікті деңгейде дайын еместігімен байланысты ... ... ... Алда ... ... ... оны құрайтын сөздерден дамиды, жазуда әрбір сөздің шекарасын білдіреді.
Ақырында 20 ғасырдың 30 жылдары жазу кемістіктерін сөйлеу тілінің айтылуындағы олардың ақаулықтарымен ... ... ... ... ... бұл теория бұрынғыда кеңес одағының Ф.А. Рау, М.Е. ... ... А.Я. ... және т.б ғылымдардың еңбектеріне айналады. Бұл теория бойынша дисграфияны ... ... ... ... болатын ерекше қиындықтардың нәтижесін жазудағы деп анықталады. ... ... ... ... ... жазылуындағы кемістіктерде жойылады деп ойлады. Бірақ айтылуындағы ақаулықтарды түзету оқу мен жазылуындағы ... ... көп ... ... ете ... іс ... ... анықталады. Сонымен қатар жазуындағы кемістіктер барлық дыбыстарды дұрыс айтатын балаларда да ... ... ... пен Р.Е. ... зерттеулерінде жазуындағы кемістіктердің көпшілігі фонематикалық түйсіктің ... ... ... ... ... ... ана тіліндегі дыбыстардың жүйесін құрайтын дыбыстарды көңіл бөліп ұстауға қабілеті төмен болады деген ... ... ... ... ... ... ... дамымауының себебінен екендігі ғылыми дәлелденді.
Оқу мен жазудың кемістіктері туралы бұл көзқарас қолдау тауып қана ... ... ... Р.Е. ... А.К. ... Л.Ф. ... А.К. ... Г.И. Жаренкованың және басқалардың кейінгі еңбектерінде әрі қарай дамытылды. Жазудың паталогиялары аграфия, дисграфия деген термин ... ... ... ... а- болымсыз демеулік шылауы қарсылықты ұғымды білдіріп, Qrapho- жазамын сөзіне қосылады да жазуды толық меңгеруде ... ... ал ... ... ... ... ... білдіріп, Qrapho- жазамын сөзіне қосылады да, жазудың ерекше кемістіктері деген ... ... ... ... қатар дизорфография, эвалюциялық дизграфия терминдері де кездеседі. Дисграфиясы бар балаларда бірнеше жоғары психикалық қызметтер қалыптаспағандығы анықталмаған: көргенін талдау және ... ... ... ... мәтіннің лексико-грамматикалық құрылымы, есте сақтау, назар аудару, сукцессивтік және симультондық үрдістердің, ... ... ... топтастыру мынадай әр түрлі өлшемдерге негізделеді анализаторлардың психикалық ... ... жазу ... ... ... дисграфияны 3 түрге бөледі: акустикалық, оптикалық, моторлы. Акустикалық дисграфияда естігенін қабылдауда саралай алмау, дыбыстық ... мен ... ... ... Көбінесе жіберілетін қателер: дыбыстарды тастап кету, орнын ауыстырып жазу.
Оптикалық ... ... ... және ... ... ... Мұнда жіберілетін қате: дыбыстардың орнын ауыстыру, біріктіріп жазу.
Мысалы: п-н, п-и, ш-и, б-д,
у-и, ц-щ, м-л, п-т, н-к.
Моторлы дисграфияға жазу ... қол ... ... ... ... және көру ... бірге моторлы бейнелерінің бұзылуына негізделген.
Дисграфияны түрлі ғалымдар әр түрлі етіп топтастырған. Дисграфияны түрлері ... ... ... артикулярлық- акустикалық дыбысты танып білудің бұзылысы, тілдік талдау және топтау : аграмматикалық дисграфия: оптикалық дисграфия.
1. ... - ... ... ... М.Е. ... ... ... бұзылысы негізінде бөлген дисграфияға ұқсас. Бұл М.Е. Хватцев терминалогиясы бойынша >. Бала қалай айтса солай жазады. Оның ... ... ... емес ... ... емес айтуға жүгіну жатыр. Сөйлеу процесінде бала дыбыстарды қате айтуына жүгініп сөйлеудегі кемістігін жазуыда көрсетеді. Артикулярлық - ... ... ... ... кету немесе алмастырудан көрінеді. Көбіне дизартрия, ринолалиясы бар балаларда байқалады. Жазу ... ... ... ... ... жойылса немесе түзетілсе де қалып қояды. Бұл жағдайда іштей айту кезінде дұрыс артикуляцияға жеткілікті түсінігі жоқ деп болжауға ... ... ... ... бейнелері анық қалыптаспаған. Бірақ дыбыстардың алмастырылуы мен қалып қалуы жазуда үнемі көріне бермейді. Бұл кейбір жағдайларда сақталған функциялардың ... ... ... ... танып білудің бұзылуы негізіндегі дисграфия.
Дәстүрлі терминология бойынша бұл аккустикалық дисграфия. ... ... ... ... ... ... алмастырылуынан көрінеді. Бұл жағдайда ауызша тілде дыбыстар дұрыс айтылады. Көбінесе келесідей дыбыстарды білдіретін әріптер ... ... ... дауысты және дауыссыз, африкаттар (ч-ть, ч-щ6 ц-т, ц-с). Дисграфияның бұл түрі дауыстылардың жуан және жіңішкелігінің дифференцациясының бұылуы нәтижесінде ... ... ... ... емес ... ... ... көрінеді. Жиі кездесетін қателіктер сөзде екпін түсіп тұрғаның өзінде дыбыстың алмастырылуы болып табылады. Фонемді ... білу ... ... ... ... анық түрде сенсорлы алалия және афазиядан көрінеді. Ауыр жағдайларда артикулярлық және акустикалық дыбыстарды белгілейтін ... ... (л-к, б-в, п-н). ... ... ... дыбыстарды айту қалыпты болып табылады. Бұл түрдегі ... ... ... ... пікір жоқ. Бұл фонемдік ажырату процесінің күрделігімен түсіндіріледі. Зерттеушілердің пікірі бойынша (И.А. Зимняя, Е.Ф. Соботович, А.А. Чистович ) көп ... ... ... ... ... ... тұрады.
1. Қабылдау кезінде тілді есту анализі жүзеге асады (синтетикалық дыбыстық бейнелердің анаметикалық ыдырауы).
2. ... ... ... ... ... бұл түсініктер мен кинеститикалық талдаудың сақталуы, проприцептивті талдаумен қамтамасыз етеді.
3. Есту кинестетикалық бейнелер шешім қабылдау үшін ... ... ... ... ... дыбыс салыстырылады, фонеманы таңдау операциясы жүреді.
5. Есту және кинестетикалық бақылау негізінде ... ... ... ... одан ... ... шешім қабылданады. Жазу процесінде бұл процестің қызыметі күрделенеді, фонема әріптің белгіні көру бейнелерімен ... ... (С. ... О.А. ... ... ... ... белгілейтін әріптердің алмастырылуы негізінде есту қабылдауының анық еместігі дыбыстардың есту ... ... ... ... деп ... ... гөрі дұрыс жазу үшін дыбыстардың нәзік дифференцияциасы керек. Бұл бір жағынан ... ... ... ... ... ... ... құбылысымен байланысты. Ауызша тілдегі есту дифференцациясының аз кемістігінің тіл тәжірибесіндегі моторлы ... ... ... ... есебінде орны толтырылады. Жазу процесінде фонемаларды дұрыс таңдау және ажырату үшін ... ... ... ... ... ... Екінші жағынан жазу процесінде дыбыстар дифференцияциасы, фонеманы таңдау елестеу бойынша есту бейнелердің іздік әрекеті негізінде жүзеге асады. Ақыл-ойы төмен балалардағы ... ... ... басқа авторлар (Е.Ф. Соботович, Е.М. Гопиченко). Әріптердің алмастырылуын келесімен байланыстырады. Фонемдік ажырату ... ... ... ... ... ... және бұл ... есту бақылауын пайдаланбайды. Бұл зерттеулерге қарама-қарсы Р.Бекер мен А.Косовский әріптердің алмастырылуының негізгі механизмі кинестикалық талдаудың қиындығы деп есептейді. Оардың ... ... ... бар ... жазу кезінде кинестетикалық түсінулерді дұрыс қоданбайды. Оларға өз бетінше жазу немесе жат жазу кезінде ауызша қайталап отыру көмектеспейді айтып ... ... (Л.К. ... ... ... қателер санына жер жетпейді. Ал дисграфиясы жоқ балаларда қате санының жазу кезінде 8-9 есе көбеюіне әкеледі. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... түсініктің қалыптасуымен, фонеманы таңдау операцияларының бұзылысымен ... (Р.Е. ... Л.Ф. ... ... жазу үшін ... ... және ... процесінің барлық операцияларының қызметінің жеткілікті деңгейі қажет. Қандайда бір бөлімнің бұзылысы (есту, кинестетикалық талдау, фонеманы таңдау операциясы, есту және ... ... ... ажыратудың тұтас процесін қиындатады бұл жазудағы әріптердің алмастырылуынан көрінеді.Фонемдік ажырату ... ... еске ала ... ... бұл ... келесі түрлерін бөлуге болады.
Акустикалық, кинестетикалық, фонемалық.
3. Тілдік талдау және топтау бұзылысы негізіндегі дисграфия. Оның негізінде тілдік талдау мен топтаудың түрлі ... ... ... ... сөздерге бөлу, буындық және дыбыстық талдау және топтау. Тілдік ... мен ... ... ... ... ... ... құрылымының бұзылуынан көрінеді. Тілдік талдаудың күрделі формасы фонемалық талдау болып табылады. Осының нәтижесінде дисграфияның бұл түрінде кең тарағаны ... ... ... ... ... болады. Жиі кездесетіндері келесідей қателер: дыбыстардың ... ... , ... ... ... ... орын ... артық әріп қосып қою, буындардың қалып қалуы, орын ауыстырыуы, артық әріп ... Жазу ... ... меңгеру үшін балада фонемалық талдау сырттай сөйлеуде ғана емес іштей сөйлеуде де ... ... ... бұл ... сөйлемдердің сөзге бөлудің бұзылысы сөздерді біріктіріп жазып қоюдан көрінеді, қосымшаларды сөз ... ... ... қою. ... ... және ... жетілмеуі нәтижесіндегі жазудың бұзылысы Р.Е.Левина, Н.А.Никашина, Д.И.Орлова, Г.В.Чиркинаның жұмыстарында кеңінен қарастырылған.
4. Аграмматикалық дисграфия ... ... ... С.В. ... ... ... Ол тілдің грамматикалық құрылымының жетілмеуімен байланысты : ... ... ... ... ... бұл түрі сөз, сөз ... ... және мәтін деңгейінде көрініп және кең симптомокомплекстің дизатрия, ... және ақыл - ойы ... ... кездесетін лексикалық - грамматикалық жетілмегендіктің құрамды бөлігі болып табылады. Сөйлемдердің ... ... және ... ... орнатуда үлкен қиындықтар кездеседі. Сөйлемдердің жүйелілігі уақиғаның жүйелілігіне әрқашан ... келе ... Жеке ... ... ... және ... ... бұзылады. Сөйлемдер деңгейінде жазудағы агроматизм сөздің морфологиялық құрылымын бұзылысынан қосымшалардың ... ... ... ... ... ... өзгеуінен көрінеді. Сонымен қатар тілдің синтаксистік қалыптасуы бұзылады ал ... ... ... ... сөйлем мүшелерінің қалып қалуының сөйлемдегі сөйлемнің ... ... ... ... ... көру ... жетілмеуі, кеңістіктік талдау және талқылаудың жетілмеуәмен байланысты, ... ... ... , бұзылысынан көрінеді. Көбінесе графикалық жазылу жағынан ұқсас, бірдей элементтерден тұратын, бірақ ... ... ... әріптер алмастырылып жазылады. (в-д, т-ш, п-и) ... ... ... ... ... элементтерімен ажыратылатын (и-ш, п-т, х-ж, л-м). Элементтердің қалып қалуы әсіресе әріптерді байланыстырып жазған ... ... ... емес ... ... немесе артық элементтердің қосылуы (ш-ии) әдеби дисграфияда бөлектенген әріптерді тану және ... ... ... Вербальды диграфия кезінде бөлектенген немесе жекеленген әріптер дұрыс айтылады бірақ сөзді жазу кезінде бұзылыс, ... ... ... ... байқалады. Оптикалық дисграфияға айналық жазуда жатады, ал кейде солақайларда, сонымен ... ... ... ... бар ... ... ... қатар дисграфия интеллектісі қалыпты балаларда да тұлғаның қалыптасуында түрлі ауытқулар, белгілі психикалық мінез ерешелігін туғызуы ... мен ... ... жою ... ... ... ... негізігі бағыттыры:
1. Фонематикалық түйсігін жетілдіру. Қарама - қарсы дыбыстарды және буындарды ажырату жұмысын тек ... ... қана ... ... ... ақ оны жазу ... бекітіп машықтандырады.
Фонематикалық түйсігін қалыптастыруды , сондай- ақ міндетті ... ... ... ... қатысуымен жүргізіледі. Сондықтан фонематикалық есту ... ... ... ... жұмыстары бір мезгілде жүзеге асырылады.
2. Дыбыстарды айтқызу жұмыстары .
Ең алдымен бұрмалану, алмастыру , түсіріліп қалдырылу ... ... ... ... кемістіктерді жою қажет. Кейде сөйлеу тіліндегі дыбыстардың ... ... ... кездеседі. Бұндай жағдайда тіл қимылының анализаторын іске қосу үшін сөйлеу тілі мүшелерін анығырақ істейтіндей ету керек. Онда басқа, фонематикалық ... ... ... ... ... ... дыбыстардың өздерінің артикуляциясы мүлде анық болмайтынын есте сақтау ... ... ... және ... дағдылауын жетілдіру.
Фонематикалық түйсігін жетілдіру жұмысы дыбыстарды талдауға ... ... ... ... Соңы ... әр ... ... дыбыстарды дұрыс айту құралдарымен жүргізіледі. Бұл жұмыстың негізгі түрлері ... ... ... ... сөзден буынды, буынан дыбыстарды бөлу.
Бұндай талдау ұзын сызық сөйлемді, қысқа сызықты сөздерді, ең ... ... ... нүктелер дыбыстарды көрсететін тұтас сөйлемнің нобайын құрастырумен қоса ... ... ... буындарды жазып бітіру;
в) Бір бағанаға бір буынды сөздерді, екінші бағанаға екі буынды сөздерді ... ... ... мүшелері бойынша сөздерді іріктеу;
г) берілген дыбысқа сөздер ойлап табу және оларды жазу, әр сөзге ... - ... ... бар ... ... іріктеп алу.
4. Сөздік қорын байыту және оларды іс жүзінде пайдалана білуге жетілдіру. Әдетте бұл кезең балаларды жаңа сөздердің әр түрлі ... ... ... Әр ... ... ... ... Әр түрлі жұрнақтардың көмегімен біретестік сөзден бірнеше жаңа сөздер жасайды, мысалы: кел-ін, ... ... бір ... көмегімен бірнеше жаңа етістік сөздер жасайды, мысалы: қатық-тас, қалтық-тас, ... және т.б. ... ... ... ... бір түрі ... ... іріктеу болып табылады. Мысалы: қосаяқ, аққу, белбау, қозықұйрық, тасбақа, еңбеккүн, Боранбай, Әсемгүл.
Бұндай жұмыс ... жазу ... ... ... ой ... кеңейтеді. Өткізілген барлық оқу жұмысында балалардың сөздік қоры ... ... ... ... ... ... дыбыстарын талдау бойынша әрбір сөздің маңызын анықтау жаттығуын жазумен байланыстыру. Сөздік қорының белсенділігін арттыру үшін үлкен ... ... ... ... ... кезеңнің ең негізгі мақсатын жалғаулықтарды түсіндіру және қолдану, жалғаспалы көп ... ... ... ... құрастыру, сөйлемдердің көлемін кеңейту және қысқарту болып табылады.
6. Ауызша қалай болса, жазбашада солай сөйлеу тілінің байланысын жетілдіру. Жазуы мен ... ... жою ... ... оқу жылы ... ... ... қажетті шарттарының нәтижелігі ауызекі сөйлеу тілі мен жазуын жетілдіру болып саналады.
Оқуы мен жазуындағы кемістіктерді ... ... ... ... істеуді талап етеді, ол балалардың қаншама уақытын алады, оның үстіне қажытады. Соның нәтижесінде оқуда жалпы үлгерімі тқмендеп кетуі де ... ... ... жойғаннан гөрі алдын ала сақтандыру жеңілірек және тиімді болады.
* Жазу процесіндегі күрделі тәсілдердің бірі болып ... ... ... талдау құрылымы. Сөзді дұрыс жазу үшін оның дыбыстық құрылымын анықтау керек, әрбір дыбыстың кезектілігін және ... ... ... ... ... кезектілігін және орнын анықтау керек. Дыбыстың сипатымен оның ... ... ... үлкен ролді сөйлеу ойнайды: қатты, сыбырлап және іштен. Жазу ... ... ... ... ... сөйлеу ролі өте күшті. Ол дыбыстың сипатын анықтауға, оны ұқсас дыбыстардан айыруға дыбыстардың сөзде кезектілігін анықтауға көмектеседі.
* Келесі ... - көру ... ... әріптің үлгісін сөзден бөлінген фонемамен сәйкестендіру, басқалардан әсіресе ұқсас графикадан дифференциялау қажет. Графикалық ұқсас әріптерді ... үшін көру ... мен ... ... ... ... деңгейде қалыптасу керек. 1-сыныптағылар үшін әріпті талдау және салыстыру оңай тапсырма емес.
3. Содан кейін жазу ... ... ... ... көру ... ... ... қолдың қимылы арқылы жанғырту. Қолдың қимылы арқылы бір ... ... ... ... ... сөзді жазуда кенестетикалық бақылау көру бақылауымен ,жазылғанды оқумен ... ... жазу ... ... бір ... және ... емес қызметтің жеткілікті деңгейде қалыптасуымен негізделеді? Дыбыстарды есту арқылы ... ... ... ... ... ... және ... сөйлеу тілінің лексико - грамматикалық жағының қалыптасуы, көру ... және ... ... елестеулер.
Аталған функциялардың кейбіреулерінің қалыптаспауы жазуды меңгеру процесінің бұзылуына әкелуі ... - ... - ... жазу ... ... ... психикалық функциялардың дамымауымен негізделеді. Дисграфия терминімен жазудың бұзылғаны көрінеді. Төменгі сынып оқушыларына қолданғанда оның
бұзылыстары ... ... жазу ... ... ... ... Дисграфиялық негізгі симптомы-спецификалық қателер болып есептеледі. Көптеген шетел зерттеушілерінің ... жазу және ... ... ... ... ... ... спецификалық қатесі, яғни грамматикалық ережені қолдануға байланысты емес қателер, логопедиялық жұмыстың болмауынан оқушылардың жазуында және келесі оқу жылында да, ... ... ... бұл ... дизорграфиямен күрделенеді.
1.3. Көмекші мектеп оқушыларының жазбаша сөйлеу тілі бұзылуының ерекшеліктері
Ақыл-ой кем ... ... ... ... ... ... ... айналысқанына қарамастан, зерттеушілердің көңілі балалардың ауызша сөйлеу тілінің ерекшеліктерін көрсетуге негізделген. ... ... тілі жиі ... ... ... орай ... мектеп оқушыларында кездесетін жазудағы қателердің сипатына тоқталайық. (И.Н.Садовникова берген анықтамасын негізге ала отырып)
Әріп және буын деңгейіңдегі қателер.
1. ... ... ... ... ... ... ... әріп және буындарың түсіп қалуы жатады. Ол оқушылардың сөздің барлық дыбыстық компоненттерін бөлмеуін дәлелдейді. Мысалы: - шана, - ... Екі ... одан да көп ... ... ... (дауысты да, дауыссыз да) дыбыстық анализдің терең бұзылуы салдарынан, сөз құрамының бұрмалауына әкелді: ағаш - , ... - ... ... ... ... жиі ... ... буындардың көршіленуі. Мысалы: қа(ра)ндаш, ше(гі) ртке, қоян (да)р және т.б.
Жазуды айтумен көрсететін балаларда жазу ... ... ... ... ... ... ... шатасады.
Алмастыру. Әріптердің алмасуы оқушының сөз құрамында жеке әріптерді бөліп ... ... оны ... үшін ... емес әріпті таңдау алады. Бұл мынадай орын алуы ... әріп ... көру және ... ... ... ... ... фонеманың графемамен қатынасының тұрақсыздығы кезінде;
* аккустика- артикуляциялық ұқсастығы бар ... ... ... ... ... бар әріптерді айыру кезінде
Бір әріптің басқамен алмасу сирек кездеседі. Сол бір дыбыстың жазуда не дұрыс, не қате ... ... ... ... байқалады. Шатастыру үлгісінің 3 ұқсас типі бойынша қарастырайық: аккустикалық, артикуляциялық, кинетикалық. Жалпы қабылданған жіктелу дыбыстарымен (акустикалық және артикуляциялық) әріптердің ... ... ... ... ... және ... ұқсастықтарды айыру мүмкін емес, олар бірін-бірі толықтырып ... Жұп ұяң және ... ... ... ... олардың артикуляциялық ұқсастығынан шығады.
Дыбыстардың акустикалық-артикуляциялық ұқсастығының шатасуы. Жұп қатаң және ұяң ... ... ... яғни бұл ... жазылуы мен айтылуындағы сөйлеу жағдайлары:
д-т (тала, дарак); б-п (пала, барақ); в-ф(фагон, вонтан); ж-ш ... ... ... дауыстылар: е-ю (юлка, ае). Тіларты: г-к-х (колгоз, хала, кабар). ... р-л ... ... Ызың және ысқырық: с-ш (сана,шагыз), с-щ (сетка, алась). Аффрикаттар: ч-щ (щемодан, четка); ч-ц (чирик, цемодан) ц-с (цагат, сикуль). ... ... ... ... ... о-а (қосық, арыдық); и-у (уне, баиырсақ).
Қолмен жазылған ширифті әріптер бұл берілген тілдің қабылданған графикалық ... ... бір ... ... ... Олардың арасынан оптикалық ұқсастықты бөлуге болады, ұқсастық жылдам жазуда ерекше ... Жазу ... ... - қозғалыс актісіне бақылау көріп қабылдау мен және ... ... ... ... ... ... Кинестезия негізінде әріп кескінінің дұрыстығын бағалау біліктілігі ... ... ... ... қате жібермеуге дейін түзетуіне мүмкіндік береді . Көмекші ... ... ... ... ... ... және ... жағынан қалыптаспауы кезінде кенестезиялық бағытталған мағынасы болмайды, сол кезде ұқсас қимылдар талап ететін әріптің бірнеше элементінің ... ... ... ... ... байланыстырып жазу стадиясына тән. Мұндай шатасулардың кең ... ... ақыл - ойы ... ... ... ... ... ететін әдістемелерді үзіліссіз қолдану керек.
Кинесетикалық ұқсастық бойынша әріптерді шатастыру өзімен бірге жазудың сапасының төмендеуіне ... ... ... ... және әріп ... байланыстың бұзылуы онша бекітілмеген. (фонема және артикуляциялық арасында, бір жағынан ... және ... 1-3 ... ... ... көрсетілген әріптердің шатасуы жазудан қолмен сондай-ақ, бастырылған ... ... ... ... жуық қыс. Кіші ... келксі жылдары белгілі бірде - бір типке жатқызуға болмайтын сөздердегі қателер табыла ... ... ... рет ... жол ... болады. Мысалы, Август т.б. Бұл қателер 1-сынып оқушыларына жазу жаттығуларындағы графомоторлы дағдыларының механикалық түрде бекітілуінің ... ... жазу үшін ... ... ... түрде беріледі: Вв; Лл; Сс; Дд және т.б. Бұл принцип бойынша мұғалім оқушылармен ... ... ... ... жаттығу жүргізеді. Қосарланып жазылуы ақыл-ойы кем оқушының қимыл қозғалыстық есінде бекітіледі және ... кем ... ... ... ... ... және ... жазуында келесі жылдарыда сақталады.
Орын ауыстыру әріп және буындардың орын ... ... ... ... ... ... ... Осының негізінде буындық құрылым шатастрылусыз сақталады. Мысалы: чулан , ковром - . Сөздің буындық ... ... ... орын алмастырулар сөзде әр түрлі типте кездеседі. Кері буыннан тұратын екі мағыналы сөз ... ... ... алмасады. Мысалы: сақа-, дина -. Дауссыздардың тоғысуы бар сөзде орын ... жиі ... ... ... .
Қою. Дауысты әріптерді қою әдетте дауыссыздардың тоғысуында байқалады. Мысалы: , .
Бұл қоюларды сөзді баяу айту ... ... ... дыбыспен түсіндіруге болады. Бұл қоюдағы бір ерекшелік : сөз құрамына кіретін дауыстылар болып табылады. Мысалы: , . Кейбір ... ... ... ... Мысалы: .
Егер жазуда бір уақытта қате және ... әсер ... онда ... сөзде дыбыстардың кезектілігін қою көрсетіледі. Бірінші кезекте әріптердің қосарланып жазылуындағы механикалық жаттығуды ... ... ... ... , , т.б. Сөздердегі бірінші бөлігінің түсіп қалуы орын алады. ... ... күн - , ... шар -
3. ... ... ... бұзылуы сөздердің ауысып қолдануында байқалады. Мысалы: - лепят бабу , - была ... ... ... бір ... қосылуы немесе бір сөздің бұзылуы қосылатын сөз шекарасындағы өзіндік қателер: У деда Мороза->.
Оқушылардың жазуында ... ... және ... қиын ... ... бірінші алынған сөздерден кездеседі, мысалы: рукав - ... ... ақыл ой кем ... зат ... сын ... ... ... Мысалы: цветок растущий в поле .
Жазу жұмысынан алынған көптеген үлгілер балалардың морфеманың жалпылама мағынасын түсінбегендігін және қосымша мен жұрнақты қате ... ... ... ... ... (сөз байланысы)
Ақыл - ойы төмен баланың жазбаша жұмыстарында (диктант, жаттығу, мазмұндама) ... ... ... Бұл ... ... алғашында жазудың көптеген тапсырмаларына тұрақтала алмайтынын көрсетеді: Графикалық, логикалық, фонематикалық т.б. Фразаларды интонациямен қабылдау біліктілігінің қалыптаспауы оны ... ... ... ... ... өте маңызды орын алады. Сөз байланыстыратын басты ... бөле ... ... ... ... ... алып келеді.(тіпті диктантта да). Н.И.Жинкинаның теориясы бойынша сөйлеу ... ... ... сөз құра алатын ( фонема, морфема қоры), элемент фоны құралады. Сөйлеу ... ... ... кезде оқушылар көмекші сөздерді қолдануда қиындықтарды сезінеді: тастап кетеді ... ... ... ... ақыл - ойы төмен оқушылардың жазу тіліндегі қателер туралы мәселелерді зерттеу бойынша әдебиеттерді шолуда ... ... ... ... ... бірі ... ... баланың сөйлеу тілінің барлық жағын қамтиды.
Қазіргі уақытта жазу бұзылысының ішіндегі зерттеліп жатқан категория дисорфография. Осы уақытқа ... ... ... ... қате болса да оларды арнайы қатеге жатқызбағандықтан немқұрайлы көзқараста болды. Соңғы он ... жазу ... ... жаңа бағыт анықталғандығы туралы бірнеше баспасөздерде жарияланады: сөйлеу тіл бұзылыстары және ... ... жоқ ... ... дисграфиялық және орфографиялық қателерді талдап салыстырады. (Комарова, В.В. Милостиевенко, Л.Г. Сумченко, Г.М.1992, Прищепова И.В.1994). Осы авторлардың жұмыстарында жазу ... ... ... ішінде дисграфиялық және орфографиялық қателер арасындағы тығыз байланыс бар екендігін дәлелдеп көрсетті. ... ... ... ... біршама балаларда дисграфиялық қателер түзелсе, оның орнын орфографиялық қателер басады. Кей ... ... екі ... ... ... ... қате болмады, үшінші сыныпта орфографиялық қателер бірден жоғарылады және тұрақты қате болып қалды. Жазу ... осы ... ... ... және ... ... сақталып қалуы мүмкін. Сонымен қорыта айтсақ арнайы жазу бұзылысында ерекше бір ... ... ... ... ... ... ... байланысты ережелерді дұрыс сәйкестендірмейтін бұзылыстарды дисорфография деп атауға болады.
В.В. Комарова, Л.Г. Милостивенко және Г.М. Сумченконың ... ... ... ... бар ... түбірлес сөздерді табуда қиналады. Сонымен фонематикалық талдау жетіспеушілігі дисграфияға ... ... ... ... ... ... Сондықтан мұны морфологиялық дисорфография деп атайды.
Шығармашылық жұмыстарда жат жазуға қарағанда орфографиялық қателер көп кездеседі. Жазу актісі кешенді ... ... қате көп ... ... Дисорфография синтаксистік ережелерді игеруде тұрақты болып көрінеді, бірақ бұны тереңрек зерттеу керек. Сонымен қорытатын болсақ көптеген ... ... тіл ... ... өз ... бойынша топтастырған, пайда болу себебтерін жан - жақты зерттеп көрсеткен.
Отандық, сондай - ақ ... ... ... ... ... ... отырып, ақыл-ойы кем оқушылардың сөйлеу тілінің бұзылысын көрсетті (Гнездилов М.Ф.,Дульнев Г.М., Лубовский В.И., Петрова В.Г., ... М.П.). ... кем ... ... тән ... олардың таным әрекеттерінің дамуы болып табылады. Сөйлеу тілінің дамумаушылықта терең бұзады. Кемістігі бар балалардың сөйлеутілінің бұзылуының корекциялауда ... ... ... ... ... ... береді және олардың ойлауының және жеке тұлғасының табысты қалыптасуын қамтамасыздандырады. Ақыл - ойы кем балалардың жазуының бұзылуы сөйлеу ... ... ... меңгеруге бағыттылған танымдық процестерінің дамуына байланысты. Көмекші мектепте оқитын оқушылардың жазуын ... ... ... айтуға қарағанда жазуындағы қате кең тараған. Мектепте жазуда қате жіберетіндердің саны ... ... да, ... ... ... да ... 30% бұл кемістік қалуы мүмкін. Төменгі сынып оқушыларында жазудағы қате дыбысты ... ... ... болады, сондай-ақ жазудың қатесі фонетикалық дұрыс сөйлеу тілі кезінде кездесуі де мүмкін.
Жазу жұмыстарын талдау да ызың, ысқырық сонарлы р және л ... ... мен ... ... ... ... жазуда алмастыру мен шатастыру төменгі сондай - ақ жоғарғы сыныптарда да бірдей ... ... ... алмастыру мен шатастыру жоғарғы сыныптарда өзгереді. Төменгі сынып оқушыларында бір ... ... ... ... ... ... щ әріпі ш, ц әріптермен алмасады. Алмастыратын әріптердің саны төменгі және жоғарғы сыныптарда әртүрлі. Бір оқушыда 1-2 әріпте ... ... ал ... ... ... саны 7- ге дейін барады. Жазу бұзылысы бар балаларда төменгі және жоғарғы сынып ... ... кең ... 1-2 ... ... ... табылады. Жылдан жылға дыбыстарды алмастыру жазуда анық байқала бастады. Оқушылардың көпшілігінде дыбыстарды ... ... ... да ... ... ... Кейбір балаларда бір жұмыстың өзінде 30-40қате кездесуі мүмкін. 2-3 сыныптарда қателер дыбыстарды қалдырып кету, әртүрлі ... ... ... ... ... ... қателердің өсуін авторлар ережені жақсы меңгермеуіне, жазу кезінде өзіндік бақылаудың жеткіліксіздігіне, меңгерілген ережені ... ... ... деп ... ... ережелерде игеру дыбыстарды ажыратуға, сөздің дыбыстық құрамын анық талдауға ... ... ... ... сөздің ортасында, соңында кездесуін дұрыс жазу үшін қатаң, ұяң дауыссыздарды ... ... білу ... ... негізінде сөзді дыбыстық талдаудағы терең кемістік оқушыларды ... ... ... табылады. Көмекші мектептің бір міндеті - оқушылардың сауатты жазу дағдысын қалыптастыру. Жазуға үйрету - ... және ұзақ ... ... мектепте жазудың қалыптасуы есту бойынша жазу болды (диктант). Көшіріп жазуға онша көп көңіл бөлінбеді, яғни оны ақыл - ой кем ... ... деп ... ... ... жазудың бір түрі көшіріп жазу көмекші мектепте оқыту процестерінде кең қолданылады. Мақсаты - төменгі сынып ақыл-ойы оқушылардың ... жазу ... даму ... ... көшіріп жазу дағдысының дұрыс қалыптаспауы негізінде оқушылардың жазу дағдыларын жетілдіру. Ақыл - ойы кем оқушылардың жазу ... ... тек ... ... әрекет және ауызша сөйлеу тілі ерекшеліктерімен ғана шектелмейді, сонымен бірге оқыту жүйесінің жақсы өңделуіне де байланысты. Көмекші мектептің ... ... ... ... ... мәселесіне негізделген көп жылғы зерттеулер есту бойынша фонетикалық дұрыс жазудың ақыл- ойы кем балаларында қалыптасуында қиындық туғызатын себептерді анықтауға бағытталған (Р.Е. ... В.В. ... Г.А. ... Д.И. ... М.А. ... ... кем ... қалыпты балаларға қарағанда кшіріп жазуда баяу темпте әріп, буын бойынша жазуды, көшіріп жазатын материалдың мәнін жиі түсінбейді. Жетілген жазу ... ... пен емес ... ... жетілу қажет Көшіріп жазу жазу темпінің тездетілуімен байланысты болады. Сонымен, белгілі бір көшіріп жазу дағдысына бағытталған ... ал бояу ... ... және ... ... сай ... Оқушылар қайталанған және таныс сөздерді жиі дұрыс көшіріп жазады.
К.К.Карлеп эстон тілінде оқитын көмекші мектептің 1-6 сынып оқушыларының жазу жұмысында кездесетін ... ... ... оқуында кездесетін қателер жазу жұмыстарында көрініс алатындығын байқаған.
И.В.Коломыткина өз зерттеуінде зияты зақымдалған төменгі сынып оқушыларының жазу жұмыстарында орфографиялық ... көп ... ... ... ... алғашқы кезеңінде фонетикалық принцип маңызды орын алады. Дұрыс жазу негізінде фонетикалық принцип сөйлеу тілінің дыбыстық талдауы болып табылады: жазатын адамнан тек ... және ... ... ... ... етіледі. Бірақ дыбыстарды ажырату күрделі тапсырма. Мұны өз кезегінде К.Д.Ушинский, Н.Ф.Бунаков, В.П. Вахтеров, В.А. ... ... ... ... жазу толық анықталған. Л.С.Выготский, Р.Е.Левина, А.Р.Лурия, Л.В.Занков, М.Ф.Гнездилов зерттеулерінде ... ... тіл ... ... ... ... өйлеу тілінің кейбір компоненттерінің кеш қалыптасуы сондай - ақ жазу тек ... ... ... ... дамуында ғана толық жетіледі. Р.М. Боскис, Р.Е. Левина, А.Р. Лурия Л.В. Занков, және т.б зерттеулері жазу процесінің механизімін ашты. Жазу ... ... ... ... ... ... ... компоненттерді, соның ішінде акустикалық, артикулярлық көру және қимыл қозғалыс компонентерін ... Тек осы ... ... ... ... ... ... болғанда ғана оқыту процесінде дұрыс жзуды меңгеруге болады. (В.Занков, ... Б.Г. ... Л.К. ... - ойы ... ... бар ... сауатты жазуды игкру қалыпты балаларға қарағанда көп қиындық туғызады. Көмекші мектеп оқушыларының жазу дағдыларын игеруде игеруде жалпы мектепке қарағанда қалып ... ... ... және ... ... ... Трюшин, М.Ф. Гнездилов, Р.Е. Левина, Д.И. Орлова).
Ақыл - ойы кем оқушыларға жазудың бұзылуының бірден - бір ... ... ... ... ... ... дамуынан деп есептеген, соның салдарынан сөйлеу тілі дамуында ... ... ... Бәрінен бұрын бұл сөздің дыбыстық құрамының қалыптасуының кешігуінен байқалады. Жазудың бұзылуына әсер ететін фонематикалық қабылдануының дамуының әсерінен болатынын ... ... ... ... ... Көмекші мектепте оқитындар да дыбысты айту бұзылыстарына қарағанда жазудың бұзылуы жиі кездеседі. Бұдан басқа ақыл - ойы кем ... көру ... және ... ... сондай - ақ қимыл- қозғалыстың бұзылуы мұның бәрі қолдың ұсақ моторикасының ... ... ... жағдайда парез, параличтерде кездеседі. Мұның бәрі өз кезегінде оқушыларды жазу дағдысын игеру мүмкіншілігін шектейді. Фонематикалық қабылдау жеткілікті қалыптаспаған оқушыларға ... ... ... дауысты және әртүрлі топтағы ұқсас дауыссыздадың алмасуы;
б) әріптердің түсіп қалуы, жиірек күрделі сөздегі дауысты дыбыстар кездеседі;
в) артық дыбыстарды ... ... ... ... ... болады;
г) сөзді дұрыс бөліп қабылдамауына байланысты сөздерді қосып жазу.
Фонематикалық қабылдау ... ... ... ... ... ... жазуды игермейді. Оларға тән қателер мектепті бітіргенге дейін байқалады. Көптеген зерттеулер сөздің дыбыстық талдауында қиындықтарға ... ... ... ... ... ... ... мағынасын түсіну және оқуы бұзылады. Дыбысты айтуы бұзылған балаларда сөздің фонематикалық құрамын анықтауда қиындықа кездеседі. ... ... ... ... естісе солай жазады. Олар өздерінің жазғандарын дыбыс айту кемістігі салдарынан бақылай алмайды. Оларда дыбыстарды алмастыру жиі кездеседі. Қимыл - ... ... ... балалар жазу техникасын игеруде қиындықтар болады. ... ... ... тән ... ... Олардың кейбіреуі қаламсапты қиындықпен ұстайды, жұмысқа дайындалуда көп уақыт кетеді. Сондықтан олар басқа оқушылар сияқты тапсырманы орындауға қабілетсіз ... ... ... жмыстарында қатенің күрделі комплекісі кездеседі алмастыру, тастап кету, қосу. Әріптерді ... ... ... буын әріп ... сондай-ақ сөзді, сөйлемді толық жазбайды.
Оқушыларда бағытталған әрекеттің бұзылуы зейіннің тұрақсыздығынан көптеген қателер жібереді. Мұндай ... ... өте ... ... олар әртүрлі. Бір оқушының әртүрлі жағдайда ажзған жұмыстары бір бірінен өзгеше болады, қате саны бойынша т.б.
Жазу ... ... ... Ақыл ойы ... ... танымдық әрекеттерінің бұзылысынан жалпы және сөйлеу тілінде қалып қоюшылық байқалады. ... ... ... ... байқалады. Соның негізінде бір бала Фонематикалық қабылдаудың қалыптасуында қиындыққа кездеседі, ал басқа бала дұрыс ... ... ... кездеседі. Соның салдарынан ақыл ойы кем балаларда моториканың ... ... ... оқу әрекетінде зейіннің тұрақсыздығынан көптеген қиындықтарға кездеседі. Арнайы оқыту, дыбыстық әріптік талдаумен синтездеудің терең бағытталған жұмыстың нәтижесінен көмекші ... ... ... ... ... ... қабілеті екенін көрсетті.
Мұндай ұйымдастырылған жұмыста тек барлық ақыл-ойы төмен оқушыларға тән сөйлеу тілін анализдеу мен ... ... ғана ... қана ... ... бірге олардың пайда болуының себептерін терең және диференциялды білу қажет.
Қазіргі уақытта ... ауыз екі ... ... ... ... мен ... және жазуындағы кемістіктердің арасындағы тығыз байланыс бар екені көпшілікке мәлім. Сондықтан кемістіктерді жою үшін түзету ықпалының ... ... ... ... Р.И.Шуйфер балалардың жазу потологиясын түзету мәселесіне арналған жұмыстарында ауыз екі сөйлеу тілінің және оқуы мен ... ... ... жою ... ... ... ... аударады. Бұндай жұмысты әдетте логопед мектептегі логопедиялық тұрақты жайында сабақтың бос уақытын пайдаланып аптасына 3-4 рет жүргізеді.
Ақыл-ойы төмен балалар қалыпты ... ... ... жазу ... меңгеру туралы тағы да П.Я.Трюшин айтып өткен. Отандық дефектологтардың жүргізген соңғы зерттеулері (М.Ф. Гнездилов, Р.В. Левина, Е.Н. ... Д.И. ... В.В. ... және т.б). ... ... ... қарағанда жазу дағдысын кеш және үлкен қиындықпен меңгереді.
Жазуға үйреніп келе жатқан ақыл - ойы ... ... есту ... ... жазу ... ... ... Бұл оқушылардың жазу жұмыстарына әсер етеді. Оқушыларда әртүрлі қателер кездеседі. ... кем ... ... ... жетіспеушілігі сөзді құрам бөліктерге бөлу процесін қиындатады және бөлінген әрбір дыбысты толық тура тануға кедергі ... ... ... ... ... ... ... бөлмейді. Бәрінен жиі дауысты дыбыстар дауыссыздардан бөлінбеуі ... ... ... ... ... ... деп ... орнына деп жазады. Оқушылардың есту қабілетінің төмен болуы нәтижесінен ... ... ... жазу ... ... пайда болады. Балалар деп жазудың орнына деп жазады.Фонематикалық талдаудағы тағы бір қиындық ... ... ... ... ... оқушылар берілетін сөздердегі дыбыстардың бірінен кейін бірі тұратын қатарды дұрыс қоя алмайды. Бұл жазудағы әріптердің орын ... алып ... яғни ... құрылуы бұзылады. Балалар деп жазудың орнына деп жазады. ... ... ... ... және ... ... қателер кездестіруге болады. Олар буындарды ауыстырады немесе тастап кетеді. Көмекші мектепте оқитындар жазу ... ... ... меңгереді. Ақыл - ойы кем оқушыларда қимыл-қозғалыс сфераларының бұзылыстары бар. Себебі, ұсақ ... ... ... қол ... және саусақтардың тұрақсыздығы кедергі болады. 1-сынып оқушыларының қолдары ғана қимылдамайды. Көңіл-күй мен (әрекеттің бұзылуының салдарынан оқушыларында әріп ... ... ... ... ... Олар ... әріп пен ... элементтері әдемі болмайды, жиі үлгіге ұқсас болмайды, ... ... ... ... ... ... сақтамайды. Оқушылар әріпті қай жерден бастап жазу ... ... оның ... ... ... ... ... және қай жерге дейін екенін түсіну ұзақ уақыт болды.Ақыл-ойы кем оқушыларға жазу процесінің мәнін түсіну өте қиын. Балалар әріп пен ... ... ... Олар ... сөз ... ... ... білмейді. Бастауыш сынып оқушыларының сабағында тақтадағы сөзді жазу тапсырмасын алғанда, бала дәптеріне түсініксіз әріптердің қатарын ... ... ... ... әрекеті бұл сөздің мағынасы жағынан жазу болып аталмайды. Ақыл-ойы кем оқушылардың дұрыс ... ... ... ... ... Р.Я.Журавлева зерттеулерінде кездестіреміз. (1949) Р.Я. Журалева 5-сыныптың оқушылардың жұмыстарын зерттеп, 1- сынып оқушылармен салыстыру бойынша, олар сөзді дұрыс ... ... ... ... кем балалардың дұрыс фонетикалық дағдысын қандай деңгейде игеретінін зерттеді. (В.В. Во. Борнкова) Эксперимент 3-сыныптарға ... ... ... ... ... жалпы саны 8құрайды, орындалған жұмысты 1-2 қатеден кездесті.Балалардың жазуының бұзылуы зейіннің, көңіл-күйінің тұрақсыздығынан болуы да ... ... ... ... оқушылар жіберген қателер бір - бірінен ... - ойы ... ... ... ... игеруде көптеген қиындықтар кездеседі. Ол үшін алфавитті әріптердің ұқсастығы бойынша топтарға бөлуге болады. Бір ... ... ... ... ... бір-бірінен тек бір ғана элементерден ерекшеленеді (Н-Ц-Ш-Щ) қиыны ... ... ... бір бірінен тек бір ғана элементпен ерекшеленетін әріптерді меңгеруде қиындық туады көп қателер д және б ... ... ... Бірнеше қате жібергеннен олардың есінде жақсы бекітіліп қалады. Ақыл-ойы төмен оқушылар әріптің бір ... ... ... ... ... ... ... өзгертетінін бірден түсінбейді. Төменгі сынып оқушыларында қабылдау және кеңістікте бағдарлау бұзылады. Мұндай балаларда әріпті салуда, әсіресе ережені ... ... ... ... ... ... Психикалық процестердің де бұзылуы жазуға әсер етеді. Кейінгі ... И.А. ... ... тілі ... ... ... ... кездесетін дизорфографиялық қателерді алдын алуға бағытталған еңбегінде, Қ.Қ. Өмірбекованың басшылығымен ... ... ... жазу ... ... ... туралы мағлұматтар ізбасарларының жұмыстарында көрініс ала ... ... ... оқушыларының жазуындағы кездесетін
қателердің сипаты
2.1. Зерттеудің әдістемесі
Зерттеудің мақсатын іске асыру үшін зерттеу ... ... ... ... ... №7 көмекші мектеп және кешенінің оқушыларына жүргізілді. Зерттеуге барлығы 48 оқушы қамтылды.
3сынып -16 ... ... ... ... ... ... іске ... үшін екі түрлі педагогикалық тәжірибе жүргіздік.
1.Көшіріп жазу
2.Жат жазу
Барлығы 96жұмыс талданды. Оқушыларға көшіріп жазу мен жат жазуға бірдей мәтін ... ... ... құрылымы әртүрлі болып келеді.
3-сынып мәтіні он жеті сөзден тұрады.
4-сынып мәтіні отыз ... ... ... ... мәтін қырық жеті сөзден тұрады.
Оқылған мәтін оқушыларға ... ... ... ... ... жазу ... ... өтік. Мысалы: тақырыпты парақтың қай жеріне жазамыз. Қала, адам, аттарын қандай әріппен жазамыз? т.б сұрақтарға оқушылар жауап берді.
Аталған сыныптарға ... ... ... ... ...
Күзде күн суытады. Ақ жауын жауады. Ағаштардың жапырақтары сарғаяды. ... ... ... ... ... жылы ... ... сынып.
Алматы маңында Медеу мұз айдыны бар. Ол табиғаты көркем Алатаудың баурайында. Онда ... ... ... ... Зада мен Зере ... мұз ... барды.Ауа таза.Олар сырғанақ тепті.Екеуі жақсы демалды. Олар ... мұз ... ... ... ... ... - қазақтың музыка аспабы. Қобыздың алуан сырын Жаппас ерте ұқты. Он бес ... ел ... ... ... ... Ол ... Ықылас күйлерін жақсы орындайды. Халық сазгерлерінің күйлерін, Біржан, ... Абай ... көп ... Жаппас аға тек жүйрік орындаушы ғана емес, ол -әрі ұстаз, әрі сазгер. ... ... ... ... ... жазу жұмыстарын талдау барысында әр сынып (3-4-5) оқушыларының жазуында жазу түріне байланысты түрлі ... ... ... ... ... ... ... қате түрлерін топтастыруларын негізге ала отырып, талдау жұмысының нәтижесінде жалпы қателерді төрт топқа бөлдік:
1.Сөздің дыбыстық құрамындағы қателер.
Айтылуы бойынша алмасу: - ... ... ... ... - ... қосу: - дауысты
- дауыссыз
Буынның түсіп ... ... ... бірге жазу
Сөзді тастап кету
Сөздегі жалғаулардың түсіп қалуы
3. ... ... ... бойынша қателер
Оптикалық ұқсастығы бойынша қателер
4. Емлелік және тыныс белгілеріндегі қателер
Жат жазуындағы қателердің түрлері
Зерттеу барысында 3-4-5 сынып оқушыларының жат жазуындағы әр ... ... жиі ... ... ... қаншалықты кездесетіні және қандай қате түрі көбірек кездесетіні туралы №1 ... ... Енді әр ... кездесетін қателерге толығырақ тоқталайық
Үшінші сынып оқушыларының жат жазуындағы қателері: сөздің ... ... ... ішіндегі айтылуы бойынша дауыссыздың алмасуы 19,4%, ал екінші кезекте емлелік және тыныс белгілеріндегі қателер 16,1%, үшінші орында айтылуы бойынша ... ... 16% ... ... ... ... ... 9,9%, дауысты 6,4%, ең төменгі көрсеткішті графикалық қателер ішіндегі оптикалық ұқсастығы бойынша ... 1,4% алып ... ... ... жат ... ... айтылуы бойынша дауыссыздың алмасуы 18,6% емлелік және тыныс белгілеріндегі қателер 15,9%, ең ... ... 1,4% ... ... ... ... ... иемденді.
Бесінші сынып бойынша ең алғашқы орында емлелік және тыныс белгілеріндегі қателер 23,2%, екінші айтылуы бойынша дауыссыздың ... 17,7%, ... ... алмасуы 17,4% ең аз көрсеткішті1,8% графикалық қате ішіндегі оптикалық ұқсастығы бойынша қателер көрсетті.
Жат жазу жұмысында кездесетін ... (%) ... ... бойынша алмасу
Сөздің дыбыстық құрамындағы қателер
16
15,7
17,4
дауыссыз
19,4
18,6
17,7
дауысты
әріптің түсіп қалуы
6,4
5,2
5,1
дауыссыз
9,9
9,8
8,6
дауысты
әріпті қосу
3,4
2,3
3,5
дауыссыз
2,9
2,3
2,1
буынның түсіп қалуы
5,9
4
4,7
сөзді бірге ... ... ... ... ... түсіп қалуы
3,9
3,6
4,1
кинестикалық ұқсастығы бойынша қателер
графикалық
қателер
2,4
2,2
5,5
Оптикалық ұқсастығы бойынша қателер
1,4
1,4
1,8
Емлелік және тыныс белгілеріндегі қателер
16,1
15,9
23,2
Кестеде көрсетілгендегі үш ... ... жиі ... қателер сөздің дыбыстық құрамындағы қателер болып табылады. Оның ішіндегі айтылуы бойынша дыбыстың ... ... ... саны ... ... оқушыларында 35,4% төртінші сыныпта 34,3% бесінші сынып бойынша 35,1% кездесті.
Дәлелдей түсек, мысалы: Жапырақ - жабырақ, ... ... ... ... Абай-Апай, жаңбыр-жәңбір, құстар-құсдар.т.б.
Бұндай қателердің көп мөлшерде кездесуі көмекші мектептің оқушыларына қатаң, ұяң дауыссыз дыбыстарды және жуан, жіңішке дауыстыларды жазу ... ... мен ... ... ... ... ... меңгеру өте қиын болудың деп таптық.
Үшінші- төртінші сынып оқушыларының оптикалық ұқсастығы ... ... ... 1,4% көрсетсе, бесінші сыныпта 1,8% көрсетті. Мысалы: қобыз- қобыд, демалды ... ... ... ... ағашшар, жауады- жауауы.(е-о, з-д, ш-т, м-ш). Үш сынып бойынша әріптің түсіп қалуы (дауысты, дауыссыз), үшінші ... 16,3% ... ... 15% ... ... 13,7% ... Бұл ... сынып жоғарлаған сайын қате санын азайғандығын көрсетті. Мысалы: жинап-жинп, жауын - жуын, ағаштар-ағатар, таза-тза, ... ... ... ... ... кету сөздің ортасында, сөздің аяғында да кездесіп отырғандығы байқалды.
Лексикалық пен грамматикалық қателердің ішіндегі жиі кездескен қателер сөзді бірге жазу. ... ... ... ... 7,4%, төртінші сыныпта 5,3%, бесінші сыныпта 3,3% көрсетті. Мысалы: он -бес онбес, Жаппас аға-Жаппасаға, Зада мен ... ... ақ ... деп жазған. Бұндай қателер оқушының жұрнақ, жалғау, қосымшалардың жазу ... ... ... ... деп ... ... және ... белгілеріндегі қателерге тоқталар болсақ ең көп қате бесінші сыныпта 23,2%, үшінші сыныпта 16,1%, ... ... 15,9% ... ... Зада ... ... ... Жаппас- жаппас, Ықылас- ықылас, Ақан, Абай әндерін - ақан-абай әндерін және т.б.Оқушылар жалқы есімдерді жазу ережесін ... ... және қос ... ... алмағандықтан осындай қателер кездесіп отыр деп болжаймыз.
Графикалық ... ... ... ... ... ... ... сыныпта 5,5%, үшінші сыныпта 2,4%, төртінші сыныпта 2,2% көрсетуде. Мысалы: музыка-музықа, ауа-аиа, халық -халың, Қобыз- Ңобыз, Жаппас -Жаттас, ... ... Жиі ... ... Жазба у-и,б-д, қ-ң, п-т, Қ-Ң.
Сонымен жат жазуда 3-4-5 сынып оқушыларында сөздің дыбыстық құрамындағы қателер ішіндегі ... ... ... ... жиі ... аңғардық.
Көшіріп жазудағы қателер
Барлық сынып оқушыларының көшіріп жазуындағы қателер жат жат жазуларындағыдай қателер жиі кездесетіні байқалды. Нәтижесі екінші кестеде ... ... ... ... жазуындағы қателерінің жиі кездескені сөздің дыбыстық құрамындағы қателер болып табылады. Оның ішіндегі дауыссыз әріптің түсіп қалуы. Ондай қателер үшінші ... 16,6% ... ... 15,9%; ... ... ... 12,7% ... Мысалы: Жаппас-Жапас, белгілі-белілі, ұстаз-ұсаз, күзде-күзе, сырғанақ-сыранақ, жақсы-жасы, қобызшы- қобышы.
Оқушылардың көбісі қатар келген дауыссыздың біреуін ... ... және ... ... бірін тастап кетуі байқалады. Осы топтағы қателердің ішінен екінші орынды айтылуы бойынша дауыссыздың алмасуы алады екен, үшінші сынып 8,3% ... ... 6,3% ... ... 4,9% ... ... аспабы -асбабы, қобызшы- қобышшы, ақ -ағ, жаққа- жағға, мұз -мұс, табиғат - тапиқат. Көбінесе п-б, қ- ғ, з-с ... ... ... емле және тыныс белгілеріндегі қателер үшінші сыныпта 15,7%; ... ... 15%; ... ... 14,9% ... Кісі ... кіші ... жазу, сөйлемнің шегін білмеу, яғни нүкте қоймау, үтірді тастап кету сияқты қателер болып табылады. ... ... ... ... ... құрамындағы қателер ішіндегі сөзге дауысты артық әріпті қосу ... ие ... ... түрлеріне қарай қателердің түрлеріне тоқталайық. Үшінші сынып оқушыларының жат жазуындағы қателері сөздің дыбыстық құрамындағы қателер ішіндегі айтылуы бойынша дауыссыздың ... ең ... ... 19,4% ... Ал, ... ... айтылуы бойынша дауыссздың ауысуы 11,1% азайғандығы байқалады. Емлелік және тыныс ... ... жат ... 16,3% құраса, көшіріп жазуда 0,4% кеміген. Сөздегі әріптің түсіп қалуы жат жазуда 16,3% көрсетіп, ... ... 6% ... кеткендігін байқадық. Лексикалық және грамматикалық қателердің ішінде көшіріп жазуда сөзді бірге жазу мен сөзді тастап кету 7,4% көрсетсе, жат ... ... ... кету 2,5% азайған.
Төртінші сынып оқушыларын салыстыра болсақ, жат жазуда ... ... ... ... ... ... айтылуы бойынша алмасуы 34,3%, көшіріп жазуда 9,7% көрсетеді , яғни көшіріп жазу жұмысында 24,6% азайған. Керісінше әріптің түсіп қалуы ... ... 20,9%, жат ... 1,5% ... яғни 5,9% ... ... ... қателер бойынша салыстырар болсақ жат жазуда 3,6% көшіріп жазуда 9,3% бұл дегеніміз көшіріп жазуда графикалық қателер 5,7% көбейіп ... ... ... жат ... ең көп қатені емлелік және тыныс белгілеріндегі қателер 23,3% құрайды, ал осы қате түрі көшіріп жазуда 14,9% көрсетті. ... ... жат жазу ... ... ... ... ... 35,1% құраса, көшіріп жазуда 7,8%, яғни 27,3% төмендегені байқалады.
Көшіріп жазу жұмысында кездесетін қателер санаының (%)
пайыздық көрсеткіші.
2-кесте
сыныптар
қате ... ... ... ... құрамындағы қателер
4.6
3,4
2,9
дауыссыз
8,3
6,3
4,9
дауысты
әріптің түсіп қалуы
5,7
5
5,5
дауыссыз
16,6
15,9
12,7
дауысты
әріпті қосу
2,7
1,4
2,9
дауыссыз
2,7
1,5
3,8
буынның түсіп қалуы
4,6
3,4
2,9
сөзді бірге ... ... ... кету
7,4
5,8
5
сөздегі жалғаулардың түсіп қалуы
3,7
3,2
2,9
кинестикалық ұқсастығы бойынша қателер
графикалық
қателер
3,7
3
4,9
Оптикалық ұқсастығы бойынша қателер
6,4
6,3
5,9
Емлелік және тыныс ... ... ... жат жазу ... әріптердің түсіп қалуы 13,7% көшіріп жазуда 18,3% құрады, сонда ... ... 4,5% ... ... ... ... ... Көмекші мектеп оқушыларының жат жазуында кездесетін қателердің топ бойынша бөлінуі және ... ... ... көшіріп жазуында кездесетін қателердің топ бойынша бөлінуі (2.Сурет) ұсынылды.
Сонымен зерттеудің нәтижесінде ... ... ... ... жазу ... ... қате түлерін талдадық. Қатенің барлық түрлері жазудың қай түрі болмасын кездесетінігін байқадық. Дыбыстық ... жазу ... ... ... ... ... көру кеңістікті бағдарлау және жалпы қиылдық қабылдау және елестеріне сүйенетіндігін білеміз. Жазуда кездесетін қиындықтар негізінен көмекші ... ... жеке ... - ... бұзылыстарына байланысты деп есептейміз. Оқушылардың танымдық әрекетінің бұзылуы салдарынан сөздегі орфографиялық қиыншылықтарды сезінбейді, ережелердің мағынасын ... ... жазу ... ... ... ... алмайтындығын аңғардық, ереженің мәнін түсінбестен, оларды механикалық түрде жаттап алып, оларды жазу барысында қолдану кезінде көп қателер жіберетіндігін ... ... ... ... ... ... мектеп оқушыларының талдау- жинақтау жасау әрекеттерінің толық қалыптаспағандығына байланысты деп ... ... ... ... ұяң ... ... және ... жіңішке дауыстыларды жазу ережелері, айтылуы мен дыбысталуы ұқсас дыбыстарды ажырату өте қиын екендігін жіберілген қателер дәлелдей түскендей. Қатаң, ұяң дауыссыз ... ... жазу ... қатаң және ұяң дауыссыздар сөз соңында ұқсас айтылады, бірақ жазылуы әр түрлі болатындығын оқушылар ескере білмейді.
Жазудың қалпына жазу жұмыстарының түрі де әсер ... ... ... ... ... жат жазу ... ... Дегенмен екі жазу түрінде де барлық қате түрлері кездесті. Оқу барысында сыныптан сыныпқа қателердің өзгергені ... Қате ... ... әр ... ... ... Ең ... қате, сақталған қате түрлері болып: әріпті алмастырып жазу, әріп түсіру, емлелік қателер болып табылады.
1.Сурет. Көмекші мектеп оқушыларының жат ... ... ... топ ... ... ... ... мектеп оқушыларының көшіріп жазуында кездесетін қателердің топ бойынша бөлінуі
III. Көмекші ... ... ... жазу дағдыларын қалыптастыру жолдары.
3.1.Орфографиялық ... ... ... адам ... барлық қыр- сырымен астасып жатады. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып саналатын қазақ тіліндн халқымыздың өмір ... ... ... ... ... бойы ... іс-тәжірибесі мен білімі, танымы мен түсінігі, арманы мен мақсаты, көзқарасы мен наным сенімі, мәдениетті жинақталған. Қазақ тілінің қоғамдағы осындай сан ... ... жазу ... ... ... ... туындайды. Адамзат игілігі үшін жан жақты қызмет атқаратын тілді әрі таза, әрі көркем, әрі ... ... бір ... ... ... білу үлкен мәдениеттіліктің белгісі.
Жазу өте ерте заманда жасалынып, ұзақ тарихи даму кезеңдерден өтіп ... Даму ... ... ... оның ... ... өзгеріп отырады. Оның себебі қай кез болмасын, жазуда сөздің ... ... яғни ... ... дәл беру басшылыққа алынады. Тілдегі дыбыстар өте күрделі құбылыс. Оның айтылуындай етіп ешбір графика дәл бере алмайды. ... айту мен жазу ... ... ... ... өте ол ... ... табиғатына, дамуына өзінің кері әсерін тигізбей қоймайды. Тілдің табиғатын бұзбай сақтау үшін тілшілер көптеген зерттеулер жүргізіп, белгілі бір ережелерді сұрыптап, ой ... ... ... ... ... ... емле ережелері енгізіліп, жазу бір жүйеге түседі.Әлемдегі бірнеше ғасырлық тарихы бар жазу ... ең ... ... ... де үнемі өзгертулер енгізіліп отырылады. Осының өзінде де кез келген жазу түрінде дыбыс жүйесі мен алфавиттің арасында ... ... ... жазылуы мен айтылуы арасындағы алшақтықтар графиканың пайда болуымен тығыз байланысты. Сан ғасырлар бойы ауызша дамып, толығып, байып ... ... тілі XX ... ... қажеттіліктен туындаған жазбаша формасы дүниеге келгеннен кейін ауызша және жазбаша формасының арасында ... ... ... ... қай ... ... та, оның басты мақсаты тілдің табиғатын жазбаша формада дәл беру болып табылады. Осы мақсатта көздеген кез келген графика пайдалану ... ... ... жою үшін өз ... ... ... емле ережелерін бекітеді.
Тілдің коммуникациялық қызметі ауызша үлгіде де, жазбаша формада да іске асып отырады. Жазба тілде жеткізу үшін сол ... ... ... ... яғни ... түрімен қоса белгілі бір жазу тәртібі, яғни нормалары ... ... Ол ... ... түсіп реттелген болуы да, мүмкін, тіпті ереже түрінде Хатталмай ақ бірінен бірі үйрене беруіде мүмкін. Дегенмен, ұлттық жазба ... ... , яғни ... ... ... дұрыс сауатты жазу қағидалары түзіліп, хатқа түскен нормалары көрсетілуі шарт.
Ұлттық тілдің емле ... ... ... әрі міндетті сипатта болуы жіне шарт.
Р. Сыздықова : деп ... ... яғни ... ... бірдейлігін, баршаға міндеттілігін сақтап, сан ғасыр бойы қалыптасқан жазу тәртіптерін қолайсыздығы көрініп тұрсада, өзгертпей, дәстүрге айналдырып ... ... ... бар (ағылшын, француз.т.б.). Айталық, ағылшын балалары үздіксіз тоғыз жыл оқысады, кеңсе қағасдарына қатысты жұмыстарды ... жаза ... ... Әйгілі жазушы Бернард Шоудың есептеуінше, жазу мен шұғылданған ағылшындар әр бір ... он екі ... > ... жазуға жұмсайды екен. Ондай әріптерді жазуға бір жылда жетпіс үш күн кетеді ... ... ... ... үшін ... ... ... лайықтап, жазу нормаларын жетілдіріп отыру керек.Қазақ халқын жазу ... ... ... жаңа емле ... ... ... іс ... сыналып өткеннен кейін ережелерге өзгерістер енгізіп отырады.
Орфография заңдылықтары, тілдің өзі сияқты, өмір мен тығыз байланыста болғандықтан, үздіксіз дамып, жаңарып отырады.Қазіргі ... ... ... ... бірі - жазу ... ... дыбыстық жүйесіне сай түсіп, көпшіліктің пайдалануына қолайлы болуы және сол таңбалар мен сауатты жазу үшін емле ... ... ... Емле ... ... бір ... ... негіздерге сүйенген болуы керек.
Емле немесе сауатты жазу орын нормалары да талқыға көп түседі және ... ... ... ... ... тілі ... бұл ... басынан кешірді. Қазіргі қазақ емле ережесінің іргесі 1940 жылы ... ... ... ... ... тілінің емлесінің осы жазу бойынша түзілген қағидаларының 15-16 жылдық тәжірибеден кейін кемшіліктері ескеріліп, біршама ... ... ... 1957 жылы ... 1940 ... ... ... графикасы үш рет өзгертілді . А. Байтұрсынұлы түзеген қазақтың тұңғыш ұлттық ... араб ... одан ... 10 ... жыл ... қолданған латын жазуы; 1940 жылдан бастап қабылданған кириллица. Сондықтан да қазақ халқының емлесі белгілі бір жүйеге түсіп ... ... ... ... ... сүйеніп табу әрекеті қолға алына бастады.
1983 жылы қазақ емле ... ... ... мен ... енгізілді де, бұл заң жүзінде қабылданды.1983жылы 23 тамызда қазақ ССР Жоғарғы Советі преидиумының қаулысы мен ... Бұл ... - деп ... ... ... сөздің басым көпшілігі, оқу ағарту орындары: мектептер мен институттар, униврситеттермен ресми мекемелер ... жазу ... ... негізі ретінде 1983 жылғы емле ережелерін қолданып келеді.
Адамның сөйлеу шеберлігі, жазу сауаттылығы-ұлттық мідениеттің көрсеткіші. Ол төмен болса, қазақ тілінің де ... ... ... болады. Қазіргі таңда қазақ тілінің орфографиялық нормалары біршама айқындалып, тұрақталып қызмет етіп отыр. Қоғамда күрделі де зор ... ... ... ... ... ... қойылатын талаптар түбегейлі өзгеріске ұшыраған жоқ. Олар емле ережелерін ретінде көрсетіліп, сол ережелер бойынша орфографиялық ... ... ... орфографиясының принциптері тілдің ғасырлар бойы қалыптасып, дамып келе жатқан ішкі құрылымдық жүйесін жазу дәл бере алатындай сәйкес болу керек. ... ғана ... ... және ... ... бір ... ... кетпейді. Тілдің жазу нормаларын белгілейтін орфографиялық принциптер сауатсыздықты жоюдың негізі болып табылады.
Орфографиялық ережелер белгілі принциптер негізінде түзіледі ... ... емле ... 2-3, ... 3-4 ... принцип негізі болады.Олар : фонематикалық, фонетикалық, морфологиялық, тарихи- дәстүрлі т.б.
Морфологиялық ... ... сөз ... түбір тұлғалары сақталып жазылады, фонематикалық ринцип бойынша жазуда дыбыстардың бір сөз ішіндегі немесе сөз аралықтарындағы бір біріне тигізетін әсерлері ... ... ... ... түрі ... ... ... сөз бөлшектерінің дыбыстық өзгеріске ұшырауын есепке алынып олар айтылуынша жазылады, ал тарихи дәстүрлі принцип бойынша жазу сөз ... ... ... ... ережеміне де естілуінше жазылу ережесіне де сай келмейді мұнда сөздердің бір кездері қалыптасып үйреншікті болып кеткен жазылу түрі сақталады. ... ... ... ... ... ... дәстүрлік фонетикалық, фонематикалық принциптері де ескеріледі.
Морфологиялық принцип сөз ... ... ... ... ... ... тұлғаларының сақталып жазылуын талап етеді.
Мысалы: Жұмыс,іш,ас деген түбірлерге - шы, -ше,- са деген ... ... ... ... бір ... әсер ... ... ішше, ашша болып айтылады. Бірақ сөздердің түбірлері мен жалғанған қосымшалар өз тұлғаларын сақтап, жұмысшы, ішсе, ашса ... ... ... ... ... бір сөз ... дыбыстардың әр түрлі варианттары ескерілмейді, сөз бөлшектеріндегі фонемаларының негізгі реңкі сақталады.Мысалы: қашанғы, түнгі, күнгі, деп жазылатын сөздер ... ... ... болып айтылады, естіледі.Қазақ орфографиясында морфологиялық принциппен фонетикалық принциптердің тоғысып келетін сәттері жиі кездеседі. Сондықтан ... емле ... ... - ... - ... деп ... ... Мысалы біріккен сөздер мен қос сөздердің әр құрамды бөліктері өз тұлғаларын сақтап жазылады, аралық дыбыстардың бір біріне ... ... ... бойынша жазу үрдісі онша үлкен емес. Оған шартты түрде орыс ... ... ... ... ... ... ... 1940 жылы бекітілген ережеге сәйкес, араб, парсы сөздерінің х,һ әріптерімен жазылуына (халық, хабар, хат, Ахмет, Гаухар, Хамит ) жатқызылып жүр.
Көмекші ... ... ... ... барысында негізгі қағидаларды басшылыққа ала отырып қосымша мынадай қағидаларды ұсынамыз: орфографиялық біліктілігі мен дағдыларын ... ... ... ... ... жазу дағдыларын дыбысты дұрыс айтумен және сөйлеу тілінің лексикалық - грамматикалық жағын игерумен байланыстыру ... ... жазу ... ... жаттығулары
Ақыл-ойы дамымаған балалардың сауатты жазу дағдыларын ... ... ... ... ... дайындағанда мыналарды ескеру қажет: қазақ графикасы мен ... ; ... ... ... ... ... даму ... әр-түрлі топтағы оқушылардың жеке тұлғалық ерекшеліктерін.
Көмекші мектеп оқушылары ... ... мен ... ... ... ... ... жазуға үйрену керек. Бұл ... ... ... ... ... Ол ... қалыптастыру дыбыстық талдау, жинақтау негізінде жүргізіледі. Оқушылар , , , ... ... ... ... ... қарай сөздерді ажыратуы керекті дыбыстың орнын, кезектілігін ... таба ... ... ... ... ... жазу және оқу ... қалыптастырудың негіздері ретінде сөзсіз функцияларға көп көңіл бөледі. Көру ... ... ... , ... ... оятып, белгілі объект іні есте ... ... ... Көру мен қоса ... ... қол ... ... бағдарлау дағдыларын қатар қалыптастыру қажет.
Арнайы түзету ... ... ... мүмкіншіліктеріне сүйене отырып негізгі кемістігін ... ... ... ... жазуға үйретудің автоматтандырылған дағдысы ұзақ уақыт жүргізілген жаттығулар ... ... ... дұрыс жазуға үйретуде орфографиялық жаттығулар ... орын ... ... ... ... үш ... ... қарастыруға болады:
-көшіріп жазу;
-жат-жазу;
-орфографиялық ... ... көру ... ... ... ... сөз, ... мәтіндерді жазбаша түрде өрнектеп беруі. Көшіріп жазу әрекетін ... оқу ... ... жүргізеді. Н.В.Коломыткинаның зерттеуінде мәтінді көшіріп жазуда ... ... ... әртүрлі қателер жіберетіні анықталады. Автор ондай қателерді төрт ... ... : ... ... ... ... Осылардың ішінде көбінесе орфографиялық қателер жиі кездеседі деп атап көрсетеді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... жазу ... ... жұмысы төмендегі бағытта жүруі ... деп ... ... ... ... ... ... анық айту,
-cөздің жазылу бейнесіне көңіл бөлу,
-орфографиялық ... ... ... дағдыландыру.
Жаттығу материалдарын көшіргенде, ұқыпты түрде ... ... бір ... ... ... тырысып, әріп тастамай, тыныс белгілерін өз орнына қойып жазу ... ... ... ... ... тиіс.
Оқушыларды дұрыс жазу дағдысына үйрету үшін, оларға ... жазу ... ... ... ережелер түсіндіріледі. Алдымен балалар көшіріп жазатын материалды ... оқып ... Бұл ... әлі ... ережелерге қате жіберуінен сақтандырады.
Артикуляцияға ... ... ... анық ... ... ... ... дұрыс талдауға ықпал етеді. Ал сөздің жазылу бейнесіне ... бөлу ... ... оқуға және сөздерді жазылуын есте ... ... ... ... ... үшін мынандай тәсілдерді кеңінен қолдануға болады:
-сөздің естілуі мен жазылуын салыстыру; үлгі мен ... ... ... ... ... немесе жартылай талдау;
-орфограммалардытауып оны түсіндіру.
Жазған материялды өзін өзі ... ... ... ... үшін ... тәсілдерді қолдануға болады:
-өзі жазған сөзді үлгімен салыстыру;
-жазғанын ... ... ... ... , ... .табу;
-орфограммаларды санау.
Балалар өз қателерінен басқа қателерді оңай табу ерекшеліктерін ... ... ... дәптерін тексеру әдісін қолдану қажет.
Оқыту үрдісінде ... жазу ... ... т.б. ... байланысты жүргізіледі және әртүрлі тапсырмалар ... ... ... ... жазып, орфограммалардың, керекті сөздердің, қосымшалардың астын сызу,көп нүктенің орнына тиісті әріпті, ... ... ... теріп көшіру, сөздерді немесе сөйлемді өз бетімен жазу.
Әр ... өту ... үш ... ... ... тиімді. Олар материалды көшіріп жазу, сөзде тиісті әріппен немесе буынды ... ... ... ... өз ... ... жазу дағдыларын қалыптастыруда кеңінен қолданатын жаттығуларға жатқа жазу ... ... ... үш ... ... ... кезеңде дыбыстық буындар талдауын дамыту қажет.
Ақыл - ойы дамымаған балалар тек фонематикалық есту қабылдауы толық ... ... ғана ... жазу ... ... ... ... отырып, ондай жаттығуларды сауат ашу кезеңінен кейінде ... ... көп ... бөлу ... ... кезеңде оқушыларды жатқа жазуға дайындайтын жаттығулар
жүйесіқолданылады. Үшінші кезеңде оқушылардың жатқа жазу ... ... үш ... ... ... ... ... фонематикалық есту қабілетін қалыптастыру көптеген жаттығуларды пайдалануды қажет етеді. Ажырататын дыбыс сөздің әр ... ( ... ... ... кездесуі керек. Сөздің дыбыстық құрамын талдау барысында ұқсас дыбыстарды салыстырып, ... ... және ... ... фонематикалық есту қабілетін дамытуға қолайлы ... ... ... ... құрамын талдау кезінде әртүрлі себептермен кейбір дыбыстарды ... ... ... ... ... анықтауға қиналады. Көбінесе дауысты дыбыстарды дауыссыздардан бөліп айта алмайды. Соның салдарынан ... ... ... жиі ... кетеді. Кейдеоқушылар дыбыстарды дұрыс естіп ... ... ... кезектілігін анықтай алмайды. Мұндай қиындықтар сөздің дыбыстық құрамының бұзылуына яғни әріптердің ... ... ... ... ... сөздерді буынға бөлу жаттығуларын жиі қолдану ... ... ( ... ... кетуі, орнын ауыстыру) азайуына әсерін тигізеді. Сондықтан ... ... ... жаттығуларды үнемі пайдалану қажет. Сауат ашу ... әр ... жеке ... ... ... қатар міндетті түрде ... ... ... бөлу ... ... ... айту ... бар балалар логопедтен дәріс алуы керек.
Дұрыс жазуға үйрету ... ... ... ... ... қолданады, мұндай жаттығулардың бірінші ... ... ... ... ... жазу жаттығулары жатады. Екінші топтағы жаттығулар ... жазу ... ... ... ... ... ... буынды тауып жазу мақсатын көздейді. ... ... ... ... мен ... өз бетінше жазу компоненттерінен тұрады.
Көшіріп жазу жазудың оңай ... ... ... көшіріп жазу барысында балалар тек ... үлгі ... ... ... ... ол фонетикалы дұрыс сауатты жазу дағдысын қалыптастыруға әсерін тигізбейді. ... ... ... қолданған кезде міндетті түрде жазылатын сөзді ... оқып және ... ... ... жүргізілуі қажет. Бастапқы кезде ... ... ... дәптерге жазу керек. Барлық жағдайда да көшіріп жазу дыбыстықтық талдауға ... де ... есту ... ... ... ... ... жаттығулар бірінші топтағы жаттығуларға қарағанда күрделірек. Үшінші оқушылар өз ... ... ... ... ... көшіріп ұқсас дыбыстарды ажыратып жазуы керек.
Көмекші мектеп оқушыларына сөзді,сөйлемді өзіндік жазу ... ... ... ... ... ... ... мен санын сақтап жазу, сөз құрамындағы дыбыстарды фонемалармен сәйкестендіру өте ... роль ... ... ... ... ... ондай жаттығуларды әртүрлі ... ... ... оқышылардың жеке тұлғаларының ерекшеліктерін ескере отырып өзіндік жұмыс деңгейін ... ... ... әр ... өту ... ... үш топтағы жаттығу қолданады. Әр топтағы жаттығулар біртіндеп күрделене ... ... ... ... ... ... сөздерді түгел көшіріп жазады, сосын ... ... ... ... әріпі бар сөздерді, содан соң әріп белгілі бір орында тұрған ... ... ... ... кезектілігі:
- сөздегі түсіп қалған әріпті берілген әріптердің арасынан тауып жазу;
- керекті ... өзі ... ... ... ... ... буындардан өзі тауып жазу;
- суреттегі балаларға жақсы таныс заттардың атын жазу;
- сол сөздермен ... ... ... ... ... ... топтағы жаттығуларды орындау барысында тапсырмаларды түрлендіріп отыру шарт. Өйткені кқмекші мектеп оқушылары бір тапсырманы ьергенде оның ... ... ... ... ... орындай береді. Жаттығуларды түрлендірудің бірнеше жолдары бар:
- тапсырмаларды ... ... ... ... ... сөздік материалдарды іріктеу.
Тапсырманы өзгертіп беру барысында оқушылар орындамас бұрын, алдымен мұқият танысып, ... ... ... ... тұрғанын анықтау дағдылары қалыпасады. Жатығуларды түрлендіру әр түрлі нұсқаулар беру арқылы іске асырылады.Әртүрлі нұсқаулар беру арқылы ... ... ... ... түсініп жауап беруін қалыптастырады. Егерде бір түрлі нүсқау бере берсе ... ... ... беру ... ... жауап біркелкі болып шығады, балалар білген білімдерін ұғымдарын пайдалана алмайды .
Сонымен қатар ... ... ... ... сөздік материалдарды түрлендіріп тұру қажет. Мысалы сөздің дыбыстық құрамын талдау ... ... әр ... ... ... жөн. Ол сөздермен сөйлем құрау, өз бетімен жазу т.б. осындай жатығулар балалардың сөз қоры молайтуға, сөйлем құрау ... ... ... ... ... ... Жоғарыда айтылған жаттығулардың бәрі балаларды жатқа жазуға үйретуге дайындайды. Жатқа жазуға үйрету жұмысы ... ... ... ... ... ... ... жасау, содан кейін кеспе әріптен сөз құрауы, оны оқу және ... ... соң ... бір шама ... жүргізеді:
- оқушылар сөзді құрайды, оны оқиды, түсіп қалған әріпті тауып жазады;
- Сөз құрамынан бір буын алып тасталады, оқушылар буынды ... өз ... ... ... әріптерді қолданбай, дыбыстық талдау, жинақтау негізінде сөздерді өз бетінше жазу.
Одан әрі кеспе іріптердің орнына қосымша ... ... ... жазу қолданылады. Сөздің дыбыстық құрамын талдағаннан соң оқушылар сөзде қанша буын болса, сонша сызықша, қанша дыбыс болса сонша нүкте ... ... ... ... қызыл түспен, дауыссызды көк түспен көркейтәп сызады. Тек осындай ұзақ дайындықтан кейін ғана оқушылар ... ... ... жат ... көше алады. Дұрыс айтылуын және кинестетикалық бақылау жасау үшін әр ... ... ... оқып шығу ... Әр ... оқытудың бір кезеңі ретінде ескерту және түсіндірмелі жат жазу түрлерін жиі ... ... ... ... соңында дыбыстық - әріптік талдау, сөздерді, сөйлемді кеспе әріптермен ... ... ... ... сызу ... ... қоса жүргізіледі. Үшінші сыныпта көмекші мектеп оқушыларында жатқа жазу дағдысы ... ... ... ... сыныпта жат жазудың ескерту, түсіндірмелі, терме бақылау тәрізді түрлері қолданылады. Мұғалім әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... анық орфоэпиялық нормаға сәйкес айту қажет. Оқушыларды сауатты жазуға үйрету жаттығулары аузша және жазбаша тіл ... ... ... ... де ... жүргізіледі.
Көмекші мектептің үшінші сыныбына арналған оқулықтағы тарауындағы жаттығуларға берілген тапсырмаларға қосымша тапсырмаларды ұсынып отырмыз.
1-жаттығу
Заттардың аталуы болатын сөздерді ... ... ... ... сұрақтар қойылады?
Домбыра, тау, бұлт, қайық, қозы, әке, тасбақа, жылқы.
Осы жаттығу бойынша ... ... ... ... ... ... ... сөздердің ішінен дауыссыз дыбыстар қатар келетін сөздерді ... ... ... бір ... сөздерді тап, астын сыз.
2-жаттығу
Алма, алмұрт, шабдалы жеп көрдің бе?
Тамсанып: - деп көрдің бе?
Ондай болса сала ғой ... ... ... пен ... ... ... ... жемістердің ішінде пішіндері жағынан ұқсасы қайсы?
Аталған жемістердің ішінде көп ... ... ... ... ... атауын атап беріңдер.
Ауладағы бағымда
Андыздап тұр алшалар
Жете алмайтын санына
Бір ағашта қанша бар.
3-жаттығу
Раушан, Әмір, Саят,Әйгерім, Сымбат,Сәулет, Асқар, Талғат, Мағжан, Алма, ... ... ... ... ... ... ... басталатын есімдерді жаз
Дауыссыз дыбыстардан басталатын есімдерді жаз
Өз есімің қай дыбыстан басталады, даусты ма? дауыссыз ... ... ... қай дыбыстан басталатын есімдер жиі кездеседі?
4- жаттығу
Тон, бәтенке, шапан , малақай, ... ... ... ...
Тағы қандай киімдерді білесіңдер?
Қыстық киімдерге қайсысы жатады?
Үстілеріңдегі киімдердің түстері қандай?
5-жаттығу
Қаз, шағала, үйрек, тауық, қырғауыл, әтеш, бөдене.
Дауысты дыбыстан ... ... ... ... ... ... ... сөздерді көшіріп жазыңдар? ... қай құс ... ... ... қойған сағаттай,
Айқайлайды таң атпа ... мен тіл ... ... неге ... екі көз, екі ... екі қол, екі аяқ бар, ал тілім мен ... ... деп ... оның ... бар, ... ... көп ... көп тыңдауың, кқп істеуің, көп жүруің керек, бірақ аз сөйлеп, тұмсығыңды керексіз жерге сұқпағаның жөн,-деді,
Әңгіменің ішінде ... ... ... ... ... ... ... дене мүшелерін атаңыз
деген сөзде неше ... неше ... ... ... ... дене мүшелерін білесіңдер.
7-жаттығу
Күн суытты. Қар жауды. Қатты боран соқты.Атам малдарға шөп шашты. Апам су ... Мен ... ... жыл ... ... айтылған?
Сендер қандай малдарды білесіңдер?
Сиыр, қой, түйе, жылқыны қалай ... ... ... ... атап ... ... мен Гулсім қардан адам жасады. Басына шелек кигізді.Қолына спырғыш ұстатты. Көзін көмірден жасады. ... ... ... ... ... ... жасалды.
Осы аққалаға түрлі түсті қағаздан қиып, желімдеп жасаймыз.
Денесін ... ... ... ... денесін қандай пішін етіп қиямыз?.
Шелек, көзі, мұрны, қандай түстен болуы ... - ... - ... - ... - ... ... пайдаланып сөйлем құра?
Алматы, Шымкент, Астана бір сөзбен қалай атауға болады?
Сынып ... ... ... ... ... ... жауабын тауып, шешіміне сұрақ қойыңдар?
Күндіз түні сыртылдайды,
Жүрісінен бір тынбайды (Сағат)
Балалар ... ... ... ғана ... айтса қысылмай,
Силық, кәмпит береді
(Аяз ата)
10-жаттығу
Балалар хайуанаттар әлеміне барды. Олар әр түрлі жануарлар көрді. ... ... нан ... ... нан, шөп ... ... шемішке шақты.
Хайуанаттар бағында қандай құстар, жан- жануарлар болады.
Қасқыр, аю, түлкі, арыстан, бір сөзбен қалай атауға болады.
11-жаттығу
Іс ... ... ... заттар:
Ине, қарындаш, қайшы, өшіргіш оймақ, бояу, жіп, сызғыш, мата.
Іс ... ... кім деп ... ... ... кім ... үстінде сендер қандай заттарды пайдаланасыңдар
12-жаттығу
Қоянның қысқа өмірі
Қыста (не?) қоян тоңбайды. Қоян қардың үстінде жүреді. ... ... ... ... ... ... қардың, қалың шөптің арасында жатады. (неге?)Қоянға жыртқыш аңдар өш. Сол ... қоян (не) ... ... ... ... ... ... бөліп оқыңдар.
Қоян қандай аңдардан қорқады?
Жұмбақтың шешімін тап, оның ... не ... ... ... шашы бар
Жер астында басы бар ... ... ... ... ... әперді. Сайран жақсы сөздер үйретті. Ол >, , деп сайрап тұрады.
Кім? не?деген сұраққа жауап беретін ... ... ... , ... ... ... қай ... қолданасыңдар?
Қандай құстарды білесіңдер, атап шығыңдар
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... шолу ... ... психофизикалық негіздерін жазуды меңгеру қиыншылықтаран қалыптастыру ерекшеліктері, жазу жұмысындағы қате түрлерін оның туу себептері жөнінде әр түрлі ... : ... А.Р. ... ... В.В. Воронкова, О.А. Токарева, В.И.Коломыткина, Д.И. Орлова, Г.А. Калие, және т.б. ... мен ... ... ... Жазу түрлі анализаторлардың, артиккуляциялық аппаратың қимыл - қозғалыстың бірлестігімен іске ... ... ... өтіп ... ... ... орфографияны оқыту негізінде С. Рахметова, С.Қазыбаев, И.К. Ұйықбаев, З. ... ... ... ... ... ... ... көмекші мектеп оқушыларының жазуында кездесетін орфографиялық қателерді анықтау мақсатымен жүргізілген зерттеу жұмысының нәтижесңнде, ... ... шолу ... ... ... ... ... отырып кездескен қателерді төрт топқа топтастырдық.
1.Сөздің дыбыстық құрамындағы қателер
2.Лексико-грамматикалық қателер
3. Графикалы қателер
4.Емлелік және тыныс белгілеріндегі қателер.
Зерттеу дәстүрлі әдіс бойынша жүргізіледі. ... ... ... мектеп оқушыларында жат жазу мен көшіріп жазуда сөздің дыбыстық құрамындағы ... жиі ... ... ... атастыру, әріптің түсіп қалуы жиі кездесті.Бұл жағдайды көмекші мектеп оқушыларына қатаң, ұяң ... ... және ... ... ... жазу ережелері, айтылуы мен дыбысталуы ұқсас дыбыстарды ажырату өте қиын екендігімен байланыстырамыз.Оқушылар тыныс белгілерін орынсыз ... ... ... кетеді, ережелерді жазу барысында ескере бермейді. Жазудың екі ... де ... көп ... ... ... жазу ... түрі де әсер ... Оқушыларға көшіріп жазуға қарағанда жат жазу қиынға соқты.Оқу барысында сыныптан сыныпқа жоғарылаған сайын қателер саны азайған. ... ... ... ... әріп ... әріп ... ... емлелік және тыныс белгілеріндегі қателер. Айта кететін жайт бастауыш сыныптан ... ... ... саны ... ... ... оқу ... күрделенуінен және анайы оқулытың жоқтығымен байланыстырамыз.
Осы қателерді алдын алу мақсатымен көмекші мектеп оқушыларына орфографиялық ... ... ... ... ... ... Көмекші мектепт ің үшінші сыныбына арналған оқулығындағы жатығуларға қосымша өз тапсырмаларымызды, сауатты жазу ... ... ... ... ... ұсынылады.
Зерттеу нәтижесінде алынған мәліметтерді әдістемелік негіздерді құрастыуда және түзету жұмысын ұйымдастыруда қолдануға болады. Ұсынылып ... ... ... ... ... өз ... пайдаға асырулары мүмкін.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Аксенова А.А М-1967.
2. Ананьев Б.Г. М-1965.
3. Алтухова Т.А. //Дефектология №2 2007
4. Аксенова А.К. ... ... ... А.К., Якубовская Э.В. Моква 1991.
6. Беркан Освальд М-1964
7. Боголевский Д.Н. М-1957
8. Бурьянов Е.Б. М-1959
9. Бектаева К.Ж. Журнал-Вестник№1(8)2006.
10. Воронкова В.В. ... ... В.В. ... ... Л.С. ... ... Л.С. Лалаева Р.И. Мастюкова. М-1989.
14. Волкова Л.С.Селиверстов В.И. 2том. М-1997.
15. Гнездилов М.Ф. М-1970
16. Давыдова В.В. ... Т.А. ... ... И.А. ... ... И.А. ... ... И.А. . Менеджмент и образование 2007,1
20. Денисов И.А. Менеджмент и образование 2007,2
21. Дьяченко М.М. //Шк. Лог №5 ... ... Л.Н. ... ... ... ... жастайынан мектеп жасына дейінгі психологиялық дамудың жастық ерекшеліктері
3 - ... ... ... ... ... көру функцияларының дамуы мен қалыптасуы психофизиологиялық зерттеу барысында, балалардың сенсорлы ақпаратты туғанан бастап қабылдайтыны анықталды. Алғашқы кезеңде балада көру ... оң жақ ... ... ... болады, жас ұлғайған сайын сол жақ жарты шарының маңызы көтеріледі. 2 - 3 айға ... ... ... ... ... сау балалардан нақты айырмашылығы көрінбейді. Сау балалар 4 - 5 аптадан соң бір ... ... ... ал 2 - 3 ... соң екі ... де бір жаққа тұрақты қарай алады. Ал 3 - 5 айдан соң ... бара ... ... ... ... ... және әлсіз көретін бала сау бала сияқты туғаннан бастап тез шығатын дыбысқа, үш аптада қатты ... 1 айда - адам ... 3 - інші айда оған ... ... ... және ... дыбыс арқылы жауап береді.
Соқыр психолог Т.Катсфорт айтқан ... ... ... пен ... дыбыс арасындағы байланысты орнату үшін көп уақыт керек екендігін айтады.
Алғашқы айларда баланың қозғалатын объектілері әсіресе өзінің қолдары көздің қозғалуын, ... тура ... ... ... басқару көздің қатысуымен болашақта болады. Сондықтан көздің көрмеуі алғашқы айларда негізгі қимылдардың дамуына әсер етпейді. Қозғалу сферасының ... ... ... ... және ... салуы көру функцияларын қажет етпейді. Затты қолда ұстап ойнау оның қозғалуын дамытады. Қозғалу ... ... рөлі ... сау ... ... ... және кинестика арасындағы байланыс пайда болады және көру ең маңызды рөльге шығады. Бұл баланың отыруына әкеледі, себебі бұл ... ... ... ... ... ... бұл саусақтың қозғалуын дұрыс дамытпайды. Бала затты көрмегендіктен оған қол ... ... бала ... ... ... ... ... соқыр болып туған әр төртінші бала бірінші жылы инфалтилді аутизмге ұшырайды, себебі сыртқы әлемге жол болмағандықтан.
Соқыр ... 3 - 4 ... ... тік ... ... бел буа алмайды, себебі жаңа кеңістікті, заттардан қорқады. Бала көп уақыт өзі жүре ... ... орай ... ... тануда қалып отырады. Сау балада бірінші жылдың ортасынан заттық әрекеттің құрылуы басталады.
Соқыр мен сау балаларда ұғыну, сезіну ... тез ... ... қызметтерде болады. Бірақ заттық қызмет соқыр мен әлсіз көретіндерде ... ... ... жеке ... ... ... және ... көретіндерде 2-кі жасынан пайда болады. 3 - жастың соңына ... ... ... ... ... бәрінде болмайды.
Заттық қызметтің құрылуында көздің әлсіз көретін баланың оқуымен жақын байланыс пайда болады. ... ... бала өзі ... ... ... оны үйрету керек.
Өзінің жүре алмауы соқыр баланы үлкендерге тәуелді қылады.сөйлеу балаға қоршаған ортаны ... ... рөль ... ... айларда баланың сөйлесуін дамыту соқыр балаларда сау балалар сияқты мақсаттары бір, оны ... ... ... мен ... бірдей болады. Жылы сөз айту, сипау, ана денесімен байланыс, олар қабылдап оған қарсы реакция тудыруы мүмкін.
Жалпы ... көзі ... ... сау ... ... ... қозғалыстары дамиды, бірақ 5-6 айдан соң көзі әлсіз көретіндер дамуда қала бастайды. Ал естуде соқыр бала алғашында дамуда ... ... ... ол өз ... сау балаларды естуде қуып жетеді.
Жалпы қазір арнайы бала-бақшалар, даму орталықтары жұмыс істейді және онда керекті көмекті ... ... ... ... ... ... ... дефектілері бар балаларды қабылдайды. Бала-бақшаларда сенсорлы-интелектуалды дефектісі бар балалар өзіне керекті көмекті толығымен таба алмайды. Соқырлар мен мидың дамудан қалған ... ... ... ... ... жоқ ... ал алса оларға тек өзін-өзі ұстап жүруді үйретеді. Мұндай балаларды ... ... ... ...
Сөйлеу - көзі әлсіз көретіндерде қалып отырады, себебі көрудің ... ... ... ... ... және ... дамудың толық болуы үшін үлкендер соқыр немесе көзі нашар көретін балалардың көру функцияларына байланысты емес басқа есту, сезу, қимылдау, кинестатика ... ... ... ... ... ... ... балаға арнайы тәрбие беру өте маңызды. Бұл толық полисенсорлы қоздырғыштар ... ... ... ... ... соқыр баланың сыртқы әлемде бағдар алуына мол мүмкіндік береді.
Көздің бұзылуы туғаннан және туғаннан кейін ауру, жарақат салдарынан болады. Туғаннан ... - бұл ... ... ... келеңсіз әсерден немесе көзге байланысты тұқым қуалайтын ауру салдарынан болады.
Туған соң ауру салдарынан ... ... - ... ... ... бұзылуы, аурудың асқынуынан, жарақаттардан болады.
Баланың соқыр болып қалу уақыты оның физикалық және психологиялық дамуына маңызды. Бала неғұрлым жас кезінде ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері көп болады.
Соқыр болып туған балаларда басқа балаларға қарағанда тәжіриебесі ... және ... ... негізгі факторы болады. Оларда логикалық ойлау, жады, сөйлеуі, тыңдау ... ... ... ... ... бір рет ... ... заттың бейнесін абстракциялы түрде түсіне алмайды. Ал соқыр болып қалған балаларда соқыр болып туғандарға қарағанда заттардың, қоршаған ортаның бейнелері есте ... және оны ... ... ... ... ... Көру жадысын дамытпаса бала көрген бейнелерді ұмыта ... ... ... жүру ... құрылуы көп деңгейлі және олардың қоршаған ортаны толық және шартты түрде қалай қабылдайтынына байланысты. ... ... ... үйде ... мен ... өз ерекшеліктері бар. Бала ата-анасы үнемі тифлопедагог, психолог, офтольмолог мамандарынан көмек алып тұруы қажет. Баламен сөйлескенде үлкендерге үнемі өз ... ... ... ... бұл ... болып жатқан нәрсені есту арқылы көруге мүмкіндік береді. Үйде тәрбиеленсе, онда балаға қажет жағдай жасау керек.
Соқырлықтың балаға әлеуметтік салдары ... ... ... ... ... адамдар, туысқандар, таныстар оны және баланы сөз қылады. Бала бұдан кері әсер алады. ... ... ... қазіргі кезде мемлекеттің қарамағында. Онда 2-3 жастан бастап 7 жасқа дейінгі балаларды оқытады. Бұл мекемелер баланы тәрбиелейді, ... көру ... ... ... ... ... тырысады. Онда оқытудан басқа балалардағы қалған көру қабілеттерін ... ... ... ... 3-4 ... ... тік тұрып жүруге бел буа алмайды, себебі жаңа кеңістіктен, ... ... Бала көп ... өзі жүре ... осыған орай сыртқы ортаны тануда қалып отырады. Сау балада бірінші жылдың ортасынан заттық әрекеттің құрылуы басталады.
Соқыр балалар мен сау ... ... ... ... тез ... ... қызметінде болады. Бірақ заттық қызмет соқыр мен әлсіз көретіндерде ақырын дамиды. Алғашқы жеке ... ... ... және ... ... ... ... болады. 3-жастың соңына қарай өзіндік заттық қызмет құрылуы бәрінде болмайды.
Заттық қызметтің құрылуында көзі ... ... ... ... ... ... пайда болады. Ауызша оқуды бала өзі түсінсе, ... ... оны ... ... ... жүре ... соқыр баланы үлкендерге тәуелді қылады. Сөйлеу балаға қоршаған ортаны тануға үлкен рөль атқарады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. НАЗАРОВА -

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеу53 бет
Физика сабағында оқушылардың ізденімпаздық және логикалық ойлау қабілетін дамыту20 бет
Өндірістік оқыту шеберінің оқушылар ұжымындағы рөлі24 бет
Зияты бұзылған балалардың байланыстырып сөйлеуінің жағдайы58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь