Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары туралы

КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары
ҚАЗАҚСТАН ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӨСІМДІКТЕРІ
2. ӨСІМДІКТЕР ЭКОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ӨСІМДІКТЕРДІ ҚОРҒАУ ЖОЛДАРЫ
Тау топырақтары
Өсімдіктері мен топырақ жамылғысы
ҚОРЫТЫНДЫ
4. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қазір маңызды мәселелердің ішінде экологиялық дағдарыс ерекше орын алады. Қоршаған ортаны өндіріс қалдықтарымен және улыхимикаттармен ластау, табиғи ресурстардың азаюы, табиғи бірлестіктердің бұзылуы - адамзат, соның ішінде экологияның алдында тұрған глобальды мәселелердің бірі.
Соңғы жылдардағы қоршаған ортаға зиян келтіретін техногенді процестердің нәтижесінде пайда болған қалдықтардың микроағзаларға әсерінің түрақтылығын жоғарылататын және өсуіне жағдай жасайтын мәселедер кеңінен талқылануда. Бүкіләлемдік Денсаулық Сақтау Ұйымының мәліметі бойынша 80% аурудың түрі қоршаған ортаның ластануынан болатындығын және адам ағзасына улы заттардың 70% тағам арқылы келіп түсетінін дәлелдеп, адамзат үшін дабыл қағуда[1].
Техногенді қалдықтармен ластанған жерде металдар жинақталып, осы жерде дифференциацияланады. Төменгі сатыдағы өсімдіктерге техногенді ластанулардың әртүрлі әсер етуі топырақ микроағзаларының ассоциациясының өзгеруіне және олардың қатысатын биохимиялық процестерінің өзгеруіне әкеліп соғады. Төменгі сатыдағы өсімдіктер топырақтың құрамындағы органикалық заттарды өсімдіктің сіңіруіне қолайлы жағдайына дейін жеткізеді. Олардың санының және белсенділігінің азаюы өсімдіктің қоректенуіне және топырақтың құнарлылығының азаюына әкеледі. Техногенді ластанулардың топыраққа әсер етуі барысында миграциялық қабілетінің әлсізденуіне және Төменгі сатыдағы өсімдіктер белсенділігі мен таралуының жоғары болатын қарашірік қабатында жинақталуы микробоценоздар үшін үлкен қауіп тудыруда.
Топырақ - ластаушы элементтердің біраз бөлігін өзінде ұстап қалатын активті геохимиялық экран [2]. Осыдан барып, бір бөлігі өсімдіктермен сіңірілсе, екіншісі жер асты суларына қосылады және желмен атмосфераға көтеріліп, ауаны ластайды. Нәтижесінде өсімдік жамылғысы өте кедей болып, тау-кен өндіріс орындары ұзақ уақытқа шөл далаға айналуда [3]. Сол себепті, микроағзалардың физиологиялық топтарының құрамын және таралуының техногенді ластанулардан өзгеруін, топырақ микробоценозының қызметінің өзгеруін анықтау біздің ғылыми-зерттеу жұмысымыздың өзекті мәселесі болды.
1. Қазақстан табиғаты: энциклопедия.
Т. 1 : А-Е / бас ред. Б. Аяған. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2008. - 392 б .

2. Әубәкіров, Қ.
Жаңа және аз тараған мал азықтық өсімдіктер Қ. Әубәкіров. - Алматы : Білім, 2007. - 229 б.

3. Арыстанғалиев С.А.
Қазақстан өсімдіктері = Растения Казахстана: Ғылыми және халық атаулары = Народные и научные названия / Арыстанғалиев С.А., Рамазанов Е.Р. - А-А : Наука, 1977. - 288 с.
        
        КІРІСПЕ
Қазір маңызды мәселелердің ішінде экологиялық дағдарыс ерекше орын алады. Қоршаған ортаны өндіріс қалдықтарымен және ... ... ... ресурстардың азаюы, табиғи бірлестіктердің бұзылуы - адамзат, соның ішінде экологияның алдында тұрған глобальды мәселелердің бірі.
Соңғы жылдардағы қоршаған ортаға зиян ... ... ... нәтижесінде пайда болған қалдықтардың микроағзаларға әсерінің түрақтылығын жоғарылататын және ... ... ... ... кеңінен талқылануда. Бүкіләлемдік Денсаулық Сақтау Ұйымының мәліметі бойынша 80% ... түрі ... ... ластануынан болатындығын және адам ағзасына улы заттардың 70% тағам арқылы келіп түсетінін ... ... үшін ... ... ... ... жерде металдар жинақталып, осы жерде дифференциацияланады. Төменгі сатыдағы өсімдіктерге техногенді ластанулардың әртүрлі әсер етуі ... ... ... өзгеруіне және олардың қатысатын ... ... ... ... ... Төменгі сатыдағы өсімдіктер топырақтың құрамындағы органикалық заттарды өсімдіктің сіңіруіне қолайлы жағдайына дейін жеткізеді. Олардың санының және белсенділігінің азаюы ... ... және ... ... ... ... ... ластанулардың топыраққа әсер етуі барысында миграциялық қабілетінің ... және ... ... ... ... мен таралуының жоғары болатын қарашірік қабатында жинақталуы микробоценоздар үшін үлкен қауіп ... - ... ... ... ... ... ұстап қалатын активті геохимиялық экран [2]. Осыдан барып, бір бөлігі ... ... ... жер асты ... ... және желмен атмосфераға көтеріліп, ауаны ластайды. Нәтижесінде өсімдік жамылғысы өте кедей болып, тау-кен өндіріс орындары ұзақ ... шөл ... ... [3]. Сол ... ... ... ... құрамын және таралуының техногенді ластанулардан өзгеруін, топырақ микробоценозының ... ... ... ... ... ... ... мәселесі болды.
Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары
Топырақтану-топырақ және оның ... ... ... және ... ... ... түзілуі, табиғаттағы орны, экологиясы, тиімді пайдалануы мен жақсарту жолдарын зерттейтін ғылым.
Топырақ туралы түсінік. Қазақ ... ... - ана, ... - ... деп айтады, өйткені адамзат қажетті азықты, жеңіл өнеркәсіп үшін шикізатты өсімдік және ... ... ... ... алады. Жер бетінде топырақ нағыз асыраушы болу үшін, оны терең білу қажет, оның ... ... ... ... отырып пайдалану керек. Сондықтан бұл мәселелерді шешу жолдарын адам баласы үнемі ... ... ... ең ... ... егіншілікке пайдалана бастағанда, топырақ туралы түсінік болмаған, топырақ жер деген ұғым ... ... Бұл жай ... бірнеше мыңдаған жылдар қажетке жараған, өйткені адамзаттың алдында соңғы жүзжылдықта ... ... ол ... жоқ еді. ... ... ... ... аймақтарда орын алуы, жердің жетіспеуі, эрозия, құрғақтану, ... ... ... т.б. Осы ... шешу үшін топыраққа назар аударыла басталды.
XIX ғасырдың орта ксзеңінде агроном, агрогеолог, агрохимиктердің еңбектерінде топырақ ... ... ... ... ... Олар ... ... қабатының құрамындағы органикалық және минералдық қалдықтарға көңіл бөліп, топырақ деген жердің тек жыртылған, өсімдіктердің тамырлары ... ... деп ... ... дегеніміз не деген сүраққа берілген осындай анықтама, В.В.Докучаевтың ғылымға жаңа ... ... ... дейін өріс алып келді.
Қазіргі түсінік бойынша топырақ - жер бетінің майда ұнтақталған құнарлы қабаты, тірі және өлі табиғатқа тән ... ... мен ... бар ... ... ... негізгі қасиеті - құнарлығы деп, оның өсімдіктерді барлық қоректік заттармен және ылғалмен қамтамасыз етуін айтады. Табиғаттың жоғарғы туындысы - адам ... ... ... мен ... ... арқылы өз мұқтажына пайдаланды.
ҚАЗАҚСТАН ТОПЫРАҚТАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ.
Қазір ғылыми-техникалық үдеу заманында адам ... ... ... ... ... ... жасалып жатыр деп айта алмаймыз. Мұндай жағдай, әсіресе адамзаттың табиғат қорларын пайдаланудағы көрсетіп жүрген ... ... ... анық байқалады. Кезінде дарынды орыс оқымыстысы академик В.И.Вернадский (1944) аңсаған адам қоғамының саналы қимылының нәтижесінде биосферадағы тіршілік жаңа ... ... көшу ... ... ... аспай тұрғаны айқын.
Белгілі Америка экологы О.Одумның (1975) бағалауы бойынша адамға ... өмір сүру үшін ... ... т.б. ... ... ... дем ... орта есеппен әр адамға 2 гектардай жер керек екен. Оның 0,6 гектары тамақтық заттар өндіру үшін; 0,2-сі мекендеу мен ... ... ал 1,2 ... жыртылмай, табиғи күйінде сақталуы керек. Бұл жерлер дем алып, саяхат жасаумен қатар биосфераның экологиялық қалыпты болуына қажет. Ескеретін жай, ... ... 6,3 ... ... үшін ... ... ... көптен бері-ақ кеміген. Мысалы, жер жүзіндегі әр адамға қажетті 0,6 гектар жыртылған жер ... 0,3 ... ... ... бұл көрсеткіш әр мемлекеттерде әр түрлі. Соңғы жылдарға шейін ... Одақ ... ... 93%-на ... ... ... ... ортамызға өте үлкен нүқсан ... ... ... Одақтың нүсқауымен негізінен шикізат өндірумен шүғылданып келді, ал ... ... - ... ең ... ... ... империя 70 жылдан астам Қазақ жерінің барлық байлықтарының ... ғана ... ... ... ... ... отырды.
Қазақстанда бүкіл Д.И.Менделеев кесте жүйесіндегі элементтердің барлығына жуығы табылғаны белгілі. Халық шаруашылығымызға қажетті барлық ... ... ... ... ... ... материалдары да осы өзімізге мекен болып отырған жеріміздің қойнауында, оның әр түрлі тереңдігінде жатыр. Осы байлықтарды барлау, қазып алу, байыту, ... ... ... ... түсті. Оның үстіне олардың көбісін ең ашық әдіспен қазып алғандықтан, бұл ... ... ... ... ... бүлінген жерлер қатарына негізінен кен карьерлері және оларды қазу кезінде кең ... ... ... ... ... мен тау ... басқа алқаптарға жылжытудан пайда болған құрамы әр түрлі тау жыныстарынан тұратын үйінділер жатады.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ... ... 15 ... түрi бар. Оның 2 ... ... ... 5 мыңдайы -- саңырауқұлақтар, 600-ге жуығы -- сатыдағы түтiктi өсiмдiктер. Қазақстан микрофлорасының (саңырауқұлақтар) құрамындағы ... 4,8%-ы ... ... ... ... ... ... түр байлығы, интродукцияланған, мәдени дақылдар мен кездейсоқ әкелiнген 500-ден аса түрлердi қоспағанда, 161 тұқымдасқа, 1120 ... ... ... жуық ... ... Оның ... 730 түр тек Қазақстанда өсетiн -- эндемиктер. Бұлардың iшiндегi ең ерекше 12 монотиптi туыс бар: ... ... ... ... ... шандра, боченцевия, канкриниелла, тобылғыгүл, птеригостемон, пастернаковник, тоғайя, недзвецкия, шолақтауия. Қазақстан флорасындағы түрлердiң ... ... 15 ... топтасқан. Алғашқы құрлықтық өсiмдiктердiң қалдықтары Оңт. Балқаш өңiрi мен ... жоғ. ... ... ... Олар ... тәрiздiлерге жататын Akdalophyton caradocki пен қырықбуынға жататын -- Sarituma tatjanae. Бұлар шамамен 450 млн. жыл ... ... ... ... ... флорасы эоцендiк субтропиктiк (36 -- 58 млн. жыл бұрын), олигоцендiк орманды-мезофильдiк (26 -- 35 млн. жыл), ... ... ... таулы-ксерофиттiк, субтропиктiк-ксерофиттi бұталық және миоцен-плиоцендiк алғашқы далалық (13 -- 25 млн. жыл), ... (2 млн. жыл) ... ... ... Өсiмдiктердiң Қазақстан жерiнде таралуы, түрлер мен эндемиктердiң топтасуы, табиғи аймақтар мен таулық белдеулерде әр түрлi. Республиканың осыншама бай өсiмдiктер ... ... ... экол., эвол. ерекшелiктерiне байланысты әр түрлi бiрлестiктер мен ... ... ... ... бөлiгi орманды далалық, дала, шөлейт және шөл белдемдерiне (аймақтарға) ажыратылады. Орманды далалық аймақ -- ... жер ... ... алып ... әсер ... ... ... мен Петропавл қалаларының маңында орналасқан. Орман түзушi түрлер: жылауық қайың, талдың бiрнеше түрлерi, бұталардан: итмұрын, тобылғы, далалық шие, т.б. бар. Бұл ... ... және ... ... ... түрлi шөптесiн өсiмдiктер мен астық тұқымдас шөптер басымдылық ететiн ... ... Бұл ... 2 ... ... 1) ... ... аз қоңыржай жылы орманды дала белдемi -- сұр ормандық топырақта ... ... ... ал қара ... шалғынды-далалық экожүйелер орналасқан; 2) қоңыржай құрғақ шоқталған орманды дала белдемi -- ... шоқ ... мен қара ... ... және ... ... шөптесiн өсiмдiктi далалық экожүйелер таралған.
Далалық аймақ елiмiздiң жер аумағының 28%-ын алып ... аум. 110,2 млн. га, ... ... ... аралығынан) шығысқа қарай (Алтай-Тарбағатай тау бөктерi) 2500 км-ге созылып жатыр. Далалық ... ... ... ... түр бар деп ... Оның 175-i -- ... ... басым түрлер: қау (боз), сонымен қатар бетеге, тобылғы, қарағай, аласа бадам. Далалық аймақ 3 белдемге бөлiнедi: 1) қоңыржай-құрғақ және ... ... ... және оңт. қара ... алуан түрлi шөптесiн -- бозды белдем; 2) ... және ... ... -- күңгiрт қара-қоңыр және қара-қоңыр топырақтардағы бетегелi-бозды дала; 3) шөлейт құрғақ, ... ... ... -- ашық қара ... ... жусанды-бозды дала. Шөлдi аймақ -- жалпы аум. 124,6 млн. га. Өзiне тән өсiмдiк жамылғысы алуан түрлi, 2500 -- 2800 түр бар, ... ... 200 -- 215 түрi -- ... ... ... 5 ... ажыратылады: 1) солтүстiк далалы жердегi құрғақ, қоңыржай-ыстық шөлдер -- аум. 40 млн. га., ... ... жер ... ... Өсiмдiк жамылғысы астық-тұқымдасты -- жартылай бұталы (боз, еркекшөптi-жусанды) шөлдер мен құмдақ-бұталы (жүзгiн-раң-шағыржусан-еркекшөптi) шөлдер ... 2) ... ... тұрандық) өте құрғақ, ыстық шөлдер -- аум. 51,2 млн. га, ... ... ... ... алып ... Бұл ... ... бұталы (жусанды, бұйырғынды, изендi), сексеуiлдi, бұталы (қоянжын-жүзгiндi) өсiмдiк жамылғысы ... 3) ... өте ... ... ... -- ... 30,3 млн. га ... Қазақстанның 11,1%-ын алып жатыр. Бұл жерлерге эфемероидты -- жартылай бұталы (сұр-жусанды, ... ал дөң және ... ... -- ... құмдарда бұталы-сексеуiлдi-эфемероидты (сексеуiл-қоянжын-жүзгiндi) өсiмдiк жамылғылары тән; 4) тау ... ... өте ... ... -- аумағы 3,2 млн. га немесе Қазақстанның 1,2%-ы. Негiзiнен эфемероидты iрi шөптесiн-жартылай бұталы ... ... 5) тау ... өте ... ... -- аум. 11,6 млн. га, немесе республиканың 4,3%-ын алып жатыр. Эфермероидты-псаммофиттiк бұталы ... ... тән. ... таулы экожүйелерiнiң аумағы 18,6 млн. га, яғни республика жерiнiң 7%-ы. Бұл ретте есепке алынып отырғаны 4 -- 5 ... ... биiк ... ... ... ... флорасын 3400 -- 3600 түр құрайды деп шамаланады. Оның ... 540 -- 570 түр ... ... ... Тек ... флорасында 165 -- 170 эндемик түрлер бар. Олардың iшiнде, шыршалы (шренктiк шырша, сiбiрлiк шырша); май қарағайлы, самырсынды ... ... ... ... ... ... ормандарды; алмалы (Сиверс алмасы, қырғыз алмасы), өрiктi (кәдiмгi өрiк), қайыңды-теректi (түктi қайың, көк терек) -- жапырақты ағаш ... атап ... ... ... ... ... мен бөрiқарақаттың (зеректiң), аршаның, қылшаның, бетегенiң, сарыкүйiк ... да кең ... ... ... ... -- ... ... қайнар көзi. Мұнда жем-шөптiк өсiмдiктердiң 700-ден астам түрi, дәрiлiк өсiмдiктердiң 400-ге жуық, әсемдiк-безендiрушiлiк 700 -- 800, ... ... ... ... ... жуық), улы-зиянды (250-ден астам) өсiмдiктер түрлерi бар.
2. ... ... ЖӘНЕ ... ... ЖОЛДАРЫ
Жер шарында өсімдіктердің 500 млн. астам түрі бар. Жыл сайын ғылыми-лабораторияларда олардың бірнеше жаңа ... ... ... ... - жер ... деп ... ... Тіршілік атаулыны өсімдіксіз елестетуге болмайды. Жер шарында өсімдіктер ... ... ... ... ... қоры 21,8 млн. га жерді алып жатыр. Яғни, республикамыздың барлық жерінің 3,35 %-ын құрайды. Біздің еліміздегі ормандар жүйесі ... ... және ... ... ... Ормандардың бірнеше типтері бар. Олар - сексеуіл, қарағай, шырша, самырсын, қайың ормандары, тоғайлар мен бұталар. Орман қоры жер шары ... ... азая ... ... 62 млн. км² ... ... мен орман алып жатыр. Республикамызда ормандар аз және олардың жағдайы мәз емес. Оның негізгі ... - адам ... өрт, ауа ... ... мен ... ... ортаның ластануы. Орманды қорғау біздің міндетіміз. Орманның адам мен жалпы ... үшін ... ... топырақтағы ылғалды сақтай отырып, су балансын тұрақтандырады. Ылғалды жер өсімдік жамылғысы мен жан-жануарлардың көбейе түсуіне ... ... ... алқаптардағы жер асты сулары өзен мен көлдерді қоректендіреді. Орман аң мен ... ... ... ... мен ... панасы әрі қолайлы тіршілік ортасы болып табылады. ... ... ... ... да рөлі зор. Орманды жерде топырақ, су және жел ... ... Ал ... ... топырағы кеуіп, шөлге айналады. Ағаштарды қар тоқтату үшін де ... ... ... ... да қасиеті бар. Мысалы 1 га орман бір күнде 220-280 кг көмірқышқыл газын сіңіріп, 180-200 кг оттек бөліп шығарады. Яғни ... ... ... ... ... ... бірге денсаулық сақтау ортасы. Сондықтан курорт пен сауықтыру кешендері, т.б. демалыс орындарының тек қана ... ... ... тектен-тек емес.Қазақстанда орманға қарағанда табиғи жайылымдар басым. ... ... ... 57000 түрі өседі. Оның 506 түрі қорғауды қажет етіп ... ... бара ... ... сақтап қалу мақсатымен 1981 жылы шығарылды. Оның мақсаты құрып бара жатқан өсімдіктерді есепке алып, оларды сақтап ... Ол үшін ... ... ... ... ... бірі - сиреп бара жатқан өсімдіктер мен жерлерді адам қамқорлығына алып қорықтар ұйымдастыру. Қорық ұйымдастыру ісіне біздің республикамызда ... ... көп ... бөліне бастады. Қазірдің өзінде 9 мемлекеттік қорық, 5 ... ... 17 ... 40 ... 2 ... ... ... құрылған. Алматы, Шымкент, Қарағанды т.б. ірі қалаларда ботаникалық бақтар жұмыс істейді. Осының бәрі сиреп бара жатқан өсімдіктерді қалпына келтіру ... ... ... мен ... ... ... қатар мектеп оқушыларының да міндеті. Көптеген аймақтарда ... ... ... ... , , , атты үйірмелер ұйымдастырылған. Олар - еліміздің орман шаруашылығының белді көмекшілері. ... және ... ... де қорғау баршаның ісі. Біздің жеріміз дәрілік өсімдіктерге өте бай. Олар көбінесе Іле Алатауы, Жоңғар Алатауы, Алтай таулары мен ... тау ... көп ... Әсіресе алтын тамыр, марал оты, дәрмене, жусан, қылша, шайқурай, жалбыз, бәйшешек, тартар жапырақ, түймедақ, мыңжапырақ, тау ... ... ... алтай рауғашы, қызылжидек, сасыр, т.б. өсімдіктерден дәрі-дәрмек жасайтын формоцевтік зауыт жұмыс істейді. Қазақстанда дәрілік өсімдіктер мен ... ... ... сәндік үшін өсірілетін өсімдік түрлері де бар. ... саны ... ... Мысалы, Қаратау аймағында өсімдіктердің 1500 түрі өседі. Сондықтан болар Қаратау ... деп ... ... әсем ... табиғи ортаның ластануынан, жайылымдардың тозу салдарынан сирек кездесетін өсімдіктердің азаюынан бүлінуде. Қазір кең-байтақ даламыздан қызғалдақтардың көптеген түрлері, қызыл адыраспан, сөгеті ... іле ... іле ... ... ... ... ... жидегі.Өсімдіктер қоры тауысылатын, бірақ қайтадан қалпына келетін табиғи ... ... ... планетамыздағы жалпы құрылым территориясының небарі 26 проценті ғана орман алқаптарының еншісіне тиеді. Бұл ағаштарды кесіп, жойып ... қиын ... ал оны ... ... үшін ұзақ ... ... ... деректерге қарағанда, отырғызылған балғын шыбықтан бәйтерек ағаш өсуі үшін 100-150 жыл ... ... ... жыл ... 844 млн м3 ағаш ... ... де 460 млн га кесіледі.Ағаш қорын сақтау үшін ... ағаш жаңа жас ... ... ... керек (әрбір ағаш түбінен есептегенде), ағаш кесу әрбір 80-100 жылда қайталанып отыруы тиіс, өйткені ... ... ... жас ағашты отай беру оның тез арада қалпына келуіне, мүмкіндік бермейді. ... ... 1/3 ... жолмен қалпына келеді, ал қалғанын адамдар өз күшімен отырғызуы керек. Өкінішке орай, тәжірибеде ол ... аса ... ... ... біздің ормандарымыздан жылына 1500 млн м3 дейін ағаш дайындауға болады. ... ... оның 1,3 ғана ... жүр, ... ... ағаш қоры ... пайдаланбағандықтан орманға үлкен зиян келуде.Кесілген ағашты сақтауда, тасымалдауда өте көп кемшіліктер бар. Олар поезбен, сумен, автотранспортпен тасымалдағанда жолшыбай шашылып, ... ... ... ... ... ... ... корғаудың маңызы зор. Оның механикалық, химиялық, биологиялық жолдары бар.Көгалдар мен жайылымдарды сақтау үшін: 1) жер бетіп лас ... ... ... 2) ... ... сактау керек; 3) улы өсімдіктермен тұрақты күресу керек.Қазақстан орман ... жыл ... 90 мың ... ... ... Онда ... ... бес мыңнан астам түрлері өседі, олардьщ ішінде дүние жүзінде кездеспейтін реликті өсімдіктер де бар. ... ... ... ... өсетін ақ үйеңкі тоғайы планетамыздың басқа түкпірлерінде кездеспейді. Сол сияқты ... ... ... ... түрлері Бетпакдала, Іле Алатауының бөктерінде бар. Республиканың табиғи өсімдіктерінің ... ... түрі қала ... көше ... және ... алаңдарды көріктендіру үшін пайдаланылады. Ғылыми деректерге қарағанда, отырғызылған ... ... ... ағаш өсуі үшін 100-150 жыл ... ... ормандарымызда жыл сайын 844 млн м3 ағаш ... ... де 460 млн га ... ... сақтау үшін кесілген ағаш жаңа жас ағашпен толықтырылып отыруы керек (әрбір ағаш түбінен есептегенде), ағаш кесу әрбір 80-100 ... ... ... ... ... ... мерзім ішінде жас ағашты отай беру оның тез арада қалпына келуіне, мүмкіндік ... ... ... 1/3 ... ... ... ... ал қалғанын адамдар өз күшімен отырғызуы керек. Өкінішке орай, тәжірибеде ол жүзеге аса ... ... ... ... ... жылына 1500 млн м3 дейін ағаш дайындауға болады. Қазіргі ... оның 1,3 ғана ... жүр, ... ... ағаш қоры ... ... орманға үлкен зиян келуде.Кесілген ағашты сақтауда, тасымалдауда өте көп кемшіліктер бар. Олар поезбен, сумен, автотранспортпен тасымалдағанда жолшыбай шашылып, ... ... ... ... ... зиянды жәндіктерден корғаудың маңызы зор. Оның механикалық, химиялық, биологиялық жолдары бар.Көгалдар мен жайылымдарды сақтау үшін: 1) жер ... лас ... ... ... 2) ... ... сактау керек; 3) улы өсімдіктермен тұрақты күресу керек.Қазақстан орман шарулшылықтары жыл сайын 90 мың гектарга ағаштар отырғызады. Онда ... ... бес ... ... ... ... ... ішінде дүние жүзінде кездеспейтін реликті өсімдіктер де бар. Мысалы, Шарын өзенінің аңғарында өсетін ақ үйеңкі ... ... ... ... ... Сол сияқты сирек кездесетін реликті өсімдіктср түрлері Бетпакдала, Іле ... ... бар. ... ... өсімдіктерінің 400-ден ас-там түрі қала парктерін, көше бойларын және ... ... ... үшін ... ... ... көп ... адамдарға бай-ланысты. Олар өсімдікті қолдан өсіру арқылы оның түрлерін көбейтуге де, дұрыс ... ... ... бағалы өсімдік турлерін жойып жіберуге де мүмкіндігі бар. Мысалы, адамдардың дұрыс карамау нәтижесінде дүние жүзіндегі өсімдіктердің 30 мың түрі ... ... ... оның 25 мың түрі ... кету ... түр. ... ... 20 мың түрі болса, оның 5.6 мыннан астамы ... ... ... 760 ... түрі ... ... ғана ... басқа жерде кездеспейтін эндемик өсімдіктер, 1500 түрі пайдалы (азықтық, техникалық) өсімдіктер ... ... ... ... енгізілген.
Өсімдіктердің геофондысын сақтауда олардың жабайы түрлерін сақтаудың да зор ... бар. ... ... ... ... ... түрі жаңа өсімдіктер түрін жасау үшін пайдаланылады. Олардың генетикалық негізінде 1500-ден аса өсімдіктің жаңа ... ... ... ... адам ... ... құртып отырады. Бұлардың қатарына, бағалы өсімдіктерге тамақ жөнінен конкурент болып ... арам ... ... ... ... жайлауларда улы шөптер кездеседі. Олар ауыл шаруашылығы жануарларын уландырып, колхоз, совхоздарға зиян келтіреді.Жердің ландшафтын сақтауда, жер ... ... ... ... ... ... басты роль атқарады. Орманның көмегімен заттардың биологиялық айналысы сақталып ... ... ... жер шарының өсімдік массасының 82 процентін құрады. Орманның пайдасы тек қана ... ... ... ... ... ... ... қатар атмосфераға фитоцидтарды бөлуде. Мысалы, бір гектар можжевельник тәулік ішінде 30 кг га дейін фитоцид бөледі.Орман -- ағаш ... ... ... ... және ... шикізаттың негізгі көзі. Егер бұдан бұрын ағаштан 4-5 мың нәрсенің түрі дайындалса, қазір оның саны 15 -- 20 ... ... ... ... адам ... ... ... табиғат қорғау, топырақ сақтау және климатты реттеудегі рөлі өлшеусіз.Қазір дәлелденіп отырғандай, әрбір 10000 км 3 тайга ... жыл ... 0,7 -- 0,8 км3 су ... ... ... Орманның өзі мемлекеттік қорықтар, су қорғайтын және ағаш өсетін ормандар ... ... ... ағаш ... ... ... бағалы табиғат байлығы -- орманды қорғау -- еліміздің экономикасын нығайта берудің, экологияны жақсарта ... ... ... ... зор зиян келтіретіндер катарына өрт жатады. Олардан орман жануарлары да үлкен зиян шегеді. ... ... ... -- ... 90% ... солардың кінәсінен болады. Әдетте, өрт ормандарда от жағудан, аңшылық кезінде шала жанған оқ-дәрілердің ... ... ... т. б. ... ... ... ... кезең сәуір айынан басталады, өрттің басым көпшілігі мамыр айында, ағашта жапырақ аз кезінде болады, ал ... ... ... ... ... кұрғаған мезгілінде өрт кең етек алады.Әдетте өрттің кең тарауына жол бермес үшін, оның айналасынан ор, каналдар қазады. Өрт сөндіруде авиацияның ... зор. ... ... ... ... жерін космостан бақылау жүзеге асырылады. Әрине, өрт сөндіруге қолда бар техника ... ... ... Бұл ... басты мәселе -- өрт болдырмау жолдарын қарастыруда. Адамның ормандағы мінез-құлқын қадағалап, ормандағы ... ... ... ... ... Оған төмендегідей қарапайым ережелер жатады: ағаштың түбінде от ... ... ол үшін ... ... ... ... бұтақтардан, шөп-шаламнан тазартылған тақыр жер болуы керек. Отты пайдаланғаннан кейін, мұқияттап көміп тастау керек. Отынға тек ... ... ... ескі ағаш бұтақтарын пайдалану жөн. Транспортпен орманның калың ортасына баруға, өзендердің бойымен жүруге, шабындық жерлерді таптауға ... ... ... жануарлар дүниесі
--------------------------------------------------------------------------------
Жануарлар - тірі организмдер дүниесіндегі негізгі екі топтың бірі (екіншісі - өсімдіктер); ... және ... ... ... иесі; негізінен, дайын органикалық қосылыстармен қоректенетін гетеротрофты ... ... ... ... бір клеткалы организмдер және көп клеткалылар болып екі топқа бөлінеді. Жер бетінде жануарларпрокариоттар (ядросыз организмдер), балдырлар, саңырауқұлақтардан кейін ... ... ... ... ... олардың жасы - 0,8 млрд. жылдан аспайды (1998). Жануарлардың дамуы да қоршаған ортаның ... ... ... ... Эволюциялық өзгерістер сыртқы ортаның өзгерісіне организмдердің бейімделуімен ұштасады. ... ... ... арғы тегі су ... ... ... Ал қоршаған ортаға бейімделе алмаған құрлық жануарлары бұрынғы ... ... ... ... Жануарлардың қазба қалдықтарын зерттеу нәтижесі қарапайым организмдердің архей эрасында мұхиттарда ... 1 - 1,5 ... жыл ... ... ... амеба тәрізді талшықтылар түрінде пайда болған деп ... ... ... ... ... тіршілік еткен жануарлар қалдықтарынан радиоляриялар, фораминифералардың іздері, губкалардың қаңқалары, буылтық ... ... ... ... ... ... да ... табылған. Жануарларда ас қорыту, қан айналу, жүйке жүйесі, сезім және жыныс]органдары, тыныс алу, зәр ... ... ... ... ... жүзінде жануарлардың 1,6 млн-дай түрі, 17 типі бар. Жануарлардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы өте зор: ... ... ... ... ... әр ... өнеркәсіп шикізатын: ет, май, сүт, тері, жүн, бал, жібек, мүйіз, бақалшақ, т.б. береді. Сондай-ақ, олар - ауыл ... ... ... ... ... ... ... азық қорлары, органикалық заттардың ыдыратушылары болып табылады. Жануарлардың өнімділігін арттыруды, тиімді пайдалануды және табиғаттағы қорын сақтауды зоология ғылымы мен оның ... ... өзге ... кездесетiн топырақ түрлерiнiң түгелдей дерлiгi тараған. Мұнда тайга, ... ... ... бар, тек ... ... ... тән топырақ қана жоқ.
Солтүстік Қазақстандағы Батыс Сiбiр ... ... ... ... ... ... 1500 -- 1600 км, ... Атырау алқабынан Алтай тауларына дейiнгi 3000 км-ге жуық өңiрлердi әр ... ... ... ... Бұл ... ... әр аймақтарда түзiлiп, орналасуы геогр. белдемдiлiк заңына байланысты. Мыс., Қазақстанның 86% жерiн алып жатқан жазық алқаптарында климаттың, топырақтың солт-тен оңт-ке ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның 14% жерiн алып жатқан оңт., оңт.-шығыс таулы ... -- тiк ... ... ... ... ... болады.
Жазық алқап топырағы. Ауд. 235 млн. га. Қазақстанның жазық аймақтарында солт-тен оңт-ке қарай мынадай ... ... ... 1) ... қиыр ... орманды дала белдемi алып жатыр. Негiзiнен бұл жерлер Батыс Сiбiр ойпатында орналасқандықтан жер бетi ... ... ... ... шайылған сұр топырағы мен шайылған сiлтiсiзденген қара топырағы тән. Бұл аймақтың топырақтары құнарлы, негiзiнен жаздық бидай егiледi. Қалған жерлерiн орман, ... пен ... алып ... Ауд. 400 мың га; 2) осы ... ... қарай даланың қара топырақты белдемi (Жалпы Сырттан Ертiс өңiрi жазықтығына дейiн 2000 км-ге созылған) жалғасып ... Аум. 25,7 млн. га, оның 15 млн. ... ... жерлер, негiзiнен астық дақылдары егiледi. Қара топырақты белдем солт-тен оңт-ке қарай 2 белдем аралығына бөлiнедi: ... қара ... ... ... ... Сiбiр ... оңт-н Сарыарқа өңiрiнiң және Жайық биiк шығыс жазығының солт. бөлiктерiн қамтып (енi 100 -- 140 ... ... ... ... ... Аум. 11,8 млн. га. Жер бетi жазық, топырағы құнарлы, негiзiнен астық дақылдары егiлiп, еттi-сүттi мал өсiрiледi; оңтүстiктiк қара ... ... ... -- ... қара ... ... аралығының оңт-н бойлап батыстан шығысқа созылып жатыр, енi 50 -- 125 км-дей, аум. 13,9 млн. га. Жер бетi ... ... ... Бұл ... ... ... дәндi дақылдар егуге қолайлы жерлер. Құрғақшылық әрбiр 7 -- 9 ... ... рет ...
3) ... оңт. ... ... ... дейiнгi орт. аймақты құрғақ-далалы және шөлдi-далалы қара-қоңыр топырақты белдем алып жатыр. Аум. 90,5 млн. га, яғни республика ... ... ... солт-тен оңт-ке қарай 3 белдем аралығына бөлiнедi: күңгiрт қара-қоңыр топырақты белдем ... -- ... қуаң ... ... жыл сайын егiннен тұрақты өнiм алынбайды. Топырақтағы қара шiрiк ... 3 -- ... Аум. 27,7 млн. га. ... құнары жап-жақсы болғанымен құрғақшылық әрбiр 3 -- 4 жылда бiр қайталанып болып тұрады. Соңғы 10 жылда бұл ... ... ... жер ... оларды пайдаланудың тиiмсiздiгiнен, бұрынғы 10 млн. га-дан 3 -- 4 млн. ... ... жай ... ... орын ... ... аум. 24,4 млн. га. ... беткi қабатындағы қарашiрiк мөлш. 2 -- 3%. Құрғақшылық кейде жыл сайын, кейде 2 жылда бiр рет қайталанады, ... ... ... ... ... ал ... үшiн тұрақты су көздерi жоқ. Тың игеру кезiндегi асыра сiлтеушiлiкпен бұл белдем аралығында астық үшiн ... 4 -- 5 млн. га ... ... 10 -- 12 жылда егiс егiлмейтiн болды, тек аз ғана ... ... ... ... ... ... соңғы жылдары тек мал өсiрiледi; ашық қара-қоңыр ... ... ... -- өте қуаң шөл ... ... ... мал ш-на жарамды. Аум. 38,4 млн. га.
4) Шөл дала ... аум. 119,4 млн. га, ... ... ... 44%-ы. ... 2 белдем аралығы бар. Қоңыр топырақты белдем аралығы -- шөлдi аймақ, оның жусаны мол, жайылымы жұтаң жерлер. Аум. 57,4 млн. га. ... ... ... 120 -- 150 мм. Топырақтың беткi қабатындағы қарашiрiк мөлш. 1 -- 1,5%. Сұр ... ... ... ... ... аймақ, жусан мен эфемерлi өсiмдiктер басым. Аум. 61,8 млн. га. Жылына түсетiн жауын-шашын мөлш. 80 -- 130 мм. ... ... ... 1%-дай. Алқапта құмды, тақыр, сор жерлер жиi кездеседi. Бұл жерлерде мал ш. ... ... ... ... ғана ... ... таулы аймақтың топырағы республиканың оңт.-шығысын алып жатыр. Аум. 37 млн. га, республика жерiнiң 14%-ын құрайды. Қазақстанда ... мен ... ... ерекшеленетiн 4 биiктiк белдеу бар: 1) тау етегiндегi шөлдi-далалы белдеу теңiз деңгейiнен 450 -- 750 м ... ... 300 -- 1000 м) ... орналасқан. Тянь-Шань тау етектерiнде негiзiнен сұр, Батыс ... тау ... ... ... ... мен ... ... етектерiнде ашық қара-қоңыр топырақ таралған. Бұл жерлерде суармалы және тәлiмi егiншiлiк және мал ш. дамыған. 2) ... ... дала ... -- әр ... ... ... 600 -- 2200 м биiктiкте орналасқан алқап. Алтай мен Солт. Тянь-Шаньда таудың күңгiрт қара-қоңыр және қара ... ... Ал Бат. ... (Оңт. Қазақстанда) сұр қоңыр және таудың қоңыр топырағы басым. Қарашiрiк ... 10 -- ... ... -- ... ... ... алқап, мал ш. жақсы дамыған. 3) Орташа таулы орманды-далалы және шалғынды-орманды белдеулерi әр түрлi таулы аймақтарды 1000 -- 2500 м-ге ... ... ... ... ... ... ... қара топырақтары мен орманның сұр топырақтары және таулы-шалғынды топырақ ... Бат. ... ... қоңыр, Алтайда күлгiн топырақтар түзiлген. Жайылымы -- шүйгiн, орман ш. жақсы дамыған. 4) Биiк ... ... ... ... және қарлы-мұзды белдеулерi Батыс Тянь-Шань мен Алтай аралығындағы биiк таулы аумақтардың 1800 -- 3800 м ... одан да биiк ... алып ... Топырағы альпiлiк, субальпiлiк, шалғынды-шымды. Көпшiлiк жерi топырақсыз тасты шыңдар мен мәңгi мұз, қар басқан шыңдардың үлесiне тиедi. ... ... -- ... ... ... ... ... Қазақстанда өсiмдiктердiң 15 мыңдай түрi бар. Оның 2 мыңнан астамы балдырлар, 5 ... -- ... 600-ге ... -- ... 500-ге ... мүк ... және 6 ... астамы -- жоғары сатыдағы түтiктi өсiмдiктер. Қазақстан микрофлорасының (саңырауқұлақтар) құрамындағы түрлердiң 4,8%-ы эндемик болып табылады. Жоғары ... ... түр ... ... мәдени дақылдар мен кездейсоқ әкелiнген 500-ден аса түрлердi қоспағанда, 161 тұқымдасқа, 1120 ... ... ... жуық ... ... Оның iшiндегi 730 түр тек Қазақстанда өсетiн -- эндемиктер. Бұлардың iшiндегi ең ерекше 12 монотиптi туыс бар: ... ... ... шөлмасақ, жалған шандра, боченцевия, канкриниелла, тобылғыгүл, птеригостемон, пастернаковник, тоғайя, недзвецкия, шолақтауия. Қазақстан флорасындағы түрлердiң басым бөлiгi 15 ... ... ... ... ... ... Оңт. Балқаш өңiрi мен Бұрынтауда жоғ. ордовиктiк қатпарлардан табылған. Олар ... ... ... ... ... пен ... жататын -- Sarituma tatjanae. Бұлар шамамен 450 млн. жыл бұрын тiршiлiк еткен.
Республикамыздың қазiргi флорасы эоцендiк ... (36 -- 58 млн. жыл ... ... ... (26 -- 35 млн. жыл), ... ... ... таулы-ксерофиттiк, субтропиктiк-ксерофиттi бұталық және миоцен-плиоцендiк алғашқы далалық (13 -- 25 млн. жыл), плейстоцендiк (2 млн. жыл) ... ... ... ... ... ... таралуы, түрлер мен эндемиктердiң топтасуы, табиғи аймақтар мен таулық белдеулерде әр түрлi. Республиканың ... бай ... ... ... ... экол., эвол. ерекшелiктерiне байланысты әр түрлiбiрлестiктер мен қауымдастықтарда жүйеленген.
Қазақстанның ... ... ... ... дала, шөлейт және шөл белдемдерiне (аймақтарға) ажыратылады. ... ... ... -- ... жер аумағының 2,04%-ын алып жатыр, 54Әс.е-тен жоғары Көкшетау мен Петропавл қ-ларының маңында орналасқан. Орман түзушi түрлер: жылауық қайың, ... ... ... ... ... ... ... шие, т.б. бар. Бұл белдемнiң шалғындық және далалық телiмдерiнде алуан түрлi шөптесiн өсiмдiктер мен астық тұқымдас шөптер басымдылық ететiн ... ... Бұл ... 2 белдемге бөлiнедi: 1) оңтүстiк ылғалы аз қоңыржай жылы орманды дала белдемi -- сұр ... ... ... ... ... ал қара ... ... экожүйелер орналасқан; 2) қоңыржай құрғақ шоқталған орманды дала белдемi -- ... шоқ ... мен қара ... алуан-түрлi және астық тұқымдасты шөптесiн өсiмдiктi далалық экожүйелер таралған.
Далалық аймақ ... жер ... 28%-ын алып ... аум. 110,2 млн. га, ... ... өзендерi аралығынан) шығысқа қарай (Алтай-Тарбағатай тау бөктерi) 2500 км-ге созылып жатыр. ... ... ... ... ... түр бар деп ... Оның 175-i -- эндемиктер. Негiзгi басым түрлер: қау (боз), сонымен қатар бетеге, тобылғы, қарағай, аласа бадам. Далалық аймақ 3 ... ... 1) ... және ... дала; кәдiмгi және оңт. қара топырақтағы алуан түрлi шөптесiн -- бозды белдем; 2) қоңыржай-құрғақ және жылы-құрғақ белдем -- ... ... және ... ... ... ... 3) шөлейт құрғақ, қоңыржай ыстық белдем -- ашық қара ... ... ... дала. Шөлдi аймақ -- жалпы аум. 124,6 млн. га. ... тән ... ... ... ... 2500 -- 2800 түр бар, ... iшiнде 200 -- 215 түрi -- эндемиктер. Шөлдi аймақ 5 белдемге ажыратылады: 1) ... ... ... құрғақ, қоңыржай-ыстық шөлдер -- аум. 40 млн. га., немесе елiмiздiң жер аумағының ... ... ... ... -- ... ... (боз, ... шөлдер мен құмдақ-бұталы (жүзгiн-раң-шағыржусан-еркекшөптi) шөлдер тарайды; 2) орталық (солтүстiк ... өте ... ... ... -- аум. 51,2 млн. га, ... ... жерiнiң 18,9%-ын алып жатыр. Бұл жерлерде жартылай бұталы (жусанды, бұйырғынды, изендi), сексеуiлдi, бұталы (қоянжын-жүзгiндi) өсiмдiк жамылғысы дамыған; 3) ... өте ... ... ... -- аум. 30,3 млн. га, ... ... 11,1%-ын алып жатыр. Бұл жерлерге эфемероидты -- жартылай бұталы (сұр-жусанды, эфемерлi), ал дөң және тiзбектелген аллювийлi -- ... ... ... (сексеуiл-қоянжын-жүзгiндi) өсiмдiк жамылғылары тән; 4) тау етегiндегi құрғақ, өте ыстық шөлдер -- аум. 3,2 млн. га ... ... 1,2%-ы. ... ... iрi ... ... ... өседi; 5) тау етегiндегi өте құрғақ шөлдер -- аум. 11,6 млн. га, ... ... ... алып ... ... бұталы өсiмдiк жамылғысы тән.
Қазақстанның таулы экожүйелерiнiң аум. 18,6 млн. га, яғни республика жерiнiң 7%-ы. Бұл ... ... ... ... 4 -- 5 биiктiк белдеулi биiк таулар ... ... ... ... 3400 -- 3600 түр ... деп шамаланады. Оның iшiнде 540 -- 570 түр эндемик болып табылады. Тек Қаратаудың флорасында 165 -- 170 ... ... бар. ... ... ... ... ... сiбiрлiк шырша); май қарағайлы, самырсынды (сiбiрлiк самырсын, сiбiрлiк майқарағай); қылқан жапырақты ормандарды; алмалы (Сиверс алмасы, қырғыз алмасы), ... ... ... қайыңды-теректi (түктi қайың, көк терек) -- жапырақты ағаш ормандарды атап өтуге болады. Таулы экожүйелерде итмұрын мен ... ... ... ... ... сарыкүйiк қауымдастықтары да кең тараған. Қазақстанның табиғи флорасы -- пайдалы өсiмдiктердiң қайнар көзi. Мұнда ... ... ... астам түрi, дәрiлiк өсiмдiктердiң 400-ге жуық, әсемдiк-безендiрушiлiк 700 -- 800, ... ... ... ... ... ... улы-зиянды (250-ден астам) өсiмдiктер түрлерi бар.
Жануарлары. Қазақстан жерiнде сүтқоректiлердiң 180, құстың 500, бауырымен жорғалаушылардың 52, қос ... 12, ... 104-ке жуық түрi бар. ... ... шаян тәрiздiлер, ұлулар, құрттар, т.б.) бұдан да көп. Тек жәндiктер түрлерiнiң ... 30 ... ... ... солт-ндегi орманды дала белдемiнде бұлан, елiк, ақ қоян, сұр тышқан, су егеуқұйрығы, орман тышқаны, бұлдырық, ақ ... көл ... су ... -- ... қаз, ... ... ... қасқалдақ мекендеген. Едiл өз. жағалауынан Алтай тауы бөктерiне дейiнгi астық тұқымдас шөп пен жусан, бетеге өскен далалық белдемде ... дала ... ... сұр ... ... сұр ... дала тышқаны, саршұнақ, ал құстан -- ... ... ... ... ... ... дала құладыны кездеседi. Көктемнен күзге дейiн бұл жерлерде ақ ... ... ... олар ... ... ... аймаққа ығысады.
Едәуiр бөлiгiн Жайық өз-нiң аңғарындағы орман алып жатқан далалық белдемнiң батыс ... ... елiк ... ... еур. қара күзен, жұпартышқан, орман сусары да кездеседi. Бұдан 200 жыл бұрын түгелдей жойылуға жақын қалған құндыз қайта пайда бола ... ... ... т.б. ... ... тарбақа, орман бақасы, т.б. кездеседi. Мұнда бұлдырық, сұр кекiлiк, тырна, бозторғай көп. Далалық белдемнiң шығысында суыр, дала ... дала ... ақ ... ... елiк, арқар мекендеген. Өсiмдiк жамылғысы әркелкi шөлейт белдемде саршұнақтар мен қосаяқтың, құм тышқаны мен қоянның бiрнеше түрi ... ... ақ ... де, сондай-ақ 20 ғ-дың 40 -- 50 жылдарында қарақұйрық та көптеп кездесетiн. Бұл белдемде ... ... шiл, ... ... т.б. бар. ... қар ... көктемде қар суы жиналатын Үстiрт пен Маңғыстау жартастарының арасында кездесетiн үстiрт арқары ... ... ... ащы суды ... ... ... ұзын ... кiрпi, қарақұйрық, шөл сiлеусiнi -- қарақал кездеседi.
Сазды және қиыршық тасты шөл дала ... ... ... ... ... ... ... өкiлi -- жалманды атап өткен жөн. Ол тек ... ... к-нiң ... ... ... ... Алакөл және Зайсан қазаншұңқырында ғана бар. Солт. Балқаш маңындағы бiрнеше жерден ғана тiршiлiк ететiн бес ... ... ... та ... жануар. Мұнда құстан шiл, қылқұйрық, тырна, жек дуадақ кездеседi. Оңт. Балқаш құмында осы араға ғана тән ... ... ... шөл дала ... ... етедi. Құмайтты шөлде бiрқатар кесiртке (жұмырбас, ешкiемер), жылан (оқ жылан, айдаһар, қара ... ... т.б.) ... дала ... ... ... қиыр ... кейбiр жерлерде келес сақталып қалған. Өзен-көл аңғарларындағы орман-тоғайларда елiк, жабайы шошқа, құм қояны, ... т.б. ... ... ... т.б. ... ... ... қамыс арасында бiрқазан, жалбағай, ақ құтан, көк құтан, қарақаз, шағала бар. Алакөл айдынын өте сирек кездесетiн, ... ... ... ... ... шағала қоныстайды. Қазақстанның шығысы мен оңт-н қоршап ... ... ... ... де сан ... ... жапырақты Алтай ормандарында бұлан, марал, құдыр, сiбiр таутекесi, арқар, алтай көртышқаны, қоңыр аю, бұлғын, ... ... ... тиiн, ... ... ... ... құр, шiл, т.б. кездеседi.
Зайсан қазаншұңқырынан оңт-ке қарай созылып жатқан тауларда [Сауыр, Тарбағатай, Жетiсу (Жоңғар) Алатауы] марал, елiк, арқар, сiбiр ... ... аю, ... ... ұзынқұйрық саршұнақ мекендейдi. Жетiсу (Жоңғар), Iле Алатауы мен Талас Алатауында көкшiл суырдың орнына қызыл суыр және өте сирек кездесетiн Мензбир ... ... ... ... ... ... жыртқыш құстардан қозықұмай, тазқара, бүркiт тiршiлiк етедi. ... ... ... ... ... ... жануарлардың тәжiрибелiк маңызы бар: олардың кейбiреулерi (ақ бөкен, марал, жабайы шошқа, ондатр, суыр) ауланады, екiншi бiреулерi -- ... пен ... ... ... ... т.б.) мал мен адам ауруларын таратады. Кемiрушiлер жазық және таулы жерлерде оба ауруын, тышқан тәрiздi, кемiрушiлер ... ... ... ... ... Қансорғыш кенелер аталған аурулардың кең етек алуына себепкер болып, малға бiрқатар қан-паразиттiк аурулар ... ... ... ... сипаты бiрқатар жағдайларға байланысты, олардың аралығында, ең алдымен, жердiң аса кең аумақта игерiлуi, осыған орай жер ... не ... ... ... су ... ... тех. дақылдар егу нәтижесiнде жер бедерiнiң өзгеруi сияқты жағдайларды атап көрсету керек. Мұның нәтижесiнде соңғы 150 -- 200 жыл ... ... ... ... (Пржевальский жылқысы), қабылан, тұран жолбарысы, тоғай бұғысы ... ... ... ... ... аса бағалы аң түрлерiнiң азайғандығы соншалық, тiптi оларға жойылу қаупi төнген. Бұлардың қатарына қарақұйрық, үстiрт арқары, арқар, ... ... ... өзен ... ... жатады. Құстардың iшiнде дуадақ, безгелдек, жорға дуадақ, қоқиқаз, орақтұмсық, жылан жегiш қыран, бүркiт, балықшы, кезқұйрықты ... саны тым ... ... ... бәрi Қазақстанның "Қызыл кiтабына" енгiзiлдi. Сондай-ақ, Қазақстанның ... ... ... ... алынған аңдардың 40 түрi, құстың 56 түрi, бауырымен жорғалаушылардың 10 түрi, қосмекендiлердiң 3 түрi, балықтың 16 түрi ... ... ... сирек кездесетiн жануар түрлерi мемл. қорғауға алынды (қ. Ақсу-Жабағылы қорығы, Барсакелмес қорығы, Қорғалжын қорығы, Наурызым ... ... ... ... ... ... ... жануарлар дүниесi алуан түрлi, ал оның кең байтақ жерiнде бұрын да ... ... ... ... бiр ... ... кеткен омыртқалылардың 200-ден астам түрi, көне дәуiрдегi теңiз жайылмасында тiршiлiк еткен ... ... ... ... ... ... ... бiрнеше жүздеген түрi табылды.
Тау топырақтары.
Таулы аймақтар облыстың біраз жерін алып жатыр. Осы таулы ... бір ... ... ... ... 4000 метрге жақындайтындықтан топырақ - климаттық зоналардың таралуында биік белдеулік зоналық заңы орын алады, яғни тау ... ... ... ... ауа райы ... ... Міне осыған байланысты таудың төменгі етегіндегі шөлді - дала ... ... ... 250-350 м) ... биік 3500 -4000 м ... дейін бірнеше таудың белдеулік белдемдері кездеседі, олардың топырақ, өсімдік жамылғылары да, жануарлар дүниесі де әр алуан болып келеді. Былайша ... ... ... ... заңы ... ... терістік тундрадан оңтүстіктегі шөл зоналарына дейін аумағындағы Батыс Тянь-Шань тау етегінен биік шыңдарына дейінгі 3-4 шақырым қашықтықтағы биіктікте көпшілік белдемдердің ... ... ... ... ... ерекшелігін түсіне білген (адам) ғалым, Орта Азия университетінің профессоры А.Л.Бродский 1920 жылдардың басында осы аймақта Мемлекеттік қорық ұйымдастыру мәселесін алға ... Бұл ... сол ... ... Орталық органдарда қызметке араласа бастаған Т.Рұсқұловтан алғаш Ақсу - Жабағылы қолығы ұйымдастырылады. Сонымен осы ... ... ... ... - далалы альпілік, субальпілік, таулы - далалық альпілік, ... ... ... ... ... ... топырақтары кездеседі. Бұл топырақтар 132 мың гектарды, яғни облыс жерінің 4,7 пайызы ... Ал ... ... мен ... ... ... таудың сұр топырақтары түзілген. Олардың көлемі 186,8 мың гектар, облыс жерінің 1,7 пайызы. Сонымен жалпы таулы гектар ... алып ... ал ... жерінің 7,5 пайызы.
Таулы аймақтарға қарағанда бұл топырақтардың түрлері мол. Бұл топтағы ... ... осы ... тән ... ... ... Тау етектерінің биіктеужазықтарының қара қоңыр және сұр қоңыр топырақтарының көлемі 78,4 мың гектар, облыс жерінің 6,6 пайызы. Тау ... ... ... жазықтарының оңтүстік және терістік сұр топырақтарының көлемі 1021,4 мың гектар, облыс жернің 8,4 ... Тау ... ... ... ... және ... ашық сұр топырақтары, биік шөл жазықтарының сұр құба топырақтары 2390,7 мың гектар -19,5 пайызы, оның ішінде ... ... ... тақырлар мен тақыртүстес топырақтар және шалғынды, шалғынды- батпақты топырақтар алып жатыр. Оның ішінде сұр топырақ белдемдегі сортаң ... ... 193,4 мың ... ... жерінің 1,6 пайызы: шөл зонасындағы сортаң топырақтар, көлемі 539,7 мың ... -4,5 ... ал екі ... ... топырақтар көлемі 457,3 мың гектар - 3,8 пайыз. Өзен бойларының топырақтары 300,9 мың гектар -2,7 ... сұр ... ... құмды топырақтар 1047,1 мың гектар -9,5 пайыз болса, шөл ... ... ... ... ... ... яғни облыстың жазық жерді қамтып, облыс жерінің 91,5 ... алып ... ... біршама жерлерін тоыпрақ емес құрылымдар: биік таудағы мәңгі қарлар мен ... ... тау ... көл мен ... алып жатыр. Олардың жалпы көлемі 150 мың ... -1,2 ... Ал бұл ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуіне немесе қолдан суару мүмкіншілігіне қарай ауыл шаруашылығының салаларына пайдаланылады. Мысалы таудың биік ... ... ... ... жазғы жайлауы болса, орта және аласа таулы белдеулерде жер ... ... ... ... ... жеміс ағаштар, т ағы басқа дақылдар өсіруге болады. Ал аласа ... ... ... ... жеткілікті болғандықтан бұл белдеулер тәлімі (богара) егістерге пайдаланылады. Таулардың төменгі етектеріндегі жазықтарда ... ... ... суармалы егістіктер үшін ыңғайлы. Бұл аймақтарда су көздері жеткілікті болған жағдайларда мақта дақылы, бау-бақша жемістері, көкеніс, малазығындық ... т.б. ... Ал өзен ... көне ... шөл белдеміндегі жазықтарда жоғарыда аталған дақылдарға қоса күріш егіледі. Жалпы ... ... ... шөл ... алқаптар негізінен жайылым ретінде пайдаланылады.
Өсімдіктері мен топырақ жамылғысы
Облыс ... ... ... ... ... ... ... шамамен 8 мыңдай болады. Оның 1-1,5 мыңдайы-балдыр, 2,5-3 мыңдайы-саңырауқұлақ, 200-ге ... ... - ... ... ... Бұл өсімдіктердің шамамен 250 түрі тек қана облыс жерінде кездесетін эндомиктер. Қазақстанға тән 10-12 эндомик тұқымдастарының ... ... ... физандара, рафидофтион, жалған шалмасақ, жалған шандра , бочанцевия , тобылғыгүл, конкриниекла. Оңтүстіктің қазіргі флорасы ежелгі ... ... ... Сол флоралардың өкілдері бүгінгі флораның құрамында реликт түрінде кездеседі.
Облыс аумағындағы өсімдіктердің таралуы , түрлері мен ... ... ... , ... ... ... ... болып келеді. Облыс жерінде құрғақ субтропикалықтан (Жетісай, Сарыағаш) бастап мұздықтарға (Ақсу-Жабағалы) ... ... ... ... ... табиғи аймақтардың сапрқыншақтары кездеседі.
Облыстың жазық бөлігі Иран-тұрандық ботаникалық-географиялфқ аймақтың 2 провинциясының ... ... ... - Солтүстік тұрандық және оңтүстік тұрандық). Жоңғар - солтүстік тұрандық шөлдер ... ... ... Облыстың терістігінде Бетпақдаланың өсімдіктері әр алуан түрлі. Тастық жерлерге петрофиттері сериялы тән болса, , ... саз ... ... ... ... кең ... Бұл жерлердегі негізгі даминанттар - сұр жусан , ... , қара ... ... , ... ... қатар тұран жусаны мен майқара жусан, күйреуік, қара сексеуіл және т.б. ... ... Шу ... ... Алабымен шектеседі. Бұл жазықты аса тұзды гипоргалофитті шөлдер мен сорлар көп кездеседі. Бұл ... ... ... - ... , ... сорқаңбақ, төбесораң , қызыл сораң, сарсазан , сонымен қатар жыңғыл мен кермектің түрлері де кең ... Шу ... солт ... тек өзіне тән өсімдіктер бар. Мойынқұм жатыр. Мұндағы негізгі доминанттар - ... , қоян ... ақ ... ... ... ... ... мал жабылатын құмдарда жусанның түрлері, ебелек пен изен ... ... ... ... ... ... беті мен Батыс Тәңіртау аралығындағы ... ... ... ... дейінгі кеңістікті алып жатыр. Бұл шөлдерді үлкен 3 топқа бөлуге болады: жазықтық , тау етегі мен бөктерлеріне тән адырлық шөлдер мен ... ... ... - ... ... ... сонымен қатар өзен аңғарларына тән өсімдіктер. Жазықтық шөлдерге Қызылқұм ... ... ... ... ... жамылғысындағы басым түрлері)-ақсексеуіл, раң, басты жусан, жлңғарлық жусан, түк жемістімавзолея және ... ... ... ... ... Бұл шөлдерге тән негізгі өсімдіктер толық, қаудық түрлері және қызғалдақ, шырыш, шиқылдақ, , фломис, көбенқұйрық ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер. Олардың ішінде ерекшесі-Ақдала жызығындағы дәрмене жусаны. 100 шаршы м. Жерде 18-20 түрі кездеседі. ... ... ... ... ... эфемеротум әдәуір жерді алып жатыр. Өсімдік ... ... ... жуашықты қоңырбас, , қоңырөлең мен раң , олармен қатар кездесетіндері-бозшағыл, салалы қарашағыр, бессаусақ, сор ажырақ, түкті бидайық және ... ... ... айының екінші жартысында эфемероидтар толысады да жаздың ортасында күйіп кетіп, топырақ жолақшаңданып қалады.
Өзен аңғаларына тән ... ... ... және ... ... қатарлар түзеді. Сарысу мен Шудың төменгі ағысында қалың тоғай жоқ. Бұл жерлерде - жыңғыл , ... , ... мен ... ... Кейбір тұзды жерлерде қарабарақ, , төбесораң, сарсазан, кең ... ... ... ... аңғарында көп. Судың жағалу тораңғы , талдар , жиде, итмұрын, тұнып тұрған ну тоғай. Ағаштардың бұтағында шырмалған ... ... ... бар. Тоғайдың шетінде ірі астық тұқымдастар қамыс, баттауық, және кендір, жантақ және қызыл мия қалың ... ... ... ... ... мен ... ... жатады. Таулық жер бедерлерінің өсімдік жамылғысының құрылымы өте күрделі келеді. Таулардағы өсімдік тұқымдастарының түрлері мыналар:
-әр ... ... ... ... тұратын жартылай саванна;
-жапырақты , жемісті ормандар;
-су бойындағы бұталар;
Таулық далалар;
-бұта-шіліктер-розарийлер, ... және ... ... ... мен ... аң тұратын фриганоидтар;
-әр түрлі биіктік белдеулеріндегі таулық шалғындар, т.б.
Бұл ... ... ... ... ... әр ... ... - ірі астық тұқымдастардан тұратын ... ... ... ... 600 ... ... кездеседі. Шөптердің биікті 1м-ден асады. Фитоценоздардың доминанттық ... ... ... ... арпа, бозшағыл және кәдімгі торғақшөп, қызыл от, бидайық ... ... ... ... ... ... жамылғысының жоғарғы деңгейін әдетте сасырдың түрлері штукбекдрофия,, жүрекшапырақ рауғаш, жалаңгүлді ... ... ... ... түзеді. Екінші деңгейде түзетіндер - жұпаргүл , ... ... ... ... кебенқұйрықтың түрлері және т.б. Төменгі деңгейдің түр құрамы эфемерумге ... Бұл ... ... - итмұрындар, тәңіртаулық ұшқат , алмұрт жапырақты ... ... ... Бұл ... түрі өте ... ... метр жерде 50-ден сасды. Субальпілік белдеуде (200-м жоғарыда) - жіңішке сасыр, кәдімгі ... ... , ... ... ... итмұрын ши және бадам кездеседі.
Ксерофильді сирек ормандар мен бұталар Қаратау мен Батыс Тәңіртаудың аласа ... ... ... Қазығұрт) шоғырланған. Бұл бірлестіктер терең сайлар мен адам аяғы ... , ... ... бар ... сақталған. Негізгі формация-Сары даланың сирек ормандары. Өз алдына жеке бірлестік түзетін тағы бір түрі - тау ... ... ең ... ... ... ... ... Бұдан басқа Түркітан доланасы, регель алмұрты, семенев үйеңкісі , ұшқаттар, итмұрындар, ... ... ... немечсе, қызыл қайың, қылма кездеседі. Олардың ... ... ... ... де бар, олар жабайы алма, жабайы өрік, жабайы жүзім, Шренк тобылғыгүл , темірағаш, Кавказ флористикалық қанықтығы түр ... ... 100 ... ... 75 түрі кездеседі. Шөптесін өсімдіктердің құрамында жартылай саваннамен ортақ түрлері көп. Осы екі ... ... ... ... ... енгені - Регель рафидофинтоны , марскеуек немесе лепидолофалар, піскен жуасы грейг ... ... ... ақ ... сасыр.
Жапырақты жеміс ормандары әдетте беткейлерде , сайлар мен жыралардың табанындағы сулы ... ... ... ... ... ... түзуші түрлер - Түркістан доланасы мен жабайы алма. Олармен бірге өрік, жоңғар, доланасы , сары ... ... ... ... қара тұт, ... және алша ... ... бойындағы бұталар ормандар (тоғайлар) Қаратау мен Батыс Тәңіртаудың сай-жырларында ағып жатқан ... - ... өзен ... ... ... Ең алдымен бұл-тал шіліктер: ақ тал , ... ... блек ... іле ... ... ... ... терегінің ормандары. Тау өзендерініңғ бойында (соғды шағанының ормандары, ал Қаратау мен) бірқатар сирек реликт түрлер ... ... ... ... ... ... ... шағанының ормандары, ал Қаратау мен Машат тауларының кейбір ... ... ... ... ... ... ... аңғарында Тянь-Шань қайыңы мен талас ... ... ... ... ... мен ... ормандардың үш түрі бар: қызыл арша немесе Түркістан аршасы. Кең тарағаны - қызыл арша, ол ... м. ... ... ... ... Қаратау мен Машаттарға кішкене бұл түрдің бұрын кең тарағанын көрсетеді. Сауыр арша ... ... ... м ... белдемде, ал Қара арша 1700 -3000 м биіктікте тараған.
Таулық далалар Қаратау мен Батыс Тәңіртаудың ... ... кең ... ... ... түзушілер-қау мен боз бетеге. Ерекешөптің түрлері де елеулі роль атқарады. Тау беткейлерімен жоғары көтерілген ... ... ... ... ... ... ... далалық формациялары құрамы мен құрылымынындағы өзіндік ерекшелік ... ... , ... ... бірлестіктеріне жататын бұталардың - тобылғы , балқаш , қарағаны, ... ... ... ... ... да Қаратау мен Батыс Тәңіртауды кең тараған. Ал шөлді ... , тұзы ... ... , өзен ... ... ... кездеседі. Тауларда өз алдына қалың болып шие , ... ... ... ... ырғай, қара арша, , тобылғыгүл мен қылшалар кездеседі.
Фриганоидтар немесе таулы-қыраттық ксерофиттер Қазақстанда тек қана ... ... ... ... ... ... ... қауымдастығы. Олар теңіз деңгейінен 100-2700 м биіктікте таралған. Фриганоидтардың ... ... ... ... әрі сирек түрлер болып табылады. Да (Қызыл кітапқа>> кірген. Олар - Культиасов сирекиясы, тікен ... ... ... , ... ... ... лепидолофа, мыңжылқы көбенқұйрығы, тау сағыз және т.б.
Батыс Тәңіртаудың қыраттарында теңіз деңгейінен, ... м. ... - ... ... ... ... ... шалғындарда кең тараған түрлер-шалғындық түлкіқұйрық, бидайық, кәдімгі тарғақшөп, шалғындық атқонақ, шалғындық қоңырбас, т.с.с. Субальпілік ... ... ... ... ... Шалғындық астықтұқымдастарға жататын түрлер шаоғындық беде , Гельцер қалампыры, бұйра қымыздық , маралоты және т.с.с. ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары9 бет
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік шығыс бөлігіндегі таулы аймақтарына физика географиялық сипаттама15 бет
Жетібай мұнай кенішінің топырақ, өсімдік құрамындағы мұнай және мұнай өнімдерін, ауыр металдарды анықтап, қоршаған ортаны ластау деңгейін зерттеу26 бет
Каспий теңізі. Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан экономикалық жөне экологиялық жағдай.4 бет
Мұнай мен ауыр металдың тірі ағзаларға әсерлері42 бет
Топырақ маңызы, қасиеті10 бет
Төменгі жанақорған учаскесіндегі доломитті ашық әдіспен өндірудің қоршаған ортаға әсерін бағалау29 бет
Қазақстан территориясындағы қорықтар. Қорықтар - табиғи лаборатория7 бет
Теңіз жануарлары3 бет
Қазақстанның қызыл кітабына енгізілген жануарлар мен қорықтар тізімі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь