Қазақ шешендіктеріндегі сөйлеу түрлері

I. Кіріспе
Қазақ шешендіктеріндегі сөйлеу түрлері
II. Негізгі бөлім:
1.Монолог туралы жалпы түсінік
2.Абайдың қара сөзіндегі монологтың колданылуы
3. Диалог туралы алғашқы пікірлер
4.Айтыс оның түрлері,көркемдік ерекшеліктері
III.Қорытынды
Монолог – (гр. monos - дара, гр. logos - сөйлеу) кейіпкердің көпшілікке қарата немесе өзіне арнап айтқан сөзі, толғанысы, өсиет-уағызы.
Монолог – сөз өнерінде кейіпкердің ішкі жай-күйін, толғаныс-тебіренісін бейнелеу мақсатында қолданылатын тәсіл. Монологтың ерекшелігі бір адамның ойы, сөзі көрініс табады. Сахналық монологта кейіпкер өзімен-өзі сырласқандай болып, тыңдаушы не көрерменнен жауап күтпейді. Абайдың “Болыс болдым, мінеки” өлеңі лирикалық монолог болса, Алтай(“Сұлушаш”), Қоңқай (“Ақан сері – Ақтоқты”) репликалары эпикалық, драмалық монологтарға мысал бола алады. Монологта кейіпкердің ой-тұжырымдары айтылып, оның жай-күйі айқын аңғарылады. Монологты ғылыми тұрғыда интраперсоналды сөйлеу деп те атайды. Монолог сөйлеудің жанрлық сипатына байланысты, қызметтік-коммуникативтік жағдайға қатысты (хабарлау, пайымдау, үгіттеу, т.б.) кейіпкердің төл сөзі, ғылыми баяндама, насихаттық сөздер болып бөлінеді. Мәтінде монолог диалог үлгісінде де, диалогпен араласып та келе береді. Соңғы жағдайда диалогтық, монологтық сөз кестелері араласып, әрекеттесіп қолданылады.
Монолог – сөйлеуші өз ойын бір, бірнеше, көп адамдарға арнап айтатын ауызша сөйлеу әрекеті.
Монолог тек қана ауызша сөйлеу ыңғайында бола бермей, жазбаша түрде де кездеседі. Екі жағдайда да (ауызша және жазбаша) негізгі ерекшелігі - бір адамның сөйлеуі немесе бір адамның ойы. Монологтың өзіне тән ерекшеліктері:байымдау, синтаксистік құрылым, лексикалық бірліктерді таңдап жұмсау, біршама жинақы пікір сияқты өзгешеліктері болады. Бұл аталған белгілердің сөйлеу немесе жазу жанрларына байланысты (көркем монолог, шешендік сөз, тұрмыстағы әңгіме т. б.), функциональдық-коммуникативтік қызметіне қарай (сипаттау, баяндау, әңгімелеу, сендіру т. б.) әр түрлі монологтар көрініс береді. Жанрішілік айырмашылықтар (автор сөзі, кейіпкерлер тілі, ғылымы баяндама, үгіт-насихат мақсатындағы сөз т. б.) монологтың стилистикалық ерекшеліктерін танытады. Кейбір ғалымдардың пікірінше, монологтың белсенді болуы (риторикалық сұрақтардың жиі ұшырасуы, аудиторияға тікелей қарата сөйлеу дәстүрі т. б.) оны "диалогтандыра түседі", яғни адресаттарды (тыңдаушылар мен оқырмандарды) сөйлеуші немесе жазушы өзінің ойына етене араластыра алады. Монологтың бір көрінісі ретінде көркем шығармада, әсіресе, прозалық дүниедегі авторлық баяндау, бір жағынан, әдеби тілді ауызекі сөйлеу тіліне біршама жақындатса, екінші жағынан, тыңдармандар мен оқырмандарды оқиғаға араластырып жіберетін ұлы сөз зергерлері де бар. Демек, монолог туралы сөз болғанда, тек көркем әдебиеттегі мысалдарды келтіру бір жақты болады.
1. Қазақ тілі. Энциклопедия - Алматы 1998
2. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия – Алматы 2011
3. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011
4. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы
5. Отырар. Энциклопедия – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ж
        
        Монолог  -  (гр. monos - дара, гр. logos - сөйлеу) кейіпкердің көпшілікке қарата немесе өзіне ... ... ... ... ...  -  сөз өнерінде кейіпкердің ішкі жай-күйін, толғаныс-тебіренісін бейнелеу мақсатында қолданылатын тәсіл. Монологтың ерекшелігі бір адамның ойы, сөзі ... ... ... монологта кейіпкер өзімен-өзі сырласқандай болып, тыңдаушы не көрерменнен жауап күтпейді. Абайдың "Болыс болдым, мінеки" өлеңі ... ... ... ... ... ... сері  -  Ақтоқты") репликалары эпикалық, драмалық монологтарға мысал бола алады. Монологта ... ... ... оның ... ... ... Монологты ғылыми тұрғыда интраперсоналды сөйлеу деп те атайды. Монолог сөйлеудің жанрлық сипатына байланысты, қызметтік-коммуникативтік жағдайға қатысты (хабарлау, пайымдау, ... т.б.) ... төл ... ... ... насихаттық сөздер болып бөлінеді. Мәтінде монолог диалог үлгісінде де, ... ... та келе ... ... ... ... монологтық сөз кестелері араласып, әрекеттесіп қолданылады.
Монолог - сөйлеуші өз ойын бір, ... көп ... ... ... ... ... әрекеті.
Монолог тек қана ауызша сөйлеу ыңғайында бола бермей, жазбаша түрде де кездеседі. Екі жағдайда да (ауызша және ... ... ... - бір адамның сөйлеуі немесе бір адамның ойы. Монологтың өзіне тән ... ... ... ... ... таңдап жұмсау, біршама жинақы пікір сияқты өзгешеліктері болады. Бұл аталған белгілердің ... ... жазу ... ... ... ... ... сөз, тұрмыстағы әңгіме т. б.), функциональдық-коммуникативтік қызметіне қарай (сипаттау, баяндау, әңгімелеу, ... т. б.) әр ... ... ... береді. Жанрішілік айырмашылықтар (автор сөзі, кейіпкерлер тілі, ғылымы баяндама, үгіт-насихат мақсатындағы сөз т. б.) ... ... ... ... Кейбір ғалымдардың пікірінше, монологтың белсенді болуы (риторикалық сұрақтардың жиі ұшырасуы, аудиторияға тікелей қарата сөйлеу дәстүрі т. б.) оны "диалогтандыра ... яғни ... ... мен ... ... ... жазушы өзінің ойына етене араластыра алады. Монологтың бір көрінісі ретінде көркем шығармада, әсіресе, прозалық дүниедегі авторлық баяндау, бір жағынан, ... ... ... сөйлеу тіліне біршама жақындатса, екінші жағынан, тыңдармандар мен оқырмандарды оқиғаға араластырып жіберетін ұлы сөз ... де бар. ... ... ... сөз болғанда, тек көркем әдебиеттегі мысалдарды келтіру бір жақты болады. Ғылыми ... да, ... ... ... де, екеу, үшеу ара сөйлескенде де, монологтың шебер құрылуы арқылы тыңдармандарымен диалог құрып кететін шешендер де ... ... қара ... ... ... мол ұшырасады. (Бірінші сөз). (Бесінші сөз). (Алтыншы сөз). Жеке өз ... ... ... ... ... әр ... ... қалың жұртшылықтың ойын білдіріп, үлкен ғибратты түйін жасайды. Осындайда кейіпкер ойы мен ... ... бір ... ... ... байқау қиын емес. Автор ойы мен кейіпкер ойының тұтастығы Абай өлеңдерінде де ... ... ... ... тек қана бірінші жақтан немесе үшінші жақтан айтылуы шарт емес, жақ ... ... да келе ... ... ... Ұлы ... өлеңдеріңде екінші жақтан айтылатын монологта аз орын ... Абай ... ... ... ... қызмет атқарып, автор ойын оқырманға тиімді жеткізудің бір ... ... ... пен оның ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбановтардың еңбектерінде айтылса, кейінірек М. Балақаев, М. Серғалиев, Б. Шалабаевтың көркем мәтін мен оның стиліне ... ... ... ... ... ... ... соңғы жылдары диалог арнайы зерттеле бастады. А.Қ.Айтбенбетованың (2007) атты ... ... ... және ... шығарма мәтініндегі диалогтық лексикалық, синтаксистік, стилистикалық ұқсастықтары мен айырмашылықтары айқындалған, олар ... және орыс тілі ... ... ... болу ... ... негізгі көрсеткіштері бірдей екендігі көрсетіледі .Ал Г.С. Иманғалиева (на материале казахского и русского языков) (1999) ... ... екі ... ... ... ... ... әлеуметтік- лингвистикалық факторлар арқылы салыстыра зерттейді.
Автор диалогты хабарламалық, прагматикалық, модальдік деп үш түрге бөліп ... ... ... әңгімелесу, хабарласу, пікіралмасу, сұхбаттасу, түсінісу, мақұлдау, талқылау, өтіну, қорытындылау т.б. ... ... ... ... ... ... ... түсінуде ғана емес, алдымен өзіне және өзгеге деген қарым - қатынасын қалыптастыруда жатыр деуге болады.
Демек, ... тіл - ... ... ... ... ... әсер ... тілдік қызметте белсенді рөл атқаратын сөйлеудің түрі. Олай болса диалогтың өзіне тән ... - екі ... одан да көп ... сөйлесудегі шұғыл сөз алмасулар болып табылады.
Диалогтық тілдің негізгі құрылымдық және ... ... ... екі ... сөйлесуін әдетте реплика дейміз.
Диалогтық тілге мазмұндық (сұрақ, жауап, толықтыру, түсіндіру, ... ... ... ... ... тілдік этикеттің т.б. түрлері және репликалардың құрылымды байланысына тән.
Репликаларға қатысты Д.Б.Абдыкаримованың (1999) және Ж.С.Қаңлыбаеваның (2006) атты ... ... ... орта ... ... ... ... зерттеулердің ғана емес, психология, психолингвистика, мәдениеттану, прагматика, сөйлеу актілерінің теориясы, тіл мәдениеті, ... ... да ... ... - қатынасты зерттеу барысында диалогқа жүгінді.
Кейбір диалогтар өте ауқымды болуы мүмкін, бірақ оның негізін екі әңгімелесушінің репликалары ғана ... біз осы ... ... белгілі болған орыс ғалымдарының еңбектеріндегі диалогтың түрлерін атап көрейік:
а) Қостау диалогы - екі сөйлеуші де ... ... ... бірін- бірі толықтырып отырады.
ә) Полемикалық диалог - сөйлеушінің бірі екіншісінің сөзін қақпайлап, сөзбен ... ... ... ... ... ... білдіру диалогы
г) Сұрақ - жауап диалогы
д) Сұраққа кері реакцияны білдіретін диалог
е) ... ... ... ... ... ... ... әсерді білдіретін диалог.
Әрине диалог күрделі композициялық-стилистикалық және мағыналық бірліктен тұрады. Одан ... ... ... ... ... комментарийлер, репликаларға қатысты барлық (стимулдық реплика, ... ... т.б.) ... ... ... ... ... диалогтың мақсатты бағытын қарастыру қажет. Қарым-қатынастың жоғарыдағылардан басқа мынадай жалпы түрлерін атауға болады: ақпарат беруші диалог, прескриптивті ... ... ... немесе шешім қабылдау мақсатындағы ой алмасулар, екі тұлғаның арасындағы ... - ... ... ... интеллектуалды т.б. Бұлар күнделікті шынайы сөйлеу барысында көп кезедесе бермейді. Олар ... ... тура және ... ... ... пікірлесушілердің интенциялық жағдайларын, коммуникативтік қызығушылықтарын анықтайды.
Жанрлық-стилистикалық негізіне қарамастан барлық ... ... ... ... ... т.б) ең ... өнер ... болып саналады, ал бұлардың бәрінде бастан - аяқ ... ... ... ... бұл ... сахналық диалогтың екі есе қызметі көрінеді. Ол сахнадағы диалог пен өмірдегі диалог. Осы ретте сахналық диалогтың өмірдегі диалогтан ... ... ... Сахнадағы диалог белгілі бір уақытты, кезеңді қамтуы тиіс;
ә) Ол автордың әбден пісіп-жетілген ойларын көрсетеді;
б) Сахнадағы диалог ... ... ... ... ... ары ... ... келесі диалогтармен жалғасын тауып отыруы тиіс;
в) Сахналық ... ... ... ... қарамастан, уақытпен, ырғақпен, қарқын ережелерімен санаспауына болмайды.
Диалог-таласта қате ... ... ... ... эксперссивтіліктің жоғары деңгейі қамтылады. Мұнда да монологтық репликалар ... ... ... ... ... репликалардың жеке берілуі болмайды, диалогтың аяқталуы диалог мазмұнымен сәйкес келе ... де ... ... ... тіл формасы сөйлем болады. Бұл екеуі мазмұн мен форма сияқты байланысшы болғанымен, екеуі тең ... ... мен ... тең еместігі бірнеше жағдайлардан байқалады. Біріншіден, қандай да болса ... ... бола ... Пікір тек хабарлы сөйлеммен баяндалады, сұраулы және қозғаушы ... ... бола ... ... ... ... ең басты белгісі жоқ - құбылыстар арасындағы байланысты терістеуші не қозғаушы сөйлем жоқ сипаттамаларын және ... ... ... атап ... ... Шыққандай алғаш рет шаранадан, Үзіліп шықты-ау адам Жер - Анадан. Ойдың заты - ... ... ... ... -- ... шықты-ау". Ал бұл сөйлемнің грамматикалық талдауы мүлдем басқаша болады. Үшіншіден, сөйлемнің нақтылы бөлгіленген бөлшектері болып саналатын ... ... ... ... пікірдің бөлшектері -- логикалық екпінге тәуелді болатыны байқалады.
Төртіншіден, әр түрлі тілдер бар болуы пікір мен сөйлемнің тура келмейтініне ... ... ... ... бір ... әр ... тіл ... беруге болады. Әрбір пікір қашанда грамматикалық сөйлем арқылы айтылады. Сөйлем дегетлаз -- пікірдін материалдық қабығы. Пікір де, ұғым сияқты, тек ... ... ... тілдік терминдер мен сөйлемдердің негізінде ғана туып, өмір сүре алады. Тілдік материалдан аулақ, жалаң пікір ... ... біз ... ... ... ... де, бәрі бір пікір сөздер, терминдер және сөйлемдер арқылы құралады.
Пікір мен сөйлем бір-бірімен тығыз бірлікте, өйткені пікір мен сөйлемнің мазмұны ... ... ... бөліктері мен сөйлем мүшелері толық сәйкес келе бермеуі де мүмкін.
Кейде сөйлем бір-ақ сөзден тұрады (мысалы, жақсыз сөйлемдер: Жарық. Тыныш. Аяз.), ... ... да ... бір ... ... мен ... ... арасындағы тағы бір айырмашылық сол, түрлі тілдерде сөйлемдердің грамматикалық құрылысы түрліше болады.
Ал пікірдің логикалық құрылысы ... ... ... ... ... пікір мен сөйлем тығыз бірлікте болғанымен, бірақ олардың ... ... бір ... да бар. ... ... ... ... пікір мен оның тілдік керінісі болып саналатын сөйлемді бір нәрсе деп қарастыру пікір, ойлау үдерісінде қателіктерге ... ... ... мен ... ... бір-бірінен бір қатар өзгешеліктері болуы мүмкін және болады да. Мұның мәнісі: пікірде әр түрлі нәрселер, олардың әр ... ... ... нәрселердің арасындағы түрлі байланыстар бейнеленеді. Пікір қарапайым және күрделі ... ... екі ... ... ... ... бір субъектіден және бір предикаттан тұрады, ал күрделі ... ... ... ... ... ... ... "Арман құс көкті терең бойлап баққан" -- жай пікір.
Ал: Ғашықпын, өмір ... ... ... ... - үрей ... От дем ... Ғашықпын өмір саған азды-көпті дәміңнен бұйырғаны жеткені үшін, - бұл күрделі пікір.
Пікірді түрлендіру. ... ... әр ... ... түрліше болады. Бір пікірдің өзін әр түрлі сөйлемдермен беруге болады. Мысалы: "Ынтымақ түбі -- ... ... ... ... ... "Бірліктің нәтижесі ынтымақ болады". Осы үш сөйлемнің үшеуінде де бір ғана пікір бар; олар ... ... ... ... ... ... өзін ... жақты сөйлеммен де және жаксыз сөйлемдермен де айтуға болады. ... ... ... ... ... және ... ағаш өртеніп кетті".
Инверсия
Пікірді инверсиялау деп пікірдің мағынасын өзгертпей, терістеуші пікірді қостаушыға және қостаушы пікірді терістеушіге айналдырудың логикалық тәсілін айтамыз.
Айналдыру ... ... тек ... ғана өзгереді. Мысалы: "Жұлдыздар қозғалмайды емес" -- "Жұлдыздар қозғалып ... ... ... ... күндері суық болды" -- "Өткен жетінің кейбір күндері ... ... ... тәсілін қолданғанда бір пікірге екі терістеуші белгі енгіземіз, біріншісі -- байланыстың алдынан, екіншісі баяндауыштың артынан келеді. Инверсиялау ... ... ... ... оның ... да ... Дұрыс инверсияламаса, онда пікір айқын емес болып шығады немесе олардың ... ... ... дегеніміз - пікірдің бастауышын баяндауышқа, ал баяндауышын бастауышқа айналдыратын логикалық тәсіл. Мысалы: даланы тұман басты; тұман басты даланы.
Пікірді түрлендірудің - ... мен ... ... ойлау үдерісімізде елеулі маңызы бар. Түрлендірудің әрбір түріне жасалған талдау пікірін бір түрінен екінші түріне көшу ... өз ... ... ... ... бола ... ... Бұл өзгерістердің зандары бар, олар белгілі ережелерге негізделген.
--------------------------------------------------------------------------------
Айтыс, оның ... мен ... ... ауыз ... ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының туу негіздері мен өзіне тән ... даму ... бар. ... - ... ауыз ... ... бір ... Айтыс қазақтан басқа арабтың бәдеуилер тайпасында және түрік тілдес елдердің бірқатарында, ірі ақындар айтысы ... ... бар. ... ... ... алғашқы шығу тегі өте ерте заманнан келе жатқанын айтады. Оның әуелгі элементі ... ... ... ... әлі ... бәрі ... бір бүтін өнер саналып, әні де, өлеңі де, оны шығару да, орындау да, қимыл, бет ... тағы ... да ... жүрген дәуірде туса керек деп топшылайды. Айтыстың ... ... осы ... ... ... ескі түрі деп есептелетін бәдік айтысының негізінде адам баласының табиғатқа әсер ету мақсаты жатса, басқа ... ... ... ерте, қайсысы кеш туды, оны айту қиын. Дегенмен, кейбір айтыстардың мазмұнына, лексикасына, сөйлем құрылыстарына қарап, қай ... ... ... топшылауға болады. Мысалы, жануарлар айтысына, өлі мен тірінің айтысына қарағаңда, жұмбақ айтысының анағұрлым кеш туғандығы анық.
Салт ... ескі түрі қыз бен ... ... ... ... - ... көңіл күйі мен өнер сынасу болса, ақындар айтысында өнер салыстыру, сөз сынасудың ... әр ақын өз руын ... ... ... қосылғанын көреміз. Әсіресе бұл XIX ғ. етегін кеңірек жайған. Осы ... өмір ... ... ... ... Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай,Сүйінбай, Түбек, Омарқұл,
Мұрат, Сүгір, Жаскілең, Бала Омар, Біржан, ... т.б. ... ... ... қысқа өлеңдерімен қатар, айтысқа түсіп, сан алуан сөз ... ... ... және ... ... аттары осы айтыс арқылы сақталған. Айтыс жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да айрықша орын алады. Тек ... ғана ... ... ... ... бар ... қазір өзінің жанрлық қасиетін, түрін қазақ әдебиетінде ғана сақтап қалып отыр.
--------------------------------------------------------------------------------
Айтыстың өзіне тән ерекшеліктері
Ақындар айтысында "жаттама (трафарет) өлеңдер аз ... ... Олар ... ... ... ... тосыннан айтысады. Айтыс үстінде талай күтпеген жайлар кездеседі. Айтысар тақырыбы белгісіз, тосын ... тап ... Екі ақын да ... ... қамау үшін, бірін-бірі сүріндіру үшін, өмір құбылыстарын жұмбақ етіп те тартады. Соның ... ... ... ... беруге, дәлел айтуға әзір болуы керек. Мұның бәрі ақындардан сөзге жүйріктікті, білгірлікті, тапқырлықты, ... ... ... ... ... ... жер ... этнографиялық ерекшеліктерін білуді керек етеді. Олай болмаған күнде құр ділмарлықпен ештеңе өндіре алмайды, ... ... ... қала береді. Жаттанды сөз өрнегін қолдану ақынға абырой әпермейді. Ақындар айтыстың бас кезінде асқақ әуенге ... ... ... озық сөз ... ... таныта, қарсылас ақынын тұқырта, кеміте, үркіте сөйлейді. Әсет пен Ырысжан айтысында Ырысжан:
Дау айтып күні бұрын көрсетпелік, ... озса ... ... Орта жүз ... ... ... Үш ... ... бар ... - деп ... ... ... ... асқақ кетуі тек бірін-бірі ығыстырып үркіту, тұқырту ниетін көздемейді, олар сонымен қатар бір-бірінің аяқ алысына, сөз саптасына, өнерлілігіне барлау да ... ... ... Сөз ... ... ... бір-біріне танымал емес ақындардың мұндай барлау жасауы табиғи да.Ақындар айтысының тағы бір ерекшелігі "ойында өрелік жоқ" ... ... ... де, кіші де, еркек те, әйел де қатынаса береді. Тек талант-дарыны болса, бәйгеге түсер шамасы болса болғаны. Майталман ... ... ... ... ... ақынмен, ұлғайған ақынның жас қыз, келіншекпен айтысуы, ... ... шам ... ... ... ... ақын өзінің жеңілгенін білу де айтыстың негізгі шартының бірі ... ... ... сөз табу, орынды жерінде ұтымды сөз айту сияқты өзінің, жеңілгендігін білу де жоғары бағаланады. Жеңілгеніне қарамай, құр босқа төпей беруді ... ... ... деп ... ... ... қазақ айтысқыштық, ұтымшылық деп санамайды. Оны қазақ "сиыршылау" деп ... ... ақын ... ұтылғанын білсе, бірден жеңілгенін мойындап, әрі қарай сөз таластырмайды. Ауыз әдебиетінің басқа жанрларына қарағанда, айтыстың ерекшелігі - оған ... әйел ... ... ... ақындар айтысында талантымен танылып, бүкіл елге аты жайылған әйгілі ақындар аз емес. Сара мен ... ... мен ... ... мен ... ... ... - топтан озған жүйріктер. Осындай аяулы өнер ... ... ... ... айтысының ендігі бір ерекшелігі - онда "Халық театрының анық, дәл ұрығы бар" ... ... ... ... үшін ... домбыраның не сырнайдың, қобыздың сүйемелдеуімен, әнмен айтады. Театр актерлеріндей олар сан алуан құбылыс жасайды.
Тарихта аты мәлім қазақ ақындарының ... осы ... ... тәрбиеленіп өсті. Айтыс - ақындық тәрбие мектебі. Сөз сайысы үстінде оның ақындық өнері шыңдала береді. Ақындар шаршы топ ... ... ... түскендіктен, сөзінің мазмұны мен көркемдік жақтарына зер салады. Айтыс жырларындағы үздік образ, шешен сөздер осы айтыс үстінде ... ... ... ... әрі әнші екі ... ... сөздері - өзінің көркемдік жағынан күні бүгінге дейін үлгі. Бұл ... ... ... ... дәлдік жағынан болсын, көркемдік, сұлулық жағынан болсын қазақ поэзиясының ... орын ... ... ... эпитет, жалпы троп пен фигураның бұл айтыстан небір шұрайлылары табылады.
Ақиық, мұзбалақпын жерге түспес, Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес, - ... ... ... метафоралар, "қырандай желді күнгі аспандаймын" деген жолдағы теңеу үздік образдар ... ... ... өзін де, ... де дәріптегенде, өте шебер және көбірек қолданатын әдісі - метафора, әсіресе оның ... ... Сол ... сөз ... екі ақын да өз ... мұң-шерін айтып беру үшін шебер пайдалана білген. Біржан сөздеріндегі алуан түрлі эпитет, метафоралар, Сара сөзіндегі үздік теңеулер соны да ... ... мен Сара ... ... ... тілдің және бір түрі -- ирония мен сарказмды шебер де ұтымды қолданған. ... ... ... ... Жиенқұлды шақыр деген жеріндегі сөз, сөйлем құрылысын алсақ, түгелдей ирония, сарказмға құрылады.
Көрінсін Біржан ... ай ... Ақ ... ... ашар шай секілді, Ұсынса, қол жетпейтін арғымағым, Біржанға баламаймын тай секілді...
Мұнда сөйлемнің ... ... ... асыра мақтау болса да, ішкі мазмұнында Жиенқұлдың шын суреті мен шын қасиеті бұл ... ... ... да, оны ... ... ... Мұнда сырт жағынан болса да мақтау бар. Ал екінші үзіндіде Сара Жиенқұлды ашық шенейді: Қонжиып мінер Құла жорға ... Келе ... ол ... ... Ол ... шын ... қылар сонда, Қорс етіп бармаймын деп үйде қалса.Алдыңғы үзіндіде ішкі мазмұнына сыртқы құрылысы керісінше келсе, ... ... ... ... ... ... улы сарказммен айтып, Жиенқұлды өлтіре сынайды. Сол арқылы өз басын ... ... ... ... ... ... айналасына да наразылығын білдіреді. Сөйтіп, "Біржан мен ... ... ... түйіні - әйелдің бас бостандығы. Өткен ғасырда екі ... үн ... ... бас ... ... арқау етуі, ескі феодалдық салтқа қарсы шығуы өз дәуірі үшін прогресшіл идея еді. Құрылысы, түрі ... ... бұл ... - салт айтыстың ең биігі.
--------------------------------------------------------------------------------
Айтыс - дәстүр
Айтыс - ... ... ... ... ... ... ... үлкен түрі. Ойын, той, ас, қыз ұзату, келін түсіру сияқты қазақ тойлары жүйрік ат, ... ... ... айтыс ақындары да қатысып, олар айтыс арқылы той қызығы мен мәртебесін көтере түскен. ... ... ... ... өз мақсаты, талабы, шарты бар. Көшпелі елдің қызық-қуанышын бөлісіп келген айтыс халқымыздың сан алуан ойын-той, әр ... ... ... ... ... театры іспеттес болған. Жұрт көпшілік алдында сөз ... ... екі ... ... жету ... тапқырлықтары мен алғырлықтарына куә болып, солардың біреуінің намысын жыртып, тілеуін тілейтін жанкүйеріне айналады. ... ... ... ... ... ... ... да айтарлықтай қызмет атқарады. "Аттың жалы, түйенің қомында" дегендей көп дайындықты керек етпейтін айтыс кез ... ... өте ... де, мұның тыңдаушысы да, бағасын беріп төрелік айтушысы да халық немесе қадірлі ел ... ... ... ... өнерге айналуына көшпелі өмір салты тікелей әсер еткені байқалады. Көшпелі елде шілдехана, ойын-тойға ерекше мән беріліп, қонақ ... ... ... ауыл айтыстары да өтіп отырған. Бұлар ертеңгі ... ... ... ... ... ... ... алған. Арқалы айтыс ақындары бірін-бірі іздеп келіп айтысатын дәстүрге жалғасты. Бір де бір үлкен жиын, ас-той ақындар ... ... ... Бұл ... ... сан алуан мазмұнды, мол ауқымды жанрға ұласуына қолайлы жағдай жасады.
--------------------------------------------------------------------------------
Айтыс ақындары
Қазақ қоғамында ақынның ақын болып танылуы да тек ... ... ... ... ... ... ... ақын өткен айтысты ел арасына таратуға міндетті саналған. Сөйтіп, бір-біріне логикалық ой-жүйемен терең жымдасқан екі ақынның өлеңдері ... ... ... ... секілді желілі шығармаға айналған. Айтыс ақындарының ұғымында өлең белгілі бір ... ... өнер ... ... ... Бұдабай, Бақтыбай, Сүйінбай, Жамбыл тәрізді ақындар өлеңнің "киесі бар, иесі бар" деп білген. Мысалы, Бұдабай, Бақтыбай, Жанақ ақындар ... бір ... ... ... ... ба, көген аласың ба?" деген таңдатуынан соң, өздерінің өлеңді қалағандарын айтады. Бұл табиғатынан осы өнер түріне ... ... ... ... ... ... да ... емес.
--------------------------------------------------------------------------------
Өнер жарысы
Айтыс - ақынның талантын ... ... өнер ... ... ғасырда Жанақ, Сабырбай, Шөже, Сүйінбай сияқты ғажайып айтыс ақындары болған. Бұл ... ... ... ... Әселхан, Қонысбай, Баянғали, Әлфия, Абаш, Мұхамеджан сияқты айтыс ақындары жалғастырып келе жатыр.
--------------------------------------------------------------------------------
Жанры
Айтыстың алғашқы бұлақ көзі ... ... ... мен ... ... ... Кейін қыз бен жігіт айтысына да (қайым өлең) ұласқан. Келелі ақындар айтысы -- екі ... ... ... ... қолма-қол шығарылып айтылады.
Қазақ айтыстары жанрлық сипаты жағынан түре айтыс, сүре ... ... ... ... ... ... ауыз өлеңмен қайырылатын айтыстар жатса ("Жар-жар", "Бәдік"), кейінгісіне келелі, кесек ақындар айтысы енеді ("Ақсұлу мен Кеншімбай", "Әсет пен ... ... мен ... ... мен ... ... Мұса мен ... қыз", "Кемпірбай мен Шөже", "Орынбай мен Тоғжан", "Біржан мен Сара" тағы басқа). Айтыс мазмұндық ... ... ... ... және ... айтысына жүйеленеді. Соңғысы тақырып аясына қарай жұмбақ айтыс, мадақ айтыс, тағы басқа болып жіктеледі.
--------------------------------------------------------------------------------
Маңызы
Айтыстың негізгі салмағы да, түйіні де өмір ... ... ... екі ақын да сол орайда жеңудің сан алуан жолдарын, амал-тәсілдерін қарастырады. Ә дегеннен амандасу, ел жағдайын сұраудың өзінде айтыс боларлық ... сын ... ... ... ... ... да негізгі уәж, аталы ойларын бірден жайып салмай, аңысын аңдап, ... тор, ... ... ... ... Оның ... ... матап, шырмап, қисынды да уәжді сөзбен тоспақ болады. Машығы мол, айла-тәсілі көп, аталы сөзді орнымен қолдана білген ақын ғана ... ... ... Суырып салма өлеңге ысылған, ағыл-тегіл жыр иесі айтыста сөз таппағаннан жеңілмейді, ... ... ... ... ... шындықтан тосылады. Мұны қанша өкінішті болса да жұрт ... ашық ... ... ... ... жасырмай айтуға мәжбүр болған. Бұл шыншылдық ойды "Аталы сөзге арсыз жауап қайырады" деген мәтелімен айтыстың әділ қазысы болған ... өзі ... ... ... ... елдерінде көне дәуірден белгілі. Махмұд Қашқаридің "Диуани-лұғат-ат түрк" атты еңбегіндегі "Жаз бен Қыстың айтысы", Қожа ... ... ... ... ... пен ... ... бұл жанрдың ғасырлар қойнауына жол тартатынын аңғартады.
Әуезовтің зерттеу ... ... 1948 жылы ... атты еңбегінде ол деген атпен берілген. Еңбекте автор қазақ халқының ежелден келе ... төл ... - ... жаңа ... жаңа ... ... ... айқындайды. Егер өткен дәуірлердегі айтыстарда ақынның негізгі арқа ... ру, ... ... ескі ... ... ... ақындар өздерінің елі, ұжымшар, аудан, қала, облыс жайын тілге тиек ... Сол ... сын мен ... ... ... ... түседі. 1922 жылы Семейдің екі ақыны (Иса мен Нүрлыбек) бірі қала, екіншісі ауыл атынан айтысқанын, (1932) ... ... ... ... ... ... түр ... ие бола бастағанын сөз етеді.Осы сияқты , , туралы, 1939 жылы Алматыда өткен Нартай мен Нүрлыбектің айтысына және 1943 жылы ... ... ... ... ... кейбіріне қысқаша тоқталады. Жазушы кеңес кезеңіндегі айтыстарда қоғамдық-әлеуметтік, шаруашылық мәселелері мейлінше кең, терең толғаныспен сөз болатынын атап көрсетеді.
--------------------------------------------------------------------------------
Әуезовтің айтыс ... ... ... жанры туралы сүбелі еңбегінің бірі - 1946 жылы ... 100 ... ... ... дейтін баяндамасы (, 1948, N2 55). Бұл еңбегінде автор ақындар айтысының үш халықта - қазақ, қырғыз, қарақалпақтарда бар ... ... ... айтысына ұқсас жанрдың көшпелі араб тайпаларында бар екеніне (мұғалақат) тоқталып, ... ірі жанр ... жоқ ... ... уақыттарда Еуропа халықтарында да айтысқа ұқсас жанрлар болғанын атап ... ... ... тән ... ... ... ... қасиет, дүниетанымның кеңдігі, тапқырлық, батылдық тағы басқа қасиеттерді санамалап айтқан. Жамбыл айтыскерлігін мысалға ала отырып, айтыстағы демократиялық үрдістің дамуын және ... ... ... ішіне кіру ерекшеліктерін талдаған.
Айтыс жанры - 19 ғасырда Ш. ... В. ... ... үлкен ғылыми - зерттеу тарихы бар жанр. ... ... ... зерттеулері бұл саланы жаңа сапалық биікке көтерді. Қазақ КСР Ғылым академиясының М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының 1960, 1964 ... ... ... ... ... ... және кеңес дәуіріндегі айтыстарға арналған тарауларында айтыс жанрының ... ... ... ... келтірілген. Ондағы тарауын, 60-жылдарда шыққан 3 томдық жинағының алғы сөздерін Әуезов жазып, ... ... ... озық ... ... ... айтқан. Айтыстың жиналуына, зерттелуіне қал-қадерінше еңбек сіңірген алғашқы ғалымдар Ш. Уәлиханов, В. Радлов, Ә. Диваевтардың ... ... ... ... ... ... ... негізі, әліппесі деу керек. Тыңдаушы орта жайындағы пікірлері де әлі күнге дейін өте ... ... ... ... деп, ... ... ... театрлық белгілер бар екеніне ден қояды. Әуезов ақындар айтысы салт айтысының дамуы негізінде шыққанын, 16-18 ғасырлардағы ақындар айтысының бізге ... ... ... , Индия, Иран елдерінде жанрлары талданған Еуропа халықтарындағы импровизация белгілері бар әдеби ... ... ... айтысы (қазіргідей, бірден жазып алынбаған)дәл айтылған қалпында сақталмайды, айтушылар ақынның өзі, одан ұғып алған ... ... ... ... отыра жырлайды, бірақ бәрібір өзгеріске үшырап, редакцияланады. Жеңу мен жеңілу мәселесіне талдау жасалып, құр шешендіктен, төкпеліктен гөрі ... ... ... ... ... ... Айтыстың тақырыбы мен идеясына келгенде, таптың, халықтың мәселелерін қарап, ақынның идеялық көзқарастарынан барып туындайтын айтыскерлік бітім, шығармашылық ерекшеліктері ... ... ... негізінде - әдет-салт айтысы және ақындар айтысы - деп екі түрге жіктеген. Ақындар айтысын -түре айтыс және сүре ... ... ... ... ... берген анықтамалары әлі күнге айтыс түрлерін ажыратудағы негізгі пікір болыпмкеледі. Түре айтыстың бір шумақ ... екі ... ... Бірі - ... ... ... - қара ... Әдет-салт айтыстары деп, бұл айтыстарды діни салт айтыстарына (бәдік), үйлену салт айтыстарына (жар-жар) жіктеген. ... ... ... ... ... өзіндік стилі, ерекшеліктері болғанымен, көп ақындарға тән тақырыптар, мотивтер болатынын айта ... ең ... көп ... ... алдымен өздерін мадақтайтынын,белгілі бір ру, тайпаның мүддесін көздейтіндігін,белгілі бір әлеуметтік топтың жоқшысы болатындығын ... Бір топ ... ... ... тап ... мүддесін көздесе, екінші бір топ ақындардың жалпы халық мүддесіне жақын тұратынын мысалдармен дәлелдеген.
Бұл еңбекте Жамбыл, Құлмамбет, Майкөт, ... ... ... баға беріліп талданған. Тараудың соңында діни айтыстардың табиғатына тоқталады. 1-томының 2-кітабындағы тарауында кеңес дәуіріндегі айтыстар қаралады. Бул дәуірдегі ... ... ... ... ... ... жақтары қарастырылып, осы ерекшеліктерді тудыратын себептер айтылған. Қоғамдағы ірі өзгерістерге, белгілі оқиғаларға байланысты жаңа тақырыптардың тууы, ... ... баға ... ... жаңа ... ... ... этика нормалары, шаруашылық мәселелерін тақырып ету, белгілі оқиға, тақырыпқа бейімдеп айтысу, жазып айтысу тағы басқа айтыс проблемаларын Әуезовтің зерттеулерінен көреміз. ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі идеологиялық талаптарға сәйкес талдаған жерлері де бар. Иса Байзақов, Шашубай Қошқарбаев, Нұрлыбек Баймуратов, Көшен Елеуов, ... ... тағы ... ақындардың айтыскерлік ерекшеліктеріне жан-жақты баға берілген. Әуезов 1943 жылы Алматыда өткен 1-республикалық ақындар айтысына ғылыми қорытынды жасап, баға берді. 1961 жылы ... ... ... республикалық мәслихатын да басқарады. Осы күнге дейін Әуезовтің айтыс ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымындағы ең озық еңбектер болып саналады.
Айтыс ... ... ... ... 1948 жылы ... (1-том, 237-267-беттер) арнап жазған. Кейін Әуезовтің атты(1959, 318-359-беттер), 12 ... ... 1969, ... 20 ... ... 1985, ... шығармалар жинағына енген. Ал 1960 жылы шыққан

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Академиялық сөйлеу кезіндегі шешендік өнер. Көркем шығарма стилі. Оның түрлері, эстетикалық қызметі12 бет
Шешен сөйлеу сыры10 бет
Абай Құнанбайұлы. (1845-1904)3 бет
Бейбарыс Сұлтан6 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Мың бір мақал, жүз бір жұмбақ3 бет
Мұхаметжан Cералин (1871— і929)7 бет
Сахна тілі интонациясының дискурстық сипаты24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь