Ақындық мектеп дәстүрі (Ж. Жақыпбаев шығармашылығы негізінде)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.7

Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

I.Тақырыптық .идеялық бірлік және ақындық тұлғаның толысуы ... ... .9. 35

II.Ж.Жақыпбаев поэзиясының көркемдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ...36.64

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65.68

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69.70
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ поэзиясының 1970-80 жылдардағы тұсы өзіндік ерекшелігімен дараланған кезең болды. Әлеуметтік көңіл –күйдің ең алдымен әдебиетте, әсіресе, поэзияда таңбаланатынын ескерсек, бұл кезең поэзиясының өзгеше болу себебін аңғару қиын емес. 1970-80 жылдар тоталитарлық жүйенің күйреуіне, ССРО құрамындағы елдердің тәуелсіздік алуына деген халық санасының дайындық кезеңі болды. Бұл тұста «социалистік қоғамның коммунизмге ұласатын мәңгілік болашағы» жөніндегі жалған идеяны халық санасына барынша сіңіру әрекеті мемлекеттік деңгейде жүргізілгендіктен, бір жағынан оның ықпалы да елеулі болып, екінші жағынан кеңестік саясаттың құйтырқылығы да айқын аңғарылып, қалың ел екі ұдай сезім шарпуында жүрді. Дәл осы сана қалыбын бейнелеуде қаламгерге елден асқан білімпаздықтың немесе болжампаздықтың қажеті шамалы болатын. Ол үшін, ең бастысы жүрек сөзін айта білетін шынайылық қажет еді. Аталмыш дәуірде осыған дейінгі кезеңдерде қаптап кеткен кеңестік саясат ықпалымен жазылған плакаттық өлеңдердің әуенімен жүрген ақындар тобы да аз болған жоқ.
ХX ғасырдың 1970-80 жылдарындағы қазақ поэзиясы жасалуы мен дамуында бірсыпыра тың тенденциялар көрініс бергені мәлім. Егер одан бұрынғы дәуірлердегі поэзиядан қоғамдық саяси оқиғалардың жалпы мәнін ғана алғы кезекке шығарып, адамның қайталанбас көңіл-күйлерін, қуанышы мен наласын тереңдеп бейнелеуге жеткілікті көңіл бөлінбей келген болса, аталған кезеңдерде мұндай дәстүрге бірсыпыра өзгерістер енді. Адамның жеке басының сезім иірімдеріне мән беру, көңіл күйінің қыры мен сырына үңілу молырақ көріне бастады, Мұндай тенденциялар Ә. Тәжібаев секілді аға буын ақындардың шығармашылығынан да, 60 жылдарда поэзия әлеміне келіп қосылған Ғ.Қайырбеков, І.Мәмбетов, Т.Молдағалиев, Қ.Мырзалиев, С.Жиенбаев, М.Мақатаев, Е.Ибрагим, Ж.Нәжімеденов, Т.Айбергенов, С.Асанов, Ә.Абайділданов, Ө.Нұрғалиев, Ж. Қыдыров секілді ақындар өлеңдерінен де белгі бергені анық. Сондай –ақ бұлардан кейінгі ақындардың жаңа буыны шығармашылығында мұндай тенденция айқындала, нақтылана түсті деп айтуға болады. Міне, осы айтылған буынға жататын дарынды ақынның бірі – Ж.Жақыпбаев өлеңдерінен поэзия, лирика тағдырындағы эволюцияны айқынырақ көреміз. Ж.Жақыпбаевтың өмірі мен шығармашылығы жөнінде жазылған пікірлер, айтылған маңызды ойлар жоқ емес. Белгілі әдебиеттанушы ғалым, академик С. Қирабаев 60 жылдар әдебиетіндегі аса көрнекті ақындардың соңын ала шыққан өзіндік қолтаңбасы бар, аз ғана таланттар шоғырының ішінде Ж.Жақыпбаев есімін ауызға алады [1,188]. Ал, әдебиеттанушы, сыншы Б.Ыбырайымов С,Мәуленов, Ж.Нәжімеденов, О.Асқарлар секілді талантты ақындардың қатарында Жұматайды да атаған өлеңдерінен мысал келтірген[2,9].
1. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті: Қысқаша очерк. –Алматы: Білім, 1998 .- 224 б.
2. Ыбырайымов Б. Ой мен сөз. Әдеби сын мақалалар.-Алматы: Жазушы, 1985.-248 б.
3. Мукаржовский Я.Преднамеренное и непреднамеренное в искустве.// Мукаржовский Ян. Исследования по эстетика и теорий исскуства/ пер. с чешск. В.А.Каменской. –М.:Исскуств, 1994,- 606 с.
4. Шапай Т.Шын жүрек-бір жүрек. Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. Алматы:Жазушы, 1999.-256б.
5. Қабдолов З. Екі томдық таңдамалы шығармалар.- Алматы:Жазушы,-Т.2. Сөз өнер:Монография. Талант пен таным: Әдеби толғаныстар. -1983.456 б.
6. 40-50және 60 жылдардағы қазақ әдебиеті.2- кітап, -Алматы: Ғылым, 1998-400б.
7. История казахской литературы в 3-х томах.Т.1.(Авт.Н.Смирнова,М.Сильченко,Б.Акмуканова и др.) –Алматы: 1968.-452 с.
8. Жәмішев Ә.Жыр жанары.- Алматы:Жазушы, 1970. -168 б.
9. Қирабаев С.Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. –Алматы: Білім, 1995.-288 б.
10. Базарбаев М.Казахская поэзия:Художественые искания. –Алматы: 1995.
11. Белинский В.Г. Полное собрание сочинений
В 13 т. М., т. 7, Статьии рецензии. 1953.-740 с.
12. Ақыпбеков Ө.Заманаларды бетке алған жыр көші// Өркен, 1991,21 қыркүйек.
13. Жақыпбаев Ж.Шұғұнық гүл төркіні:Өлеңдер.-Алматы: Жалын, 1984.80 б.
14. Жақыпбаев Ж. Көктемгі хаттар. Жыр кітабы. –Алматы: Жалын, 1992.-287б.
15. Әлімбек Қ.Мәңгілік тірі жанның төлеңгіттері.// Азия даусы. 1991, 17 желтоқсан.
16. (Белинский В.Г. Разделение поэзии на роды и виды, Полн.собр. соч.,т.5,1954,c.46)»[17,183].
17. Потебня А.А. Эстетика и поэтика. –М.,Исскуство, 1976.614 с.
18. Лтиературный энциклопедический словарь, -М., Сов.энциклопедия. 1987.-750 с.
19. Ислам Досбол Амангелдіұлының жеке архивіндегі жазблар, магнитафон таспалары.
20. Қазақ елі, 1995, қазанның 5-і, N 15.
21. Керімов Ш.Сал-серілер салтанаты. // Наурыз. Жаңғырған салт-дәстүрлер. –Алматы: Қазақстан, 1991.- 256 б.
22. Ақпанбетұлы Ә. Күнгей елінің кербезі. //Жас алаш, 1994.10 тамыз.
23. Ақыпбеков Ө.Жатыпатар Жұматай//Аруана.1994,3 маусым.
24. Елғондинова З.Күйші.//Егемен Қазақстан.1995,4 ақпан.
25. Жұмаділов Қ.Жазушының тағдыры. //Қазақ әдебиеті,1999,29 қазан.
26. Ысмағұлов Ж.Абай:Ақындық тағлымы. –Алматы: Ғылым, 1994- 280б.
27. Нәжімедеов Ж.Өлеңге қатысты сөз.// Қазақ әдебиеті.1981-6 март.
28. Храпченко М.Б.Художественное творчество, действительность, человек. –М.,Сов.писатель, 1976.-366с.
29. Блок А.А. Собрание сочинении. В 8-ми Т.-М, -Л.,Гослитиздат, т. 5. 1 962-799с.
30. Қаратаев М.Жамбыл –халық поэзиясының алыбы.// Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. –Алматы: Ғылым,1975.-271 б.
31. Дастан ата (Жамбыл туралы естеліктер). –Алматы:Жазушы, 1989.-414б.
32. Жолдасбеков М.Жүз жырлаған жүрек. –Алматы:Жазушы, 1992.-315 б.
33. Каганович С.Л. «Восточный романтизм» русская романтическая поэзия. //контекст. 1982.-М., 1983.-336 с.
34. Қодар Ә.,Ақдаәулетұлы М. «Ғұмырымды мейірім үшін қидым мен...» // Алтын Орда. 2000, 17 наурыз.
35. Девятайкина Н.И. Мировозрение Петрарки:Этические взгляды. –Саратов. Саратовского ун-та. 1988.-205 с.
36. Нәжімеденов Ж. Өлеңге қатысты сөз.//Қазақ әдебиеті, 1981, 6 март;Ыбырайымов Б. Махаббат жырлары //Қазақ әдебиеті 1985, 16 авгут.
37. Белинский В.Г. Разделение поэзии на роды и виды.// Полн. собр. соч. т. 5. – М., 1954.
38. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш.// Байтұрсынов А. Ақ жол. Өлеңдер мен әңгімелер,публицистикалық мақалалар мен әдеби зерттеу. Құрастырып алғы сөзін жазған Р.Нұрғалиев. – Алматы:Жазушы, 1991.- 463 б.; Ысмағұлов Ж. Абай поэзиясындағы өмір шындығын бейнелеудің реалистік принципері. Докт. Дисс. А. 1995.
39. Қамайұлы Ж.Жұмбақ жұлдыз кім екен? // Азия, 1993, тамыз № 35;Құттымұратұлы Қ. Қазақы мәжнүн // Қазақ әдебиеті 1995, №5,7.
40. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. –Алматы : Мектеп, 1969. -244 б.;
41. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы:Қазақ университеті.1992. – 351 б.;
42. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. –Алматы: Ғылым, 1991. -208 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ ... ... ... ... ... ... ( Ж. ... шығармашылығы негізінде)
Орындаған
4 курс студенті ------------------------ Жаңалық Саягүл
Ғылыми жетекшісі
Ф.ғ.д., проф.м.а. ... ... ... ... ... жіберілді
Кафедра меңгерушісі
Ф.ғ.д., проф. м.а--------------------------С.Б.Ержанова
Алматы, 2012
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
...............................4-7
Негізгі
бөлім.......................................................................
..............................8
I.Тақырыптық –идеялық бірлік және ақындық тұлғаның толысуы.........9- 35
II.Ж.Жақыпбаев ... ... ... ... ... поэзиясының 1970-80 жылдардағы тұсы
өзіндік ерекшелігімен дараланған кезең болды. ... ... ... алдымен әдебиетте, әсіресе, поэзияда таңбаланатынын ескерсек, бұл
кезең поэзиясының өзгеше болу ... ... қиын ... 1970-80 ... ... ... ССРО ... елдердің тәуелсіздік
алуына ... ... ... ... ... ... Бұл тұста
«социалистік қоғамның коммунизмге ұласатын ... ... ... идеяны халық санасына барынша сіңіру әрекеті мемлекеттік
деңгейде жүргізілгендіктен, бір жағынан оның ... да ... ... ... ... ... ... да айқын аңғарылып, қалың ел
екі ұдай сезім шарпуында жүрді. Дәл осы сана қалыбын бейнелеуде қаламгерге
елден асқан ... ... ... ... шамалы болатын. Ол
үшін, ең бастысы жүрек сөзін айта білетін ... ... еді. ... ... ... ... қаптап кеткен кеңестік саясат ықпалымен
жазылған плакаттық өлеңдердің әуенімен ... ... тобы да аз ... ... 1970-80 жылдарындағы қазақ поэзиясы жасалуы мен дамуында
бірсыпыра тың тенденциялар көрініс ... ... Егер одан ... ... ... ... ... жалпы мәнін ғана алғы
кезекке ... ... ... көңіл-күйлерін, қуанышы мен наласын
тереңдеп бейнелеуге жеткілікті көңіл ... ... ... аталған
кезеңдерде мұндай дәстүрге бірсыпыра өзгерістер енді. Адамның жеке басының
сезім иірімдеріне мән ... ... ... қыры мен ... ... молырақ
көріне бастады, Мұндай тенденциялар Ә. Тәжібаев ... аға ... ... да, 60 ... ... әлеміне келіп қосылған
Ғ.Қайырбеков, І.Мәмбетов, ... ... ... ... ... Т.Айбергенов, С.Асанов,
Ә.Абайділданов, Ө.Нұрғалиев, Ж. Қыдыров секілді ақындар ... ... ... ... ... –ақ бұлардан кейінгі ақындардың жаңа буыны
шығармашылығында мұндай тенденция айқындала, нақтылана ... деп ... ... осы ... ... жататын дарынды ақынның бірі –
Ж.Жақыпбаев өлеңдерінен поэзия, лирика ... ... ... Ж.Жақыпбаевтың өмірі мен шығармашылығы жөнінде жазылған пікірлер,
айтылған маңызды ойлар жоқ емес. Белгілі әдебиеттанушы ғалым, ... ... 60 ... ... аса ... ... соңын ала шыққан
өзіндік қолтаңбасы бар, аз ғана ... ... ... ... ауызға алады [1,188]. Ал, ... ... ... ... ... ... талантты ақындардың
қатарында Жұматайды да атаған өлеңдерінен мысал келтірген[2,9]. ... ... ... ... ие болған ақын шығармашылығы қарапайым
көпшіліктің «қолынан түспес» дүниесіне бірден ... кете ... ... бір ... дер ... бағалануы оқырманның тарихи
дәуірдегі эстетикалық талғамына, интеллектуалдық деңгейіне де ... ... ... ... бұл ... де сырларын ашу
мүмкіндігі туады.
Әдебиетті зерттеу тәжірибесінде белгілі бір ақынның не ... ... ... ... ... араға біраз уақыт салып
барып зерттеу ұтымды деген пікір қалыптасқан. Мұндай ... ... ... сәйкес келетіні күмәнсіз. Өйткені қандай шығарманың да
құндылық деңқандай шығарманың да құндылық деңгейіне қатал ... ... ... ... ... мақталған туындылардың уақыт өте келе әсерін,
тартымдылығын тіпті құндылығын ... ... ... жаңа ... ... жаңа ... тың көзқараспен баға беруі заңды.... Сонымен
қатар ... ... ... ... тым ... кетпей тұрғанда
«ізін суытпай» талдаудың да ... ... ... жоқ ... Бұл ... ... өз объектісіне неғұрлым соны да қызғылықты материалды
молырақ қамтиды. Сондықтан ол ... ... ... ... алады. Мұндай жағдайда қазіргі әдебиеттану мен
өнертанудағы аса зәру ... ... ... ... ... ... әсерінің негізгі факторларын айқындауға
[3] қажет материалдарды жинаудың мүмкіндігі мол ... ... ... тірі ... ... ... ... әдеби қауым
өкілдерінің пікірлері шығарманың табиғатын, ... ... ... ... еске тұта ... біз өмір ... бүгінгі күімізден тым
жыраққа кетпеген талантты ақын Ж.Жақыпбаевтың шығармашылығын өз заманындағы
поэзиялық ахуалымен ... ... ... ... ... огны ... ... ара қатынасы диалектикасын жүйелі түрде
сөз етуге, талдауға ... ... ... ... танытатын
бірінші мәселе Ж.Жақыпбаев поэзиясының ғана ... ... ... ... да ... сөз етуіміз болса, екінші
мәселе ақын мұрасының ... ... яғни ... ... мен
шығармашылығы негізінде 1970-80 жылдардағы қазақ поэзиясының ... ... ... ... ... 1970-80 ... ... поэзиясының ең
көрнекті өкілдерінің бірі ретінде ғана емес, ... ... ... ... ... айқындауға қызмет ететін ... де ... ... мен міндеті. Ж.Жақыпбаев лирикасының идеялық-
тақырыптық ерекшеліктерін сипаттау, олардың ақын өмір ... ... ... ... көркемдік ... ... орны мен ... анықтау жұмыстың басты мақсаты болып
табылады. ... орай ... ... ... алға қойылды.
- Ж.Жақыпбаев лирикасының идеялық-тақырыптық ... Ақын ... ... ... анықтау;
- Ж.Жақыпбаев өлеңдерінің көркемдік бейнелеу құралдарын талдау;
- Ақын шығармашылығындағы өмір ... мен ... ... ... ... ... ... шығармашылығы қазірге
дейін арнайы зерттелеген жоқ. ... оның ... ... ... ... өзі ... санарлық. Бұл қатарда оның өлеңдері мен
жыр жинақтарына арналған Ж.Нәжімеденовтің,Б.Ыбырайымовтың, Қ.Ергөбековтің,
К.Мырзабековтың, ... ... ... ... ... ... теориялық-әдістемелік негізі.Орыс және қазақ
зерттеушілерінің лирика, өлең табиғаты ... ... ... ... ... ... Сондай –ақ лирикалық туындыдағы
автор қолтаңбасына тән ... ... ... де ... ... ... ... теориясына қатысты еңбектер
пайдаланылды.
Ақынның «Жалын» баспасынан көзі ... ... ... ... /1981/, ... гүл ... /1984/, ... болғаннан
кейін жұбайы З.Елғондиева дайындауымен жарияланған «Көктемгі хаттар»
/1992/ атты жыр ... ... ... ... ретінде
алынды. Әсіресе, соңғы екі ... ... ... ... ... бұл ... ... қалған кейбір өлеңдері де қамтылды.
Ақын жөніндегі ақын-жазушылардың, қаламдас достарының ... ... ... ... ... [5] да ... деректердің үлкен бір ... ... ... ... ... ... ... туралы
ауызша естеліктері ең керекті тұстарда пайдаға асырылды.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... еңбектерді басшылыққа ала отырып, орыс және ... ... ... ... ... ... көркемдік жағынан талдау барысында төмендегі ... ... ... ... жұмысымызды төмендегі мәселелерге арнадық
:
-Автор поэзиясы ақын туып-өскен ... өз ... ... ... байланыстылығын,
- Шығармашылық тұлға мен лирикалық қаһарманның арақатынасын анықтау,
-Ж.Жақыпбаев поэзиясының көркемдік ... ... мән ... Ақын ... мен ... қатысты тың деректердің ғылыми
айналымға түсірілуін ... ... деп ... ... құрылымы. Кіріспеден, негізгі екі бөлімнен және
қорытындыдан тұрады.
I.Тақырыптық-идеялық бірлік және ... ... ... ... оқырманға, көбінесе лирикалық ... бір ... ... көрінетін лирикалық әдеби тек үшін ақын ... ... ... ... қаламгері И.Бехер лирик ... ... ... Оның өзі-өз лирикасының кейіпкері»– дейді. Енді бір
әдебиетшілер лирикалық кейіпкердің ... ... емес ... ... ... ... ... табиғатын зерттеген Т.Шапай былай
дейді: « лирикалық кейіпкер – ... өзі ... ... ... ... прокциясы, әдеби бейе» [4,148-149]. Бұл
айтылғандар бір ... ... ... ... бір-бірін
толықтырушы пікірлер. Демек лирикалық кейіпкер ... ... ... ... ... да, оның ... ... да табуға болады. Бұл тұрғыдан келгенде, ақын мен лирикалық
кейіпкер байланысы ... ... ... шығармалардағы түп тұлғаға
оның ... ... ... ... болатыны тәрізді құбылыс.
«Әдебиеттің объектісі-өмір,предметі-адам»[5,86],дегенЗ.Қабдолов
тұжырымына сүйенер болсақ, автор мен ... ... ... ... барысында кейіпкер образы арқылы шығармада бейнеленген
өмір шындығы да танылатынын ... Бұл ... ... ... ... жасау деген сөз. «Тақырып –жазушы суреттеп отырған өмір
құбылысы болса», -[5,86], ... ... ... да ... ... ... Ал тақырып ауқымының ... ақын ... ... оны кең ... ... ... оның ... деңгейі болмақ. Т.Шапайдың «Лирикалық ... ... ... ... ... ... алдына
мәселе[4,149]»,-деуінің осындай мәні бар.
Ж.Жақыпбаевтың лирикасының тақырыптық сипатын, көркемдік ерекшелік
қырларын оның ... ... ... ... сол ... ... ашу жұмысымыздың алғашқы ... ... ... ... ... Осы орайда «лирикалық кейіпкер», «лириклық тұлға»
атауларының қолдану аясы жөнінде арнайы зерттеу нәтижесінде орнықты тұжырым
айтқан Т.Шапай пікіріне тоқтала кетейік: ... бір ... жеке ... ... ... ... тұлға емес, лирикалық
кейіпкер деп тануымыз орынды деп ... Ал оның ... ... ішкі бірлікте ұстап тұрған нақты ... ... ... рухани дүниетанымдық өресімен сомдалғани біртұтас адам
бейнесі –біздің ұғымызда лирикалық тұлға»[4,149-150]. ... ... ... ... ... ... ... танылатын
кәміл.
Біз автор-лирикалық кейіпкер-тақырып ... ... ... ... ... ... ... өз тұсындағы дәуір шындығымен бетпе-бет келіп, оның ең
көкейкесті ... ... ой мен ... ... ... Ақын ... ... құбылыстарына деген көркем пайымдауларын шығармашылығы
арқылы оқырман назарына ұсынғанда, ... ... ... ... ... адами көзқарастың ең эмоцияға бай түрі ... ... ... да адам мен дәуір арасындағы байланыстан
туатын көңіл-күйді көрсетіп берудегі поэзияның көтерер жүгі үлкен.
Түрлі дәуірдің ... ... сол ... ... сананың
негізгі белгілерін поэзиядан айрықша тани аламыз. «Әр ... ... ... күйі бар, ... ... үні. Адам ... бүкіл тарих бойына
ілгері басып-дамуы қаншалықты тынымсыз, ... ... ... ... ... ... жүйесімен ойлау, дүниені образбен танып ... ... де ... ... ... ... келе ... Қоғамдық сананың бір түрі ретінде ... ... қай ... да, сол ... адамдардың бір –біріне деген қатынасын, ... ... ... ... ... поэзияның ғана құдіреті
келетін, тек өлең ғана айта алатын ... бар. Ол ... ... ... ... ... ... мұңы мен зары, ішкі ой-сезімі, арманы,
күйініші мен қуанышы»,- ... ... ... ... тән ... ең ... поэзияда, әсіресе, лирикада бейнеленеді деген сөз.
Біз зерттеуіміздің негізгі өзегі етіп алған Ж.Жақыпбаев лирикасы ... ... ... ... ... бір бөлігі. Сондықтан
ақын туындыларын кеңестік қазақ әдебиетінің, оның ішінде, 70-80 ... ... ... ... жөн. ... ... ... ерекшелігі, оның қазақ поэзиясына ... ... ... ... ... ... Осы тарихи дәуірдегі
лириканың ең басты өзгешелігі – қоғамдық ... ... ... ... ойды ашық айта білу еді. ... –ақ ... өзінің ішкі әлеміне көбірек үңілуі, сыршылдықтың басымдығы
да бұл кезең ... тән ... ... ... ізденістер көкжиегі де
осы тұста кеңейе түсті. «Жапатармағай жарық көріп жатқан жыр жинақтарының
әрқайсысына ... ... ... оқып ... да ... озық туындылармен қатар Шығыс пен Батыс поэзиясының үлгі
-әсерін, рухани ... ... ... ... Бұл да ... ой дамуында, тәжірибе байытуда маңызды факторлардың бірі»
[2,43],- деп жазды ол кезде ... ... ... ... ... ... артықылығы
ретінде бағалау дұрыс бола қоймайды. Өйткені қоғамдық жағдай ... ... ... сол жағдайдың өзімен бірлікте қарастырылуы керек.
Алдыңғы әдеби кезеңдерде тоталитарлық жүйе «социалистік ... ... ... ... ... шықпауға мәжбүр етсе, оған суреткер
немесе әдебиет емес, сол қоғамдық жүйе кінәлі деп білу ... ... ... ... ... алғашқы кезеңдерінде шығармашылық
еркіндікке сыршылдыққа, шығармашылдық индивидуализмге тарихи жағдайлардың
суреткер ... ... айыр ... де ... бере ... әдеби дәуірлер поэзиясының атқарған осындай міндеті ... ... ... бай ... ... ... ... геройға
айналдырудан, оның еңбектегі ерліктерін ... ... ... оған ... ... алу жолын үйретуге тиісті болды.
Біресе поэзия алдында кедей, надан елді ояту, ілімге, еңбекке ... ... ... қанаушы таптан қалай есеп айыру, одан малды, жерді
қалай алу ... ... Одан ... ұлы ... ... әр алуан
жауларға соққы ... ... ... жалғыз аралдай ... ... ... аман ... ... мен мылтықты қатар
тұтына білуді де ... ... ... ... Өлең ... ... отырмадық. Эстетика оқуға да уақыт жете берген жоқ. Қазақ совет
поэзиясының ... ... ... ... өзін ... оны
халқымыздың керегіне, мұқтажына жұмсау керек еді, ... ... ... ... ... ... ... жырлары керек, ертең
емес, бүгін керек. Біз ондай өлеңдерді жазу үшін ақ ... ... ... ... ... ... ... түскен, тілге бірінші үйірілген
сөз ... ... ... ... ... ішінде керемет асылдары ... ... да ... ... ... Отан іргесі берік, ... жаңа беки ... Ұлы Отан ... басталып кетті. Сондықтан
болу керек ... ... ... ... оны жат ықпалдардан
қалай сақтау туралы қанша сөйлессек те, поэзиямыздың ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің, оның ішінде қазақ поэзиясының саяси ... ... ... кезі -30 ... ... осы кезең лирикасында
көркемдік кемшіліктер айрықша көрінді.
Осы кезең әдебиетін зерттеген Р.Бердібаев кеңес үкіметі тұсында-ақ
бұл олқылықтарды ... ... ... ... ... өзі ... шыншылдықты көңіл аңсары мен күдігін
ірікпей айта білуді қажет етеді ғой. Шаттық та, мұң да шын ... ... ... ғана ... сыры басқалар үшін ғибратқа
айналмақ. Бірақ 30 жылдар ... ... ... байлығын,
тіршіліктің алуан тарауын көрсетудің орнына оның тек күнгей ғана беткейін
жырлау орын ... ... бір ... өлең ... ... ... емес, жаттанды машықтың көбеюіне жол ашты»,- дейді ғалым.
Ал қазақ лирикасының келесі кезеңі Ұлы Отан ... ... ... ... кемшіліктерді түзетуге мүмкіндік те бола
қоймайды. ... ... ... ... де ... олқылықтар бірден жойыла
қоймады. «Сын түзелмей-мін түзелмейді» деген қанатты сөздің ... ... ... ... ... ... солақай сын 40-50 жылдар
әдебиетінде де ... сол ... ... олқылықтардың сақталып
қалуына себеп болды. «1936-1937 жылдардағы жазылған сын мақалаларды есепке
алмағанның өзінде 40-50 ... ... ... ... ... ... ... интимдік тақырыптарға, сүйіспеншілікке арналған түрлеріне
де ... ... ... ... ... бұл ... ... қазақ әдебиеті ғана емес, Кеңестер Одағындағы өзге ... де ... ... ... ... ... бастап құтыла
бастады. Оған ең басты себеп болған оқиға –1956 жылдың ... ... ХХ ... ... жеке ... ... ... жылы жеке адамға табыну қалдықтарын жою ... ... ... қаулысы болды. Осы кезең әдебиетіндегі өзгерістер жөніндегі
қазақ әдебиеті тарихына ... ... ... ... ... –социалистік» деген құрсау принциптің ыдырауының
басы жеке адамға ... ... ... ... ... ... әдебиеті де тоталитаризм құрсауынан бірден босанып
кете қоймады. Бұл кезде ... ... ... жас қаламгерлер балалық
шағын соғыстың ауртпалығында өткізген ұрпақ өкілдері еді. ... ... ... әуен ... болды. «Өлеңдерінде баланың
-жетім, ананың- жесір қалуын, майданнан оралмаған ... ... ... ... буын 60 ... ... жаңа бір леп әкелді», -
[6,137]деген пікірдің айтылуы жайдан жапй емес.
Социалистік өмірдің ... ... ... ... ... ... салыстырғанда бұл кезең лирикасында мұңды, қайғылы пафосы,
соғыс тақсіреті тақырыбы мен ... ... ... күрт ... көзге
түсті. Бұл пафос адамның ішкі әлемін кеңірек ... ... ... ... ... ... жол ... бастады. Өлеңнің сыршылдық
мазмұны тереңдей түсті. Ал тың мазмұн жаңа пішінді туғызатыны рас. ... ... ... ... ... ішкі ... мен ... мән беріп, мазмұнын байытып, тұтас бір организмге айналдырып
жарлауда, ... ... ... ... ... табиғатына,
әуезділігіне, ырғақтың құрылысына басты назар ... бұл ... ... ... ... ең озық ... ... дамытып,
жаңадан шығармашылық өнер танытты. Кейінгі поэзия ... ... үлгі ... із ... ... 60 жылдарда алдыңғы дәуірлер олқылығынан толық арыла ... ... ... ... бұл кезеңдегі поэзияның ... осы ... ... ... да ... ... келеді.
«Бұл кезеңдегі поэзияға ортақ кемшілік ... ... ... ... ... ... Көркемдіктен гөрі комунистік партияны,
социализм принциптерін тақырып ... ... ... жол ... ... ... иесі бұл дерттен құралақан қалған жоқ. ... ... ... ... де ... Әйтсе де халықтық мақсат-мұратты
да, әдебиеттің ... ... мен даму ... да ... ... ... әкеп тіреді», -[6,139] деп берілген бағадан бұл ... ... ... ... ... ... болып тұрғаны
өкінішті-ақ. 60- жылдардың қазақ поэзиясындағы ең бір жарқын ... айта ... ... психологияның үнін ... ... ... т.б. ... ... бұған дәлел бола алады.
Бұдан 70- ... ... ... ... ... ... ... көзқарастың әлі орнықпағаны сезіледі. Бұдан ... ... үшін ... ... қайталамау міндеті тұрды. Әлі де ескі
әдеппен социалистік қоғамның артықшылықтарын, ... ... ... ... ... қол үзіп ... ... аспаса да, 60-
жылдар лирикасында кеңірек жол ... ... ... аясы ... 70-80 ... тек ... әуен ғана емес, адам санасына ... ... ... ... ... Өмір ... суретін беру барасында
шығармадағы мұң, қайғы, қасіретпен бірге, саяси астардан ада, жеке адам
шаттығы, қуанышы ... ... ... ... жиі бой ... ... дәуір әдебиетіне жаңа леп алып келетін буын –жастар.
«Дәуірдің әлеуметтік қайшылықтарын көре ... ірі ... ... жаңа ... ... ... ... де жас таланттар
қолынан келеді. Олар еңбектегі құрбыларымен ... ... ... сезінеді, болашаққа оның қиялынөсіріп, қызықтыратын, ертеңгі
күнге көрегендікпен қарай алады»,- ... ... ... ... 70-80 ... ... тың ізденістердің басым бөлігі
жастардың үлесіне тиетіндігі ақиқат еді. Ал бұл ... ... ... ... ... ... ... көпшілгі көне сарыннан
бірден арыла қоймағандығы да ... Аға буын ... ... болып таныларлықтай мұндай әдеттің өзіндік себептері де жоқ
емес еді. Біріншіден, олар үшін ... ... ... жырлаған саяси
мәселелер жалғандығы -жасандылығы жоқ ... ... ... Өйткені
өздері жырға қосқан саяси әлеуметтік мәні бар істерді өз ... ... еді. ... ... халық мүддесімен бір деп ... ... үшін ... ... ... партияның ұлылығын
жырлаудың жалғандығы жоқ болады. ... ... ... ... ... идеологияның кейбір жалған тұстары аңғарылса да,
ұзақ уақыт бойы оған кәміл сеніп келген ... бұл ... да сол ... ... аға буын ... социализм қоғамын орнату жолындағы сан
алуан қиындықтарға шыңдалғаннан кейін өз ... ... ... Жаңа ... ... орай олар ... көркемдік
концепцияларын күрт өзгертуі ... жас ... орай ... ... кең өріс ... ... ... құштарлық сияқты тақырыптарды жырлау мүмкіндігінің
де азаятыны да кәміл.
Ал жастар үшін өткенге қарап, оны ... ... сол ... идеологияның жалған тұстарын аңғарудың, сезінудің мүмкіндіктері
мол болды. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... тарта қалған жағдайда оны жай ... ... ... Оны ... ... ... ... дәуірінің соңғы кезеңдеріндегі қазақ поэзиясында
жастар мен алдыңғы буын ... ... ... ... ... Осындан келіп жастар поэзиясын жоғары, ал алдыңғы толқын
шығармашылығын ... ... ... ... ... ... 60 ... қазақ поэзиясын зерттеген Ә.Жәкішевтің: «Бүкіл
өзгерісті, бар жақсылықты ... ... ... жылдар поэзиясына
тұтастай қиянат жасаушылық белгіері де ... ... ... ... азын ... ... ... тез жөнделді, тоқтам-
тұжырымыз сабасына ... ... ... тән ... ... ... ... мен адам өмірінің барлық
салаларына зер салуға ... ... ... де ... шешісуге қатысу, жоғары патриоттық пафос пен ... пен ... ... ... да ... болғаны
күмәнсіз»,-[8,164]деген пікірі мұндай ... ... ... ... тұр.
Шындығында, түрлі ұрпақ өкілдері арасынан байқалатын поэзиядағы
идеялық, тақырыптық, проблематикалық ауқымның ... ... бір ... ерекше дарындылығы немесе батылдығы екінші буынның бұл
тұрғыдағы әлсіздігі ... ... ... алып ... ... деп ... қажет.
70-80 жылдар әдебиетінде жоғарыда айтып өткеніміздей, адамның ішкі
әлеміне көбірек ... кең жол ... ... бұл ... де ... ... әдебиетті өз құрсауынан бірден ... ... жоқ. ... ... даму ... ... да бола ... Олай
етуге дәуір шындығы бой бермеді. Ендігі жерде тоталитарлық ...... ... ... мадақтаушыларды марапаттап
отыру арқылы ғана өз дегенін жүргізу мүмкіндігі ... Бұл ... ... ... ... күшеюіне алып келді.
С.Қирабаевтың:«Жазушы тағдыры бізде,көбінесе,оның еңбегінің басшылықтың
талғамы мен ... діл ... ... қара ... ... ... өзін емес, тіпті айналасында ... ... ... ... үшін де ... қудаланған адамдар
бізде аз емес»,- деуі осы шындықты танытып тұр. ... ... ... ... ... және жеке ... ... да жасандылыққа бой алдырмаған шынайы таланттар тобы болып,
поэзия өкілдері ... ... Біз ... ... ... –осы екінші топтағылар қатарынан орын алған тұлға еді.
60 жылдардың аяқ кезінен бастап жеке адам мәселесі ... ... ... деуге болады. Тіпті қоғам, өмір, уақыт жайлы толғаған
жырларда да ... ... ... ... ойы, ... ... ... беріліп отырды. Сезімнің ... ... ... ... ... ... ... дәуірдегі
лирикалық поэзиямыздың дамуындағы ... ... ... ... ... ... сыры, уақыт деңгейі, табиғат, достық, махаббат туралы ... ... ... ... сияқты тұжырымдардың айтылуы
тегін емес. ... ... ... ... ... ... тек лириканың ғана емес, ... ... ... алдындағы
міндеті еді. Өйткені кеңестік кезеңде ... ... ... ... ... ... ... жұтаңдық әлеуметтік құбылысы
ретінде бой ... ... еді. ... ... ... ... ... қоғамдық індетке қарсы жұмсалатын басты құралға
айналады. «Қазақ халқының ... ... ... бара ... зиялы азаматтар 60-70 жылдардан бастап, халық ... ... ... сананы оятып тәрбиелеуге көркем ... ... ... ... ... С.Қирабаев осы құбылыс хақында.
70 жылдар әдебиетіндегі І.Есенберлин,Ә.Әлімжанов, ... ... ... ... ... ... легі осындай әлеуметтік сұраныс ... ... ... Бұл ... көркемдік ізденіс көрінісі лирикадан да
байқалды. ... мына ... ... поэзиясының осы ерекшелігі
танылады: «Соңғы жылдардағы қазақ ... ... ... ... сипаттың бірі –ақындарымыздың тарихи тақырыпқа батылырақ
баруы, кешегі жүрген ... бен ... ... ... бір ойлана
қарауы. Бүгінімізді тануда және ... ... ... ... ... ... ... осылайша кейінге
көз тастап, бүгін мен ертеңге ойлана ... ... ... ... ... [8,165].
70-80 жылдардағы қазақ ... ... ... шығармашылығынан айқын көруге ... Оның ... ... молынан қамтылған. Тіпті оның ... ... ... жырларында да лирикалық кейіпкер бейнесі тарихи
сана мен ... жады ... ... ... Біз бұл ... алдағы
тарауларда кеңірек тоқталатын боламыз.
Сондай –ақ Ж.Жақыпбаев ... ... ... ... ... ... түрі де 60 ... поэзиясында белең алып, 70-
80 жылдарда мол ... ... ... еді. Бұл да ... ... ... лирика түрлерінен мезі бола ... ... ... ... ... орай ... ... болды. Алайда лириканың бұл түріне жиі қалам
тартуды ... ... ... бойын аулақ салуы ... ... ... ... ... ... ... көрінуі мүмкін. Шындығында солай ма? Поэзия туған
жердің сұлулығын аша ... ... ... ... ... ... ... олардың рухани саулығын нығайтады»[7,251]
деген пікір осыны айғақтайды.
Соғыстан ... он ... ... ... ... интимдік
лирикаға бой ұру құбылысы байқалған болатын. Ал 60 жылдар лирикасында
ең алдымен саяси ... ... ... ... ... ... ... [7,251]. Бірақ интимдік лириканың одан ... ... ... жоқ. 60 ... ... қарай осы интимдік
лирика ойлылықтың басымдығымен ... ... ... ... деп аталып жүрген мұндай шығармашылық ... ... ... негізгі өзегін құрайды. «Бұрын ... ... ... ... ... шолу ... ... зер салу, зейін аудару, оның мән-жайына ... де, ... ... барлау жасау жағы басым»,-[8,164] дейді Ә.Жәмішев.
Ж.Жақыпбаев әр ... ... сырт қала ... ... тақырыптарды
да айналып өткен жоқ. Ақынның азаматтық ... ... ... ... ... ... сай ... ерекшеліктері, қамтитын
өмір шындығының құрамы жағынан тыңдығы ... ... 60 және ... ... ... ... ауқымы жөнінде ұжымдық
еңбектерде былай делінген: «Қазір ... ... ... ... ... күшейді. Мұнда буржуазиялық саясат сыны, капиталистік
қатынастардың ... да, ... ... ... халықтар достығына негізделген жаңа адами
қатынастарды ... да бар. ... ... ... ... ... туралы
ойлы өлеңдер қазір үлкен орынды иеленді»[6]. Ж.Жақыпбаевтың ... ... ... да ... ... ... жылдар лирикасының тақырыптық-идеялық көкжиегінің кеңеюі тың
мазмұнға ... жаңа ... табу ... ... жүрді. Өлең ырғағына,
құрылысына, ұйқасына, көркемдік ... ... ... деген
талпыныс дәуір әдебиетінің тап осы мазмұндық ... ... ... 70-80 ... ... тудырған пішіндік жаңалықтар бұрыннан
келе жатқан көркемдік дәстүр негізінде ... ... ... ... 60 ... ... түр жаңалықтары бұл дәуірде одан ... ... бір ғана ... ... ... ... ... лирикасының ең үлкен пішіндік ... ... ... ... тілі ерекшелігіне негізделген көп ... ... ... өзі аса ... ... Т.Молдағалиев
шығармашылығынан сирек те болса ... ... С. ... ... ... ... ретінде көрсеткен
[9,234] мына бір ... өлең ... ... бола ... атын ... ... де жоқпын,
Күйген де боппын, өзімше күлген де боппын.
Қамысқа барып бататын ... ... ... жататын түнде де отпын.
Ж.Жақыпбаевтың аға буын өкілдерінен ... ... ... ... ... үзілмес сабақтастықты
көрсететін жарқын бір мысал.
Біз дипломдық жұмысымызға өзек еткен Ж.Жақыпбаев ... ... ... әр ... екендігін танытады. Бұл да
дәуір әдебиетінің ерекшелігімен сабақтас құбылыс. С.Қирабаев бұған: «70-
90 ... ... ... ... ... ... оның ... рухани
тіршілігін бейнелеу саласында бірсыпыра табыстарға жетті. 60 жылдарда
басталған адам ... ... ... ... ... ... ... сіңіріп жаңарды, пофосын жетілдірді, өлең ... деп баға ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың немесе осы ғасырдың 20 жылдарының ... ... 30-40-50 ... және одан ... онжылдық поэзиясына да ұқсамайды.
Оны алдыңғы жылдардан ерекше еткен, өмірдің өзі, ... ... ... ... ... өзге де талантты өкілдері ... та ... ... көп ... ақын ... ... Олардың тоқырауына дәуір талабы орын ... ...... ... ... ... 30қаңтарында Талдықорған
облысы,Талдықорға ... ... ... қарасты «Жетісу» совхозында
туылған.
Әуел баста азан шақырып қойған аты –Жұмағұл- Шора. Бұл ... ... ... ... ... азан сап қойылғаны,
Мейірімін шешем қосып ойындағы,
«Жұматай» деп атады. Кейін ... атты ... деп ... ... өскен жер –Жетісу өңіріндей ең бір көркемдігімен көз тартар
өлке. ... ... ақын ... ... сақталып, оның жырына
таусылмас азық болды. Жұматай ... ... өлке ... ... ... ... сыншы В. Г.Белинский көлемі шағын лирикалық
туынданы ақын жанындағы, көңіліндегі ... ... ... ... ... [11,45]. ... да болса, Ж.Жақыпбаев өлеңдерінде туған
жерге деген сүйіспеншіліктің ұшқыны ... ... ... да ... ... Кіндік қаны тамған өлке бейнесі
Ж.Жақыпбаев өлеңдерінде Сарноқай тауы арқылы ... ... ... ... ... ... ... көзге елестетіп, өзге біреудің өз
жеріне деген сағынышын өзінің Сарноқайға ... ... ... ... Бұл Жұматайдың лирикалық қаһарманның ғана емес өмірлік
тұлғасының да ... ... ақын ... ... көре аламыз: «... Бірде Жұмағаңа «Баспаға қолжазба дайындап
жүр едім, соны ... бір ... ... бе?»- ... ... ... бір ... өткендегі өтінішіңді толық орындай алмаспын. Өзіңе өте
ұнайтын бір өлеңіңді әкеліп бер, қарап ... ... ... ... «Танылмаған тұлпарлар» атты ... ... ... ... ... ... шалды: «Өлеңің чикарный өлең болып тұр,
үйге тез жет, ақылдасайық. ... ... ... ... ... сөз, үйге ... ... балладаны және бір мақтап алды да жайланған соң, өзінің жағымды
даусымен өлең оқи бастады. ... ... ... екен деп ... ... менің балладамның желісі, желдіріп барады.
-Өтеш, осылай болса, қайтеді, Сарноқай дегенді өздерің жақтағы бір
шыңмен алмастырарсың ... ... ... ... ... ... ... жазған) Сарноқай тауын көз алдына елестетіп отырғанын байқаймыз.
Оның ... ... ... сезімге құрылған жырларында Сарноқай
тауының аты аралас ... ... ... ... ... шағының қимас бөлшегі. Өлеңде бұл тау көбіне той ... ... ... мол ... ... ... отырады. Шын өмірде де
ақынның ауылда ... ... - оның ... ... ... да оның өлеңдерінде Сарноқай тауының ... той ... ... жөні бар. ... ... ... онда той үстінде
көрінеді:
Сарноқай тауда той болды-жиренім менің
Кермеде тұрды қалмақтың Бұрханы мінген
Сетері құсап (...) [13,30].
Енді ... ... ... келе ... ... ойға ... ... істерге жұмысым не?! [13,55].
Жұматай жырларының тұрақты оқырманы Сарноқай тауын сауық ордасы,
әсересе, ат бәйгесі ... ... ... ... Олай болатыны,
ақын өлеңдерінде бұл –тұрақты ... ... ... ... ... деген тауында.
Ай сайын той боп тұрады
Аспандап кеткен ауылда,-
дейді ақын ... атты ... ... ... ... ... сәлемдеме» атты үш өлеңінен тұратын жыр
шоғыры да бар ... суы ... ... бәрі ... шаһқар дегенім дәлірек пе?!
Менің атам жайлаған суреттердің
Абыройы аспаннан әріректе, -
деп дәріптейді ақын туған ... ... ... бозбала шағындағы
қымбат қасиеттерін Сарноқайдан ажырағандықтан жоғалтып алғандай, оның
бәрі сол ... ... етіп ... ... ... ... ... дедім.
Жаным көшіп тағы бір алды демін.
Бір жұртымда ... ... ... ... ... менің.
Ақын дәріптеген осынау қасиетті мекен жоғарыда ... ... толы ... ... ... бір ... шаттыққа толы
жастық шақ базарының символындай биікке көтеріле жырланады.
Айтып, ... ... әлің ... бер ... ақ жары жырдай қылған болатын
Жәнәбілдің шұбарын, Далабайдың қызылын,
Тас жиренін Қойбектің,Битайдың да кер атын
Айдарбекте кекілін ... рет ... қара ... ... ... ... тойға жаратқан жаны мөлдір ақындар
Жырға қосқан ай маңдай Жұматайдың жиренін
Әлімсақтан жайлаған сері ... бір ... ... ... шулы ... ... ... да Айдарбектің ақ жарын
Жігіттердің намысы, ... ... ... бұл өлкеде өскен әрбір ақын оны жырлауы
міндетті. Бұрын «Сал ... сан ... ... [14,106] ... да ... ... Ақын туған тауының тарихи тағдырын да көзге
елестетеді. Лирикалық ... ... ... ескі ... ... ... мұндағы теңеу, метафораларға негіз болған
заттық әлем ескі ... ... ... ... ... ... нағыз болмысы тарихи өткен дәуірлерден танылады.
Сондықтан оның лирикалық қаһарманы өзінің ... ... ... ... танытып отырады. Бұл мәселеге, оның себептерін біз келесі ... ... Бұл ... ақын ... осы ... әрбір
тақырыптан аңғарылатындығын айту үшін ғана ... ... ... суреткердің шығармашылығына, олар қаншалықты әркелкі ... бір ... ... жалпы сипатын танытатын және ... ... ... ... ... ... байқауға болады»,-
Н.А.Добролюбов Жұматай өлеңдеріне тән ... бірі ... ... автордың тарихи сана арқылы өабылдауынан келіп ... ... ... атты ... ... осы ... анық көзге
түседі [14,100]. Мысалы:
«Ана бір тас шала піскен құймақтай,
Айнымаса, мына үйтастың қабағы
Мұқылай ... ... ... ... ... еске ... рет мен оны да ... қиналдым
Құла ат түкті Сарноқайдың бауырында
Не бар еді үйін өртеп Иранның?!
Не бар еді ... ... - дей ... ... ғой ... Батысым» деп түйеді ақын.Сарноқайға тікелей ... ... ... ... деген сағынышы туған ... елге ... ... ... махаббатпен астасып кетеді.
Қаламгер үшін Сарноқай –эстетикалық идеал ғана емес ... ... ... қуат ... ... тірегі болған сияқты. Талдықорған облыстық
газетінде істеп жүргенде редакторға жұмыстан ... ... ... ... ... жаз ... ... Сарноқайға барып ат жүгіртіп, өлең
жазып қайтсам бадеп едім» [15] деуің осының айғағы.
«Төбеге шық» ... ... ... ... ... не ... ... бір төбесін,
Тым құрыса құбыланың қабағын
Елден бұрын және ертерек көресің!»- деп ... ... ... тән ... ... асқақтықпен астастыра жібереді және оны да
Сарноқай тауымен ... ... ... ... тағы бір ... оның пейзаждық лирикасынан орын ... ... ... ... ... аты ... ... сезімі астарынан соны аңғарамыз. ... ... тілі ... ... және сөз ... өз ойыңды жеткізу мүмкін
емес, тек ... дәл ... ойын ғана ояту ... ... болса,
дәл солай өнер туындысында да бәрін ... ... ... (ол ... ... ... ... емес ұғынушыда
дамиды [16,180],- ... ... ... ... ... ... жер аты аталмағанымен ол шығармаларды осы тақырыпқа
арналғандығы оқырмандық ... ... ... ... ... екінші бөлімінде қамтылған пейзаждық өлеңдердің көбі осы
топтағы туындылар.
Ж. Жақыпбаев ... ... ... бірі ... ... ... ... жекелеген сарыннан (негізгісі біз тоқталған Сарноқай)
танылса, ке йде ... өлең ... ... ... ... ... суреттерін бейнелеген өлеңдер. Лирикада ... ... ... ... жағдайда және қандай да бір ... ... ... ... ... де, ... ... ақын
объективті әлемді қарастырған және бағаланған субъективті көзқарас сөзсіз
сезіліп тұрады: ... ... ... ... бола ... бәрі де
субъектінің оған ... мән ... ... ... В.Г.
Разделение поэзии на роды и виды, Полн.собр. соч.,т.5,1954,c.46)»[17,183].
Жұматай шығармашылығындағы табиғат лирикасының бәрінен ... ... ... махаббат мөлдірлігін аңғармау ... ... ... ... ... ... ... ызыңдайды-ау тілі
сымдай...», «Сазда», «Шажаның суы», «Аспан мен ... ... ... ... ... қия ... де ....», ... ағаң аттан түспесе.....», «Атамекен», «Көкпеңбек өрттің жылуы
....», «Нұрлы ... ... ... ... ... ... хат»,
«Жасылдан желек жамылтып талға қыз мүсін...», «Жаз ... ... ... ... ... ... «Көл беті ... жоқ
өсімдік...», «Көкторғын шалғын көк ... ... ... нұры ... ... сияқты өлеңдерді айтуға болады. Бұл
шығармаларда ақын сөзбен сурет салады. Өзі салған ... ... ... ... ... ... ... санасының өзі бейнелеген
табиғатпен астасып кететін тұстары аз ... да ... ... ... ... ... ... салған мүсіндей,
Құйқалы жерге қырсығып шыққан сүйелдей
Қыналы таста
Еш нәрсеге де түсінбей [14,236]
Немесе
Көк ... ... ... бір ... ... кеп ... мен су ішіп ... жапырағын ыдыс қып, -[14,236]
деген жолдарда ақын бейнелеп келе ... ... ... өзін де бедерлеп өтеді. Бұл ... ... ... ... оқырман көңілін ерекше сезімге бөлейтін ... ... ... ... ... ... ерекше бір
туындылар: «Мамырым менің» және «Көктемге ... ... ... ... ... бұл ... оның әдеби дәстүрден де
біржола бас ... ... ... ... ... сәлемін» еске салады. Бұл табиғатты кейіптеудің, адам ... ... бір ... ... ... өзі ... ... бұрын кездеспеген қадам ... ... ... ... өлеңінде де ақын жыл мерзімі мен маусымын тірі адам ... өз ... ... ... ... бұл ... ... сәлеміне» ұқсас тұстары да ... Ал ... ... дала ... екі ақын ... екі ... С. Мұқанов май
айының атына «жолдас» ... ... ... лирикалық кейіпкеріне
кеңес азаматына тән саяси ... ... ... «Май ... ақын ... деп ... оны жаңа ... жұмыскер бейнесінде
елестетеді» – дейді М.Базарбаев бұл туралы. Ж. Жақыпбаев ... бір ... ... ... ... ... ... адамның алуан дарынын,
Жер бетін түгел көгерткен, жөні бөлегім,
Мамырым ... ... ... ... адам жан ... ... ... баса
көрсетеді. Т.Шапайдың «Ұқсап тұрып ұқсамау ... ... ... ... ... [4,233] деп ... өте орынды пікірі
Ж.Жақыпбаевтың аталмыш өлеңдерінің негізгі ... ... ... туған жер тақырыбындағы жырларының үлкен бір тобы
–арнау сипатындағы ... Ақын көп ... ... ... ... ... ... Бұл қатарда «Шұғынық гүл төркіні» жыр шоғырының
төртінші өлеңі, «Туған ... ... ... ... ... «Көктемгі хаттар» жинағындағы «Өзгелер ... ... ... толы тау ... «Жүйкеге тиер жоқ жүзім,
жоқ мұнда, жоқ алша....», «Туған жерге», ... ... ... болады. Бұларда ақын туған өлкенің ... ... тау, ... ауыл ... ... жиі ... отырады. Солар арқылы
ақын туған аймақтың ... ... ... ғана танылып қоймайды,
лирикалық қаһарманның өзіне етене ... ... оның ... ... ... тұрады. Алайда ақынға ... ... ... ... ол да ... ... ... мұрасы. Ақын
сол мұраның молдығын кеңдігін тұтады. «Алатауға» деген өлеңінде:
Халық жоқ ... ... ... ... ... де болады жалпыға мұны:
Атырау –Алтай арасы-ай! Аумағы-ай жердің
Алтыдан ... жер ... ... ... ... ... өлеңінде:
Атаңнан қалған алты Арыс жері болмаса,
... Көрерсің ... ... ... деп ... ... мақтанышпен біріктіріп жібереді.
Ж. Жақыпбаевтың туған жер, атамекен ... ... ... ... ... ... ... адамдарының, жалпы
тіршілігінің көрінісі бай да әсем ... ... және ... ... перзенттік сүйіспеншілігі көрініп тұрады.
Автор өзінің бүкіл ... ... ... ... туған
жерден алған етіп көрсетеді.
Жан досым, қадірін аз ұқтың,
Туған жер-киелі гүлді аймақ.
Сол мені ... ... ... ... ... [14,223]- дейді қаламгер бір өлеңінде. Бұл
-Ж.Жақыпбаев лирикасындағы туған жер ... ... ... ... ақыннан ерекше байқағыштықты ... ... ... ... ... ... зертте. Бірақ
қасиетсізден тектіні, сиықсыздан сұлулықты аңғартады. Ж. ... ... ... ... көшіру барысында көріктеу құралдарына
негіз боларлық өмірлік материалдарды табиғаттан қапысыз ... ... ең ... ... ... лирикасы деп білеміз.
Одан автор санасына тән ... ... ... ... ... ... іңкәрлікті танимыз.
Ж.Жақыпбаев өнерлі ортада ер ... ... ... ... ... өнердің жүрек тербер ләззатын бойына сіңіріп ... ... ... ... тән кіршіксіз таза рухани әлемі сол
кезде қалыптасты. Ақын жары ... ... ... ... ... ортасының гүлі болған бозбала жігіт кезінен ат ... сұлу қыз бен ... ... ... ... ұлын ... ... өз әкесі Сағади қария да, төңірегіне ақын, жырау
әншілерді ... ... ... аты ... әрі ... әрі ақын
Темірғали Рүстембековпен Сағади қария үзеңгілес дос ... ... ұзақ ... жыр ... «Ләйлі-Мәжнүн», «Жүсіп-Зылиқа» қисса
дастандары жас ... ... ... із қалдырған.
Жұматайдың балалық шағы осындай думанды ортада өткен. Сөз ... ... ... ... ... ... дарынының ерте оянуына да
сол бір айлы түндерде айтылған дастандардың әсері ... ... ... өнер иесі болып қалыптасуға барынша
талпынғаны ақиқат. Солай қалыптасты да. ... елі» ... ... ... ... мерейтойына арнап редакция алқасы атынан жазылған. «Ол да
жұмбақ жан еді» ... ... ... делінеді. «Бұл– Жұматайдың бір
ғана қыры. Ал оның сегіз ... бір ... өз ... ... қолына
боксшы қолғабын киіп шаршы ... ... ... ... ... ... [19]. Мұндай жан –жақтылық өнер ... көне ... ... тән [20,211]. Бүкіл болмысы сауыққой
ортада қалыптасқан нәзік жанды ... ... ... ... Оның осы ... тұлғасы сері мінезді ... ... ... ... ... Ал ақын шығармашылығындағы лирикалық
тұлғаның бұл даралығы ... ескі ... ... де ... сыры ... ... ... өзінің
шынайы қалпын көшпелі көне заманда ғана ... ... ... ... ... мінез бітімін ... ескі ... ... ... ... ... көркемдік шешім.
Жан –жақты өнер иесі болып ... ... ... оның ... ... Бұларды шартты түрде автобиографиялық туындылармен
өлеңдермен жақын болып келеді. ... ... да ... өз ... назар аударатын өлеңдерді ғана автобиографиялық туындылар қатарына
жатқызған дұрыс. Мұндай ... ... өз ... ... да ... қаһарман мен объектіленген бейненің арасында
біршама алшақтық ... ... ... уақыттық алшақтық түрінде
айқындалады. Теориялық еңбектерде ... ... ... айырмашылығын былай көрсетеді: «Күнделік үшін (оның
авторы да оның автобиграфияның ... өз ... не ... ойланып толғанып және нені сезінгенін айтқанмен) ... пен ... ... ... арасындағы алшақтық тән емес;мұндай
уақыттық ара қашықтықтың болмауы өз ... ... ... ... ... де ... ... [17,12].
Ж. Жақыпбаевтың «Шұғынық гүл төркіні» жинағындағы ... ... ... ... ... ... «Көктемгі хаттар»,
жинағындағы «Шешеме», «Көздері өткір, көңіліңнің күші ... аты ... ... отау ... ... әрі ... », ... табыспайтын қасыма...», өлеңдері осы топқа жататын туындылар. Бұл
туындылардан танылатын ең ... ... ... ... сан ... ... Және бұл ... бәріне ортақ ең ... ... ... ... шақ формасында сөйлеуі. Өз тұлғасына ақынның ерекше
ілтипатын бөліп ...... ... Ақын ... ... ... достың не түрлі,
Бетіңе бастым қысылып,
Жапырақ қылып бетімді, - [13,8]деп бұл қасиетін өз арасында ... ... ... ... ... өтсе, енді бірде:
Добың не кернейді де, мықты үрлейім,
Қай бетпен, шатақтан да ... ... ... ... ... боп
Ақ шаршы рингке де шықтым кейін, -деп, арнайы тоқталады.
Шындығында да, ... ... бокс ... ... ... ақынның қаламдас достары өз ... ... «Ол ... «Осы ... ... ... ... сенен үлкен
боксшы шығады дейтін. Егер ақындыққа кетпегенімде дүние ... ... ... - деп шалқып отыратын,» -[21] дейді ... ... ... ... тағы да бір қыры ... ... да ақын тұлғасын аса жоғары бағалаушы, көзі тірісінде жанында ... ... ... жиі ... ... ақын ... «Жұматайды біз
күйші ретінде де білеміз. Оның «Ләйлә», «Зайда келген», ... ... ... ... ... ... ... тартып жүр. Басқа да
күйлері бар еді, өзімен қоса кетті» [15]- ... ... ... домбыраны күйге келтіріп, баптауы ұзақ еді. Ол осы екі ортада
күйшілер жайлы, күй табиғаты ... ... ... толғамдар тарататын. Ол
өз айтуы бойынша, ... ... ... ... ... ортасынан
тарайтын сұқпа ... ... ... оның ... ... ... назар аударған. Ал Ә.Ақпанбетұлының
пікірін тыңдасақ, Ж.Жақыпбаев ... жәй ... ... ... де ... «Егер «Ләйлә келгенде» күйін Құрманғазы атындағы
ұлт аспаптар оркестрі не ... ... ... ... ... ... ... еді (...). Жұматай күйшіні кезінде білімдар
Асқар Сүлейменов мойындаған» [21],- ... ... ең ... ... ... ... ... Ілиясовтың жеке
мұрағатында осы күйлердің ... ... ... ... үнтаспалары
сақталғандығының да куәсі болдық. Мұны ... ... ... өзіне жастайынан серік еткен осы өнер ... ... ... ... ... ... ... көрген
сәттерінде күйлерін көңілдеріне медеу ете білген. Сөзіміз дәлелді болу
үшін ақын ... ... ... бере ... «Арада біраз уақыт
өткенде үшінші кітабы – «Шұғұнық гүл төркіні» де ... ... ... ... деп ... өзі айтпақшы «Шұғұнық гүл төркіні»
туралы ешкім де ... бір ... да ... ... ... тағы да ... ойға ... жүрді де бірде: -Зайда, сен маған
өкпелеме, мен енді ... ... көзі ... өзі ... ... күлгенімен, жанары тұнжырап тұр еді. Жұматайдың жүрегін ұстатқан
ауыр мұңды сезген соң ... ... ... ... ... ... ... үні күмбірлеп естіліп жатты [23].
Ақын өлеңдерінде жанына мәңгілік серік еткен осы өнер түрі де ... ... ... тау жадыраған күн өтінде,
Осы атым жұрт ... ... ... ... алаяқ ат иесі боп,
Жас пері жаңа күйші ретінде [13,46],- дейді «Менің ... ... ... Енді бір ... ... ... өзін ... еткен
құдіретті күш махаббат екенін көрсетеді:
Журналмен жарар .... ... ... ... ... жетер бір ғана жолды таптым дер.
Өлеңдер саған ұнамай қойды,мен сосын
Боламын дедім отызға ... ... ... күйші ғана емес, өзінің көп қырлы өнер иесі болу ... ... ... ... жыры ... ... ... атым » атты өлеңнен алыған шумақта айтылғандай ақынның атбегілік
өнері де өз алдына бір төбе. ... ... ... достарстырған
қасиеттің бірі-күйшілік болса, енді бірі-осы атбегілік. Қажытай ... ... ... әрі ... Оның бұл өнер жайында ... ... ... да ... ... бұл өнеріне өмірбаяндық ... ... ... ... оған оқырман назарын аударып
отырады, Әсіресе, ат ... сөз ... ... ... ... ... аңғарылады. Бұл тақырыптың Ақан сері сияқты сал-серілер
шығармашылығынан да, тіпті, Абай ... орын ... ... ... ақындық шеберлікпен ғана емес, сонымен бірге табиғат сырына ... де ... ... [25,232] ... Абай ... ... ... ұлы ақынның ат сыны туралы өлеңі жөнінде.
Ақын өміріндегі қуанышының бірі ... ... ... ... ... оның өлеңдерін елеулі бір ... ... ... ... ... ... «Кенежирен», «Кенежиренді Шора сатып
жібергенде», «Кенежирен. Түн.» ... ... да ... ... қанаты болған сенімді серігін еске алып ... ... ... ат міну нағыз жігіттің ажырамас қасиеті болуы тиіс.
Оны ол ... ... деп ... Бұл ... ... ... ... келе
жатқан түсінік.
Жыр елі, күй еліне
Ат болған алғаш арман.
Мұсаның сүйегіне
Жаяулық таңба ... ат ... ... Ақан ... ... жыр қып ... жастан баққан.
Атының жүйріктігі
Жігітті аспандатқан [14,235],-
дейді ол «Ат туралы» ... ... ... ... атын ... ат» деп еске алып ... ... аяулы атынан айырылған
кездегі күйінішін бейнелейтін «Кенежиренді Шора сатып жібергенде» ... ... ақын ... бір қыры ... Бұл ... ... ... қаһарман қайғысын ... ... ... ... ... Ақан-сері сияқты емес пе?!,»- деп
тарихта із қалдырар трагедия ретінде бағалайды[26].
Тұлпарынан айырылған сері ... ... ішкі ... рухани
күйзелісті ақын «Мұсаның күніндей» деген өлеңінде айнытпай бере ... ... ... ат жөнінде тікелей айтылған сөз жоқ. ... ... ой ... ... ... ... ... айырылып, еңсесі
түскен жанның көңіліндегі ... ... ... Өлеңнің атына негіз
болып тұрған Мұса - ... ... Жаяу Мұса ... ... композитор
екенін де шығармасынан аңғарамыз. Ақын ... ... ... қаһарман бейнесін бүкіл өнер ... ... ... ... ... көрсетіп, осынау көңіл күй ... ... ... кегі ... бермей мұндар боп,
Мұңаймай ақын келеді,
Мұсаға туар күн бар деп ... ... ... ... ... ... мол ең бір
нәзік тұстарда ауызға ... ... ... ... тұлпарының оның
эстетикалық идеалының біріне алынғандығын байқатады. ... ... ... тиіс ... ... ... түсінік, дәлірек
айтқанда, солай болуы тиіс сұлулықты бейнелеу».Ақын лирикасында
Кенежирен ... ... мән ... ... өнер адамының тағдырын
танытатын және оның ... ... ... ... да ... ... де ... Мәселен, ақын күзгі ауыл
бейнесін суреттеп келе
Айырмен жұпар шөп ... атқа ... ... ... жермен жирен жұлдызша заулайтын
Жирен қасқаның абыройы да бір бөлек [14,63],
немесе;
Жалғыз атты жадау күй жарлы кешкен!
Аңсағаным ... арғы ... ... ... ... маңдай шамы,
Нокдаунға кеткендей тандым естен [14,72].
Немесе;
Жалы артық, қандағайлы ... ... ... ... жоқ күні ... тойға жаратқан
Жаны мөлдір ақындар
Жырға қосқан
Ай маңдай
Жұматайдың жиренін [13,60],-
деген әр түрлі өлең жолдарында жарқ ... ... ... ... ... да ... тұлпарлар жөнінде немесе бәйге, көкпар
жөнінде жазылған ... да ... ... ... ... ... ... “Көк жорға”, “Саздауыт”, “Арман”, “Көкпар”,
“Сарноқайға сәлемдеме” жыр шоғырындағы ... ... ... ... ... болады. «Бір жігіт айтыпты» деген өлеңінде
тұлпар бейнесі өнердің ... ... ... Бұл өлеңін ақын:
Мені көрмей ұйықтап тұрсаң оян ... ... ... ... ... аты ... қоя ... сөзі өтпегенде қоя бер![14,55],-
деп түйіндейді.
Автор бойындағы ... ... оның көп ... өнер ... ғана емес, лирикалық қаһарманның ... ... Сал ... тән ең ... ... ... ... күйкі тіршілікке, ұсақ-түйекке мойын ... ... ... ... мәрт ... болуы шар» [20,210],- дейді сал-
серілер шығармашылығын зерттеген фольклорист Ш.Керімов.
Ж.Жақыпбаевтың ... де ... тән ... ... ... айтылған естеліктерден көреміз. «Қашан көрсең –төрт жағы, дүниесі
түгел, ... ... бай ... ... суы ... ... ... басып, миығынан күліп келе жатар еді», -дейді [21] Ә.Ақпанбетұлы.
Ж. Жақыпбаевтың ... ... ... ... де осы тектес
мінез ерекшелігінен көрінді. Оның өлеңдерінде өмірде өз басынан кешірмеген
жайттар суреттелсе де, ... ... ... тән ... ... ... отырады. Сондай –ақ оның қысқаша ... ... ... ... де сал-серілерге тән әрекет ізі
байқалады. Бұл бір ... ... ... ... ... ... ... тақырыптық жағынан ұқсас өлеңдер де ... ... ... ... ... тақырыбы –түнгі құпия
махаббат кездесулері [17,21;377] болып ... Ж. ... ... ... таса ... заматта...», «Айттап кеп
көлдегі тал құмға...», «Жер бетін ... ... ... ... ... жыр ... екінші өлеңінде сұлу қыз суретінен ... ... ... ... жыр ... «Ақ ... елік жусап ... ... ... ай ... ... тұр ... ... құпия түнгі махаббат кездесуінің естен кетпес
тәттілігі өрнектелген. Соңғы топтағы өлеңдер Ақан ... ... ... мінген қандай» , Ш.Құдайбердіұлының «Жастық ... ... ... ... тән ... ... ... сол
сал-серілер жүрген ортаға тән фонда береді. Мұндағы суреттелетін ... ... ... ... тамылжыған шағында жайлау
төріндегі ақбоз үйлі ауылда өтеді.
Бірде ол:
Көйлек ... ... құс ... ... ел жатарда мың алдап,
Ай жарығы үйтастарға түскенде,
Ақ боз үйден шығатынсың сылаңдап [14,106],-
десе, енді ... ... елік ... бір ... ауыз бақбақ сусап гүл атқанда.
Ырғайлар ... ... ... ... бір ... ... ... дәулетін шашып сауық құрып сайран салып жүрген ... ... ... мен ел ... Ш.Керім.Ж.Жақыпбаев
өз бойында сал-серілерге тән мінез бен қасиет болғандықтан да, ол солар
жырлаған ... ... ... ... ... ... ... арақатынасы жөніндегі екі
түрлі пікірдің, яғни ол ... бір деп ... ... ... бар деп қараудың әрқайсысының өз ... бар. Ол ... ... ... талдауы бар[4,148]. Жұматай ... ... ... ... тығыз байланыстыратын нәрсе мінез
ерекшелігі. Ал ... ... ... ... пен ... бәрі ... өміріндегі айғақтармен сәйкес ... ... ... ... ... болуы да ықтимал. Әсіресе, серілік сезіммен
жырланған түнгі ... ... ... ... ... ... қиялының жемісі екенін аңғару қиын емес. Ақын ... ... ... ... ... ұяң да ... махаббат атты
кіршіксіз сезімге дақ түсіруден барынша тартынатын бозбала –кейіпкерге
ұқсамауынан-ақ серенада ... ... ... мен ... ... шығарудың жемісі екенін ұғуға болады. Бұл өлеңдерде автордың
кейінгі есейген кезіндегі өмірлік тәжірибе мен ... ... ... ... ... ... лирикалық қаһармандар.
Ақынның түрлі сапармен өзге Республикаларға барған кезінде алған
әсерлерінің қатарында жырланатын өзбек қызы ... ... ... ... ... ... ... табиғаты бұлардан
өзгешерек. Мұндай өмірлік дереіктің табы айқын байқалады.
Ж.Жақыпбаевтың өмірбаяндық ... ... ... ... ... бір ... интимдік сезімді, құпия махаббат кездесулерін
жырлайтын өлеңдерінде бұл қасиеттер шығарма субъектісі арқылы ... ... ... және ... ... сипатындағы
өлеңдері реалды автордың өнерпаздық, серілік қасиеттерінен хабар берерлік
қасиетімен өмірбаяндық ... ... ... ... нағыз
автопсихологиялық туындылар деп бағалаған дұрыс. Бұл ... ... ... ... жоғары тұрған рухани тазалығының куәсі
іспетті. Автор санасының осындай ерекшелігін танытатын тағы бір тобын ... ... ... ... өнер ... ... өлеңдерін іштей үш топқа
жіктеуге болады. Атап айтсақ,біріншісі, жалпы өнер және оның ... ... ... ... өнер адамдары тұлғасын танытатын,
үшіншісі,өнер зиянкестері –дарынсыздар, тоғышарлар әлпетін ... Бұл ... ... жеке ... арқау болса, кейде бір ... өзге ... ... ... ... Өнер ... ең
көп қалам тартқан тақырыбы. Өмірбаяндық өлеңінде автор өзін-өзі танушы
сипатында ... өнер ... ... ... ... ... Жалпы өнер тақырыбына романтик ақындардың
ерекше назар аударатынын орыс ... дәл ... . ... ... романтик ақындарғы көп жақын ... ... ... ... заңды да. Жұматайдың бұл ... ... өнер ... қиын ... жиі ... ... ... ақын өз бейнесі арқылы береді, кейде жалпы мәселелер сөз болғанымен
ақын өлең соңында өзіне оралып отырады. Жұматайдың ... өнер ... ... ... «Бір күлермін ғарыш жаққа кетерде», «Шықтай
жаннан шықпайды бір ... ... ... жыр ... екінші өлеңі),
«Қалың қардай ақ шалғымен ... «Хан ... ... ... ... туа ... «Халыққа жетпей соры қайнаған...», «Ызыңды
қырға көделі», «Поэзия», «Дабысын дау-дамай өсірген...», «Қырт», «Дүрегей
сөз Қабылхан», ... ... ... сияқты туындыларды айтуға
болады. Бұларда сөз өнерінің ... ... ... ... ... ... ... қайыр сұрайтын йог туралы», «Үнді
ақынының айтқаны», «Музыка», «Талайды, оқып талайды көріп....», «Уәлібай
мешіті» ... ... ... өнер, өнер адамының ... ... енді бір топ ... өнер ... өмірдегі басқа
жайттармен байланыстырыла береді. Мәселен, «Таңбалы тамшы» атты шығармада
көктен ... ... ... ... ... ... оны ... өмірдегі міндетімен байланыстырады.
Бұлт деген тамшы бір табын,
Білгенмен мұны түбінде.
Тамшының, будың, ұлпаның,
Таңба жоқ, ен жоқ бірінде.
Біздердің-жұмыс бағалап,
Біртіндеп ... ... ... ... терді таңбалап,
Бір тамшы жасқа ен салу [14,53],- деп түйіндейді ол өлең соңын. ... ... жеке ... ... ... өнер ... өмір алдындағы
жауапкершілігін ... тұр. Яғни ... ... арғы ... ... тұр. Ал «Бір ... ... өлеңінде өнер бәйгесіндегі
шығармашылық жарыс ат бәйгесі арқылы тұспалмен берілген [14,55].
Мұнда қазақтың «аты ... ... ... ... сөз ... ... негізге алынған. «Бәрін біліп көргеннен хақ тағалам...»
деп ... жыр да осы ... ... ... ... өнер ... өз ... салыстырады.
Тарап кетіп таңдайымнан талай үн.
Менен де әуен күтеді әзір маңайым...
Көкейкесті үн ... ... ... мен ... ... ... ақын ... өнер адамының бейнесіне параллель ... ... ... ... ода» ... өлеңінде осындай
символдық мән бар. Мұнда кеңес дәуірі ... ... ... иелері бола
жүре өнер жүгін қоса арқалаған дарындарды дәріптеу шығарма астарынан
танылып ... ... кім ... екі бөлек ғұмырын ал:
Биіктен сайрау керек, бұлбұл құстың
Тоғайда ... ... ... бар.
Бозторғай жазирада тосылмай көп,
Астынан сүйемей-ақ еш ырғай көк,
Сайрайды көкте тұрып өз ... да ... тұсы ... ... шығып түу биікке жырадан көк,
Мың түрлі ... ... ән ... ол, бейнетті де қоса атқарып,
«Мен көкте сүйеусіз де тұра алам»,- деп [14,195].
Осы ... ... ... ... мәннен басқа өнер
жарысының,сондай-ақ кеңестік дәуірде шығармашылық одақтардың ... ... ... ... көрінісі бар. Бұған «Сүйеніш»
өлеңін оқысақ, көзіміз одан ары ... ... ... атты өлең
өнер құдіретін танытуға ... ... ... ... «қайтып кел»
деген мәндегі арнау өлеңінен кейін туған ауылында ... ... ... да, өлең соңы:
Жақсы іске арнап жаңа үнді,
Жазайын бір хат күн ... да ... ... ұқпай жүрсе де,-
деп аяқталады. Шындығында ақынның көктемді, құстарды шақырған
мазмұндағы ... хат» ... бар ... ... бұл ... жайт автордың басынан өткен болуы керек деген ойға барамыз.
Қаламгер осы ... ... өнер ... танытқысы келген. өнер киелілігін,
оның әкелер жақсылығын сипаттайтын тағы бір туындысы ... ... ... ... ... таң атқанша жыр ... ... ... соң ауыл ... ... ... сап ... Мұндағы Темірғали
ақын –біз жоғарыда келтіріп өткен ... ... ... Бұл да ... өз ... ... ... дерек
негізінде жазылған туынды болуы керек. Жалпы өнер ... ... ... жиі ... ... жиі ... Ақын өз басынан өткен жайттардың ішінен әрдайым шығармашылығына
арқау болап матиралдарды ... ... ... оның ... қаламгерлік ерекшелігі тәрізді. Байқағыштық, бақылағыштық өмір
тәжірибесін пайдалану шеберлігін хас ... ... ... ... атап ... [5,16-17].
Ж.Жақыпбаевтың өмірлік материал ... ... ... ... бір тобы өнер адамдарының халықаралық
ынтымақтастығына арналған ... ... ... атты ... ... өлеңінде лирикалық кейіпкердің өзге ел ақындары ортасында
өз елімді алам ба деген көңіл толқуы ... өзім ... ... сені ... алдым бүгін.
Жаным-ау мен де жақсы қазақпын ба,
Менің де бар ма, апырмау, Жамбылдығым[14,52],-
Деп көрсетеді суреткер бұл көңіл-күйін. Осы ... ... орын ... ... тарихи деректердің негізінде пайда болған
сарындардың бар ... атап ... ... Бұл сарындар ақын өлеңдерінің
біртұтас бөліктерінде әсер туғызатын тетігі ретінде роль ... қиын ... ... жоғарыда келтірілген шумақта Жамбыл есімінің
ауызға ... бір ... Шота ... ... ... ... ... көтерген қарт жыраудың сол сапарымен лирикалық қаһарман тап ... ... ... ... ... ... байланысты болып отыр.
Тасқынды жырымен қазақ даңқын ... жыр ... ... ... ... ... орын алып, эстетикалық идеалының
біріне ... ... ... ... атты өлеңінің алғашқы шумағында:
Өнері өткен талай өткелектен,
Атағы жетпес асып көкке кеткен,
Өр дауысы төрт ... ... ... ... жырымен қазақ даңқы!, -дейді.
«Олесьедегі Богдан Хмельницкийдің ... ... ... ... ... ... жаңа бір қыры бой көрсетеді. Оның ... ... ... ... ... өнер ғана. Сондықтан әлем
халықтарының барлық ... ... ... ... мұны кеңестік
дәуірде барынша мол жырлаған ... ... ... ... Ақын ... барлық халықтардың туыстығы-
қасиетті ұғым, оны екінің бірі түсіне ... оны ... ... таза жүрек керек, ал ол өнер адамында, ақындарда ғана ... Алар емес ода ... ... ... үнім!
Әлемде шаңырақтың жаманы жоқ
Ішінде жыр оқуға болатұғын,-[13,11]
дейді суреткер. Ал «Кел, ... деп ... ... ақындарына
арналған өлеңінде
Мұзбалаққа –ұқсайтын шың құсына,
Оған тәнті мұндағы тұрғысы да
Барлық құрлық ақыры басын иді,
Моңғол емес, ... ... ... ... Алматыға келген
Азия –Африка ақындарына арнаған «Бамбук» атты жыр шоғырында ... жиі ... ... ... Ф.Достоевскийдің «сұлулық әлемді құтқарады»
деген қағидасын басты кредо екендігі де ... ... ... ақын ... ... ... осы бір ... кедергіге тоқтаусыз жарып
шығатын ағашты өмірге құштар ақындар бейнесімен салыстырады.
Бар ғасыр ... ... ... ... көне ... өркенсіздер кімді аңсаған
Шығарар жаназасын кедергінің [14,220],-дейді қаламгер.
Ж.Жақыпбаевтың бұл тақырыптағы өлеңдерінің ... өзге ... ... ... ... ... да бар. ... ұшырмайды оны ебі...», деп басталатын жырда:
Жас қалады күйшілердің ізінде,
Тас қалғандай сәулетшінің ... ... ... ... сыр ... «Уәлибай мешіті» деп
аталатын сәулет өнерінің ... ... ... «Хан ... ... ... ... үңілген туындысында суреткерліктің
басты бір қасиеті ... ... Ал ... ... ... , ... ... себеді билік өлім...» деген өлеңдерді өлмес
өнердің өзегі болуы тиіс нәрсенің ... ... ... Бұларда
өнер адамының өлместігі шындықпен ғана байланысты етіп ... ... ... сөз ... ... ... да ... поэзиясында
қалдырған қаламгер шығармашылығыгна тән бір өзгешелік болып табылады.
«Сүгір күйінің ... ... ... менің көңілім», «Той»,
«Саржайлау», «Бомбейлік ... ... ... классикалық үлгі
ретінде халқына ескерткіш болып ... деп ... ... ... [15].
Күйдің мазмұнын өлеңмен жеткізіп беруді көркемдік ... ... ... өлеңмен жеткізіп беруді көркемдік
тәсілге айналдырған ақынның бірі–Ж.Нәжімеденов ... ... ... үлгісінде өзіндік тәжірибесі бар Ж.Нәжімеденов ... ... ... ... екен: «Сүгір күйінің әсерінен» туды ... ... не бар? Әсем ... ... ақынның қолымен қаланған
қаңқасы ғана. Иә, қып-қызыл сөз»,-дейді ол[26]. Сөйтіп «сөз ... ие ... ғана ... күш алады», -деп ой ... [26]. ... ... негізін астарға құрып үйренген ақынның өзгелерден де
осы қасиетті көргісі келетін ізгі ниеті ... тұр. ... бұл ... ... да ... ... ... ашу мақсатында ондағы ой мен
сезімде сөз ... ... ... емес, айқындылық қажет
екендігін ескеруіміз керек ... Оның ... ... осы ... ... ... әуезділігі арқылы күй әуенін де ... ... ... және ол ... ... ... ... жүк емес, одан әрі талап қою зорлық ... еді. Біз бұл ... ... бір ... ... осы ... ... бола айыптамақ
емеспіз. Оның ... ... ... ... аңғармаған болуы
мүмкін екенін айтпақпыз.
«Қалың қаудай ақ шалғымен шабылған» деп ... ... ... ... қасиеті асқақтатылма, «Талайды оқып, талайды
көріп...», -деген бастаумен ... ... ... ... ... ... жан дүниесі ішкіштік жөнінде әйелімен айтысып жатқан
кейіпкердің сөзі арқылы ашып көрсетіледі.
Адасқандарды қорғайды қулық,-
Айтайын деп ем ... сыр ... бар ... ... ... - дейді ол, -жеңгенде шындық, -деген жолдардан Кеңестік
дәуірде шын ... ... ... ... ... ... Бұл да аталмыш тақырыптың көп қаламгер бара бермеген қыры.
Оқырман көңіліне ой ... ... ашық ... қиын ... ... ... білуі ақын шеберлігінің бір көрінісі.
«Өзін тірідей көмдіріп, қайыр сұрайтын иог туралы» үнді ... ... ... ақын ... ... біткен қайталайды қимылмен [13,29],-
деп көрден тірілерге қол созған йог ... ... ... ғана ... ... ... ... қиын тағдырын
меңзеген. Бұл да өзіне ешбір назары ... ... ... ... ақын ... өз шығармаларында көрініс беріп ... ... Осы ... ... жинағын жарыққа шығарар алдында ақынның
басынан кешкен өмір ... оның жан ... ащы ... ... ... ... ... Кітапқа енетін қолжазбаларды
қайта сұрыптау кезіндегі Жұматайдың ... ... мына ... ... ... ... ... –жүрді де, бірде маған:
-Зәке, сен бір жақсы үй тауып алып жалда,-деді.
-Бұл тұрып ... ... несі бар? ... ... ... ... өлең ... Ол ішкі дайындықтан өткенше,
мен екі бөлмелі жайлы пәтер жалдап, үш айға ... ... ... ... ... Бірақ қуаныш ұзаққа бармады. Арада
бір ай уақыт өтпей жатып, қожайын ... ... қуып ... Енді ... шығармашылық үйіне кетті. Сонда жатып «Үнді ... ... ... ... ... ... бітірді. Арада біраз
уақыт өткенде ... ... - ... гүл төркіні» де жарық ... ... осы ... ... ... өлең автор осындай қиын
жағдайда жүрген кезінде жазылған және онда ... ... ... мұң ... ізі бар. ... жалғыз осы өлеңде ғана емес,
шығармашылығында, әсересе, өнер тақырыбына қатысты туындыларында ... ... ... әрісі жалпы адамзаттың, берісі өнер адамының
рухани ... ... және оған ... ... әрдайым
кездесетінін ескертіп отырған.Кейде жалпы ... ... ... өнер ... өмірдегі іс-әрекеттерін қатыстыра отырып, өзінің
рухани әлемінен ... ... ... ... адам мен ... ... ... өнер тақырыбына қатысты туындыларынан
ерекше байқалады. Және оның ақынның ... ... ... ... айқын аңғарылады. «Әлем мен адам жөніндегі ... өз ... ... шығарма пайда болғаннан бұрын да ... ... ... тәуелсіз қалайша екені белгісіз түрде қалыптасатын
бұл концепция әрбір ... ... ... ... әдебиет теоретигі М.Б.Храпченко [27,326]. Өмірлік тәжірибе
негізінде ... ... ... ақын ... ... алып ... салмайды, шындықты нанымды
және ... етіп беру ... оны ... ... ... ... да Жұматайдың өнер ... ... жеке ... ... өз алдына бір бөлек емес, қоғамдық және ... ... ... Жақыпбаевтың аталмыш тақырыптағы жырларының бір шоғыры белгілі
өнер қайраткерлеріне арналған. Бұл туындыларында ... өлең ... ... ... атын ... атап ... ендігі
біреулерін мүлдем атамайды. Оның кім екенін шығарма мазмұнынан ... Ал ... ... өнер ... ... де көбіне мәтін ішінде емес,
шығарма атында ғана ауызға ... ... бұл ... ... ... «Құрманғазы», «Махамбет әні» ... ... ... Автор бұл өлеңдерін объектіге өз атынан ... ... ... ... ... ... ... объектісін «ол»
түрінде сипаттайды. Ал ... ... ... ... сөз» ... автор өз атынан емес, өзге біреудің –автор қиялынан туған
Қазанғап ... ... яғни ... ... ... ... [4,154] атынан сөйлейді.
«Қазанғаптың құрдасы айтыпты деген сөз» өлеңінде автордың ... де ... ... ... ... отырады. Өлең жалпы
өнерде ... ... ... қарата айтылған. Шығарма
арналып отырған өнер ... ... тән ... барлық дәуірде
де бірдей. Сондықтан мұнда автор ... да тән ... ... ... ... бірден көзге ұрып тұрады.
Ми қосар сазды сақтайтын, әрине, халық,
Әрине, халық ... ... нар ... ... ... бір тіні ... тұрса, үн тыңда қара үйден барып, -
деп ақын ... жол ... ... ... кене ... жабылса жетесіз, ессіз
Атылған құстай аспаннан құлайды көңіл [14,5] ... ... ... ... қиын ... ... тұр. ... қиын тағдыр
иесінің көңіліне медеу болар нәрсе -өнердің өлмейтіндігі, сол ... ... де ... ... ... көркемдік ерекшеліктері.
Ж. Жақыпбаевтың белгілі қазақ қаламгерлерін объект етіп алып, ... ... ... ... қоса ... ... бірі – «Құрдас
жұлдыздар». Бұл өлең «Жалын» журналында 1984 жылы жарияланғаннан кейін
қайтып ... ... ... ақын ... ... ... Ақын
өлең соңында өзінің көпке әйгілі емес аты ... ... ... Жұматайдың азан шақырып қойған аты екенін біз жоғарыда айтып
өттік.
«Құрдас ... ... ақын ... ... ... ... жазылған болса, керек. Журналдың өлең жарияланған
бетінде «Сәкен ... ... ... мен ... ... 90жыл ... деген маңдайша жазу бар. Ақын ... ... ... арналған өлең шумақтарымен ... өнер ... бір ... ... ... жасақ аққан күндер ... ... төр ... ... ... ... Бұл ... жазылған дейтініміз -«Көктемгі хаттар» жинағына енген.
«Құрдас ... ... ... ... 14 ... ... ... өлеңінің шумақтары «Құрдасжұлдыздардың» әр ... ... ... ... ... өлеңінің алғашқы шумағы «Құрдас
жұлдыздардың» 11-шумағы, ал екінші шумағы 12 ... ... ... 13-ші ... ... шумағы 10-шы болып орын ... Және ... ... жұлдыздарға» аздаған өзгертулермен енген. «Қанды
жастықтың....» ... ... ... ... ... алғашқы
шумағының бірінші жолы және екінші ... ... ... екінші
шумақтың екінші және ... ... ... ... ғана ... ... ең көп өңделіп қолданылғаны –үшінші шумақ. «Қанды
жасақта...» бұл ... тән ... ... түрменен
Маздағанмен,жазбағанмен бір де өлең.
Осылайша сөйлейді олар ... олар сұлу ... ... ... «Құрдас жұлдыздарда»:
Көкке лайық мінезбенен түрменен
Маздағанмен, жазбағанмен бір де ... ... ... ... ел ... емен жарқын нұрменен,-
деп өңделген. Өзгертіліп пайдаланылған дейтін себебміз, ... ... ... » ... ... ... Және оның ... екінші сөзі баспадан немесе баспаға дайындау барысында ... ... ... ... ... дұрысы –«Қанды жасың...». Сонда:
Қанды жасың аққан күнде жосылып,
Мына көкке жеткізе алмас осыны ұқ ,- ... ... ... ... танылатын лирикалық кейіпкерге тән
серілік ... аса ... ... жайттарды мүлдем
жайбарақат, бейғам қабылдау және дәл солай жеткізіп беру ... ... ... Сондықтан ақынның бұл өлеңі ... ... ... Сірә автор туындыны көпшілікке ... емес ... да сыры ... болса керек. Сол себепті де бұл туынды
сол жылы ... ... ... гүл ... ... ... және
оның қаолжазбасын өзінде сақтамаған. Осы орайда ақынның жинақтарына ... ... ... ... айта ... ... Жазылғаннан
кейін біршама уақыт өзткізіп барып, қайта қараған сәтте ... ... ... жойып жіберетін әдеті ақынның өзіне аса қатты талап
қойғандығын көрсетеді. ... ... ... кітабы «Шұғынық гүл
төркіні», «Жалын»баспасынан жарық көретін болып ... ... үйге алып ... ... қайта қарап, көбісін ... ... ... ... З.Елғондинова естелігінде [23].
Осыған қарағанда, ақын ... ... ... ... ... ... ... Мұнымен қоса, өлеңде:
Ойында жоқ елге керек жыр өрмек
Қу,мүттаһам ... ... ... ор ... деп жүріп,
Өзін-өзі көрге тығып жібермек,-
деген сияқты ... ... ... бар. Ал, ... ... «ор ... көбі өлең жазылған тұста әлі де ... ... ... да ... ... жүретін жинақтарының «өмірін
қиғысы» келмегендіктен де бұл ... ... гүл ... ... ... ... да, «Құрдас жұлдыздар» өлеңі біз үшін ақын
тағдырын және оның ... ... ... де ... ... Мұнда автордың өз басы өмірде көрген ... ... бар ... ... ақын ... ... ... көкірек
керген күрсінісі естіледі. «Лирикалық ақын неңұрлым күшті ... ... оның ... соғұрлым толығырақ көрінеді», ... ... А.А. Блок ... ... Жұматайдың осы тектес өлеңдері
растайды. Өнер тақырыбындағы ... ақын ... ... ... ... ... жұлдыздар» өлеңі Ж.Жақыпбаев
шығармаларының ғылыми басылымына ... енуі ... ... ... ... қазақтың ұлы ақынына мұңын шерткен лирикалық
кейіпкер бейнесін ... ... ... жыр ... сан ... ... әлі бала ... [14,103],-
деп жинақтары шығып, көпшілікке танымал болған қаламгерлердің әлі де
«жас ақын» ... көп ... ... ... ... тілге тиек
ету арқылы өз ... ... ... ... ... ... ... туындыда лирикалық «біз» ... ... ... ... ... «Құрманғазы» өлеңдерінде аттары берілген қазақтың
белгілі перзенттерінің ... баға ... ... ... ... ... жөнінде:
Адам келіп қазақ пен қырғызымнан
Анау бір шың сен үшін ... ... ... миға ... сенің көгілдір пирамидаң ,- [14,125]
десе, Құрманғазы хақында:
Ол барған ... ... ... ... ... ... «Алатау», «Сарыарқа» қашты, - [14,125] ... ... ... ... ... ... күй шертер»
деген өлеңі де ... ... бол ... атты туындысына өзек
болған аналар тақырыбының мәңгілік екендігін және ... да ... ... ... ... Бұл ... ... есімі
бірде-бір аталмайды,тек бір ғана «Сарыарқа ... ... ... иесі»
деген жолдан және күй атымен ... сөз ... ... жанның
тап осы өнер иесі екенін жазбай танимыз. Жұматай өлеңдерінің басты бір
ерекшелігі де ... Оның ... ... ... «Ғұндардың
жүрегі» атты жырында да тап осы ... ... ... ... өзек ... ... ... Шота
Руставелидің «Жолбарыс терісін жамылған батыр» поэмасының 750 ... ... 1937 ... ... мәжіліске барған
сапарында [29,32-34] қарт ... ... ... ... осы ... хабары бар оқырманға бірден сезіледі. Жыр:
Вокзалға қарай бұл елді кім ... ... ... гүл ... ... Еділ ... сусар бөрікпен
Күржістанға керік қас ғұн ... ... ... ... ... үні,
Артынан сөзі жетті Оған, әуелі ... ... ... ... ... ... сәндеген тау елі мұны, - [14,10]
деген жолдамен басталады. Мұндағы «Күржістан» Грузияның ... ... ... белгілі аты екендігі айқын. «Құрсағын ... тау елі» ... ... «Күржістанның» анық Грузия екеніне
оқырман көңілінде сенім ұялата түседі. 92 жастағы ... осы ... ... ғашық болғандығы, оны көрген орыс ... ... ... жас алғаны ел аузында аңыз болып кеткен. Жұматай орыс
ақынының ... ... ... оны ... ұлы ... келген»,
«көк жанар ақын» деп атай отырып, оның қарт ... ... ... бұл ... ... ... айтқан соң ғана ғашықтық ... бір дерт жыр, әні ... ... ... ... туа алмас ұлтың.
Айкүмістерді алты орап алатын сұлу-
Күрдінің қызы-ай, ондай жан туар ма, ... ... ата ... Айкүміс те жырдағы жұмбақ ғұн шалының кім ... ... Ол ... ... түсетін көпке белгілі қазақтың
ақын қызы.
Қыза келгенде: ... ... ... ... ол ... де ... жолдар да ел
аузындағы Жәкең жайлы әңгімеден ... ... ... ... ... ... ... Б.Момышұлының естелігінен көреміз. [30,242]
Қанабек Байсейітов те: ... қарт ... ... ... де
боқтаңқырап сөйлейтін. Және үлкенге де кішіге де ... ... деп еске ... ... ... аты ... ғұнның
кім екенін білуге ынтыға түсетін оқырман ... ... ... ... шалы деп құпияны жайып салады. Екей –Ж.Жабаев шыққан
шапырашты ... бір ... ... ... ... ... ... [31,12-13].
Бұл өлеңде ақын Жамбылды «ғұн шалы» деп көрсетуі ... ... өнер ... ... ... серілік, жомарттық, ешкімнен
қаймықпас ержүректілік, ең басты, ... ... пен ... ... өр ... ақын ... халқымыздың сонау ғұн, сақтардан
тамыр алып жататын қасиеттері. Сондықтан өмірден кеше ... ... ... ғұн ... алып барады және оның замандастарын ... ... ... ... ұлы ... ... ... етіп
көрсетуге мәжбүр болған. Бұл ... ... ... ... беретін
мәңгілігін ақын өз бейнесі арқылы танытып, «ол» түріндегі объектіден
(Жамбыл) «сен» ... ... ... Оған ... атынан жүрек
сырын айтады.
«Ару ақ таңым. Мен ... ... ... ... ... ... ... жансыз бір түрлі .... сүйемін» дейсіз....
Сол сөзің мені өлтіріп барады, Күнім».
Өлмедім, қалдым ... ... ... де қара көзіме,жерден де қара.
«Сүйемін» дейді отымен, нұрымен барлық....
Ғұн, қалқам,ғңашық болмайды өлгенде ғана [14,11].
Ақын шеберлігі сонда осы екі ... сан ... ... ... ... ... қойылған көп нүктелер арқылы-ақ үздігіп шыққандай әсер
туғызатын төл сөздіңақ ... ... әсер ... төл ... ... да ... қыздың бейнесін бере алған. Және мәтіннен туған мағына ол
қыз бен лирикалық ... жас ... ... ... ... сол арқылы негізгі ой өзегі одан әрі ... ... ... Римді жаулап алған ғұндар жөніндегі өлеңнің ... етіп ... ... ... ғұн ... ... ... да,
махаббатпен, сұлулыққа іңкәр жүрекпен де жаулап ала алады деген ... ... ой да жоқ ... Бұл ... ... аталмыш
өлеңнің Мағжанның «Пайғамбар», Сәкеннің «Азия», Ілиястың «Гималай»
өлеңдерімен үндесетін тұстары да бар ... ... «Қол ... атты жыры да жеке ... ... объектінің өмірлік негізі кім екенін анықтау оңай емес. Туындының
алғашқы шумағынан-ақ оның ... ... және сөз ... шебері
ретінде танылған қызға арналғаны бірден байқалады.
Жас данаға жаны құмар жан аз ба,
Жақсы өнердің жаңа ... ... ... қара ... ... ... бір шілтері.
Мұндағы Үркер –көне мифтердің өзінен-ақ белгілі жеті қарақшыдан ... ... Осы ... бұл көне ... ... мен ақын қолтаңбасына тән
сарын астасып кеткен. Ақын ойынша ... өнер ... ... ... ... ... біз ... жұлдыздар» өлеңінен
байқағанбыз. Демек, өлеңдегі Үркер –дарынды ақын әрі үркек ... ... Оны ... ақын ... ... бар: жоғарыдағы шумақтағы «қара сөз»,
«проза» ... ... ... ... сөз» ... ... қиын ... Ал жай сөздерден кесте тігу- өлең жазудың образды
түрдегі атауы ... ... ... ... оқырман қызығушылығын арттыратын
негізгі факторлардың бірі -ақын ... ... аңыз ... ... ... айтып өттік. Алайда бұл фактор шығарманың оқырман
ықыласын бірден баурап алуындағы ... ... ... Бұл ... орын ... нәрсе –туындының көркемдігі. Ақын шығармаларын автор
өміраянының ... ... тек ... ... ғана ... олардың көркемдік ... де көп ... ... ... ... ақын Қ.Әлімбектің «Оның өлеңдерінің «ә» дегеннен
көзге түсетіні-айрықша ... ... ... ... ... ... ... Жұмағаң жырлары «түрлі ... ... ... ... [15] деуі тап осы ... ... тұр. Және бұл сан қилы ... факортларды айқындау оңай емес.
Сондықтан әдебиеттанушылық ... ... оңай ... көп
қырлы көркемдік әсердің сыры оқырман үшін ... ... ... ... ... ... сиқырлы саздары көп ... ... ... оның ... неде екенін жіктеп -талдап беруге
жасалынған ... ... ... ... ... ... мұқият қарастыруға, себебін ашуға деген талпыныс байқалған жоқ
десек те болады.
Ақын шығармалары жөнінде ... ... ... көбі ... Шығыс пен Батыс әдебиетінің ерекшеліктері байқалатынын және
қаламгердің төл әдебиетімізден сіңірген ... ... де ... ... Қ. Әлімбек «Жұматай халық ауыз әдебиетін де, жазба
әдебиетін де жақсы ... ... ... ... ... ... ... өз жолын тапқан», десе Ә.Қодар мен М.Ақдәулетұлы
«Жұматайдың ұлы ... ... ... ... ... дәстүрлерін жаңғыртып, оларды қазақтың қара өлеңімен, рухы
биік ... ... ... ... ... озық
дәстүрлерімен жалғап, міні жоқ, бүтін сұлулықты қапысыз кестелей білгеніне
таңданудың өзі артық та, ... шара ... - ... [33]. Ал ... «Ол Шығыс шайырларының үздік үрдісімен ... ... ... ... ... екі ... бірдей қалам тербей алатын
ғажайып ақын болатын»,–деп пікір түйеді.
Ақын ... ... ... ... оның ... ... мазмұнын
жақсы білетін қаламгерлердің бір арнада тоғысқан осы ойларының төркіні
Жұматайдың өлеңдерінің өзінде ... ... ... ... аударып, өзіне
тарта түсетін қаламгер лирикасының тағы да бір қасиеті осында. Ондағы
Шығыстың және ... сөз ... тән ... ... ... не ... айқындау да оңай емес. Ол ... ... ... ... ... Және ... ... алу оншалықты
қиынға түсе ... да, ... ... ... түсе ... ... танылады. Оған жіті зерттеушілік көзқарас қажет. Осындай
қиындықтарға байланысты ол ... ... ... алған әсерлерін
жеткізумен шектеліп қалып ... ... ... ... да жоғарыда
келтірілген пікірлердің қателігі жоқ, оны айтушылар суреткер туындысының
осы ... ... ... дәл ... ... эссеэстетикалық
сипаттағы бағалаулар деп қабылдағанымыз дұрыс.
Көркем әдебиеттегі жұмбағы мол ... ... ... ... ... айтатыны даусыз. Сондықтан Жұматай
шығармашылғындағы көркемдік көпқырлылықтың әрбірін ... ... ... ... ... ... ... нақты әдебиеттанушыға
тән игерудың ... ... және ... пен ... ... айырмашылығы мұнда объективтілік пен ... ... ... мен ... ... етеді»,– дейді қазіргі әдебиет
теорияшыларының бірі В.Е.Халиезев. Біз де әдебиеттанушыға тән ... ... ... ... жеке дара ... яғни ... олардың оқырман санасына әсер беруші ... ... ... ... ғана ақын туындыларының құпиясы ашыла түспек.
Алайда бұдан бізді ... ... ... ... ... ... ... еткен екен деген ой тумау керек. Ол мүмкін де емес. «
... көркем мазмұн ... бір ... ... ... ... ... интерпретация (сол сияқты ғылым мен білімнің өзге
түрі де) тек қатысты шындықты ғана ... ... - ... ... да ... біз туындыдағы әсер ... ... ... ... Атап айтсақ, олар; Ақын туындыларындағы
батыс және ... ... ... ... көркемдік құралдар; Авторға
тән эстетикалық эмоция ... және ... ... көрінісі; Өлеңнің
мәтіндік ерекшеліктері-сарындар ... ... ақын ... ... туындының тілдік кестесі,
т.б. жайттар.
Осы мәселелерді жеке тараушаларға өзек ете ... ... ... яки ... көздеп отырмыз. Енді осы тарауда қамтылатын
жеке мәселелерге көңіл бөлейік.
Ж. Жақыпбаев өлеңдерінің ... ... ... қаншалықты
байланыста екеніне алғашқы тарауда біршама көз ... ... ... ... ... және ... реңктердің де
түп негізін ақын өмірбаянынан ... ... ... ... ... тән басты ерекшеліктің тууын оның мәңгілік мажаббатының
идеалына айналған ... ... ... сұлу тұлғасымен байланыстыруы
тегін емес. «Жұматай ақынды ... етіп ... ... апарып ащыға
ұрындыратын да, шымылдық ішінде шығыс сазына шомылдыратын да осы ... ... ... дүр ... ,-дейді ол.
Шындығында да, ақын лирикасының негізгі өзегін ... ... ... ... реңктің айқын көрінетінін аңғару
қиын емес. Біздің ойымызша, бұл ерекшелік ақын өміріне ... ... ... бала ... ... ... сіңісті болып, жүрегіне
ұялаған эпик ақын ... ... ... ... ... ... ... туынды болатын. Мұндай жырлардағы ... ... ... ғана ... ... ... калорит
туындының өлең құрылысынан да, тілдік ... да ... ... дастандар арқылы қазақ поэзиясына аса мол көркемдеу,
бейнелеу жаңалықтары енгені анық. Шығыс ... ... орын ... ... ... ... тәрізді түрлердің алуан ... ... оның ... өлеңіне етене туысып кеткенін сөз ету
поэзия тарихының жаңа беттерін ашқанмен бірдей», ... ... ... ерекшелік жас Жұматайдың эстетикалық ... ... ... ... ... ... көрген сәтінен бастап жүрегінде
махаббат сезімін оятқан, ... ... ... Ләйләнің
есімінің және сыртқы ... ... ... жырларында
бейнеленген арулар көркіне ... ... ... осы ... тұғырының
бір негізі болған. Ол Ләйләні «эпостан келген», «хиссадан ... деп ... ... ... осылай сөйлеуіне, сөз жоқ, Ләйләнің есіміс себеп
болған. Бір өлеңінде «Гәнжауи ... ... ... ... та ... осы ойды ... түседі. З. Елғондиева ... ... ... ... ... ұқсас болғанын айтады. Оның жүзіндегі
«тарыдай меңнің» болуы да ... ... де, «бір ... ... ... ... ... лайық аруды еске салатын еді.
Жыр ... ... ізін ... боп атың ... аппақ жүзіңде
Тарыдай бір мең бар еді.
Жаныма бір мұң жетті де
Жабығып өтті уақытым
Тарыдай меңің де ... ... ... ... ... ... дейді ақын сүйіктісінің
келбетін жырға қоса ... Ақын ... орын ... тағы бір ... өзі ... халқының өкілі болатын. Міне ... ... ... ... ... немесе оған қоса сұлудың бейнесін сомдауда
соған ... ... ... ... ... ... туғызды.
Бұл да ақының ертерек қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... байланысты еді. Ж.Жақыпбаевтың бұл әрекеті жоғарыдағы айттылған
жайттардан ... ... қиын ... Яғни бұл ... ... ... бейнесін жасау үшін соған ... ... ... негізгі көздерін іздеп, тәжірибе ... ... ... шығармашылық ізденісі десек ... ... ... белгілері осы шығыстық калоритпен тығыз ... ... ... ... ... ... ... қалып қоюы дәуір поэзиясының талаптарымен ... ... ... ... ару бейнесінде тәңірді жырлау басты орында
болатын. Ал Жұматай жырға ... ... ... ... иесі. «Данте
сүйіктісін көкке шыарды. Петрарка ... тән ... ... ... -дейді Н.И.Девятайкина [34,92]. Өмірдегі сұлуды Петрарка сияқты
мәңгілік жырдың өзегіне ... ... ... ... тәсілдерімен шектесуі мүмкін емес еді. Өзінің ... ... ... да ... ... шығармашылығына деген ақын
қызығушылығының тумауы мүмкін емес. Және ол үшін тек ... ... ... ... ерекше қабелілетімен танылған өзге де батыс,
орыс ақындарының шығармаларымен танысар ... ... ... ... ... шыққан «Жетісу» кеңшарының
кітапханасы әлем ... ... өте бай ... ... ... «кітапханашы бала» деген атқа арланбай, осы кітапханада бірер жыл
қызмет істеп, ондағы ... ... оқып ... Орыс әдебиетінің
барша қазаққа сол кездегі беймәлім ... ... ... ... ... ... ағылшынның Байроны, Италияның
Петраркасы, Испанның Гарсия Лоркасы, Француздың ... ... ... ... Науаи, Рудаки, Гәнжауи, Омар Хайам ... ... ... ... [18]- ... ақын
жары З.Елғондинова өзінің ауызша естелігінде. ... ... ... ... орыс ... дені ролмантиктер екенін байқаймыз.
З. Елғондинова ... ... бұл ... Ләйләні көрмей
тұрып танысқанын айтады. «Қазақстанның бір түкпіріндегі ... ... әлем ... ... батыс пен шығысты қазақы қанына
сіңіре білген ... ... енді ... ... ... ... тақырыптарды аңсайды. Ақынның
түйсігі алдамапты, көп ұзамай бозабал ақын ... ... ... ... ... ... ... қақтырған қазақтың қарагөз
қызы ... ... бір ... ... ... ... Ақын жүрегінің
таусылмас азығы болған Ләйлә ... қызы ... ... ... де ... жан еді ... ... терең
білімді болған», [18] –дейді ол. Осылайша Ләйләмен кездескенге ... әлем ... нәр ... ... оған ғашық болып, оның
өлмес бейнесін қағазға ... ... ... ... біз жоғарыда
айтып өткеніміздей саналы шығармашылық ізденісі жолында ... ... шүбә ... ... ... ... ... тұсы да шығыстық
поэзияға ... Егер де ... ... ... оқымай-ақ, шығыс
поэзиясының әсерімен туындыларын жазған болса, ол ... ... ... ХІХ ... екінші жартысындағы орыс ... ... ... ... еді. ... олар да ... классиктеріне
еліктей отырып шығарма жазуды өздерінің басты кредосы еткен болатын.
«Егер ... ... ... ... ... жүйе ... болсақ, онда, біздің көзқарасымызша, осы жүйенің айтарлықтай
маңызды құрылымдық ... бірі ... оның ... парсы-
тәжік және түрік ... ... ... ... ... болып табылады»,-дейді ... ... ... поэзиясындағы батыстың көркемдік жүйе белгілері
әрі тікелей үйрену нәтижесінде, әрі табиғи жолмен де көрініс ... ... ... ... ... ... ... және шыармашылығының
романтикалық сипаты.
Романтика әрдайым асқақ арманмен, ... ... ... ... ... Ақынның бала жасынан аңсаған ерекше тағдыры, көркем
туындыларда дәріптелетін ... ... ... ... өз ... ... ... осы тәтті қиялдың өмірде ... ... ... ... Ал осы ... ... бүкіл шығармашылығы
бойынан көрініп отыруы - бұл туындылардығ ... ... ... ... ... күйшілер жабыла іздер көп мұңды
Еңесем күн екі нар қып ... ... ... ... ... суреткер бүкіл ... ... ... өтер ... ... тұр. ... шақта көркем туындылардағы ғашықтардың
қиын тағдырын аңсағанмен, өмірдегі оның ... ... тым ... басына түскен соң ғана сезінген лирикалық кейіпкер мұңы ... ... тұр. ... ... тууы да осы ... ... өмір шындығының бір-бірімен ... ... ... ... ... жеке ... барынша
құштарлық ұмтылыс, айналадағыға ... ... ... ... ... ... мүмкін еместігі, басқа
айрықша өмірге деген шөліркеу ... ... ... ... өмірге
деген идеялық –эмоциялық қатынас типі.
Көркем ... ... ... екі ... ... табады. Ол
бейнеленгенге деген автордың бағасы мен ол жайлы түсінігінің ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Романтика
қажетті бейнелеу ... да бола ... ... ... сомдауда,оның ішкі әлемін ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте.
Ж. Жақыпбаев өлеңдерінің көркемдік қасиеттерін айқындауда, оның
туындыларының әлем әдебиетімен ... ... біз ... ... жақсы сезінуіміз және одан ... ... ... жақсы білуіміз қажет.
Біз жоғарыда мысал келтірген ... ... ... орыс ... ... деген еңбегі ортағасырлық парсы-тәжік
және түркі лирикалық поэзиясының ... және орыс ... ... ... ... ... көркемдік
тәжірибесіне талдау жасайды. Ж.Жақыпбаев поэзиясындағы шығыстық калоритті
сөз еткенді біз осы ... жиі ... ... ... ... ... ... орыс романтиктері
туындыларындағы ... ... ішкі ... ... ... оның ... ... көрінуіне, поэтикалық
қайталауларға, лиракалық қаһарманның ... ... ... ... ... мен тұрақты образдар ерекшелігіне, әсірелеук
тәсілдеріне, өлең ырғағының әуезділігіне ... ақын ... ... сөз ... тән ... ... оны жеткізу жолдарынан, туындының мәтіндік ерекшеліктерінен
танылады. Оның ең бір жарқын ...... ... ойындық
реңктің басым болуы. Туындыдағы ойындық сипат автордың бейнеленгенге деген
идеялық ... ... ... ... Өлең ... ... сөз ... үлгілерін, олардың элементтерін эстетикалық қажеттілікке
орай, оны өзгеше көркемдік шешім арқылы ... ... ... ... әдебиеттерінде жиі байқалатын құбылыс.
Ал туындыгердің қазақтың төл ... ... ... ... сөз етіп жату ... әурешілік. Әр жазушының өз ұлтының
төл әдебиетінен мол тәлім алатыны –аксиома. Сондықтан тәптіштеп жеткізіп
жату әрі ... іске ... ... және ... ... ... тәжірибесі алдағы
тарауларымызда да сөз болады. Олардың кейбіріне жеке тараушалар арнадық.
Ақын да ... ... ... ... ол да өзге ... ... сияқты өмірдің сан алуан жағдайларына деген психиалыөқ
әсерін, жауабын білдіруге тура ... ... ... оның қолмен
жаратылған кез келген өнімді ... ... ... ... Оның
ішінде, өнер туындысында автор ... ... ... ... өнер
туындысынан танылатын психикалық қалыпты автордың ... ... бір деп ... ... ... туындыгердің басынан кешірген
нақты ... ... ... ... ... бейнеленетін
кездері аз кездеспейді. Бірақ барлық туындыжағы эмоциялық қасиетті автор
дәл сол ... ... ... жағдайдың нәтижесінде пайда болған
деу –жаңсақтық. Шығармадан танылатын ... ... ... «Медитация (лат. Meditatio- ойға шому, ... деп ... ... қаны ойға ... ... - ... ... Ақын шығармада өзге болып та, өзі болып та ой сезімін
білдіреді. ... ... ... ... көрініп отыратын эмоциялық
типтерді әдебиет ... ... ... ... ... Мәселен,
В.Е.Хализев авторлық эмоция түрлерін қаһармандық, әлемді, ... және ... ... ... ... ... трагедия, комедиялық, ирония деген сияқты түрлерге бөлген.
Авторлық эмоция ... ... ... деп атау ... ... ... ... басқаша да ат беру тәжірибелері де бар. Бұл туралы
В.Е.Хализев ... ... ... ғалымдар (олардың әдістемелік
поэзиясына байланысты) ... ... ... және
т.с.с. кейде эстетикалық категориялар (отандық философтардың көбі),
кейде ... ... ... ... пафос түрлері
(Г.Н.Поспелов), кейде ... ... деп атап ... дей келе ... жоғарыда аталған эмоция түрлеріне жеке-
жеке тоқталады.
Ж. Жақыпбаев өлеңдеріндегі ең молынан көрініс ... ... ... Бұл ... біз ... да біршама тоқталып кеттік.
Осылай болу заңды да. Өйткені Жұматай өмір ... ... ... өрістеуіне мол септігін тигізетін өтпелі дәуір ... ... ... ой ... ... ... күту мен үміттер кезеңінде белсенділік танытты, алдыңғы орынға
шығады», -дейді В.Е.Хализев. Ақын ... ... ... деуге
тұрарлық романтизмінң мол көрініс табуының ... сыры осы ... ... байланысты. Ж.Жақыпбаевтың ... ... ... ... сан ... ... үлкен бір тарихи
алмасулардың болатынына деген халық ... ... ... ... қарапайым халықтың бұл өзгерістің болатынын іштей сезінуде
қобалжушылық ... да айта ... ... ... ... ғасырдан
астам уақыт жүргізілген идеологияның ықпалы қоғамдық санаға әсер ... жоқ. Ал ... ... білетін шығармашылық интуицияның, өткен
дәуірлердің қатпар-қатпарларын көне ... ... ... өз
айналасындағы келеңсіздіктерді бажайлап, бүгінгіні ... ... ... ... иесі ... үшін қобалжитын ештеңе жоқ болатын.
Күн көрсетер кім ... кім ... деп ... ... мен ... сен ... ... деп ұғасың
Мың иіліп бүгілетін құлдықты» ,-[14,158] деуі ақынның осы сенімін
айғақтап тұр.
М.Горький өз ... ... ... ... орай ... табына жат құбылыс етіп ... еді. Осы ... ол бұл ... әдісті индивидуалистік және әлеуметтік деп екі
түрге бөлген. Идеологиялық сипатын алып ... ... да ... ... түрде дұрыс деуге де болады. Жұматай ... осы екі түрі де ... Оның бірі ... көргеннен ес
–түссіз ғашық болып, ... ... ... ... ... ... болса, екіншісі –қаламгердің өзі өмір сүрген қоғамдық ортасына
көңілі ... ... ... ... ... оның ... бас пен әлеуметтік мәселелер қоса қамтылған сипатта ... ... ... мен ... ... бір-біріне қолдары
жетпейді. Тағдыр оларды қопайды, сөйтіп ақынның мұңы қалыңдай береді. Ақыры
Жұматайдың лирикалық ... оның ... ... ... Енді ақын ... қоғам туралы жырларында да сүйген қызы ... ... ... ... Өмірдегі барлық қуаныштарына да, қайғы-
қасіретіне де Ләйләні ойша ... ... Мұны біз ... ... ... ... көреміз», [18] –деген ауызша
естелігі көп сырды ... ... ақын ... ерте өткен талантты ... ... ... ... ... байланысты айтқан сынын
ролмантизм табиғатын жете түсінбеуден ... ... деп ... «Ләйләнің болмыс-бітімі, қылаусыз қылықты мінезі қаншама әдемі
жырланғанымен ... өз ... ... ... ... шыға ... ауа жұтып тыныстап отырған әлеуметтік ортаның да басы
ашылмай қалды, »,-дейді ол. Бұл ... ... ... ... ... ... паа пар ... пафос ақынның әрбір өлеңінен басталады ... ... ... ... ... көрінісіне әсіресе, қоғамдық
келеісіздіктерге суреткер өзінің ... ... ... қойып отырады. Бірақ
оның ерекше идеалданған, өзге өмірді ... ... ... өмір сүрген.
Әсіресе, «Мені де, өлім, ... деп ... ... оның ... осы ... ... Жұматайдың «Бір күлермін ғарыш жаққа
кетерде» ... ... ... ... идеалданған әлемнің ... және ... ... ... ... жемісі. Мағжан
өлімді өмірдің сұрқай ... ... ... ... ... ... тыншығуы, дем алу ретінде көрсетсе, ... ... опа ... ... ... ... мекені етіп көрсетеді. Сөйтіп өзгеше бір
қияли әлем ... ... әнді сүйе ... өзге ... бақты тұра алады кім ұстап?
Мен бір гүлдің ... ... ... құйып жүрмін уыстап.
Соны көрем өңімде һәм түсімде,
Әлемге үлгі көрсетеді ол әлі.
Ол өкімет орнатқан бақ ішінде
Әімдіктен ... шен ... ... ... Ләйләнің өмірден ертерек озғаны сияқты өмір шындығын
тірек етіп алған. «Мен бір гүлдің ... ... ... деген жол
соны сездіріп тұр. Жұматай үшін өзге әлем ақындықтың ... ... ол ... ... ... де ... Мұндай сипат ақынның
өзге өлеңдерінде де жиі кездеседі.
Дабысын дау-дамай өсірген,
Ұрланған аттай жүр ... ... ... ... ... ... ... өзенше гүрлемес,
Дыбыс та шығармас таяуда.
Ол жақта Есенин үлгі емес,
Үлгі емес қызыл бас Хайам да ... ... ... тақ көрдім.
Орынын қара шанақтың
Ойыма келді ат ... ... еді онда ... ... есті ... әсер бере ... ешбірің.
Бұл тіршілік жаралғалы тірі жан
Естімеген бір музыка естідім.
.... ... .... .... ...... ... ... ... ... ... ... гүл ... да түспейтұғын нотаға,
Қайталай да алмайтұғын бір аспап [13,32]- ... ... әлем ... ... ... ... ... қаламгер өзі
дәріптеген қияли әлемнің реалды өмірмен қатар бейнелеп, кейде салыстыра
отырады. Бұл ... ақын ... ... ... ... поэзия
өкілдерімен көркемдік тәсілдері ... ... ... ... оны ... қос ... ... туындайтыны
кездейсоқ жайт емес(Қараңыз ... И.С. ... ... ... в ... эстетическую мысль. – В кн: Проблемы теорий литературы
и эстетика старнах Востока. М,1964 ж) ... ... И.Д.) ... ... қос әлем ... ... ... ешқандай
салыстыруға келмегенімен сильдік ұқсастығы поэтикалық ойлау ... ... ... ... туғызбайды», -[32,112] ... ... ... ... ... ... тұруының
да бір сыры осында.
Ж.Жақыпбаев лирикасының өзегіне айналған ... ... ... ... ... ... және батыс романтикатерімен
жақындастырса, ондағы идиллиялық көңіл-күймен рухани ... ... сөз ... ... Бұл ... ... де, әсересе, махаббат
тақырыбындағы өлеңдерінен көбірек көрінеді. Идиллиялық көңіл –күйдің
романтикалық ... ... ... ... ... ... да бар.
«Дүниені идиллиялық қабылдау ... ... ... және ... ... ... бір кеңістіктік, уақыттық тұрмыстық және
рухани белгілермен байланысты.
Идиллиялық кеңістік ... ... ... көбінесе табиғат
аясындағы деревняның усаьдбаның, оңашалау баспаның кеңістігі, Идиллиялық
әлемдегі табиғат-жуас та ... (...). ... ... ... ... (...). Идиллиялық қаһарман еңбекпен ... ма (...) ... ба (...), ... ... ме (...) – ең ... ... ... өзара түсіністіктің, толыққанды
сұхбаттың ... ... ... ... бұл ... Жұматай
өлеңдерінде өзінің асқақ идеалына айналған аруды нақты өмірлік уақытпен
кеңістіктің аясындаберу де жиі ... ... ... ... оқиға-бір тіл қатып сөйлеуі.
Керік қас қыз, құм сағат бел, кермиық....
Анау бақтан көруші едім кейде оны [ 14,263 ... ... ... ... ... дірілдеп,
Өтуші ең жасыл бақтармен,
Өтуші ең шалқып күлімдеп [14,245],- деген шумақтардағы уақыт ... ... ... тән ... танылып, тамылжыған
жаймашуақтықтың, ... ... ... ... сұхбаттың,
үтсіністіктің толымдылығынан туған бақытты сезім ... ... ... кеудеге тұрды енбей,
Уақытша аулақтап іргеміз.
Ат барда жаяулап жүргендей,
Сөйлестік басқа бір тілде біз [ 14,251 ], немесе
Өмір ғажап! Сұлу болсын ... ... ... оның күйі ... билеушісі туарда
Оны иілтер жан тууға тиісті [ 14,255 ]. "Табиғат аясындағы тыныштық ... ... пен ... (...) ... ... әбігерлік пен
"шулылыққа" қарсы қойылуы - ... ... ... ... - ... А.Песков. Ақынның туған жер, табиғат ... дені ... ... құрылған. Жұматайдың "Күзгі ауылда"
және біз М.Жұмабаевтың қала бейнесіне даланы қарсы ... ... ... лирикалық қаһарманның осындай идиллиялық көңіл күйімен
ерекшеленеді.
Дүниені рухани күйреу арқылы қабылдау эмоциясы да Жұматайдың Ләйлә жыр
шоғырындағы өлеңдерінен көп байқалады. ... ем, ... деп ... "Ұстамды ұлыға тән қылығыңды-ай ...," "Ел ескерер ерлігім жоқ не
түрлі...", "Қасоқ ғазалдары" , "Қолдан келмей ... ... ... т.б. өлеңдерде осы көңіл күй оқырман жан дүниесіне ... ... ... ... орын ... ... ендігі бір тұрлері - кұлкі, комедиялық, ирония. "Күлкі мен онымен
байланысты нәрселердің әдебиет пен өнердегі мәніне баға беру ... ... қыры және ... ... күлкі, біріншіден, жарқын
жүзділіктің, рухани көңілділіктің өмірлік күш-куаттың, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... адамдардың
қоршаған айналасын қабылдай алмаудың және кінәлау-мінеудің, бір ... ... көп ... қабылдаған нәрсеге адамның жаттық танытуымен
байланысты болып келетін кейбір қарама-қайшылықтарды тікелей ... ... ... Бұл ... ... ... (көне грек,
"комос" -деревнялық мейрам) байланысты болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... мен
сыйықсыздықтың; мәнділік пен мазмұндылыққа талпынумен бүркемеленетін қуыс
кеуделік пен маңызсыздықтың; шапшаңдық пен ... ... ... ... ... ... сипатындағы күлкінің көзі (ең алдымен келекелі)
ретінде оқымыстылар көп жазды (Аристотель, Кант, Чернышевский, А.Бергсон)",-
дейді ... ... мен ... ... ... ... осы екі түрі де орын ... алғашқы түрі өмірде сүйікті жанынан айырылып қалған, оны пәк
махаббаттың идеялына айналдыра ... орын ... ақын ... ... ... ... үшін ... Автордың шығармашылық
концепсиясы бойынша мұң - өмірдің күйкі ... ... ... ол ... ... азық ... да, оған ... болып қалу- рухы осал
жанның қасиеті. Ақынның шығармашылық тұлғасына серілік сипат дарытушы, оның
мұңға бір жола ... жан ... ... ... ... да ... айтқан бірінші түрі.
Төмендегі шатқалға келіп тығылған
Ана бұлттан тұрғаныңдай жоғары,
Інішегім, өмсе ... ... биік ... ... ... ... күн алдан
Қара түнде табу ләзім аппақ ән
Бұлт та тұман, мұң да тұман, тұманнан
Ешкім рақат, ешкім опа таппаған [ 14,75 ], - ... ... ... әрі ... әрі ... ... лирикалық кейіпкерін өз мұңына ... етіп ... оған ... ... ... ... сыңайлы.
Шартараптарға шашатын кейін даңқы нұр (Шарапатың мені де ... ... ... ... сені іздеп,
Сені іздеп жүрмін сері мінезді алтын ұл!, [ ... ... ұл" ... ... ... ... жазылуға тиіс ұлы шығармасы
жайында екені даусыз. Ал ақын оны, біз ... сері ... ... ... мұңынан биік тұрған лирикалық қаһарман бейнесін сомдауда
жұмсаған күлкінің алғашқы түрі ... ... ... - ... ... бірақ ол қалай бірінші орынға шығады, солай кейінгінің суррогатына
(алмастырылған заттың өнімнің тек кейбір қасиеттері ғана бар алмастырушы)
айналады", - ... ... Осы ... ... ... ... ... орнында пайдалана білген ... ... ... бір ... көре ... ... арғы ... зерттеген Ж.Әбіл
халықтық күлкінің түрлеріне қарай және оның халық ауыз
әдебиеті мен халық ойындарындағы көрінісіне қарай ... ... ... Бұл зерттеудегі пікірлерге
сүйенсек, халық туындыларында комикалық элементтердің көрінуі
сонау мифтік сананың үстемдігі болған көне дәуірлерде де ... ... көне ... келе ... ... күлкінің
кейінгі ақындар шығармашылығында да ұлттық сипатпен
көрінері сөзсіз. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... жоқ- Алайда мұңды көңіл күйдің юмор
арқылы берілуі Еуропа, орыс романтиктерінің туындыларында көбірек көрінген
болатын.
Күлкінің екінші түрі де ... ... ... ... ... өнер ... ... дарынсыздар бейнесінен көрінеді.
Мұндағы күлкінің ирониямен сабақтас ... ... ... ... ... ... кейде жатырқаушы-мысқылдаушы сипаты болуы мүмкін. Оны
сипаттау үшін ирония термині ... - ... ... ... бұл ... ... шығармадан нақты көрінетін көркемдік құрал
ретінде емес, авторлық эмоция түрі қатарында көрсетіп ... ... ... бір-бірімен сабақтас екені, екіншісінен біріншісі ... ... ... ... ... ... көркемдік арқылы игеруде күлкі
элементтерін араластырып отыруды жөн көрген шығармашылық ... ... ... болғаны соншалық, бұл қасиет оның шығармашылығынан ... тыс та орын ала ... ... Мұны ... ... мына ... көреміз.
Сонда да сен үшін көнем де,
Бұл басқа қилы бақ бір қонса.
Мен жылап жазған бір ... жұрт ... ... [ 14, 249-250 ] ... жерде ұлы суреткерлердің шығармашылығына тән бір ерекшелік -
шығармадағы ... ... , яғни ... оқырмандық қабылдауда өзгеше
сипат алатыны көрініп тұр. ... ... ... ... ... ... " ... көркем туывды идеясының да осыған орай кдбылдану
ерекшелігі туындайды.
Академик З.Қабдолов дәл осындай ерекшелікті ескере ... ... ... және ... деп ... жіктеген және олардың
арасывдағы кереғарлыққа төмендегідей мысал келтіреді:
"Мәселен, Гоголь бір жолы "Өлі ... ... ... ... ... оқып ... ... оның алған әсері автордың ой - өзегіне
қарама-қарсы шығыпты. Гоголь көңілдендіріп, кұлдірмек боп ... ... ... ... сұрланып, ақыр аяғында тіпті мұнданып: " Құдай-ай,
қайран Россия қандай қам ... еді!" ... [ 5, 170 ... эмоция түрлері жөнінде сөз еткенде авторлық ой өзегі мен
оқырмандық қабылдаудың ара ... еске алу ... ... осындай
жайттардан көреміз. Бұл тұста да біз ақын ... ... ... әлі
де тапшы екенін ескерте кеткенді жөн ... ... ... ... ... ... ... бейнесінен, оның қаламгерлік шеберлігіне
танылып отырады. Күлкінің бұл ... ақын ... ... ... Мұндағы күлкі түрі оқырмандық ... ... ... оны арнайы қарастырамыз.
Жұматай жырларын оқыған оқырманның көңілінде көбінесе серілік сезімі
ұялап, мұңды әлемнің өзін езу ... ... ... ... ... қабылдаушының жан дүниесінде бірнеше сезімді қатар оятушы, тіпті
кереғар сезімдер ... ... ... ... ... тұсіруші
сиқырлы сазымен баурап алатын. Оның тундыларының жұмбақ боп көрінетін тағы
бір ... ... ... ... қаһарманының асқактық пен
кішіпейілділік, аңғалдық пен көркем қуақылық кдтар ... ... өз ... ... ... табатыны да осы тұс. Жұматайдың
өмірде де әзілге бейім екендігін, әзіл болғанда да ... ... ... ... ... астарында ашу- ызасын, наласын тұншықтырған,
өмірлік тәжірибенің ... ... ... ... ... аса ... қалжың
болған. Оның өмірде айтқан әізілдерінің ішінен юмор мен
иронияның ара жігін ажыратып алу қиын. Сонда да ... ... ... ... оның ... ... көре аламыз. ... біз ... ... ... ... іштарлығы бар редакторға "(...)
сізге сыра ішу керек және көп ішу керек... ... көп ... ... кең
болады",- деген ақынның өмірлік қалжыңының біріне тоқталып өттік. ... таза ... ... Оның ащы ... жоқ ... де ... ... көрінеді. Бір ғана мысал келтірелік, Қ.Әлімбек
Жұматайдың өмірлік әзілдеріне токтала келіп:"енді бірде облыстық ... досы ... ... көшеде жолыға қалғанда:
Ассалаумағаләйкум Суан ақын,
Қиярдың бөшкесіндей жуан ақын.
Сені көрсем боламын сүр жегендей,
Бірдеңең қалған жоқ па суаратын, деп әзіл тастапты", - ... [ 15 ... ... осы бір ... ... ... қатарына назар аударалықшы. "Сені
көрсем боламын сүр ... ... бір ... өзі екі бірдей мағына туғызып
тұр. Біріншіден, мұнда автор досының сыртқы келбетіне, пейілінің кеңдігіне
көңілі толатындығын білдірсе, ... ... оны ... ... ... ... өмірде әзілге шебер болғанына ақын Б.Серікбаев
та біршама токталған. Ал Ө.Ақыпбеков тіпті "Аруана"
газетінің беттерінде ... ... ... бейнелейтін
күлдіргі әңгімелерді "Жатыпатар Жұматай" деген атпен бірнеше рет
жариялады. ... ... ақын ... ... автордың өмірлік тұлғасынан тамыр алатындығын
көрсетеді. "Сырдың суы ... ... ... ... ... ... ерекшелігі де өлеңнің тап осы езу
тартқызарлық қасиетімен тікелей байланысты.
Оқырман назарын шығармаға өзек етілген объектінің мәніне емес, ... ... ... ... ... ... жеңіл қабылдауға ықпал
ететін көркемдік тәсілді қазіргі әдебиеттануда ойынмен байланыстырып жүр.
Жұматай ... ... ... ... ... ... келтіруге болады. Тіпті оның бәрін сырқып біту мүмкін
емес. Енді сөзімізді ... ... ... ... ... әуенге
құрылған өлендерінің бірі - "Гүл. Қасида" жыр ... ... ... да ... ... ... көзге түседі. Мұнда
халқымыздың өз ардақты ұлдарының тірі ... ... біле ... ... қан ... ... :
"Жынды дейтін ондай жанды Арқада,
Шәйір дейтін ондай жанды Хиуада,"- [ 14,18 ] деп көңілге
салмақ ... ... ... ... ... ... ... лирикалық кейіпкердің осыны аңғармай
айтып тұрған аңғал кейпіне ауады. Әрине, оқырман мұны елжірей ... ... "Көк ... ... көйлегі..." өлеңінде Ләйләсына
сырын ақтарып, мұңын шағып отырған лирикалық қаһарман:
Алқа-салқа, түтін емген қыздарға
"Тфулеуден" ... ... ... ... да ... ... сиықсыз суреттің жан ауыртар ауыртпалығын ... ... ... ... ... ... қасіретті жан дүниемізбен
сезіне отырып, оны мүлде кереғар сезім арқылы көңілімізге ... ... да езу ... ... объектіге авторлық позицияның бейтараптығын аңғартатын
мұндай көркемдік тәсілдің ойынға ұқсайтындығын аңғару қиын ... ... деп ... тәжірибелік мақсатты, белгілі бір нәтижесі, жемісі
жоқ, мақсаты өз ішінде болатын адам қызметін ... ... ... ... ... ... Т.Манн сияқты көптеген әйгілі қалам қайраткерлері өнердің
шын мәнінде ойындық қызмет екенін, оның өзі ойынның ... бір түрі ... ... ... В.Е.Хализев. Әрине өнерді, оның ішінде әдебиетті
тек қана көңіл көтерудің, шаттыққа бөленудің көзі ... ғана ... ... ... сөзсіз. Сөз өнері өзінің жамандыққа ... ... ... ... де қымбат екенін ешкім жоққа
шығара алмайды.
Алайда ойындық бастауларды туындыда өз ... ... білу ... ғана ... ... Оның ... мысалын А.С.Пушкиннің "Евгений
Онегинінен" көре аламыз.
Жұматай шығармашылығын әрлеген сиқырлы саздың бірі де осы ... ... ... ... ... реңк ... әр қырынан көрініп отырады.
Кейде ол лирикалық кейіпкер бейнесінен аңғарылса, кейде туындыдағы сөздік
қолданыстардан танылады, яғни ... ... ... ... өленде сөз
етіліп отырған мәселенің байыбына бармай немесе оны керісінше қабылдап,
аңғал ... ... ... ... ... эмоция дарытады. Мұның арғы жағынан өмірбаяндық автордың кейіпкерін
жорта солай етіп ... ... ... да айқын аңғарылып тұрады.
Бұл тұста туындыгер бөгде ролге енген ... ... ... ... ... аңғарылатын артистизмнің кілті де осы.
Бізге бақтың қолы бүгін жетер ме,
Мұқағали, Төлегенге жетпеген?- [14,4] ... ... ... ... ... жайт - трагедиялық ахуал. Шын дарындылардың жаны
өмірдің шаттығына бөленіп ... ... ... ... Мұны ... ... ... жоқ бұл жалғанда" ("Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы
сергек" ) десе, Мағжан "Сұм өмір ... ғой ... ... ... ... арқылы жеткізді. Жұматай да мұны тап осындай рухани ... ... ... еді. ... ақынның лирикалык кейіпкері бұл шындықтан
стереотипті пайымдауға мүлде ұқсамайтын, тіпті оған ... ... ... адамдардың бәрі қол жеткізуге ұмтылатын бақ ... ... ... қол ... ... " сорлы " қалыпта алынады.
Мұнда өмірдің кереғар құбылысына деген ирония да жоқ емес. ... ... ... ... ... оп-оңай "жеңілдетіп" отыр. Лирикалық
қаһарманның әлемді қабылдауындағы поэтикалық аңғалдықты, пәктікті және уақ
түйекті елемейтін ... ... ... сөз ... ... жеңіл желпі нәрсе екендігін де коса түйсінеміз. Осындай қатар
оянған сан алуан түсініктер мен ... ... ... ... ... ... қиыннан алып шыққан каһарман бейнесі көңілімізді
сергітіп отырады.
Шығарманың ... ... ... ... ғана емес, автордың-
образ, ойлау - сөзбен ойнау қасиетінен де танылатын кездері көп. ... ... эсер ... ... сөздің мағыналылық өзгермелілігін
пайдаланады. Бұл мәселені арнайы ... А.А. ... ... ... омонимияға, сөздердің дыбысталуы жағынан
үндесіп келуіне негізделетін ... бар ... ... ... сөзбен ойнаудың ерекше үлгілері байқалады. Ақын
шығармаларында саналы түрде сөзді эвфемизмдендіреді. ... ... ... ... ... орнын алмастыру үшін жұмсалынған сөз
немесе сөз тіркестері". Әрине ақын ... - тап осы ... ... әдіс ... ... ... ... тілдік
қолданыстар. Жұматайдың кейбір заттардың атауын ... ... ... ... ... ... ... да бар. Мәселен, Кеңестік
дәуірде ұлт атауларын тікелей, анықтауыштарсыз ... ... ... ... - ... қате саналатын.Ал оларды түрлі айқындауыштармен,
анықтауыштармен жеткізу әбден дағдылы қалыпқа айналған болатын. Жұматай ... ... ... ... оны ... ... эвфемизмдері арқылы
береді. Мәселен, орыс ақынын "көк жанар ақын" [ 14,10 ] десе, ... ... орыс ... "өрдегі көсем, қайынды ел" [14,16] дейді.
Ал "грузин" атауын бірде көне ... ... деп, ... ... ... тау елі" деп ... жоғарыда тоқталғанбыз [14,10 ].
Жұматайдың көркем эвфемизмді екі түрлі мақсатпен
қолданғанын білуге болады. Біріншіден, тым қарабайыр немесе
тікелей айту этикалық нормаға жатпайтын ... ... ... ... ... сөз ... ... үшін, яғни таза көркемдік мақсаттан туған поэтикалық тәсіл
ретінде жұмсаған. Ақын өз ... ... көп ... ... бір ... оның ... ... сипатын ашуға қызмет ететін заттық әлемнің мол бейнеленуімен ... ... мол ... ... ... ... ... қайталаушылыққа ұрындырар еді. Сол себепті оларды
көркем эвфемизмдер арқылы атау ... ... ... арттыруға
қызмет ете алады. Жұматай туындыларында бейнеленетін көпшілікке етене таныс
тіршілік суреттерінің өзі ерекше ... ... ие ... тап осы
сөздік ойынмен де ... ... Бұл ... ... ... ақын
лирикасына тән жұмбақ сырдың бірі.
Біз жоғарыда келтірген көркем эвфемизмдер зат пен ... ... ... ... ... ... енді бір тобы ... қызықты етіп, ең бастысы, күлкі шақырарлықтай етіп айту ... ... ... ... "ұйқасты сөз" [ 14,22 ], махаббат сезімін
"көкейімнен шықпасты, шыға алмасты"[14,35 ], ақшаны "қазыналық ... мае ... ... сәл ... [14,273] , бұлбұлды "мыңсайрам"
[14,57] деп жеткізеді. Тіпті өмірде бар ... ... ... ... ... ... ... атын автор "Талдықала"
деп береді. Бұлай ету идиллиялық ... ... ... ... бұлғандаған көйлегі"...) пафосын сақтау үшін, яғни қияли әлемге тән
суретке беріліп, өзгеше күйге енген оқырман ... ... ... ... ... ... үшін де қажет болған.
Дәл осылайша ... ... ... ... ... келтірмеу мақсатымен қазіргі ғылыми терминнен бас
тартып, "петроглифты" "кітаби сурет" [14,107] деп алмастырады.
Ж.Жақыпбаев ... ... ... өзге ... бар. "Каламбур омонимдерге, омографтарға, әзіл түріндегі
сөздердің этимологияландырылуына ... ... ... Ақын ... осы ... ... ... табылады,
Суреткер қаламына тән этимологияландырылған сөздердің бірі- "бейшора".
Бағым бастан: "Ей, меңіреу, "-деп көшті,
Шекем іші құла ... ... кеше ғана шора ... жан болмайды екен текті, есті... [14,264 ] немесе
Ақ бетіңнен бір өпкен күн өз едім
Бейшораның күнін қалай көремін?[14,91] немесе
Бейшора, бей қазақтар оқ ... ... ... ... [14,126 ]. Бұл ... "бейшора"
сөзін қаламгердің қазақ тілінде бұрыннан бар "бейшара", яғни "шарасыз"
сөзімен үндес етіп құрғандығы байқалады. ... ... ... тілінен
енген "бей" аффиксін төл тіліміздегі "емес" көмекші етістігінің баламасы
ретінде қолданғанын байқаймыз. Ал "шора" сөзі ... ... ... мағына
береді. Оның ең көне мағынасы "құл" дегенді білдірген. Қазірге дейін ... ... бұл сөз осы ... ... Ал ... бұл ... ... мағынасына да ие болған. Қазақ ... бұл сөз ... ... ... ... ... "мырза" "ел жақсы" деген
мағынада жұмсалынған сияқты. Оған Ақтамберді жыраудың "Ей, ... деп ... ... куә бола алады. Жұматай да "бейшора" деген
қолданысты сөздің осы соңғы мағынасына сүйеніп жасаған.
Ақын ... ... ... тағы бір сөз ... ... ... өлеңіне жоғарыда біршама талдау да жасадық. Бірақ
мұндағы этимологияландыруды каламбурға жатқызу қиын. Өйткені мұнда ойындық
сипат байқалмайды. Ақын бұл ... ... ... ... ... ... Бұл ... тарихқа қатысты шығармашылық концепциясымен
байланысты құбылыс. "Қасоқ" сөзі де оның көп өлеңдерінде кездеседі.
Омонимдерде, сөздердің ... ... ... ... ... біршама баршылық.
Қалай болсын әйтеуір
қасиетті өлең-жыр,
Індетуге, жоюға
Індетті де міндетті,- [13,6 ] деген ... ... ... сөзі мен оған ... жағынан үйлесетін етістікті
сәтті пайдалануы ғана емес, олардың шумақ ... де ... ... ... ... - хас шеберлік белгісі. "Өкініш. Мангу ағашы"
өлеңінде де осындай каламбур түрлері ... ... Мұны ... мұнда
мангудей мәңгіге қалды" [ 13,17 ] ... ... анық ... ... ағаш ... мен ... "мәңгі" сөзін үйлестіруі, оны да ұйқасқа
құруы ... ... ... ... Осындағы:
Қытайлар көрген үйсінді үнді де көрді,
Үнсіз тұр олар қалдырған бұл күнде белгі...,- [ 13, 17-18] ... ... ... ... сөзі әрі ... ... ретінде, әрі
сөздің екінші бір мағынасындағы антоним ретінде де ... ... Ақын ... ... сөз ... де ... осылайша көркемдік қажеттілікке жарата білген.
Атшабар бала, оны да ел келісіп апты,
Зар күйі осы, бұл тойға келісі бапты,- [ 14,179 ] ... ... ... ерекшеліктер, ... ... ... ... "Мың. Бір түн" ... атын ... араб ... бір түнмен" үйлестіруінде де осындай көркемдік ... ... еді ... ол ... ... да ... ... ақыры өткен бе, ей?
Жұрт жұтты мұның қақала ... ... ... [14,85 ] деп алуы ... шумақтағы "қақала" деген етістікті жіті бақылап оқымаған адам
"мақала" сөзінің ... деп ... ... Әрі бұл екі сөз ішкі ұйқасты
құрап тұр. Осы тәсіл арқылы автор ... ... ... әрі ... ... әрі жоғарыда айтылғандай, жанама туатын
әсермен жеткізіп тұр.
"Тұрақты сөз тіркестері мен фразеологизмдерді ойын
арқылы өндеуге ... ... ... ... ... бар"-дейді А.Фюрстенберг. Жұматайда
фразеологизмдерді өңдеу байқалмаса да, халық ауыз әдебиетінде
жиі қолданылып, тұрақты ... ие ... ... ... ... Мәселен, туыстық атаулардан құралған жұмбақ
сипатындағы бас қатырғыштар ... ... мол. ... ... ... қалыптасқан осы көркемдік тәсілдің
ізімен Жұматай да ... ... ... ... [ 14,112 ] деп атайды.
Ақын жыраулар поэзиясында жиі қолданылатын сөз тіркесі негізінде қарияларды
"жазулы хаттар" [ 14,179 ] ... адам ... да ... ... табу ... ... ... кездері
көп. Мәселен тарихи тұлға Бабырды "Барластан шыққан Сфинкс" [ 13,12 ] ... өзін ... ... ... бек ... 14,23 ] деп ... ... өзінің күйшілігін, төре тұқымынан екенін және ... ... ... руына жиен болатынын аңғартқан). Біз алғашқы тарауда біршама
талдаған ... ... ... ... "Ең ... Ілиясты "Ең
Жайсаңы", ал Бейімбетті "Ең Момыны", осы ... ... ... ... оны ... аты етіп ... Ақын ... бірде "ең ғажайып жан" [
14,161], бірде "лиро-эпос заманынан келген" [ 14,160 ], ... ... ], ... "Ару ақ ... [14,12] деп ... ... тек заттық мәні бар атаулар ғана ... ... де ... ... ... кезі көп. ... ол ... қысқартылып аударылған өлеңін "Сәл кішірді сары ұл қара ... ... бұл ... барлығы оқырман көңіліне юморлық, кейде
ирониялық сезім ұялатушы, комикалық эмоция ... ... ... ... Әрі бұл қасиет Жұматай жырларын жұмбағы мол дұние ретінде де
танытады. Ол жұмбақты жазбай тану көзі ... ... ғана ... ... айналу үшін жай ғана поэзия жанкүйері болу ... ... та ... [19 ],- деген сияқгы пікірлердің тууы жайдан-жай
емес. Олай болатыны - оның поэзиясында "энциклопедиялық нышан, сипаттың"
болуында ғана ... біз ... ... сөздің көп мағыналылығына
негізделген ойындық бастаулардың да мол болуымен байланысты. Ал ... бұл ... оның ... де, ... де ... "қандай да айтуға ауыр, ыңғайсыз нәрселерді қарапайым
әзілмен оп-оңай жеткізе білетіні" [ 12] ... жеке ... ... ... Ж.Жақыпбаев туындыларындағы ойындық ... - ... да, оның ... ... да ... ... ... фактордың бірі.
Жұматай жырларындағы ойындық бастаулардың түрлері бұл
айтылғандармен ... ... ... біз ... ... деп ойлаймыз. "Ойындық жолдар еңбек белсенділігінің
кұбылыстарын көңіл ... ... ... ... тым ... емес және ... ... қарапайымдылығы мен үйреншіліктілігі басым сөздік қор,
оның басты ерекшелігі болып ... ... ... ... осы ... барлығын табуға болады.
Туындының мәтіндік түзілімі де ... ... ие ... ... ... ... ... қатысты болғандықган, қаламгердің өзіндік
қолтаңбасын танытуға да қызмет етеді.
"Көркем ... ... ... ... ... ... ол ... және аяқтайды. Сонымен бірге
сөздік мәтіннің жекелеген бөліктері өте күрделі, тіпті ... ... ... даулы сипатта тұруы мүмкін. Ең алдымен: мәтін әрдайым
бір ғана автордың ... тән ... ... ... бермейді. Әдеби
туындыларда (...) түрлі сөйлеу үлгілері көрініс табады, яғни ... ... әр ... ... ... ... жасалады. Мұндайда
әдебиеттанушылар (М.М.Бахтиннің соңынан) бөгде сөз деп атаған авторлық емес
сөз (тікелей авторлық сөзбен қатар) көркемдік мән ... ... ... ... Сөйтіп ол авторлық емес сөз түрлерін стилизациялау,
пародия, аңыздау (сказ), арамәтінділік ... ... ... Осы ... емес сөз ... ... сипаты Ж.Жақыпбаев
туындыларынан кездеспеуі мүмкін емес. Алайда прозаға қарағанда, белгілі бір
симметриялық өлшемге кұрылатын поэзиялық туындыларда сөйлеу ... ... беру ... аз ... ... ... (сказ)
сияқты ойлау мен сөйлеу формаларының ерекшеліктерін ... ... ... ... пародия, арамәтінділік, реминисценция сияқты формалар ғана
айқын көрінуі ... ... ... ... алғашқы екеуі байқала
қоймағанымен, реминисценция түрлері біршама бар.
"Реминисценция ( жаңа латынша reminisentia- еске алу), ... ... ... еске ... бағыттайтын көркем мәтін (әсіресе, поэтикалық)
белгісі. Реминисценция көбіне автордың ырықсыз түрде бөгде образдар немесе
ырғақтық - синтаксистік ... ... ... соңғысы көбіне ырғақтық
жады деп аталатын ... ... ... ... Біреуден алып пайдалану
мен еліктеудің айырмашылығы реминисценция бұлыңғыр және елене бермейтіндей
болып келеді, (ырғақтық реминисценциядан басқасы), әйтеуір бір авторға ... ... ... ... еске ... делінген сөздікте [
17,322 ].
Алайда реминисценцияның "оқырман жадын және
көпқұрамды қабылдауын есепке алған автордың ... ... ... ... де ... Ж.Жақыпбаев
туындыларында реминисценцияның осы екі түрі де кездеседі.
Автордың саналы түрде көркемдік қажетке жаратқан
реминисценция ... көбі ... ауыз ... ... ... еске ... ... "Арысқа барғанда" өлеңінің;
Бір ғажап сурет көрдім деп ертең мақтанам,
Бөгеннің жері ... ... ... ... Еділ ... да көрмеген,
Жалайыр Мұқылай таңғұттардан да таппаған,- [ 14,6 ] ... ... ... екі жолы "Кодекс Куманикус" (Қьшшақтың жазба кітабындағы)
Сенде, менде йоқ,
Сеңгір танда йоқ,
Утлу ташда ... йоқ,- ... көне ... ... ... ... Бұл екеуіне де
ортақ бір поэтикалық ойлау жүйесі бар. ... де ... ... зат ... ... білдіріп тұр (бірінде-ғажап сурет, екіншісінде-
құстың сүті) және ол таптырмас нәрсені іздеу әрекетінің этникалық топтармен
байланыстырылуы - бұл екі ... ... ... ... ... Ал,
Базардан алып келдім міне бұршақ,
Осыны ексеңдерші, түге, бір сәт,- [ 14,76 ] деген ... ... қара ... ... алып ... деп
басталатын формулалы сөз тіркестерін еске түсіріп, сол аркылы өмірдің
жалғандығы, өткіншілігі, таусылмас ... ... ... ... өлендегі мағынамен ұштастыру үшін арнайы солай түзген болуы
керек. Ал,
Бұл ғұмырды қу да ... сұм ... ... ем ... ... [ 14,153 ],-сияқты жолдар "Боза
үстіндегі сөз бокка арзымайды" деген халық мақалын еріксіз ойға ... ... ... өзге де ... емес ... көрсетуге болар еді.Бірақ біз ... ... ... ... ғана сөз еттік.Бұл орайда біз авторлық емес сөз түрлерінің ұлы
қаламгерлер ... жиі ... және ... да ... әрі ... ... ... немесе өз тұсындағы қалам иелері-
мен рухани сабақтастығын, байланысын танытатын құбылыс екенін ескеруіміз
қажет.
Ж.Жақыпбаев туындыларының ... ... ... ... ... ... де ... кетуіміз керек."Лирикадағы тұтас
поэтикалық бағдар өзінің сөздік тақырыбының басымдылығымен айқындалатын
кезі жиі кездеседі; ... ... ... "мұнды", "қажыған",
"ымырт", "қайғы", "табыт" ... ... ... ... ... В.М.Жирмунский.
Жұматай өлеңдеріне тән сөздік сарындардың бірі - "жұлдыз",
"аспан", "биіктік"."Жұлдыз" сөзі ... ... ... ... ретінде алынады. Ал "аспан" осы бейненің орын
алатын әлемі.Мұның айқын көрінісін біз жоғарыда біршама
талдаған " ... ... ... көре аламыз. Бұл
шығармадағы "жұлдыз" - аяулы ақындар Сәкен, Ілияс, Бейімбеттер ал ... ... ... көрнекті, сол көрнектілігімен үлгі боларлық
әлем.Ақынның кей өлеңдерінде "жұлдыз" сөзі айтылмағанымен, ... ... ... ... - осы ... ... ... Оған "Бір
күлермін ғарыш жаққа ... ... ... ... ... ... ғарышқа аттану - ... ... ... ... ... әлемімен сырласып,
оған ең түйінді деген сауалдарын қояды:
"Қалай, -деп, -ағам?" ... ... ... ... ... бас ... [14,9 ],- дейді ақын
О.Сүлейменовке арнаған "Аға" атты өлеңінде. Мұндағы лирикалық қаһарман ... ... ... ... тек ... ғана бере ... бір ... лирикалық кейіпкер өзінің сүйіктісін,
Жұлдызымен қоса туған тұлғаны
Әкете алмас ешбір шайтан ... [14, 255],- деп ... ... ... үшін ... ... ... лирикалық ақын. Ал,
Мына әлемге жұлдыздардай көптеген
Көк төсінен қарайын ба ... [ ... ... ... бұл ... ... айқынырақ көрінеді.Осы көркем ойлау түрі ... ... "көк ... ... ... ... кетудің" сарыны өмірлік
тұрғыдан қарасақ, оның екі түрлі мәнінің бар екенін байқаймыз; біріншіден,
бұл өмірдің аяқталуы, екіншіден, ... ... ... ақын ... алуы.Сондай-ақ ақын жырға қосқан ару бейнесі де "жұлдыздар" ... ... етіп ... ... мін жоқ ... ... ... дейік те,
Сол ғана келер түбінде
Жұлдыздай биік бейітке [ 13,44 ]. ... әрі ... ... ... ... ... танытатын бұл сарын мына жыр жолдарынан да
айқынырақ көрінеді.
Шыңға шық өлгің келсе егер,
Шыңға шық өлгің келмесе [13,242 ], немесе,
Жаным бар мені ... ... ... жоқ бірақ түсірер мені төменге [ 13,97 ],
немесе,
Біз ... ... жұрт ... ... бойы ... білмей ме?! [ 13,30 ], немесе,
Жүр бері гүл ... ... ... ... [ 13,60 ], немесе,
Көктегі елдің абыройын төкпеңіз,
Бар ма десе, жоқ ... да ... ... [ 13,71 ... ... ... ... сөздері эстетикалық
көркемдікті білдірсе, "құбыла" сөзі билік басындағыларды, әкімшілік жүйені
білдіреді."Мотивтің маңызды белгісі - оның ... ... ... ... ... онда ... емес жұмбақ түрде танылуға қабілеттілігі",
- ... В.Е. ... ... ... жіті оқып ... ғана
аңғарылатын, бір қарағанда байқала қоймайтын мұндай сөздік сарындар да оның
туындыларының басты бір мәтіндік ерекшелігін көрсетеді.
Ж.Жақыпбаев ... ... ... де ... ... сырларын ашуға қызмет ететін болғандықтан, ... ... ... ... тоқталдық.
Жұмыстарымыздың екінші тарауын құрайтын Ж.Жақыпбаев лирикасының
пішіндік көркемдігі мәселесіне біз санаулы ... ғана ... ... де ... ... аз ... Біз соның ішінде ақын қолтаңбасына тән
ерекшеліктерді айқын көрсететін ... ... ... ... рет ... отырғандықтан, жұмыс көлеміне лайықтап,
ең маңызды деген көркемдік ерекшеліктерді басты нысанада ұстадық.
Әдебиеттанушылар ... жиі ... ... ... ... дейін
тұрақты мәнге ие болмай келеді. Сонда да болса, осы ... ... ... ол "мазмұндық пішіннің барлық элементтерінің (образдық
жүйенің, көркем тілдің, ... ... ... ... және т.б. ішкі ... ... мен ... жиынтығы"
ретінде көрсетіледі. "Мазмұндық пішіннің барлық элементтерін біріктіріп,
олардың ұйтқысы бола отырып, стиль осы ... ... ... ... және олардың әрқайсысынан да, тұтастығынан да, ... ... жаңа ... ие болады. Біз де стильге осы тұрғыдан келе
отырып, Ж.Жақыпбаев өлеңдерінің ... ... ... ... ... ... тұстарын баса сөз етпекпіз.
Біз бұл жерде Ж.Жақыпбаевтың қаламына тән даралық белгілерді ... ... ... ... ниетте емеспіз. Стильдік ерекшелікке
емес, ақынның шығыс классиктері-мен және батыс романтиктерімен ортақ көркем
ойлау белгілеріне ... ... оның ... тағы бір ... осы ... аңғарту мақсатын ұстанып отырмыз.Мұндай ерекшеліктер
орыс классиктері А.С.Пушкин, ... және т.б. ... ... да байқалған.
Бір –бірімен көркем ойлау жағынан туыс болып келетін осы екі әлем
әдебиетімен Ж.Жақыпбаев туындыларының ... ең ... ... көрінеді. Бұл мәселені арнайы зерттеген ... ... екі ... бар ... ... оны ... «Бір ... субъективтілік автордың өзіндік еріксіздігі
сияқты нәрсе болса, екіншісі –қайталанбас және ... ... ... ... ... ... ретіндегі индивидумға, «субъектіге»
деген көңіл аударудығ басымдығы» ... ... ... дей келіп,
шығыс ақындарындағы адамның ішкі әлемі басты орында жырланғанымен ... ... ... бірақ осы дәстүрлі образдың астарынан
өзіндік характер табатынына ... ... ... ... ... ... ... «Суреткер –романтик объективті шындықты
бейнелеп қана қоймайды, оған деген субъективті қатынасында ... ... ... орыс ... ... ... ... да бейнелеу
құралдарының ерекшеліктерін айқындайды», - [32,196-197]дейді ол. Зерттеуші
бейнелеу ... ... ең ... ... ... ... классиктері мен батыс ... ... ... ... ... «таза» эмоцияны танытатын бағалаушылық
поэтикалық қызмет атқаратынын, ... ... ... ... ... атап ... ... Мұндай эпитеттер Ж.Жақыпбаев та да
жеткілікті.
«Керемет», «тәтті», «тәкәппар», ... ... ... «меңді», «сұлу» сияқты эпитеттер Ж.Жақыпбаев өлеңдерінде түрлі
варияциялармен қайталанып келіп отырады.
Шығыс лирикасы ... бай ... ... Жұматай поэзиясында
да шығыс поэзиясындағы, әсіресе, сұлудың бейнесін жасауға ... ... ... ... мол. ... ... менің», өлердей ғашық, «тұт ағашын жеген құрттай бір қайғы, «қас
устодай пілләдан жіп ... «сен ... ... ... ... ... «шөп жеген иттей басымнан шаш жеді мұңым», ... ... ... ... ... ... ... «өмір кештім өң мен
түстей бір халде», «Адайлардыі қылышындай өткір ем» т.б. теңеулер ... ... ... ... ... ... ... бірнеше рет айтқанбыз. В.М.Жирмунский метафораның ... ... ... ... ... екенін айта келіп,
«стиль тарихына ... ... ... ... метафора
поэзиясы»,болып табылатындығын айтады. Осы ерекшелікті ... ... ... неге бай ... оңай ... ... біз тоқталған каламбур ... кқбі ... ... ... ... айтылып өткен сөздік мотивтердің
негізгі жасалу жолы осы ... Одан ... да ... мүйізін
–«қорғаныстың қылышы», шұғұнық гүлді –алқызыл рюмка, Бабырды – ... ... ... ... деп ... ... көркемдік
тәсіл Жұматай өлеңдерінде тіпті мол. Егер ортағасырлық шығыс ... ... ... ... ... ... алдын ала мәлім,
белгілі нәрсені ... ... ... [32, 200 б] ... ... ... мұндай поэтикалық қалыппен шектелмейді. Ж. Жақыпбаев
лирикасы орта ғасырлық Шығыс ақындарына тән ... ... ... ... ... онда сол негіздегі тың ... де ... ғана ... ... болса, қарлығыштың ұясын «жүзімдей
бұжыр, жүректей жылы» [13,63] деген ... ... ... поэтикалық
тосындық айқын аңғарылады. Ал тың метафоралар тіптен мол кездеседі. Бұл
тұрғыдан, Ж.
Жақыпбаев орыс ... ... ... ... Мұндай дәстүрлі
канондық көркемдік жүйе жөнінде ол «Ортағасырлық шығыстық поэзия ... ... ... ... ... ... анда «қажет», мұнда
–«ерік берілген» болды», -[32,209] дейді С.М.Каганович.
Ж. Жақыпбаев лирикасындағы орыс ... ... ... ... ... ... ... олардың
екеуінің де Шығыс лирикасында тілдік ... ... ... көркемдік бағдар етулерінен ... ... ... махаббат сүйінішін, масайраған ... ... ... беру үшін жиі қолданылатын «кемпірқосақ» сөзі И.И. Козловта
, «мөлдір шық» сөзі ... , ... сөзі ... ... ... ... ... мұндай үндестікке жарқын мысал
бола алады. Осы ұқсастықтан ... ... ... ... нәтижесі деуден ... ... ... ... ... дегеніміз сенімдірек. Егер «орыстың романтикалық
лирикасында ... гөрі ... ... аз ... оның ... осы ... күшейте түседі.
Қорытынды
Әдебиеттанушылар тарапынан «ең субъективті» тек болып саналатын
лириканы тақырыптық ... ... бұл ... ... ... қатыссыз шешу мүмкін емес. Өйткені ... ... өмір ... ... ... ол ... ой мен сезімі
арқылы көрінеді. Өмір өлеңде лирикалық кейіпкер бейнесінен танылады. Ал
шығармадағы ... ... ... автор өмірбаянымен тығыз
байланысты екені даусыз. ... ... ... біз әрі ... ... ... әрі сонымен сабақтастыра отырып,
оның туындыларының тақырыптық ауқымын және идеялық ... ... ... ... ... арқау етті.
Ол үшін ең алдымен, 70-80 ... ... ... тақырыптық-
идеялық ерекшеліктеріне барлау жасап, ... ... ... байланысын көрсеттік. Ақын лирикасындағы өмір ... ... ... тарихи-әлеуметтік жағдай туғызған
мүмкіндіктердің тигізген әсерінің молдығы да айтылды.
Ж. ... ... ... бір ... ... ... мәселелер, яғни түрлі тақырыптар ... ... ... Бұл
-өмірді өзінің сан-салалылығы қалпында шағын ... ... ... ... танытарлық қасиет. Алайда туындыда қатар өрілген бірнеше
тақырыптардың ішіндегі біреуі жетекші ... ... ... Осы ... ... тақырыптарды нысанаға ала отырып, біз ... ... ... Атап айтсақ, туған жер, өмірбаяндық, ... ... ... ... ... өлеңдер топтастырылды.
Ақын өлеңдерінде ерекше орын алған тақырыптың бірі туған жер. ... ... мен көз ... сұлу ... бірі ақын туған
Сарноқай тауының ... ауыл ... ... идеалына
айналған. Ол туған жерге деген шексіз махаббатын Сарноқай бейнесі ... Бұл ... ... әрі өмірлік, әрі поэтикалық ойлау жүйесіне
әбден ... ... Мұны біз ... ... ... ... тауы ... жастық шағымен байланысты болғандықтан, ол
өлеңді де ... орын етіп ... Ол ... ... ... ... сал- серілер өміріне қатысты шындықпен
байланыстырылып отырады. Және сол ... ... ... ... деген
сағынышы, туған жерге деген ... ... ... көп ... пейзаждық лирика түрлерінің дені ... ... Оның ... ... ... ... жер ... ол оқырмандық қабылдау арқылы ... ... ... ... ... өлеңде бейнеленген табиғат суретімен ... ... көп. ... ... адам ... айналдырудың
ерекше бір түрі «Мамырым ... ... хат» ... ... Суреткер туған жер табиғатын суреттеуде ... ... ... ... ... көзге түседі.
Қаламгердің өмірбаяндық өлеңдеріндегі лирикалық ... ... ... ... ... ... жеке басының
ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Ж. Жақыпбаев өмірде де ... иесі ... және оның ... ... де ... еске ... еді. Ақын жөніндегі естеліктерге сүйене
өтырып бұған да ... ... ... ... Бұл ... эстетикалық идеал ретінде танылатын бейне –оның өмірдегі
сүйікті ... ... ... образы. Бұдан басқа да Жұматайдың
атбегілік, ат ... ... ... ... ... ... автордың серілік қасиеттерімен байланысты. Осы ... оның ... ... ... ... ... түнгі құпия
махаббат кездесуін жырлайтын ... ... ... ... еді. ... ... көркем ойдан шығарудың іздері көбірек
байқалады. Ақынның бұл ... Ақан ... ... ... ... ... да бар.
Ал өнер тақырыбындағы өлеңдерін бірнеше ... ... ... ... өнерді, оның құдіретін дәріптейтін, өнер ... ... және ... ... әшкерелейтін өлеңдер. Бұл топтағы
туындыларда ... мен ... өнер ... ... ... жиі ... Өнер ... ішінен, әсіресе, Жамбыл бейнесін
әрі серіліктің, әрі ғажап ... иесі ... ... ... ... , «Хан ... ... өлеңдерінде өнердің өлместігі және өнер
адамына тән ... ... Күй ... ... ... беру
жағынан Ж.Нәжімеденовпен ортақ тұстары ... бұл екі ... ... ... ... болғанын көре аламыз. Ж. Жақыпбаев күй
белгілерін өлеңнің ырғағы,әуезділігі, ұйқасы арқылы ... ... адам мен өмір ... ... ... осы
өнер тақырыбындағы өлеңдерінен ерекше көрінеді және ол ақынның ... ... ... ... ... ... ... құрдасы
айтыпты деген сөз» атты өлеңінде ... ... өнер ... жанашыр
болып, оның сөзін сөйлейтін жанды іздеген аңсары танылады. Бұл ... өмір ... де ... тұрады. Ақын жинақтарына енбей
қалған «Құрдас ... ... де өнер ... ... өз ... да бейнелейтін ерекшелігі бар туынды. Қаламгердің
кейбір ... ... өнер ... ... ... ... аталмай, ол мазмұнын мәтін астарынан танылатын кездері көп. Бұл ... ... ... ... ... алған.
Ж. Жақыпбаевтың дарынсыздар бейнесін сомдаған өлеңдерінде әлеуметтік
сарындар мол кездеседі. Әсіресе, өнер адамдарына жасаған ... ... ... ... ... ... Бұл туындыларды өнер адамының
типтік тағдыры өзек ... ... ... ... ... ... көп бөлігін ... ... ... ... ... басым. Бұл тұрғыдан оның
М.Жұмабаев өлеңдерімен туыстасатын тұстары көп. Ж. ... ... ... ... өзге ... да қамтып жүреді.
Туындыдағы көрінген өмір ... ... ... ... ... оның ... да соғұрлым күшті болатындығына осы тұста
тоқтап өттік. Ақын көп ... ... ... беру үшін ... ... әлемді көне заманға лайықты атаулармен ... ... ... ... жиі орын ... қала ... ... қою сарыны ақынның осы топтағы өлеңдерінде көп кездесіп
отырады. ... –ақ ... ру ... ... ... шығу тарихи,
Шыңғыс ханның халқымыздың тарихына қатысы ... тағы ... ... ... ... ... байланысты өзіндік шығармашылық
концепциясы да әр кез аңғарылып отырады. Бұл ... ... ... көзқарасын танытуымен қымбат.
Ж. Жақыпбаев шығармашылығының ең әсерлі бөлігі оның ... ... ... ... тұлға, өзінің сүйіктісі Ләйләні
жырлау жағынан ... ... ... ... орта ғасырлық
италян ақыны Ф.Петраркамен ұқсас жақтары көп. Бұл ... де ... ... ... жағынан тәңірлік сұлулықты жырлаған шығыстық және
батыстық романктик ақындар шығармашылығымен жақындасып кетеді. Жұматай мен
Петрарканың ... және ... ... ... ... ... ... жерлері көп. Ж. Жақыпбаевтың ... ... тыс ... ... өзі ... өмірлік аңыздың
іздері байқалады. Бұл ... ... ... оқырман ықыласын
арттырар және Ж.Жақыпбаев туындыларын ... ... ... ... ... Қаламгердің Гүлбүбіш, Зейпін
сияқты өмірлік тұлғаларға арнаған ... ... ... ... ... ... ... Соңғысында мұңды сарында
басымырақ. Өзге тақырыптардағы ... ... қала мен ... ... ... ... мұнда да кездеседі.
Ақынның жекелеген ... ғана ... ... ... оның ... ... ... сонымен бірге өз
тұсында саяси тақырыптардағы лириканың ... ... ... сүреңсіз
күйінен жерінгендіктен де оның ... ... ... ... ... Сол ... қаламгер саяси-әлеуметтік
мәселелерді күнделікті ... ... ... ... жөн ... деп ... ... жарқын мысалын «Құрдасқа ... ... көре ... ... өткеніміздей суреткер туындыларында бұл тақырыптар
жеке дара ... ... ... ... ... ... күйде
беріледі. Бұдан өзге де тақырып түрлері бар болғанымен, оның бәрін жеке-
жеке сөз ету ... ... ... біз ... ғана тоқталдық.
Жұмысымыздың екінші тарауын құрайтын ақын шығармаларының пішіндік
көркемдігі де ... ... ... ... да ... және
шығыс поэзиясының көркемдік тәжиірибелері молынан көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ақын жастайынан
тыңдап өскен шығыс дастандарының бала ... ... ... ... ... ақынның бозбала шағында ғашық болып, ... ... ... Ләйләнің есімімен бет-бейнесінің осы ... ... ... ... болуы оның поэтикалық әлемінен
берік орын алып, шығыс аруына ұқсас сұлу ... ... ... ... болуына деген көркем қажеттілікті туғызды. Үшіншіден,
қаламгер оқып ... ... ... ... де ... екі факторға
үстеме болып, ол оның ... ... ... ... ... ... ... болып келген ең ... ... ... ... Ол ең ... ... тақырыптық
қырынан көрінеді. Ж. Жақыпбаевтың бір өлеңінің өзінде өмір мен ... ... сан ... ... қоса ... Мұндай
күрделіліктің ақыннан шеберлікті талап ... ... ... ... және оқырмандық эмоция түрлерінің ... бір ... ... ... ... де осы ... ... Ақын өлеңдерінде
мұңды көңілсіз жайттардың сол ... ... ... арқылы қабылдану
ерекшелігі осының бір айғағы. Ал оның сыры ... ... мен ... ... шебер алмастыра білуімен және сөздік
ойындарды ұтымды пайдалануымен де ... Ақын ... ... да өлең ... ... ... оның ... өмірге т.б.
жайттарға деген көзқарасының ерекшеліктері туындыда бейнеленуі және ... ... өзге мән ... сөздік сарындардың жиі кездесуі,
тіпті сыртқы композиция ... ... ... ие ... ... туғызатын факторлар. Ол белгілі бір дайындығы, яғни ақын
өмірінен, ол жүрген әдеби ортадан ... ... және ... ... деңгейі бар оқырман үшін ғана ерекше мәнді. біздің ... ақын ... ... ... ... мән ... ... себебі осында. Ақын шығармашылығының көпшілік қауым тарапынан
ерекше қолдауға ие болмау сыры да ... ... ... ... ... көпшілік қауым тануы тиіс ... ... ... да ... ұстадық.
Қорыта келгенде, Ж.Жақыпбаев шығармашылығы дәуір тынысын танытарлық
мәнімен де, ... ... де, ... ... қырларымен де дәуір әдебиетінен ерекше орын ... ... ... Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті: Қысқаша очерк.
–Алматы: Білім, 1998 .- 224 ... ... Б. Ой мен сөз. ... сын ... ... б.
3. Мукаржовский Я.Преднамеренное и непреднамеренное в ... Ян. ... по ... и ... ... ... ... В.А.Каменской. –М.:Исскуств, 1994,- 606 с.
4. Шапай ... ... ... ... ... сын. ... ... Қабдолов З. Екі томдық таңдамалы шығармалар.- Алматы:Жазушы,-Т.2.
Сөз өнер:Монография. Талант пен таным: Әдеби толғаныстар. ... ... 60 ... ... ... кітап, -Алматы: Ғылым,
1998-400б.
7. История ... ... в ... и др.) ... ... ... ... жанары.- Алматы:Жазушы, 1970. -168 б.
9. Қирабаев С.Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. –Алматы: Білім, 1995.-
288 б.
10. Базарбаев М.Казахская ... ... ... ... ... В.Г. ... собрание сочинений
В 13 т. М., т. 7, Статьии рецензии. 1953.-740 с.
12. Ақыпбеков Ө.Заманаларды бетке ... жыр ... ... ... ... Ж.Шұғұнық гүл төркіні:Өлеңдер.-Алматы: Жалын, 1984.80 б.
14. Жақыпбаев Ж. Көктемгі хаттар. Жыр ... ... ... ... Әлімбек Қ.Мәңгілік тірі жанның төлеңгіттері.// Азия даусы. 1991, ... ... В.Г. ... ... на роды и виды, Полн.собр.
соч.,т.5,1954,c.46)»[17,183].
17. Потебня А.А. Эстетика и поэтика. –М.,Исскуство, 1976.614 с.
18. ... ... ... -М., ... ... ... Досбол Амангелдіұлының жеке архивіндегі ... ... ... елі, 1995, қазанның 5-і, N 15.
21. Керімов Ш.Сал-серілер салтанаты. // Наурыз. Жаңғырған ... ... ... 1991.- 256 б.
22. Ақпанбетұлы Ә. Күнгей елінің кербезі. //Жас ... 1994.10 ... ... Ө.Жатыпатар Жұматай//Аруана.1994,3 маусым.
24. Елғондинова З.Күйші.//Егемен Қазақстан.1995,4 ақпан.
25. Жұмаділов Қ.Жазушының тағдыры. //Қазақ әдебиеті,1999,29 қазан.
26. ... ... ... ... ... 1994- 280б.
27. Нәжімедеов Ж.Өлеңге қатысты сөз.// Қазақ әдебиеті.1981-6 март.
28. Храпченко М.Б.Художественное творчество, действительность, человек.
–М.,Сов.писатель, 1976.-366с.
29. Блок А.А. Собрание сочинении. В 8-ми Т.-М, ... т. ... ... ... ... поэзиясының алыбы.// Жамбыл және қазіргі
халық поэзиясы. –Алматы: Ғылым,1975.-271 б.
31. Дастан ата (Жамбыл туралы естеліктер). –Алматы:Жазушы, ... ... ... ... ... –Алматы:Жазушы, 1992.-315 б.
33. Каганович С.Л. «Восточный романтизм» ... ... ... ... 1983.-336 с.
34. Қодар Ә.,Ақдаәулетұлы М. «Ғұмырымды мейірім үшін қидым мен...» //
Алтын Орда. 2000, 17 наурыз.
35. ... Н.И. ... ... ... –Саратов.
Саратовского ун-та. 1988.-205 с.
36. Нәжімеденов Ж. Өлеңге қатысты сөз.//Қазақ ... 1981, ... Б. ... ... //Қазақ әдебиеті 1985, 16 авгут.
37. Белинский В.Г. Разделение поэзии на роды и виды.// Полн. собр. соч.
т. 5. – М., ... ... А. ... танытқыш.// Байтұрсынов А. Ақ жол.
Өлеңдер мен ... ... мен ... ... алғы ... ... ... – Алматы:Жазушы,
1991.- 463 б.; Ысмағұлов Ж. Абай ... өмір ... ... ... ... Дисс. А. 1995.
39. Қамайұлы Ж.Жұмбақ жұлдыз кім екен? // Азия, 1993, ... ... Қ. ... ... // ... ... 1995, ... Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. –Алматы : ... 1969. -244 ... ... З. Сөз ...... университеті.1992. – 351 б.;
42. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. –Алматы: Ғылым,
1991. -208 ... ... ... ЖӘНЕ ... МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ
Жаңалық Саягүл
Бітіру жұмысы
050117–« Қазақ тілі мен әдебиеті», 4–курс
Алматы,2012

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
Абай тұлғасы8 бет
Абай Құнанбаев жайлы7 бет
Аударма түсінігі8 бет
Сүгір (шалқыма), (наз қоңыр), (аққу), (қаратау шертпесі) күйлеріне талдау жасау8 бет
Сүйінбай Аронұлы5 бет
Қазақ поэзиясындағы Әуезов бейнесі6 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь