Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі

Кіріспе
2 Зерттеу жүргізілген өңірдің сипаттамасы
2.1 Сырдария өзені төменгі ағысының географиялық орны
2.2 Арал өңірінде климаттың өзгеруі
2.3 Өсімдік жабынының сипаттамасы.
2.4 Топырақ жабынына экологиялық сипаттама.
2.5 Су қорлары, оларды пайдалану жағдайы.
3 Ғылыми еңбекте қолданылған әдістемеліктер
4 Сырдария.Әмудария өзендері мен Арал теңізі бассейнінде шаруашылық кешеннің дамуы және оның экологияға әсері
4.1 Бассейндік аумақта суармалы егіншіліктің дамуы және Арал теңізінің тартылуы.
4.2 Арал теңізінің құрғаған орнындағы жаңа құрлықтың геоморфологиясы.
4.3 Жаңа құрлықтың өсімдігі мен жануарлары.
4.4 Теңіздің орнындағы топырақ түрлерінің мелиоративтік күйі.
4.5 Арал теңізінің суындағы тұздың таралу проблемасы.
4.6 Теңіз орнындағы топырақта ауылшаруашылық дақылдарымен жүргізген тәжрибенің нәтижесі.
4.7 Өңірде экологиялық ахуалдың тұрақтануына байланысты көпсалалы шаруа қожалықтарын дамыту.
4.8 Арал өңірін көгалдандыру.
5 Сырдария өзенінің ағысын реттеуге байланысты күрделі экологиялық жағдайдың қалыптасуы
5.1 Сырдарияның атыраулық аймағында табиғи кешеннің өзгеруі.
5.2 Сырдария өзені суының сапасы және суды пайдалану.
5.3 Суармалы жердің экологиялық.мелиоративтік күйі.
5.4 Суармалы жерді экологиялық.мелиоративтік сауықтыру және топырақ құнарын көтеру
6. Арал өңірінің жаңа экологиялық жағдайында дәстүрлі шаруашылық салаларын өрбітудің жолдарын айқындау
6.1 Сырдарияның төменгі ағысында суармалы егіншілікті дамыту.
6.2 Мал шаруашылығын өркендету.
6.3 Өңірде балық өндірісін қалпына келтіру.
7 Арал өңірінде табиғи.шаруашылық нысандарды ластайтын заттардың таралуы және экологиялық күйіне әсері
7.1 Атмосфералық ауаның экологиялық күйі.
7.2 Егіншілік саласын химияландырудың экологиялық жағдайы.
7.3 Ауыр металдардың экологиялық зиянын азайту жолдары.
7.4 Өңірдің радиациялық жағдайын сауықтырудың жолдары.
7.5 Арал өңірінде мұнай өндірудің экологиялық күйін реттеу.
7.6 Полиметалл кенін өндірудің экологиялық жағдайға әсерін шектеу.
7.7 Уран кенін өндірудің экологиялық проблемалары.
8. Арал өңірінің әлеуметтік.экономикалық жағдайын көтеру.
8.1 Елдің материалдық тұрмыс жағдайын жақсарту.
8.2 Ауызсудың сапасы және оның әлеуметтік салдарын реттеу.
8.3 Жайсыз факторлардың адам денсаулығына зиянды әсерін азайту.
Қорытынды
Диссертацияның тақырыбы бойынша жарияланған ғылыми еңбектер тізімі
Арал өңірінде табиғи процестер мен шаруашылық салаларының көне дәуірден бері келе жатқан үйлесімді даму ырғағын осы өлкеде орын алған экологиялық тоқырау бұзып жіберді. Соның салдарынан табиғат азғындап, шаруашылық кешеннің өнімділігі кеміді, елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмендеді. Әйтсе де Арал өңірінде қауырт өршіген экологиялық тоқыраудың пәті өткен ғасырдың соңғы он жылдығында бәсеңсіген соң ахуал біршама тұрақтанды. Осы жағымды процесті баянды ету мақсатында өңірде экологиялық жобалар жүзеге асырыла бастады. Солардың бірегейі Солтүстік Арал теңізін (САТ) Көкарал бөгеті арқылы бөлектеу мен Сырдария өзенінде оның құрамдық бөлігі болып табылатын «Ақлақ» су электрстансасын салу және Сырдарияның төменгі ағысында ирригация жүйесінің ірі тармақтарын жаңарту шаралары қолға алынды. Ендігі мәселе Арал өңірінде экологиялық ахуалдың бағытын бақылаудан шығармай басқару арқылы өлкенің табиғи қорларын тиімді пайдаланумен бірге оның потенциалын молайтуға қол жеткізу болмақ. Мәселені түбегейлі шешу үшін өңірде бұрыннан қалыптасқан табиғи процестер мен шаруашылық салаларының даму жолын және қазіргі күйін жан-жақты зерттеп, жаңа экологиялық жағдайға орай өрбіту бағытын айқындау мен басқарудың негізінде табиғи қорларды тиімді пайдаланудың негізін жасау қажет болып отыр. Біздің жүргізген ғылыми зерттеулеріміз осы мәселеге арналған.
Жұмыстың мақсаты. Арал өңірінде табиғат қорғау жобаларын жүзеге асыруға байланысты табиғи процестерді антропогендік басқару арқылы шаруашылық кешенді орнықты дамытудың ғылыми негізін жасау.
Жұмыстың мақсатына жету үшін алға қойылған міндеттер:
- Арал теңізінің Қазақстандық бөлігіндегі құрғаған орнында пайда болған жаңа құрлықты кешенді зерттеп, табиғи қорларының шаруашылық потенциалын анықтау;
- Жаңа құрлықта егіншілікке жарайтын жер көлемін анықтап, теңіз жағалауында суармалы егіншілікті дамытудың ғылыми негізін жасау;
- Арал өңірінде экологиялық жобалар жүзеге асырылуына байланысты Сырдарияның төменгі ағысында дәстүрлі шаруашылық салаларын жаңа экологиялық жағдайға бейімдеп дамытуды ғылыми негіздеу;
- Өңірде табиғи-шаруашылық нысандарды ластайтын заттардың жиналуы мен таралуын зерттеп, зиянды зардаптарын азайтудың жолдарын реттеу.
а) монографиялар:
1 Боровский В.М., Волков А.И., Волохова А.А., Киевская Р.Х., Можайцева Н.Ф., Некрасова Т.Ф., Нургизаринов А.М., Попов Ю.М., Султанбаева У.М., Харитонова А.Я., Чиркова Р.А. – Антропогенное опустынивание почв Приаралья. Монография, Алма-Ата, «Наука», 1984 г., 202 с.
2 Нұрғызарынов А., Шапшанов Қ. – Арал өңірінің экологиясы (Қызылорда облысы). Оқулық, Алматы, 1996 ж., 170 б.
3 Нұрғызарынов А., Шапшанов Қ. – Арал өңірінде өндірісті экологияландыру (Қызылорда облысы). Монография, Алматы, 2001 ж., 145 б.
4 Нұрғызарынов А. – Атыраулық экотоптардың химиялық экологиясы (Сырдың төменгі ағысы), монография. Қызылорда, «Тұмар», 2003 ж., 168 б.
5 Нұрғызарынов А. – Аралдың экологиялық тынысы. Монография, Алматы, «Ғылым», 2006ж., 224 б.
б) мезгілді басылымдар мен ғылыми жорналдарда жарияланған мақалалар:
1 Нургизаринов А.М. - Агрохимические свойства такыровидных почв Джана-Дарьинского массива и применение удобрений под различные культуры. Кн. «Проблемы освоения низовьев Сыр-Дарьи под рисовое хозяйство» ТР. ин-та почвоведения АН.Каз.ССР. том 17. Изд. «Наука» 1969 г. г.Алма-Ата. с.134-140.
2 Нургизаринов А.М. Динамика плодородия почв в условиях рисосеяния и применение удобрений под рис в Казахстане. Сб. «Интенсификация земледелия Юга и Юго-Востока Казахстана». Изд. ВО ВАСХНИЛ 1978 г. Алма-Ата. с.18-25.
3 Нургизаринов А.М., Кошкаров С.И., Жиенбаев Б.А., Макуов А.М., Сагындыков Ш.С. Динамика водорастворимых солей на рисовых картах-чеках. Жур. «Гидротехника и мелиорация» № 11 ежемесячный теоретич. и научно-практический. Изд. «Колос» 1979 г. Москва. с.76-78.
4 Нургизаринов А.М., Волков А.И., Некрасова Т.Ф., Можайцева Н.Ф., Киевская Р.Х. Изменение почвенного покрова низовьев Сырдарьи в связи с зарегулированием стока реки и перспективы их использования. Сб. «Особенности технологии возделывания риса на Юге Казахстана». Изд. ВО ВАСХНИЛ 1979 г. Алма-Ата. с.9-30.
5 Нургизаринов А.М., Длимбетов К.Д., Кошкаров С.И., Жиенбаев Б.А., Сагындыков Ш.С., Макуов А.М. К вопросам мелиорации земель и орошения сельскохозяйственных культур в низовьях реки Сырдарьи. Сб. «Особенности технологии возделывания риса на Юге Казахстана». Изд. ВО ВАСХНИЛ 1979 г. Алма-Ата. с.31-45.
6 Нургизаринов А.М. Современное состояние и перспективы использования орошаемых земель в низовьях реки Сырдарьи. Сб. «Изменение природных условий в районах транспортирования и распределения части стока Сибирских рек». Изд. АН КазССР 1980 г. Алма-Ата. с.233-239.
7 Рамазанова С.П., Нургизаринов А.М. Применение удобрения и урожайность риса в Кзыл-Ординской области. Сб. «Повышение эффективности рисовых комплексов в Казахстане». Изд. ВО ВАСХНИЛ 1981 г. Алма-Ата. с.59-66.
8 Нургизаринов А.М., Волков А.И., Попов Ю.М. «Вопросы мелиоративного состояния, проектирования и эксплуатации рисовых массивов Казахстана». Сб. «Повышение эффективности рисовых комплексов в Казахстане». Изд. ВО ВАСХНИЛ 1981 г. Алма-Ата. с.101-107.
9 Садыков А.С., Нургизаринов А.М. Совершенствовать размещения и возделывания культур в рисовом севообороте. Жур. «Земледелие» № 9 ежемесяч. Теоретический и научно-практический. Изд. ВО «Агропромиздат» 1986 г. Москва. с.31-32.
10 Нургизаринов А.М., Кошенова Г.У., Амриев Р.А. Электрокоагуляционная очистка сточных вод от ионов тяжелых металлов. Сб. «Наука и технология». Изд. НАН Республики Казахстан 1993 г. Шымкент. с.203-204.
11 Маханов Т.М., Нургизаринов А.М., Амриев Р.А. Радионуклиды в объектах среды в зоне Приаралья. Сб. «Медицинские проблемы зоны Приаралья». Изд. Облздравоохранения. 1995 г. Кызылорда. с.26-29.
12 Маханов Т.М., Срымов Н.Ш., Кошенова Г.У., Нургизаринов А.М. Тяжелые металлы в Приаралье. Сб. «Медицинские проблемы зоны Приаралья». Изд. Облздравоохранения. 1995 г. Кызылорда. с.30-32.
13 Куанышбаев Т.Д., Нургизаринов А.М. Влияние добычи нефти в Южном Торгае на экологию Восточного Приаралья. Сб. «Актуальные проблемы теории и методики преподавания в ВУЗе». Изд. Университет им. Коркыт Ата. 1997 г. Кызылорда. с.198-199.
14 Нургизаринов А.М., Арынова К.Ш., Куандыков Е.Ш., Маханов К.Ш. Миграция кадмия в окружающей среде Приаралья. Вестник № 4, 1999 г. Изд. Университет им. Коркыт Ата г.Кызылорда. с.49-52.
15 Нұрғызарынов А., Шапшанов Қ. Қазақстандық шығыс Арал өңіріндегі табиғаттың экология-лық күйі мен әлеуметтік-экономикалық жағдайы. Статья: Ақпараттық талдамалы экологиялық және тұрақты даму жорналы «Дүние», № 5, 2002 ж. “Ecoclub - Astana” қоғамдық бірлестігі. Астана. 35-38 б.
16 Нұрғызарынов А., Тохтамысов Ә., Айдаров О., Құрманбаев Р. Жаңа атыраулық (Қазалы оазисі) топырақ жамылғысының антро-погендік өзгеруі. Ғылыми-методикалық жорнал. Ұлы Жеңіске 60 жыл. 1945-2005 ж.ж. Хабаршы. № 1, 2005 ж. 13-15 б.
17 Нұрғызарынов А. Арал өңірін экологиялық сауықтыру жолдары. «ХХІ ғасыр және Арал» халықаралық ғылыми зерттеу орталығы. Жинақ «ХХІ ғасыр және Арал» экологиялық оқулары. Қызылорда, 2004 ж. 7-11 б.
18 Нұрғызарынов А., Берденқұлова А. Ескі атыраудың жануарлар дүниесіне экологиялық жағдайдың әсері. «ХХІ ғасыр және Арал» халықаралық ғылыми зерттеу орталығы. Жинақ «ХХІ ғасыр және Арал» экологиялық оқулары. Қызылорда, 2004 ж. 40-43 б.
19 Айдаров О., Нұрғызарынов А. Қазақстандық шығыс Арал өңіріндегі қорықтардың өзекті мәселелері. «ХХІ ғасыр және Арал» халықаралық ғылыми зерттеу орталығы. Жинақ «ХХІ ғасыр және Арал» экологиялық оқулары. Қызылорда, 2004 ж. 161-166 б.
20 Айдаров О., Берденқұлова А., Құрманбаев Р., Нұрғызарынов А. Арал теңізінің құрғаған орыны мен жағалауында өсімдік жабын-дысының қалыптасу сипаты. Статья: Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік университеттің жорналы. Хабаршы № 1 (17), 2004 ж. 33-36 б.
21 Нұрғызарынов А., Боранбаева Л. Шығыс Арал өңірінде табиғи биоқорларды пайдалану проблемалары. Статья: Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік университеттің жорналы. Хабаршы № 1 (17), 2004 ж. 40-43 б.
22 Нұрғызарынов А., Тохтамысов Ә., Айменова С. Сырдың жаңа атырауындағы ауыл шаруашылығы өндірісінің экологиялық проблемалары. Статья: Қорқыт Ата атын-дағы мемлекеттік университеттің жорналы. Хабаршы № 2 (20), 2005 ж. 7-10 б.
23 Нұрғызарынов А., Тохтамысов Ә., Елеуова Э. Арал өңірін сауықтырудың өзекті мәселелері. Статья: Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік университеттің жорналы. Хабаршы № 2 (20), 2005 ж. 3-5 б.
24 Нұрғызарынов А., Ашімова Г.Шығыс Арал өңіріндегі су фаунасының қазіргі күйі. Статья: Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік университеттің жорналы. Хабаршы № 1 (19), 2005 ж. 5-6 б.
25 Нұрғызарынұлы А., Қапанов Ж. Сырдарияның атырауында судың экотоп ретінде химиялық ластануы. Статья. Республикалық ғылыми-практикалық конферен-цияның материалдары. Ауыл шаруашылығы өндірісінің жаңа технологиялары: проблема-лары, міндеттері, шешу жолдары. Жинақ: Қызылорда, 2000 ж. 135-139 б.
26 Нұрғызарынов А., Нарманова Р.А., Тохтамысов Ә. Суармалы жердің тұздауы және ондағы химиялық процестердің сипаты. Республикалық ғылыми жорнал. Оңтүстік Қазақстан ғылымы мен білімі, № 5(54) 2006 ж. 62-65 б.
27 Айдаров О., Балтаев Х., Нұрғызарынов А. Қазақстандық Шығыс Арал өңірінде өсімдік жамылғысының қазіргі күйі. Жорнал «Оңтүстік Қазақстан ғылымы мен білімі». Шымкент. №26. 2001.
28 Нұрғызарынов А., Қапанов Ж. Экологиялық дағдарыс жағдайында суармалы жерді пайдаланудың проблемалары. Жорнал «Оңтүстік Қазақстан ғылымы мен білімі». Шымкент. №26. 2001.
29 Нургизаринов А.М. Об усвоении фосфора рисом из лугово-болотной почвы. Инфор. о работе КазНИИ риса. Изд. «Кайнар», Алма-Ата, 1974.с.19-21.
30 Нургизаринов А.М., Баимбетов К.С. Эффективность удобрений под рис на Тогускенском массиве. Инфор. О работе КазНИИриса. Изд. «Кайнар», Алма-Ата, 1974, с.21-22.
31 Нургизаринов А. Последействие фосфорных удобрений при выпашивании пщеницы после риса. Вестник с-х науки казахстана. 1975, №7. с.19-22.
32 Нургизаринов А.М., Баимбетов К.С. Об эффективности периодического внесения фосфорных удобрений под рис. Научно-техническая информация по сельскому хозяйству изд. «Кайнар», 1975. с.4-5.
33 Ибраев А., Нургизаринов А., Арыстанов И.Ж., Ким А.С., Баимбетов К.С. Эффективность допосевного затопления рисового поля в условиях Кызл-Ординской области. Известия АН КазССР, сер.биологическая, 1974, №5, с.59-63.
34 Нургизаринов А.М., Рамазанов Х.Д. состояние рисовых севооборотов в Кзыл- Ординской области. Сб.»Вопросы рисосеяния в Казахстане». Изд. «Кайнар», Алма-Ата, 1978. с.37-41.
35 Нургизаринов А.М., Баимбетов К.С. Такыровидные почвы тогускенского массива как объект орошения Сб.»Вопросы рисосеяния в Казахстане». Изд.»Кайнар», Алма-Ата, 1978, с.66-70.
36 Нургизаринов А.М., Абдраханов К. Влияние удобрений на урожай риса в зависимости от предшественников на Кзылкусмском массиве орошения. Сб. «Вопросы рисосеяния в казахстане». Изд. «Кайнар», Алма-Ата, 1978, с.102-105.
37 Нұрғызарынов А., Айтбаев М. Күріш егісінің тыңайтқыштары және оны қолданудың тиімділігі. Кітап, «Қазақстан күріші». Алматы «Қайнар», 1982. 127-141б.
38 Кошенова Г.У., Срымов Н.Ш., Куанышбаев Т.Д., Нургизарынов А.М., Амреев Р.А. Загрязнение объектов среды Приаралья свинцом. Сб. «Актулаьные проблемы в экологии и Природопользовании». Часть 1, Кызылорда, 1996. с.43 .
39 Куанышбаев Т.Д., Нургизарынов А.М., Кошенова Г.У. Термическое исследование растворов гологенидов рубидия в водно-диметилформамидных смесях. Сб. «Актуальные проблемы в экологии и природопользовании». Часть 1. Кызылорда, 1996. с.47.
40 Саданов А.Қ., Нұрғызарынов А.М. Арал өңірлік жаңа экологиялық жағдайда биоқорларды пайдаланудың тиімділігін көтеру. Өсімдіктер әлемі және оны қорғау атты халықаралық ғылыми конференция еңбектері, Алматы, 12-14 қыркүйек, 2007 ж., 411-413 б.
41 Нұрғызарынов А.М., Саданов А.Қ. Арал өңірінде көпсапалы шаруашылық жүргізудің тиімділігі. Өсімдіктер әлемі және оны қорғау атты халықаралық ғылыми конференция еңбектері, Алматы, 12-14 қыркүйек, 2007. 399-402 б.

ә) ұсыныстар:
1 Морозов А.К., Әйменов Т.А., Кленов А.А., Нұрғызарынов А.М., Құрамысов А.А., Рамазанов Х.Д., Абдраханов К.А., Пак А.К. – Қызылқұмның суармалы алқаптарында күріш егісін баптау жөнінідегі ұсыныстар. Шымкент, 1977, 24 б.
2 Боровский В.М., Волков А.И., Нургизаринов А.М. – Қызылорда облысының табиғи-климат жағдайы (Ауылшаруашылығы өркендеу жүйесі жөніндегі ұсыныстар, Қызылорда облысы). Алматы, «Қайнар», 1980, 16-18 б.
3 Ділімбетов Қ.Д., Нұрғызарынов А.М., Қошқаров С.И., Жиенбаев Б. – Күрішті суару режимі және жердің қайталап сорлануының алдын алу (Ауылшаруашылығы өркендеу жүйесі, Қызылорда облысы). Алматы, «Қайнар», 1980, 63-69 б.
4 Нургизаринов А.М., Мирманов Б., Аймаханов К., Искаков Б., Садыков А., Арыстанов И.,Шалахатов А., Махамбетов Т. – рекомендации по охране объектов сельскохозяйственного производства от загрязнения. Кзыл-орда, 1987, 24 с.
5 Нургизаринов А.М., Арыстанов И.Ж. – Климатические ресурсы, земельный фонд и его использование в Кзыл-Ординской области (рекомендации по системе ведения отраслей агропромышленного комплекса, Кзыл-Ординская область) Алма-Ата, «Қайнар», 1991, с.13-19.
6 Тыныштыкбаев Е.Б., Нургизаринов А.М., ШалахатовА., Балтаев Х.Б. – охрана окружающей среды (рекомендации по системе ведения отраслей агропромышленного комплекса, Кзыл-Ординская область) Алма-ата, «Қайнар», 1991, с.319-327.
7 Шапшанов К., Нургизаринов А., Арыстанов И. – Областная часть государственной целевой программы по спасению Аральского моря и восстановлению экологического равновесия в Приаралье на 1991-1996 годы, и на период до 2006 года («Арал-2006»), 1991, 137с.
        
        Кіріспе
Арал өңірінде табиғи процестер мен шаруашылық салаларының көне дәуірден
бері келе ... ... даму ... осы өлкеде орын алған экологиялық
тоқырау бұзып жіберді. ... ... ... азғындап, шаруашылық
кешеннің өнімділігі ... ... ... жағдайы
төмендеді. Әйтсе де Арал өңірінде қауырт өршіген экологиялық тоқыраудың
пәті өткен ... ... он ... ... соң ахуал біршама
тұрақтанды. Осы жағымды процесті баянды ету мақсатында өңірде экологиялық
жобалар жүзеге асырыла бастады. ... ... ... Арал ... ... ... арқылы бөлектеу мен Сырдария өзенінде оның құрамдық
бөлігі болып табылатын «Ақлақ» су электрстансасын салу және ... ... ... ... ірі тармақтарын жаңарту шаралары қолға
алынды. Ендігі мәселе Арал өңірінде экологиялық ахуалдың бағытын бақылаудан
шығармай басқару ... ... ... қорларын тиімді пайдаланумен бірге
оның потенциалын молайтуға қол жеткізу болмақ. Мәселені түбегейлі шешу ... ... ... ... ... мен шаруашылық салаларының
даму жолын және қазіргі күйін жан-жақты зерттеп, жаңа экологиялық жағдайға
орай өрбіту ... ... мен ... ... ... ... пайдаланудың негізін жасау қажет болып отыр. Біздің жүргізген ғылыми
зерттеулеріміз осы мәселеге арналған.
Жұмыстың мақсаты. Арал өңірінде табиғат ... ... ... ... ... ... антропогендік басқару арқылы шаруашылық
кешенді орнықты дамытудың ғылыми ... ... ... жету үшін алға қойылған міндеттер:
- Арал теңізінің Қазақстандық ... ... ... ... ... құрлықты кешенді зерттеп, ... ... ... ... Жаңа ... ... ... жер көлемін анықтап, теңіз
жағалауында суармалы егіншілікті ... ... ... ... Арал ... экологиялық жобалар жүзеге асырылуына байланысты
Сырдарияның төменгі ағысында дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... негіздеу;
- Өңірде табиғи-шаруашылық нысандарды ластайтын заттардың жиналуы мен
таралуын зерттеп, зиянды зардаптарын азайтудың жолдарын реттеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
- Арал ... ... ... жаңа ... ... рет кешенді
зерттеліп, суармалы егіншілікке бірінші кезекте ... ... ... ... ... байланысты бұрын ғылымға
белгісіз тың мәліметтер алынды, көне дәуірден қалған ел мекендерінің
орны мен ирригация жүйелерінің элементтері табылды;
▪ жаңа құрлықта ... рет ... күйі ... ... (10-12 мың ... ... ол
жерлерде ауыл шаруашылық ... ... ... суармалы егіншілікке жарамдылығы
ғылыми негізделді;
▪ теңіз жағалауында алғашқы рет ... ... және ... ... (6323 ... бар 11
елді мекен) көпсалалы шаруа ... ... ... ... ... және ... ... орталығын
ұйымдастыру туралы жоба жасалып, қолданысқа берілді.
▪ өңірде табиғат қорғау ... ... ... ... экологиялық жағдай қалыптасуына байланысты
дәстүрлі шаруашылық ... мал ... ... ... жаңа жағдайға бейімдеп
жоспарлау және суармалы егістің құрылымына өзгеріс
енгізу негізінде ... ... ... ... ұсыныстар берілді.
Зерттеу нәтижесінің теориялық құндылығы және ... ... ... ... ... ... табиғат қорғау мен табиғи
қорларды тиімді пайдалану, ... ... ... ... ... ... табиғи шаруашылық кешенді орнықты дамыту
бағдарламаларын жасауға негіз болады. Алынған нәтижелер Арал ... ... ... ... жаңа ... геоморфологиялық келбетін,
табиғи қорларының потенциалдық деңгейін бағалай отырып, ауыл ... ... ... ... ... теңіз жағалауында
суармалы егіншілікті практикаға енгізу арқылы көпсалалы шаруа қожалықтарын
ұйымдастыруға ... бола ... ... нысандардың ластануын
зерттеудің қорытындысы бойынша әртүрлі химиялық ... ... ... тізбекпен таралуын, экологиялық қауіпті ... және ... ... азайтуды реттеуге мүмкіндік береді.
Ғылыми жұмыстың практикалық мәні. Арал өңірінде ірі экологиялық жобалар
жүзеге асырылуына байланысты табиғи кешендердің даму ... ... ... ... тиімді пайдаланып, шаруашылық салаларын
экологиялық орнықты ... ... Арал ... ... ... ... 10-12 мың ... жерді әртүрлі дақылдар (күріштен ... ... ... тұрғындарды көпсалалы шаруа қожалықтарына
жұмылдыруды, егіншілік пен өлкені көгалдандыруды ... ... ... Сонымен бірге Сырдарияның төменгі ағысында суармалы
жердің экология-мелиоративтік күйін сауықтыру мен топырақтың ... ... ... ... егіншіліктің құрылымын жаңа экологиялық
жағдайға орай өзгерту қажеттігін дәлелдейді. ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өндірісінде, ... ... ... және ... ... ... дайындауға пайдаланады. Жоғарғы оқу орындарында экология
мамандығы бойынша ... ... ... ... ... ... ұсынылған негізгі мәселелер:
- Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі орнында пайда болған ауқымды
жаңа ... ... ... ... ... мол, сондықтан оларды
алғашқы рет шаруашылық айналымға қосу экологиялық-экономикалық жағынан
пайдалы;
- теңіз жағалауындағы елді мекендер мен су ... ... ... күйі тәуір 10-12 мың гектар жерді бірінші кезекте
суармалы ... ... ... рет ... ... ... ... (егіншілік мал шаруашылығы, балық
өндірісі) шаруа қожалықтарын жүргізуге жұмылдыру әлеуметтік ... ... ... ... байырғы тұрғындары (6323 адам) үшін суармалы
егіншілік жаңа кәсіп ... соң ... ... ... арнайы
«тәжірибе-эксперименттік орталық» ұйымдастырып, көпсалалы шаруашылық
жүргізудің технологиясын көрсету қажет;
- өңірде табиғат қорғау жобалары ... ... соң ... шаруашылық
салаларын қалыптаса бастаған жаңа экологиялық жағдай мен табиғи
қорлардың деңгейіне ыңғайлап жоспарлау және ... ... ... ... ... тиімді болады.
Жұмыстың сыннан өтуі және жарық көруі. Жұмыстың ... ... ... республикалық ғылыми басылым беттерінде жарық ... ... ... ... Ата ... ... ... өткен «Жоғарғы оқу орнында оқытудың теориясы
мен әдістемесінің өзекті мәселелері» атты халықаралық ... ... 1997, ... ... ... проблемы развития науки и образования». ... ... ... Ата ... 1999, ... ... ... «Ауыл шаруашылық өндірісінің
жаңа технологиялары: проблемалары, міндеттері, шешу ... ... ... ... Ата ... ... университеті; Арал өңірі
агроэкология және ауылшаруашылығы ғылыми-зерттеу институты ... ... ... ... ... мен болашағы» атты облыстық ғылыми-
тәжірибелік конференция ... 2003 ж. ... ... ... өңірінің тарихи, әлеуметтік-экологиялық дамуының өзекті
мәселелері». Қорқыт Ата атындағы ... ... 2006 ж. ... ... ... ... «Арал өңірін
Археологиялық зерттеулердегі оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент ... ... ... атындағы Археология институты; Қорқыт Ата атындағы
Қызылорда мемлекеттік университеті; Н.Н.Миклуко-Маклай атындағы этнология
және антропология ... (2007, ... ... ... Қорқыт Ата ... ... ... ... ... экология кафедрасының (Қызылорда,
2007) және Қазақ ұлттық аграрлық университетінде экология кафедрасының
кеңейтілген мәжілістерінде талқыланды ... ... ... мен ... ... материалдары 275 бет көлемінде
ұсынылды. Диссертациялық жұмыс: белгілер мен қысқарпталардан, кіріспеден, 8
тараудан, алынған нәтижелерді талқылаудан, ғылыми-тәжірибелік ұсыныстар ... 94 ... 2 ... 1 ... ... ... және 2 ... тұрады. Пайдаланылған әдебиеттердің жалпы саны
298.
Диссертация тақырыбы бойынша 4 монография, 1 ... 7 ... және ... ... әдебиетке шолу
Сырдарияның төменгі ағысындағы өңірдің геологиясын, геоморфологиясы мен
бедерін, климатын, өсімдігін, ... жер ... және ... ... Арал ... ... ... теңіздің тартылу
себептерін, шаруашылық салаларының (егіншілік, мал ... ... ... ... ... ... күйін, қоршаған орта нысандарының
химиялық заттармен ластануын талдаған әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... Сырдария өзені төменгі ағысының географиялық орны
Сырдария өзенінің Арал ... ... ... ... ... ... ... аумағы Тұран ойпатының ауқымды құмды-саздақ
жазығында жатыр. Облыс жерінің оңтүстігінде Қызылқұм шөлінің ... ...... ... ... ... ... мен Қара-Құм құмдары. Аймақтың ауқымды бөлігі Сырдария өзенінің ескі
атырауы. Батысында Арал теңізі.
2.2 Арал өңірінде климаттың өзгеруі
Өңірдің климаты ... – жазы ... әрі ... қысы ... ... жалпы орта температура 8,4-8,90С. 1958-1998 ... ... орта ... ... ... жоқ. Тек кей ... ... көбірек
жауады, бірақ өңірдің ... ... ... ... ... ... Климат жалпы континенттік болғанымен көктем-жаз
айларындағы ұзақ жылы ... ... ... ... ... ... ... дақылдар егуге өте қолайлы жағдай қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... азғындауы тұзды шаң
суыратын желдің жиілеуі ... ... ... ... көрсетеді. Бұл
жағдай егіннің өнімі мен оның сапасына, табиғи мал ... ... ... тірі ... ... ... тигізіп тұр.
2.3 Өсімдік жабынының сипаттамасы.
Бұл өлкенің топырақ-климат жағдайы екі ...... ... ... және оны ... ... ... шөл және шөлейт дала. Осы
аумақтан өзен атырауының ... 10 (он) ... ... ... ... ... ... атырауының, саздақ жазықтардың, құмды ... тау ... ... ... ... төрт ... ... топтарының құрамы әр аймақтың бедеріне байланысты қалыптасқан.
Сырдария өзені мен сулы ... ... ... ығалды
(гидроморф) жерлерде өсетін астық тұқымдастар мен ... ... ... 15-20 ... ... ... қырқаның ауқымды бөлігі көкөніс-
бақшалыққа немесе ... ... ... ... Сыр ... гидроморф
жерлеріндегі өсімдік қауымдастығын байырғы аймақтық өсімдіктер емес тез
ауысып ... ... ... ... ... ... Құмды
алқаптарда эфемер-жусанды, эфемер-күйреуік және ... ... ... шөл ... ... ... Арал ... мен Сырдария
атырауының солтүстік жағындағы үштік-бор қыратында және жаңа ... ... ... ... төбелерде тараған. Сазды жерлерде эфемерлер,
итсигек пен изен аралас ... ... Тау ... ... Қызылорда
облысының аумағына кіретін Қаратаудың батыс беткейінде тараған. Астық
тұқымдастар, эфемерлер, сұр ... және ... ... Арал өңірі ежелден
ормансыз өлке. Мұнда орманды өзен атырауының сыртындағы субаэралдық аймақта
өсетін сексеуіл және атыраулық ығалды жерлердегі ... ... ... ... ... аралас жиделі тоғай құрайды.
2.4 Топырақ жабынына экологиялық сипаттама. Сырдарияның ... ... ... ... ... ... ... топырақ құрылу ... ... ... ... ... ... байланысты. Атыраулық жағдайда
биологиялық факторлардың маңызы ... ал ... ... рөл ... төменгі ағысында осы өңірге тән климат, ... ... ... ... ... ... әртүрлі топырақтар екі үлкен
топқа жатады: атыраулық ығалды (гидроморф) және ... ... ... ... ... ... көптүрлі болғанымен, құмды және таудың
топырағын қоспағанда, ... тән ... ... бар: ... ... (10-25 ... ... профилі қабаттасып жатады (тегі су ... ... ... жоқ, ... суға тез ... бар, ... түрдің беткі қабатында (0-15 см) және шөлейт
дала топырағының профилінде ... ... 20-150 см) тұзы ... процестер тым күшті, сондықтан органикалық заттар тез
шіриді де қордаланып жиналмайды. ... ... ... бар ... ... ... генетикалық тегіне, тұздану дәрежесіне ... ... ... үш ... және он ... ... ... мелиоративтік шараларды қажет ететін (аздап суарылады)
бірінші категорияға топырақ түрлерінің үш тобы жатады. Орта ... ... ... ... ... ... екінші категорияны топырақ
түрлерінің төрт тобы құрайды, ал жер ... ... ... ... жарамайтын үшінші категориядағы жерлерді 8,9 және 10 ... Су ... ... ... ... ... ... аумағында
тұщы су қорын жер бетіндегі, жер астындағы және ... ... ... ... ... Жер бетіндегі уақытша су ... ... ... ... мен ... су ... ... ауданы). Жерасты
сулары ащы болғандықтан пайдаланылмайды. Сондықтан, облыс ... ... ... Сырдария өзенінің бойындағы Көктөбе су бекетінен
өтіп, төменгі су ... ... ... ... ... орташа болған
жылдары келетін судың жалпы көлемі (кіріс) – 10,19 км3, ... ... ... ... – 8,51 км3, ... – 4,87 км3, балансы – 3,64 км3.
70-шы жылдардан бастап, облыс жеріне ... ... ... ... тұрды.
3 Ғылыми еңбекте қолданылған әдістемеліктер
Ғылыми зерттеу жұмыстары 1968-2006 жылдары Қызылорда және ... ... ... жүргізілді. Қызылорда облысында зерттеу
орындары: Қазақтың күріш ғылыми зерттеу институтының Қарауылтөбе ... ... ... Тереңөзек, Сырдария, Қармақшы аудандары,
«Құмкөл» ... ... Арал ... ... орнындағы жаңа құрлық,
«Ақкөл» теңіз қолтығы; Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... жаңадан игерілетін тың жерлердің
топырақтары («Түгіскен», Қызылқұм алқабы, Арал теңізінің ... ... ... ... ... ... ... атыздар
конструкциясының топырақтың ... ... ... ... егін ... ... суға ... күріш атызындағы
топырақтың экология-мелиоративтік күйі (Т-Т потенциал Рн-метрмен), топырақ
пен ... ... ... ... ... ... ... есептегіш арқылы, топырақ бетінің активтілігі СРП-68-01
өлшегіш құралымен, ауыр ... (Pb, Cu, Zn, Cd) ... ... және ... ... мөлшері
(спектрофотометрия әдісімен), Құмкөл мұнай ... ... ... ... топыраққа түскен қалдық продуктылары анықталды, климат ... үшін ... ... Арал ... ... ... мәліметтері пайдаланылды.
4 Сырдария-Әмудария өзендері мен Арал теңізі бассейнінде шаруашылық
кешеннің дамуы және оның ... ... ... аумақта суармалы егіншіліктің дамуы және Арал теңізінің
тартылуы. Өткен ғасырдың ортасында елдің экономикасын нығайту, ... ... ... ... табиғи-климат жағдайы қолайлы оңтүстік
аймақтарда ... ... ... ... ... Одақ бойынша арнайы
бағдарлама қабылданды. Бағдарламаны дайындағанда екі ... ... ... суармалы егіншілікке пайдалану мен сол суды ... ... ... ... сақтаудан түсетін экономикалық тиімділік
есепке алынды. Есептеулер бойынша, Арал ... сол ... ... ... ... ... онан жыл сайын 45-50 мың тонна балық ауланып, оның
сол кездегі құны 40 (қырық) млн.сом болады екен. Ал екі ... ... ... ... ... ... оңтүстік аймақтағы 2,9
млн.гектар суармалы егістің көлемін 4,0 млн.гектарға жеткізгенде онан ... 4,0 ... ... ... өнімі алынатыны есептелінді. Шаруашылықтың
осы екі бағытын ... ... ... соңғысы әлде қайда
тиімді. Сөйтіп, екі өзеннің суын суармалы егіншілікке пайдалану ... ... Бұл ... екі ... ... ... 100-108 км3 (Әму
– 63,1, Сыр – 37) ... жыл ... ... 45-50 км3 суды ... ал ... 50 ... суды ... құйып тұру межеленді. Осы
есептегі судың ... ... ... ... онда ... ... зиян
тигізбей-ақ теңіз деңгейін 40 пен 50 метрдің (абсолют ... ... ... ... ... ... ... Бағдарламаны орындауға кіріскенде
өзендер суының көпшілігі суға тілек екі ...... мен ... ... ... ... ... ағысының едәуір бөлігі мал азықтық және
басқа дақылдарды ... ... ... ... тағы ... мақсатқа жұмсалды, фильтрация және булануға
кетіп отырды. Сөйтіп, 80-шы жылдары Арал бассейніндегі ... ... ... 4,0 ... ... 7,3 ... ... оны
суаруға Сыр мен Әмудың жалпы жылдық ағысынан 90 км3 су ... ... жер ... ... ... Орта ... ... аймақтарында
мелиоративтік күйі нашар, егін егуге жарамсыз ... ... ... ... ... ... Жизақ, Қаршы алқаптары мен Түрікменстандағы
Қарақұм жармасының бойындағы тақырлар еді. Суармалы егістің көлемі көбейген
сайын теңізге тиесілі судың көлемі де азая ... ... 1960 жылы ... Арал ... ... ... ... 46,0 км3 болса, 1970 ж. – 35,6;
1980 ж. – 10,0; 1985 ж. – 5,0 км3 ... 1986 жылы екі ... ... ... жете алмай егіс далаларына тарап, тоқтады.
Арал теңізінің деңгейі төмендегені соншалық, 1987 жылы ... және ... ... ... ... ... жал құм ... табиғи
бөгет пайда болды. Біздің мәліметіміз бойынша, Арал теңізінің
Арал теңізі Қазақстандық бөлігіндегі
2005 жылғы сілемі (контуры)
Қазақстандық бөлігіндегі құрғаған ... ... 21,4 мың км2 ... ... ... карта). Арал теңізінің тағдыры осындай қатерлі кезеңге
жеткенде ғалымдар, мамандар мен ... ... ... қағып, Арал теңізін
сақтау мәселесіне қатысты жалпы саны екі ... ... ... ... мен ... ... ... Олардың ішінде Арал бассейнінде тұщы су
қорларын үнемді пайдалану, Каспий теңізінен су алу, Арал ... қоры 110 мың км3 ... ... 1-2 ... алу сияқты ұсыныстар бар.
Бұлардың қай қайсы да жобаға айналған жағдайда қыруар қаржы мен күш-қуатты
қажет етеді. Соларды ... ... Арал ... ... теңізді бөлектеп ұстау жобасына тоқтам болды. Ол жоба ел ... ... ... ... ... 2005 жылы ... ... кезегі пайдалануға берілді. Оның құрамдық бөлігі болып
табылатын Сырдариядағы «Ақлақ» су электрстансасы 2007 жылы ... Арал ... ... ... жаңа ... геоморфологиясы.
Біздің зерттеулеріміз теңіз табанының геоморфологиясына және Сырдария өзені
арнасының өзгеруіне байланысты бұрын белгісіз жаңа мәліметтер берді:
– Арал ... ... ... ... ... бір ... баяу ... жазық дала деген ... ұғым оның ... ... тән емес;
– «Құйылыс» жазығы көне заманда «Ақкөл» мен «Кәртіма»
ойпаттарына ... ... ... суының оңтүстіктен теріскей
бағытпен ағатын өзегінің арнасы болған.
– қазіргі «Қаратерең» түбегі (қырат) бұрын Сырдария өзенінің
атырауындағы ... бірі ... Жаңа ... ... ... ... солтүстік кіші теңіз пайда болған
тұста «Қаратерең» теңіздің түбегіне айналды.
– ғылыми әдебиетте Сырдария өзені ... ... оңға ... ... ... дейді. Біздің зерттеулеріміз Қуаңдария мен
Сырдарияның қазіргі сулы арнасының арасында ... ... ... болып келген тағы бір негізгі арнасы болғанын
көрсетті. Ол арна ... деп ... ... ... ... ... кіші
теңізге құйып тұр. Яғни, Сырдария өзені өз арнасын оңға ... рет ... төрт рет ... ... Бұл жаңа мәліметтер
ғылыми айналымға қосылуы тиіс.
– жана ... әр ... көне ... егін егіп, мал
баққан мәдени ошақтардың орны табылып отыр. Оларды «Массагет»
даласы мен ... ... елді ... орындары,
ирригация жүйесінің (үлкен жармалар, арықтар, атыздар)
элементтері мен ... ... Жаңа ... ... мен ... Жаңа ... ... құрамына және ығалдығына байланысты түрліше қалыптасуда. Бірыңғай
терригендік шөгіндіде көпшілігі ащы шөптер. Олардың шаруашылық ... ... су ... ... егер су тұщы немесе кермек болса, ... бар ... ... ... ... әртүрлі шөп қалың шығады. Теңізден
босағаннан кейін су түспеген учаскелерде ... ... ... ... ... ... ... Уақыт ішінде қабаттағы
су тереңдеген сайын ондай учаскелерде ... ... ... ... ... мен ... молаяды. Бұл ұзақ мерзімді қажет
етеді және бірнеше кезеңнен ... ... ... ішіндегі аралдар болған
(Барсакелмес, Қасқақұлан т.б.) учаскелерінде өсімдігінің байырғы түрлері
сақталған, бірақ биомассасы ... ... ... 35-40 ... ... бөлігінің өсімдігі алғашқы қарапайым кезеңнен өтіп, көптүрлік
даму кезеңіне көшті. Теңіз астынан шыққанына 12-15 жыл ғана ... ... ... беті ... ... ... ... қоршаған көне
құрлықты мекендейтін хайуанаттар енді ғана осы экологиялық ... ... ... ... байқалады, бірақ жаппай емес, ... ... ... ... ... ... ... Ірі сүт
қоректілердің түрі сирек, көпшілігі кездеспейді. Соған қарағанда, теңіздің
орны жан-жануарларға ... ... ... тұр. Теңіз тартылып, ауқымды
бөлігінде құрлық пайда болған соң мұндағы құстардың түрі мен саны ... ... ... ... ... ұя салатындардың бұрынғы 8
түрінен қазір 3-4 түрі ғана ... Олар Берг ... ... ... «Құйылыс» деп аталатын батпақты көлшікті мекендейді. Теңіздің
жағалауындағы құрлықты мекендейтін түрлері бұрынғыша ... ... ... топырақ түрлерінің мелиоративтік күйі. ... ... ... ... ... ... Олардың құрамы күрделі.
Сол себепті, жаңа құрлықта топырақ құрылу процесінің бағыты мен ... ... ... ... ... шөгінділердің құрамы
анықтайды. Жаңа ... ... ... ... ... шөгінділер
терригендік, терригенді-аллювийлік және аллювийлі ... Бұл ... ... ... ... ... ... тараған. Мұнда
негізгі терригендік шөгіндінің бетін аллювийлік шөгінділер бүркеп ... оның ... ... ... ... ... тиеді. Мұндағы
химиялық шөгінділердің негізгі формасы карбонаттар болады. ... ... ... ... ... ... ... қалдықпен)
концентрациясы 1,0 пайызға дейін, карбонатқа бай және ... ... көп ... ... топырақ түрінің мелиоративтік күйі тәуір. Оның
көлемі 3,5-4,0 мың гектардай және оған өзен ... ... ... көларалық ойпаттардың гидроморф топырақтарын қосқанда 10-12
мың гектар болады. Аванатырауға жақын ... ... ... ... болған топырақ түрінде де тұз көп емес. Ондай
жерлер егін және мал ... шөп ... ... Жаңа ... батыс
бөлігіндегі теңізден босағанына онша көп уақыт ... ... ... ... ... ... ... галиттың үлесі өте жоғары,
сондықтан грунттың мелиоративтік күйі ... ... ... ... жүруде. Қазіргі кезде бұл соңғыларының шаруашылық маңызы жоқ.
4.5 Арал теңізінің суындағы ... ... ... Арал теңізінің үштен
екіден артығырақ бөлігі құрғап, ... ... ... ... болуы
көптеген экологиялық проблемаларды қоздырды. Солардың ең қауіптісі тұздың
желмен таралуы. Арал ... ... ... ... қоры ... ... Арал ... толық тартылып, суы ... ... ... түсу ... ... ... оның
кейбір осал тұстарын айтқан жөн. Авторлардың теңіз суы ... ... ... ... ... ... ертіндігі көшетіні
туралы пікірлерімен келісу қиын. Біздің пікірмізше, теңіз түбінде шөгіндіге
түскен мирабилит күн қандай ыстық ... да ... Арал ... ... болмауы сонан. Теңіз шегінгенде мирабилиттің бір бөлігін ... ... ... ... ... күн ... ... суынан айырылып,
сусыз тенардитке айналады. Ол желмен жан-жаққа тарайды. ... ... ... ... ... ... осы тенардит. Теңіздің
құрғаған орнынан ұшатын ... ... ... ... ... ... гипс (СаSО4) бар. Бұл соңғы екеуінің массасы көптеу. Шаруашылық
жерлерге ... ... пен гипс ... ... ... пайдасы болады. Бірақ ... ... ... ... ... ... төмендетіп, құнарын кемітеді.
4.6 Теңіз орнындағы топырақта ауылшаруашылық ... ... ... ... астынан шыққан қарапайым топырақтың
шаруашылық потенциалын бағалау мақсатында ... ... ... ... ... ... салынды. Топырақтың ең үстіңгі қабатында гумус
1,5%. Бұл көтеріңкі көрсеткіш.
1-кесте - Топырақтағы гумус, ... ... ... ... және су
сығындысының құрамы (%).
|Қабат-т|Гу-му|Жал-п|Қор-д|Құрға|анион ... ... |с |ы |алы |қ | | ... ... ... | ... см| | |ор |ық | | |
| | | | | |
| | |1987 ж. |1988 ж. |1989 ж. |
| ... ... ... жоңышқадан кейін – 124,3 цен., ал 2-
жылдық донниктің – 118,7 цен. тамыр массасы қалды. Ондай жерге егін ... ... ... ... мен донниктің орнындағы шымына және ... ... ... ... ... ... ал үшінші жылы өнім
төмендеді. Оның себебі, алғашқы жылдары топырақтағы органикалық ... ... ... жоғары өнімді қамтамасыз етті. Үшінші жылы топырақта
органикалық зат азайған соң егіннің ... тек ... ... ... бірақ деңгейі алдыңғыдан төмен.
6. Арал өңірінің жаңа экологиялық жағдайында дәстүрлі ... ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысында суармалы егіншілікті дамыту.
Сырдарияның төменгі ағысы ... ... ... дамыған өлке болғаны
археологиялық мәліметтерден белгілі болып отыр. Археологиялық деректерге
қарағанда, VІІ-V ғасырларда ... 2,2-2,5 ... ... оның ... ... суармалы егістік болған. Жаңа ... ... ... ... сөйтіп, ХІХ-шы ғасырдың 60-шы жылдарында Қазалы
және Перовск ... ... ... ... ... қозғаушы
ықпалын тигізді. Әйтсе де егіншіліктің дамуы онша ... ... ... ... ... 1929 жылы ... төменгі ағысында ірі
ұжымшарлық ... ... ... - ... ... ... суармалы егіс көлемінің динамикасы (мың
гектар)
|Суармалы егіс|Ж ы л |
| |1927 |
| |1991 |1992 |1993 |
| | | ... |мыс ... ... |
|1 |Атырау басы |19 |15,0 |20,4 |
| ... ... |5,8 |6,2 |5,8 |
| ... ... |8,6 |7,6 |8,0 |
| ... ... |15,2 |15,2 |15,4 |
| ... ... | | | |
| ... | | | |
| ... ... |0,2 |0,2 |0,2 |
| ... | | | |
| ... - ... ... бір келі ... ... бір келі ... мкр/сағат (микрорентген/сағат), ПКи/кг |
|(П.Кюри бір келі топырақта) ... пен ... ... ... бақылау учаскелерінде топырақ
бетінің жалпы радиациялық активтілігі 102 ... ... ... ... активтіліктің орта деңгейі 15,4 мкр/сағатты көрсетті. Бұл
көрсеткіш Қазақстан бойынша орта көрсеткіш 20 мкр/сағаттан едәуір төмен.
7.5 Арал ... ... ... ... ... ... Өңірде
экологиялық дағдарыс өршіп тұрғанда оған мұнай өндірісі қосылып, ... ... ... 1990 ... 2005 жылдың аяғына дейін «Құмкөл»
мұнай кенішінде ілеспе газ шырақ болып ... ... Енді ғана ... бөлігі Қызылорда қаласына жеткізілді. Шырақ болып жанған ғаздың
топыраққа ... ... ... ... ... ТҚ-8 (топтық
қондырғы) учаскесінде топырақтың 0-20 см-ік қабатынан алынған үлгілердің су
сығындысы талданды. Сонда мұнай өндіретін ... (2057) ... ... магнийдың мөлшері өте көп, тіпті аномалдық деуге
болады. ... бұл ... сұр ... ... ... ... ... болмайды. Шырақ қондырғының төңірегінде
топырақта хлор өте көп – 5,45 ... 100 гр ... ... ... өңірде мұнай өндірісінен эко ... ... ... ... бірге мұнай құбырларын бойлап, жер астының суы ой-шұқырларды
толтырып тұр. Сол ... ... ... ... бірлестігінің Арал
өңірінде қоршаған ортаны ... ... ... ... ең алдыңғы
үштіктің бірі болып отыр.
7.6 Полиметалл ... ... ... ... ... ... Бар
мәлімет бойынша Арал өңірінде қорғасын, мырыш, қоңыр көмір, алтын мен күміс
аралас полиметал, уран ... мол қоры ... ... Солардан 1981
жылдан бері құрамында қорғасын мен мырыш бар полиметал беріп тұрған ... ... қоры 30 ... бағаланады. Шалқия полиметалының
бір тоннасында 0,32 ден 0,8 пайызға дейін қорғасын бар. ... ... 200,0 мың ... кен ... ... ... ал қазір 400,0 мың
тоннаға дейін кен беретін қуатты нысанға айналды. Полиметалл кенін ... және ... ... ... ластайды. Сонымен бірге
шахтадан сыртқа ... су ... ... және ... ... ... төңірегіндегі ой-шұқырларды толтырып жатыр. Оған ... ... ... ... да аз ... Қазір шалкияның экономикалық
пайдасынан гөрі экологиялық зияны басымдау ... ... Уран ... ... ... проблемалары. Қызылорда облысының
аумағында экономика үшін ... ... ... тірі ... үшін аса
қауіпті уран кен орны жұмыс істейді. Ол Шиелі ауданындағы Қарамұрын кеніші.
Мұнда жер қойнауына ... ... ... құйып, ураны бар тау жынысын
шаю арқылы қоймалжың қышқыл ертіндіні сорғыш ... ... ... Бастапқы шикізат түрінде алынған кенді арнаулы ыдысқа құйған соң,
әлі байытылмаған уран кенінің радиоактивтілік ... ... ... бұл ... ... ... ... кезде Шиелі аумағында
жерастындағы тұщы су көзі ... ... ... ... ал ... ... уран элементі болуы әбден мүмкін. Қабаттағы су капилляр
арқылы жер бетіне дейін ... ... ... ... зат ... адам организміне жетуі мүмкін. Сөйтіп, ... ... ... жағдайы нашар. Бірақ бұл мәселе тек үкімет
деңгейінде ғана шешілетін болғандықтан өткір күйде қалып отыр.
8. Арал ... ... ... ... ... материалдық тұрмыс жағдайын жақсарту. Халықтың әлеуметтік күйі
көптеген сыртқы факторлардың ықпалымен өзгеріп ... ... Ол ең ... ... ... тұрмысына байланысты.
Экономикасы аграрлық салаға негізделген Қызылорда облысында егін мен малдың
өнімі күрт ... ... ... ... ... ... мұқтажын
толық өтей алмай тұр. Халқының көпшілігі ауылдық ... ... ... адам ... ең ... ... ... тұтыну ғылыми
негізделген нормадан ет пен сүт – 3, көкөніс пен картоп – 1,7, ... ... ... – 5 есе кем болып ... ... ... басым көпшілігі
материалдық тұрмысы жағынан ортадан төмен ... ... ... ... ... ... 1998 жылы облыс тұрғындары нанды қажетті нормадан 1,5
есе артық тұтынды және оған отбасы табысының 26,6 ... ... ... адам организміне пайдалы заттардың балансы сақталмайтынын көрсетеді.
8.2 Ауызсудың сапасы және оның ... ... ... ... ... ... сапасыз ауыз су мен санитарлық-гигиеналық
жағдайдың ... ... ... ... ... Облыс жеріндегі ірі елді
мекендер мен Қызылорда қаласы тұрғындарының 70 ... ... ... ... Ал өзен ... сапасы төмен, өйткені, минералдығы мен ластану
деңгейі талапқа сәйкес емес. Соңғы ... Арал ... егін ... ... ... ... картоп дақылдарының генеративтік
(жеміс) органдарында азоттың нитрат түрі жиналуы ... ... ... ... ... бос ... (қоректену тізбегі) адам
организміне өтіп, ауру қоздырады. Нитраттар ... ... соң ... айналады, ал олар канцерогендер деп танылады. Сол ... адам ... ... көп мөлшерде түскеннен гөрі аз-аздап жиі
түсіп тұрса бұл өте қауіпті ... ... ... ... факторлардың адам денсаулығына зиянды әсерін азайту. Өңірде
қоршаған ортаның сапасыздығы, судың ластануы, ... ... ... ... ... сияқты жайсыз факторлар ел ішінде ауру-сырқаудың
көбеюіне себеп болып отыр. ... ... мен ... ахуалдың
қиын күйде қалуы өңірде халық санының өсімін шектеуші фактор болып тұр.
1990 жылы 1000 адамға есептегенде туған бала саны 32,2 ... 1996 ... ... ... ... Осы ... халықтың табиғи өсімі 24,9
адамнан 16,6 ... ... ... ... қиындықты сипаттайтын
көрсеткіштер ретінде өлім-жітім мен адам жасының ... ... ... ... тұсында тірі туған әр мың ... 27-і ... ... ... ... ұзақтығы орташа 64,8 жыл, ал әйелдердің орташа
жасы 75,6 болғанды. 1997 жылғы мәлімет бойынша, ... тірі әр ... 40-ы ... ... ер ... өміржасы 59,7-ге, әйелдердің орта
жасы 70-ке дейін азайғаны белгілі ... ... Арал ... ... ... ... ... жөндеу үшін ... ... ... ол ... ... ... елді мекендерді сапалы ауызсумен қамтамасыз ету;
- Қазақстан Республикасы тамақтану институты Арал ... ... ... ... ... физиологиялық нормасын қайта қарап, осы
өңірдің тұрғындарына азық-түлік тұтыну нормасын ... ... ... ... күштілеу етіп беруі керек. Сонда ғана өңір халқының
организмі экологиялық ... ... ... ... Ол үшін мемлекет
тарапынан беріліп отырған өтемге (компенсация) қосымша қаржы қосылуы тиіс;
- медициналық мекемелерді өңірдің ... ... сай ... ... ... ... керек.
Қорытынды
1 Арал өңірінде табиғат қорғау жобалары – Солтүстік Арал теңізін (САТ)
сақтау Сырдария ... ... су ... салу және ... ... ірі ... ... ирригация жүйесін қайта
жаңғырту, жүзеге асуына байланысты экологиялық ... ... ... ... даму ... ... және табиғи қорларды тиімді
пайдалануға қолайлы жағдай қалыптаса бастады. Бұл өз кезегінде ... ... ... ... ... туғызады.
2 Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі құрғаған орнында пайда болған
аумағы 21,4 мың ... ... (км2) жаңа ... ... рет ... онда ... шөгіндіде пайда болған топырақ ... күйі ... ... анықталды. Ондай жердің көлемі 3,5-4,0 мың
гектар және оған өзен арналық қырқаның, көларалық ... мен ... ... ... ... елді мекендермен су көзіне
жақын орналасқан ... ... ... ... 10-12 мың ... ... Сол ... ауылшаруашылық дақылдармен (қияр, помидор, жуа,сәбіз,
капуста, қызылша, қауын, жоңышқа) далалық және ... ... ... егін ... ... ... ... өнім берді,
сөйтіп, теңізден шыққан жерді мелиоративтік күйіне қарай ... ... ... анықталды. Бұл жағдай теңіз жағалауында алғашқы
рет суармалы егіншілікті практикаға енгізіп, оны ... ... ... Қазіргі кезде теңіз жағалауындағы байырғы 11 елді мекенде 6323 ... ... егін ... ... ... ... мал
шаруашылығы, балық өндірісі) шаруа қожалықтарын жүргізудің ... Ол үшін ... ... ... және ... ... ... орталық» ұйымдастыру қажет. Орталық ұйымдастыру
туралы біздің ұсыныс Қызылорда облысының әкімдігі мен ... ... ... және ... пайдалануды реттеу» ... ... ... ... ж.ж. ... құны 22,2 ... ... берілді. Орталық ұйымдастыратын жер телімі (7,5 гектар)
Қызылорда облысы Арал ауданының Қаратерең елді ... жер ... ... бар, 2007 жылы ... ... ... ... Тәжірибе
эксперименттік егіс 2008 жылы егіледі, жергілікті дихандармен ... ... ... ... Арал ... сырдарияның төменгі ағысындағы суармалы алқаптарда ауыр
экологиялық-мелиоративтік жағдай ... ... Көп ... ... ... ... ... мен шаруашылықтардың суармалы
жерді күтіп-баптау тәжірибелерін сараптайтын болсақ, қазіргі оңтайлана
бастаған ... ... ... ... ... сауықтырып,
тиімді құнарын көтеру үшін үш бағытты кешенді шараларды орындау керек.
Олар ирригациялық жүйені талапқа сай ... ... ... ... үшін ... 2,0 ... теңге инвестициялық салым, сапалы
орындалған ағымдағы агротехникалық ... ... және ... ... ... ... ... жоғары ортаға
айналдыру болып табылады. Бұл өңірде суармалы жердің күтімі болмаса
шаруашылық ... ... да ... ... ... Арал ... ... ерекшелігіне байланысты көне заманнан ... ... ... келе ... ... ... үш ...
суармалы егіншілік, мал шаруашылығы және балық өндірісі экологиялық
тоқыраудан ауыр ... ... ... ... ... экологиялық жағдайдың
қалыптасуына байланысты салаларды көтеруге бағытталған ғылыми негізді
шараларды ... ... ... ... ... ... ... көпжылдық ғылыми-зерттеу
жұмыстарының нәтижесін және өңірде 40 ... ... ... ... ... ... ... Сырдария өзенінің ағысы азая
беретінін еске алсақ, ең ... ... ... ... ... ... ... суға тілек күріш егісінің көлемін 50,0 мың гектарға
дейін ықшамдап, оның көпшілігін жер жағдайы күріш егіндігіне ... ескі ... ... ... Бұл жағдайда күріш егісінің
бір гектарынан 45,0 центнерден таза өнім ... ... ... ... ... ... Бұл Қызылорда облысының 624,5 мың халқының жан
басына есептегенде жылына 360,0 келі салыдан (ақталмаған күріш) немесе
140,0 келі ақталған күріштен келеді, яғни ... ... ... ... бидай егісінің көлемін 45,0 мың гектарға жеткізіп,
гектарына орташа 28,0 ... өнім ... ... түсім 126000
тонна астық болады. Сонда Қызылорда ... ... ... ұнды ... ... ... босаған жер-суды,
қаржы-қаражатты іркіп суаратын дақылдардың (жүгері, арпа, көкөніс,
бақша, жеміс-жидек, ... егіс ... ... пайдаланып,
суармалы егіншілікті көпсалалы дамытуға болады. Бұл жағдайда
егіншіліктің ... жаңа ... ... ... арқылы
суармалы жердің экологиялық-мелиоративтік күйін сауықтырып, тиімді
құнарын көтеруге және ұзақ ... ... ... ... ... мал ... ... ең тиімді жолы ретінде Арал өңірінің әр
аймағында мал ... ... шөп ... ... ... ... егіс ... төңірегінде жасанды шабындық пен жайылым жасау
қазіргі қалыптасып отырған қуаңшылық жағдайда нәтижелі болатыны анық;
– өңірде балық өндірісінің потенциалын толық пайдалану үшін ... Арал ... ... 330,0 мың ... және көл жүйелерін
қалпына келтіріп, олардың айдынын қосымша 60,0 мың ... ... ... ... «Тастақ») жұмысын күшейту және саланы
кластерлік жүйемен жүргізу арқылы жылына 10,0 мың тонна балық өндіруге
болады.
7 Өңірлік нысандарда (топырақ, өсімдік, ... адам ... ... ... ... және ... тізбекпен таралуын
зерттегенімізде (1 келі массадағы мөлшері мг есебімен) олардың мөлшері
мынадай болды:
- ... ... (Pb): -13,6, мыс (Cu)- 20,08, ... (Zn) ... (Cd) – ... ... ... (бидай, жүгері, күріш, жоңышқа) – қорғасын -1,2-2,5,
жабайы өсімдіктерде (қамыс, жантақ, ақбас, қарабарқын)-0,9-дан ... мыс ... 3,6-10,4 және 4,9-9,0; ... – 14,1-22,2 және 15,4-
37,5; ...... және ... азық-түлікте (ет, сүт, балық, ұн, көкөніс, бақша) – қорғасын – 0,01-
0,06, мыс – 0,02-0,72, мырыш – 0,28-1,54, ...... адам ... (қан) мг/л ... ...... мыс –
0,001-0,60, мырыш – 0,003-0,053, кадмий – 0,001-0,030.
Осы мәліметтер негізінде ауыр металдардың ... ... ... ... тірі ... өте қауіпті емес деп бағалауға болады.
Ауыр металдардың нысандарда, ... ... ... сол ... ... ... әсерін болдырмау үшін егістік жердің топырағында
биологиялық құнарлықты күшейтіп, құрамында ауыр металдар болатын минералдық
суперфосфат ... ... ... және ... таза сулармен
(қашыртқы суы қосылмаған) суару ... ... ... аса ... ... ... радионуклидтер стронций
– 90 мен цезий -137-ның топырақ пен ... ... ... мынадай болды:
– топырақта (1 келі топырақта және өсімдікте Беккерель
өлшем бірлігімен) – С-90 -5,9 және ... ... ... ... ... –генеративтік
органдарында -1,25-1,32 және ... -3,1-3,2 ... Бұл ... ... ... келеді, яғни радиациялық фонды
көтеретіндей дәрежеде емес. Оны бақылау ... ... 102 ... ... ... ... ... орта
көрсеткіші 15,4 мкр/сағат болды. Бұл Қазақстан
бойынша орта көрсеткіш 20 ... ... ... болғанын растайды. Соған ... ... ... ... тірі ... ... емес деп ... болады.
9. Арал өңірі тұрғындарының көпшілігінде ... ... ... ... оны ... үшін мынадай шараларды орындау қажет:
– өңір тұрғындарының азық-түлік тұтыну деңгейін ғылыми
негізделген нормаға сәйкестендіру, экологиялық таза
өнім өндіруді (көкөніс, ... ... ... ... ... ауыз ... қамтамасыз және
медициналық қызмет деңгейін көтеруді ұсынамыз.
Диссертацияның тақырыбы ... ... ... ... ... Боровский В.М., Волков А.И., Волохова А.А., Киевская Р.Х., Можайцева
Н.Ф., ... Т.Ф., ... А.М., ... Ю.М., ... ... А.Я., Чиркова Р.А. – Антропогенное опустынивание почв Приаралья.
Монография, ... ... 1984 г., 202 ... ... А., ... Қ. – Арал ... экологиясы (Қызылорда
облысы). Оқулық, Алматы, 1996 ж., 170 ... ... А., ... Қ. – Арал ... ... (Қызылорда облысы). Монография, Алматы, 2001 ж., 145 б.
4 Нұрғызарынов А. – Атыраулық экотоптардың химиялық экологиясы (Сырдың
төменгі ... ... ... ... 2003 ж., 168 б.
5 Нұрғызарынов А. – Аралдың экологиялық тынысы. Монография, Алматы,
«Ғылым», 2006ж., 224 б.
б) ... ... мен ... ... ... ... Нургизаринов А.М. - Агрохимические свойства такыровидных почв ... ... и ... ... под ... ... ... освоения низовьев Сыр-Дарьи под рисовое хозяйство» ТР. ин-та
почвоведения АН.Каз.ССР. том 17. Изд. ... 1969 г. ... ... ... А.М. ... ... почв в условиях рисосеяния и
применение удобрений под рис в Казахстане. Сб. ... ... и ... ... Изд. ВО ... 1978 г. Алма-Ата. с.18-25.
3 Нургизаринов А.М., Кошкаров С.И., Жиенбаев Б.А., ... ... Ш.С. ... ... солей на рисовых картах-чеках.
Жур. «Гидротехника и мелиорация» № 11 ... ... и ... Изд. ... 1979 г. ... ... ... А.М., Волков А.И., Некрасова Т.Ф., ... ... Р.Х. ... ... покрова низовьев Сырдарьи в ... ... ... реки и ... их ... ... технологии возделывания риса на Юге ... Изд. ... 1979 г. ... ... ... А.М., Длимбетов К.Д., Кошкаров С.И., Жиенбаев Б.А.,
Сагындыков Ш.С., ... А.М. К ... ... ... и орошения
сельскохозяйственных культур в низовьях реки ... Сб. ... ... риса на Юге ... Изд. ВО ... 1979 ... с.31-45.
6 Нургизаринов А.М. Современное состояние и перспективы использования
орошаемых земель в низовьях реки Сырдарьи. Сб. «Изменение природных условий
в ... ... и ... ... ... Сибирских рек».
Изд. АН КазССР 1980 г. Алма-Ата. с.233-239.
7 Рамазанова С.П., Нургизаринов А.М. Применение удобрения и урожайность
риса в ... ... Сб. ... эффективности рисовых
комплексов в Казахстане». Изд. ВО ВАСХНИЛ 1981 г. ... ... ... А.М., ... А.И., ... Ю.М. ... мелиоративного
состояния, проектирования и эксплуатации рисовых массивов Казахстана». ... ... ... ... в ... Изд. ВО ... г. ... с.101-107.
9 Садыков А.С., Нургизаринов А.М. Совершенствовать размещения ... ... в ... ... Жур. ... № 9 ... и ... Изд. ВО «Агропромиздат» 1986 г.
Москва. с.31-32.
10 Нургизаринов А.М., Кошенова Г.У., Амриев Р.А. Электрокоагуляционная
очистка ... вод от ... ... ... Сб. «Наука и технология».
Изд. НАН Республики Казахстан 1993 г. Шымкент. с.203-204.
11 Маханов Т.М., ... А.М., ... Р.А. ... в ... в зоне ... Сб. ... ... зоны Приаралья». Изд.
Облздравоохранения. 1995 г. ... ... ... Т.М., ... Н.Ш., Кошенова Г.У., Нургизаринов А.М. Тяжелые
металлы в Приаралье. Сб. «Медицинские проблемы зоны ... ... 1995 г. ... ... ... Т.Д., ... А.М. Влияние добычи нефти в Южном
Торгае на экологию Восточного Приаралья. Сб. «Актуальные проблемы теории ... ... в ... Изд. ... им. ... Ата. 1997 ... с.198-199.
14 Нургизаринов А.М., Арынова К.Ш., Куандыков Е.Ш., ... ... ... в ... ... ... Вестник № 4, 1999 г. Изд.
Университет им. Коркыт Ата ... ... ... А., ... Қ. Қазақстандық шығыс Арал өңіріндегі
табиғаттың экология-лық күйі мен әлеуметтік-экономикалық жағдайы. ... ... ... және ... даму ... «Дүние», № 5,
2002 ж. “Ecoclub - Astana” қоғамдық бірлестігі. Астана. 35-38 ... ... А., ... Ә., Айдаров О., ... Р. ... ... ... топырақ жамылғысының антро-погендік өзгеруі.
Ғылыми-методикалық жорнал. Ұлы Жеңіске 60 жыл. 1945-2005 ж.ж. Хабаршы. № ... ж. 13-15 ... ... А. Арал ... ... ... жолдары. «ХХІ
ғасыр және Арал» халықаралық ғылыми зерттеу ... ... «ХХІ ... ... ... оқулары. Қызылорда, 2004 ж. 7-11 б.
18 Нұрғызарынов А., ... А. Ескі ... ... ... ... ... «ХХІ ... және Арал» халықаралық ғылыми
зерттеу орталығы. ... «ХХІ ... және ... ... оқулары.
Қызылорда, 2004 ж. 40-43 б.
19 Айдаров О., Нұрғызарынов А. Қазақстандық шығыс Арал ... ... ... «ХХІ ... және Арал» халықаралық ғылыми
зерттеу орталығы. Жинақ «ХХІ ... және ... ... ... 2004 ж. 161-166 ... Айдаров О., Берденқұлова А., Құрманбаев Р., Нұрғызарынов А. Арал
теңізінің құрғаған орыны мен ... ... ... ... ... Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік университеттің жорналы.
Хабаршы № 1 (17), 2004 ж. 33-36 ... ... А., ... Л. Шығыс Арал ... ... ... проблемалары. Статья: Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік
университеттің жорналы. Хабаршы № 1 (17), 2004 ж. 40-43 ... ... А., ... Ә., ... С. Сырдың жаңа атырауындағы
ауыл шаруашылығы өндірісінің экологиялық проблемалары. ... ... ... ... ... ... Хабаршы № 2 (20), 2005 ж. 7-
10 б.
23 Нұрғызарынов А., ... Ә., ... Э. Арал ... ... мәселелері. Статья: Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік университеттің
жорналы. Хабаршы № 2 (20), 2005 ж. 3-5 ... ... А., ... ... Арал ... су ... күйі. Статья: Қорқыт Ата ... ... ... ... № 1 (19), 2005 ж. 5-6 б.
25 ... А., ... Ж. ... ... судың экотоп
ретінде химиялық ластануы. ... ... ... ... Ауыл ... ... ... проблема-лары, міндеттері, шешу жолдары. Жинақ: ... ж. 135-139 ... ... А., ... Р.А., ... Ә. ... жердің
тұздауы және ондағы химиялық процестердің сипаты. Республикалық ғылыми
жорнал. ... ... ... мен ... № 5(54) 2006 ж. 62-65 ... ... О., Балтаев Х., Нұрғызарынов А. ... ... ... өсімдік жамылғысының қазіргі күйі. Жорнал «Оңтүстік Қазақстан
ғылымы мен ... ... №26. ... ... А., Қапанов Ж. Экологиялық дағдарыс жағдайында суармалы
жерді пайдаланудың проблемалары. ... ... ... ... ... ... №26. 2001.
29 Нургизаринов А.М. Об усвоении фосфора ... из ... ... о ... ... ... Изд. ... Алма-Ата, 1974.с.19-21.
30 Нургизаринов А.М., Баимбетов К.С. Эффективность удобрений под рис на
Тогускенском массиве. Инфор. О работе ... Изд. ... ... ... Нургизаринов А. Последействие фосфорных удобрений при ... ... ... ... с-х ... ... 1975, №7. ... Нургизаринов А.М., Баимбетов К.С. Об эффективности ... ... ... под рис. ... ... ... хозяйству изд. «Кайнар», 1975. с.4-5.
33 Ибраев А., Нургизаринов А., Арыстанов И.Ж., Ким А.С., Баимбетов К.С.
Эффективность допосевного затопления ... поля в ... ... ... ... АН КазССР, сер.биологическая, 1974, №5, ... ... А.М., ... Х.Д. состояние рисовых севооборотов в
Кзыл- Ординской области. Сб.»Вопросы ... в ... ... ... 1978. ... ... А.М., Баимбетов К.С. Такыровидные почвы тогускенского
массива как ... ... ... ... в ... ... 1978, ... Нургизаринов А.М., Абдраханов К. Влияние удобрений на урожай риса в
зависимости от предшественников на ... ... ... ... рисосеяния в казахстане». Изд. «Кайнар», Алма-Ата, 1978, с.102-
105.
37 Нұрғызарынов А., Айтбаев М. Күріш егісінің тыңайтқыштары және ... ... ... ... ... ... «Қайнар», 1982.
127-141б.
38 Кошенова Г.У., Срымов Н.Ш., ... Т.Д., ... ... Р.А. ... ... среды Приаралья свинцом. Сб. «Актулаьные
проблемы в экологии и Природопользовании». Часть 1, Кызылорда, 1996. с.43 .
39 ... Т.Д., ... А.М., ... Г.У. ... ... гологенидов рубидия в водно-диметилформамидных
смесях. Сб. «Актуальные проблемы в ... и ... ... 1.
Кызылорда, 1996. с.47.
40 Саданов А.Қ., Нұрғызарынов А.М. Арал өңірлік жаңа ... ... ... ... ... ... әлемі және
оны қорғау атты халықаралық ғылыми ... ... ... ... 2007 ж., 411-413 б.
41 Нұрғызарынов А.М., Саданов А.Қ. Арал өңірінде көпсапалы ... ... ... әлемі және оны қорғау атты халықаралық
ғылыми ... ... ... 12-14 қыркүйек, 2007. 399-402 б.
ә) ұсыныстар:
1 Морозов А.К., Әйменов Т.А., Кленов А.А., ... А.М., ... ... Х.Д., ... К.А., Пак А.К. – ... ... күріш егісін баптау жөнінідегі ұсыныстар. Шымкент, 1977, 24 б.
2 Боровский В.М., Волков А.И., ... А.М. – ... ... ... ... ... ... жөніндегі ұсыныстар,
Қызылорда облысы). Алматы, «Қайнар», 1980, 16-18 б.
3 Ділімбетов Қ.Д., Нұрғызарынов А.М., Қошқаров С.И., ... Б. ... ... ... және ... ... сорлануының алдын алу
(Ауылшаруашылығы өркендеу ... ... ... Алматы, «Қайнар»,
1980, 63-69 б.
4 Нургизаринов А.М., Мирманов Б., Аймаханов К., Искаков Б., Садыков А.,
Арыстанов И.,Шалахатов А., ... Т. – ... по ... ... производства от загрязнения. Кзыл-орда, 1987, 24 с.
5 Нургизаринов А.М., Арыстанов И.Ж. – Климатические ресурсы, земельный
фонд и его ... в ... ... ... по ... отраслей агропромышленного комплекса, Кзыл-Ординская область) Алма-
Ата, «Қайнар», 1991, с.13-19.
6 Тыныштыкбаев Е.Б., Нургизаринов А.М., ШалахатовА., Балтаев Х.Б. ... ... ... ... по ... ... отраслей
агропромышленного комплекса, Кзыл-Ординская область) Алма-ата, «Қайнар»,
1991, с.319-327.
7 Шапшанов К., Нургизаринов А., ... И. – ... ... ... ... по спасению Аральского моря ... ... ... в ... на ... годы, и
на период до 2006 года («Арал-2006»), 1991, 137с.
РЕЗЮМЕ
Нургизаринов ... ... ... ... ... природно-хозяйственного комплекса Приаралья
Экологический кризис, охвативший казахстанскую часть Приаралья, нанес
огромный урон природно-хозяйственному комплексу региона. В ... ... ... ... что дало возможность для
реализации ряда экологических проектов. Это возведение Кокаральской дамбы,
отделяющей Северного ... моря ... ... ... и ... ... системы на крупных орошаемых массивах
в низовьях реки Сырдарьи.
В этой связи ... ... ... принципов управления
природно-хозяйственным комплексом и ... ... ... ... диссертации рассматривается состояние природно-хозяйственного
комплекса и эколого-мелиоративные условия орошаемых ... в ... ... ... ... пригодность земель на высохшем ... ... ... ... состоянию загрязнения природно-хозяйственных
объектов химическими веществами и социальных условий населения ... ... ... ... на ... ... в ... и Южно-Казахстанской областей, на землях старого
орошения в низовьях ... ... ... с ... пшеницей,
мелиоративными (кукуруза, многолетние травы) и овоще-бахчевыми культурами;
изучались ... ... ... севооборотов и влияние доз удобрений
на урожай культур (рис, ... ... ... ... рисовых
чеков на мелиоративное состояние орошаемыз земель, динамика окислительно-
восстановительного потенциала в затопленных почвах под рисом, ... ... суши на ... дне Аральского моря, определение площади
земель, пригодных для освоения, накопление ... ... ... ... ... ... ... питания) и
социальные условия населения.
Цель диссертации: Оценка и управление ... ... с ... устойчивого развития природно-хозяйственного ... ... для ... ... земель нового освоения
закладывали почвенные разрезы, отбирали пробы с генетических горизонтов,
проводили полевые и вегетационные ... с ... ... на ... по ... определяли урожайность культур, отбирали
почвенные пробы для оценки запасов ... ... и ... ... в ... ... ... измеряли (РН-метр-121)
окислительно-восстановительного потенциала (О-В потенциал), на ... ... моря ... ... ... ... ... с
закладкой почвенных разрезов, отбирали образцы почв и растений, проводили
полевые и вегетационные ... с ... ... ... тяжелых металлов (Pb, Cu, Zn, Cd) и радионуклидов
(стронций-90, цезий-137) ... ... и ... УМФ -1500 со счетчиком СБТ-15 в почве, растений, продуктах
питания, радиационную активность поверхности почвы ... с ... ... и ... ... впервые после реализации экологических ... в ... ... и ... ... ... и ... научные основы его устойчивого развития;
- для улучшения ... ... ... ... ... ... почвы наряду с проведением комплексных мероприятий
предложено пересмотреть структуры посевных площадей ... ... при этом ... риса и ... ... ресурсы
использовать для расширения посевов суходальных культур.
- впервые в условиях Турана проведены комплексные исследования новой
суши на ... дне ... моря и ... ... ... ... орошения и создания многоотраслевых крестьянских хозяйств;
- впервые получены неизвестные сведения по геоморфологии дна Арала, в
частности, общий ... ... с ... на ... не ... для
всех участков территории, равнина «Куйылыс» является бывшим руслом одного
из протоков и полуостров ... ... был ... из ... реки ... как ... река ... в своем историческом
развитии сместила свое русло вправо трижды, по нашим ... она ... ... ... не три, а четыре раза;
- в различных частях дна ... ... ... ... ... ... ирригационной системы, свидетельствующие о древней земледельческой
культуре;
- результаты исследования ... что на ... ... ... продукции природно-хозяйственных объектов ... ... ... ... ... но уровень их концентрации ... и не ... ... для живой природы;
- в социальном плане для ... ... ... ... ... вода и ... витаминизированных продуктов.
Результаты наших исследований являются научной ... ... ... ... ... ... ... исследования: результаты и выводы исследования
могут быть применены при ... ... ... ... ... ... хозяйств, освоение новых земель Приаралья,
могут использовать молодые преподаватели, ... ... ... работах, студенты в учебном процессе.
Resume
Nurgizarinov Aizhigit
Specialty 03.00.16 - Ecology
Scientific bases of the ecologic ... ... the Pre-Aral Sea ... ... crisis, covering the ... part of the Pre-Aral Sea,
made a great damage to the nature-economic complex of the ... crisis ... for the last decade which has given ... to implement a number of ecologic projects. These projects are
the creation of the Kok-Aral dam, dividing the North Aral Sea, building ... electric station and ... of the ... system ... large irrigated massive in the lower reaches of the Syrdarya river.
In this connection there is a ... of ... ... ... of a ... complex and an effective utilization of the
Pre-Aral Sea natural resources.
The dissertation considers the state of a nature -economic complex ... ... of the ... lands in the lower ... the ... river, estimates the economic suitability of the soil on
the dried up bottom of the Aral Sea, assesses the state of ... ... ... objects with chemical substances and social conditions ... regional ... of the ... were ... on the new developing lands of Kyzylorda
and South-Kazakhstan areas, on the old ... grounds in the ... of the ... river ... field experiences with rice,
wheat, meliorative crops(corn, long-term grasses), vegetable, melon ... The ... studied the ... of rice crop rotation ... the ... of ... dozes on the crop yield (rice, ... influence of various constructions of rice checks on the meliorative
condition of irrigated lands, the dynamics of ... on flooded soil under rice, the economic ... of a new ... the dried up bottom of the Aral Sea, the ... of ... in the ... objects (soil, plant, food stuffs) ... conditions of the population.
The purpose of the dissertation.
Estimation and management of natural ... for creation ... ... ... of the Pre-Aral Sea ... were conducted in the following directions:
- determination and regulation of natural ... ... after ... ... projects on the Aral Sea ... increase of ... branches;
- improvement of ecologic-meliorative condition of irrigated soils and
increase of soil fertility effectiveness;
-determination of the land area, suitable for economic ... ... dried up bottom of the Aral Sea and ... of ... ... creation of diversified peasant farms (agriculture, animal husbandry,
fishery);
- definition of a ... degree with chemical ... of ... ... estimation of the population’s social conditions.
Novelty and results of the research:
- for the first time there have been ... ... and ... a nature-economic complex and developed scientific bases of its
sustainable ... after ... ... projects in the ... ... for ... of ecologic and meliorative state of the irrigated
land and soil fertility increase alongside with carrying complex ... it is offered to ... ... culture areas under ... rice sowing and the released water-ground resources to use for the
expansion of dry ... for the first time in ... of Turan there have been ... ... of a new land on the dried up bottom of the Aral Sea ... land areas suitable for ... and creation of ... farms.
Results of these researches can serve as a ... basis ... ... ... of the Pre-Aral Sea nature-economic
complex.
Application of results of research:
The results and ... of the research can be used in ... of ... ... drawing up branch development programs,
developing new Pre-Aral Sea soils. They can also be used by ... master program ... ... students in their ... students at the educational process.
Нұрғызарынов Айжігіт
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді
экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі
03.00.16 – ... ... ... ... алу үшін ... ... ......... қол қойылды. Көлемі ........ б.т.
Пішімі ............. . Тапсырыс № .........
Таралымы 100 дана.
Ротопринт РМК «АӨК Э және ... ... қ., ... к-сі, 30б.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы шаруа (фермер) қожалығының құқықтық жағдайы51 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің экологиялық мәселелері3 бет
Дамып жатқан елдерге шет елдердің көмек мәселелері6 бет
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет
2015 жылға дейінгі елді дамытудың индустриалды-инновациялық Стратегиясын жүзеге асыру9 бет
«Қазақстан Республикасында ипотекалық несиелеуді дамытудың негізгі бағыттары»32 бет
Аграрлық өнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу90 бет
Алма жемісіне зиян келтіретін бунақденелердің таралуы, биологиясы, зияндылығы және оларға қарсы қолданатын кешенді қорғау шаралық жүйесі12 бет
Алматы облысы , Жамбыл ауданы жағдайында қиярдың аурулары, арамшөптері және зиянкестерімен кешенді күресу тәсілдерін жүргізу22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь