Оқушының оқу қабілеттерінің дамуы мен құрылымы

КІРІСПЕ
I ТАРАУ. ДАРЫНДЫЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
ҚАҒИДАЛАРЫ
1.1 Дарындылық туралы жалпы түсінік
1.2 Дарындылық проблемасын зерттеу тарихынан
I І ТАРАУ. ОҚУШЫНЫҢ ОҚУ ҚАБІЛЕТТЕРІНІҢ ДАМУЫ МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ
2.1. Оқуға қабілеттіліктің психологиясының теориялық мәселелері
2.2. Оқушылар қабілеттерінің ерекшеліктері

ІII ТАРАУ. БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ҚАБІЛЕТТЕРІН ДИАГНОСТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ
3.1. Зерттеудің барысы, мақсат.міндеттері, болжамы
3.2. Зерттеу әдістерін статистикалық талдау

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Дарындылық көптеген балалар үшін, ата-ана мен мұғалімдер үшін әлі де жұмбақ күйінде қалып отыр. Қалың көпшілік қауым үшін маңызды проблема болып, ең алдымен оның шынайы байқаулары, анықталу тәсілдері, дамуы мен әлеуметтік жүзеге асуы табылады. Дарынды балалар жөніндегі бүгінгі қамқорлық - бұл ертеңгі ғылым, мәдениет пен әлеуметтік өмірдің дамуы туралы қамқорлық. Қазіргі таңда мұндай ерекше балаларды, анықтау тәсілдері, өз қабілеттерін жүзеге асыруға көмек беру бағдарламалары бар.
Дегенменен, дарынды және талантты балаларды анықтау және дамыту проблемасы бүгінгі күні де бар, балалардың өз дарындылығы мен оны шығармашылық тұрғыда жүзеге асыруда жеке жауапкершілікті түсінуде әлі де проблема бар.
Балалардың дарындылығы мәселесімен шетелдік және отандық психологтар айналысты. Шығармашылық дарындылық психологиясы саласы бойынша ауқымды зерттеулер жүргізілгені белгілі. Ол американдық психологтар: Дж. Гилфорд, П. Торренс, Ф. Баррон, К. Тейлор. Ал психологтар Дж. Кэрол мен Б. Блумның идеялары негізінде дарынды балаларды оқыту әдістемесі жасалынды. Ерекше дарынды балалар мәселесімен Ж. Брюно айналысты. (“одаренные дети: психолого-педагогические исследования и практика”).
Дарындылық проблемасын отандық психологтар да зерттеді. Олар: А. М. Матюшкин өзінің “Шығармашылық дарындылықтың тұжырымдамасы” еңбегінде, Шумакова Н.Б. өзінің бірқатар еңбектерінде, Чистякова Г.Д. өзінің “Танымдық құрылымды дамытудағы шығармашылық дарындылық” атты мақаласында С. Юркевич “Практик психолог жұмысындағы дарындылық диагностикасы мен оны болжау проблемалары” еңбегінде баяндалады.
1. Черомошкина Л.В. Диагностика мнемических способностей школьников 10-12 лет /дисс. М. 1988.
2. Зинченко Т.П. Память в экспериментальной и когнитивной психологии. Спб. Питер. 2002. 320 с.
3. Леонтьев А.н. Избранные психологические труды, в 2-х т. М.: 1983.
4. Изюмова С.А. Природа мнемических способностей и дифференциация обучения /рос.акад. образования. Психологич. Инс-т. М.: наука, 1990
5. Смирнов А.А. Избранные психологические труды, в 2- т. М., 1987.
6. Ананьев Б.Г. Избранные психологические труды, в 2-х т. М., 1980.
7. Голубева Э.А. Индивидуальные особенности памяти человека. М.: Педагогика, 1980.

8. Концепция выявления, поддержки и развития одаренных детей в Республике Казахстан. Дарын. Информационно-методический сборник. №3, 1999, с. 24.
9. Закон Республики Казахстан «Об обраовании» - Учитель Казахстана. №21-24, 1999.
10. Матюшкин А.М. Загадки одаренности. - Москва, 1993, 220с.
11. Чудновский В.Э. Одаренность: дар или … - Москва, Знание, 1990, с. 15-28.
12. Учителю об одаренных детях (пособие для учителя) под ред. В.П. Лебедевой. В.И. Панова – Москва, Молодая гвардия, 1997, с. 18-26.
13. Психология одаренности детей и подростков (под.ред. Н.С. Лейтеса, - Москва. Издат. Центр «Академия», 1996, с. 4-55.
14. Лейтес Н.С. Об умственной одаренности. – Москва, 1960. С. 158-171
15. Краткий энциклопедический словарь. Москва. Юрид. Литер. 1997, с. 13-17.
16. Яковлев Е. Развитие творческой одаренности детей школьного возраста (школьный психолог) №39, 2001, с. 6-7.
17. Готсдиннер А.Л. К проблеме многосторнних способностей. Вопросы психологий. М, 1991, №4, с. 82-88.
        
        Жоспар
КІРІСПЕ
I ТАРАУ. ДАРЫНДЫЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
ҚАҒИДАЛАРЫ
1. Дарындылық ... ... ... ... ... ... тарихынан
I І ТАРАУ. ОҚУШЫНЫҢ ОҚУ ҚАБІЛЕТТЕРІНІҢ ДАМУЫ МЕН ... ... ... ... ... ... ... қабілеттерінің ерекшеліктері
ІII ТАРАУ. БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ҚАБІЛЕТТЕРІН ДИАГНОСТИКАЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ
3.1. Зерттеудің барысы, мақсат-міндеттері, болжамы
3.2. Зерттеу әдістерін статистикалық ... ... ... ... ... үшін, ата-ана мен мұғалімдер үшін әлі де
жұмбақ күйінде қалып отыр. Қалың көпшілік қауым үшін маңызды ... ең ... оның ... ... ... тәсілдері, дамуы мен
әлеуметтік жүзеге асуы табылады. Дарынды ... ... ... - бұл ... ... ... пен әлеуметтік өмірдің дамуы
туралы қамқорлық. Қазіргі ... ... ... ... ... өз қабілеттерін жүзеге асыруға көмек беру бағдарламалары бар.
Дегенменен, дарынды және ... ... ... және ... ... күні де бар, ... өз ... мен оны шығармашылық
тұрғыда жүзеге асыруда жеке жауапкершілікті түсінуде әлі де проблема бар.
Балалардың дарындылығы мәселесімен шетелдік және отандық психологтар
айналысты. ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Ол американдық психологтар: Дж. Гилфорд,
П. Торренс, Ф. Баррон, К. Тейлор. Ал психологтар Дж. ... мен ... ... ... ... ... ... әдістемесі жасалынды.
Ерекше дарынды балалар мәселесімен Ж. Брюно айналысты. (“одаренные дети:
психолого-педагогические исследования и практика”).
Дарындылық проблемасын отандық психологтар да зерттеді. ... А. ... ... ... ... ... ... Н.Б. өзінің бірқатар еңбектерінде, Чистякова Г.Д. өзінің
“Танымдық құрылымды ... ... ... атты мақаласында
С. Юркевич “Практик психолог жұмысындағы дарындылық диагностикасы мен оны
болжау проблемалары” еңбегінде баяндалады.
(-тарау. Дарындылық психологиясының теориялық
қағидалары
1. ... ... ... ... адам ... ... және жастық шағынан бастап, өмірде үлкен
жетістіктерге жетуді армандайды. Жасөсіпірімдік шақ- бұл ізденіс, ... ... ... ... ... ерте ... ... әртүрлі
іс-әрекет түрлеріне қабілеттілік білдіреді ... ... ... ... ... ән айтады т.б.). Бірақ уақыты келе, бұл
қабілеттіліктердің ... ... жас ... ... ... ол адам жай ғана ... ... айналады.
Қазіргі кездегі жаңа әлеуметтік - экономикалық жағдай ... ... ... ... және ... ... ең ... ғана бөлігімен, білімділікпен, шығармашылықпен қамтамасыз етілгенде ғана
жетуге болады. Сондықтан, ... ... ... ... ... алдында да жаңа міндет тұр, яғни жеке ... ... ... ... және осының негізінде баланың болашағын
анықтау.
Әр түрлі іс-әрекеттерге байланысты адам ... да ... ... және сол ... ... нәтижесін қамтамасыз етуге жәрдем беретін
сапаларға ие болуы ... ... дара ... ... ... бір ... ... психикалық табиғатына ие болудан, екіншіден -
әркімде өз алдында, қайталанбас көрінісін жеке адам қабілеті деп атаймыз.
Адам қабілетіндегі ... ... ... яғни ... не сәтсіздігінен ... ... - ... жан-жақты бейімділік - нақты іс-әрекетті орындауға талпыну,
қызығушылық пен бейімділік сапаларының үнемі өзара ... ... ... ... ... ... емес. Оған түрлі жағдайлар себепші, мысалы,
адам көркемөнер туындыларын тамашалауы ықтимал, ... ол осы ... ... ... ... ... ... Дегенмен, белгілі бір іс-
әрекет түріне ... бар ... ... мен ... ... ... таба алады.
Іс-әрекетпен айналысқанда адамның табысқа жетуі үшін ... ... тыс оның ... ... ... болуы қажет: ең алдымен - еңбек сүйгіштік, табандылық, батылдық.
Бірақ, ... ... ... бар ... өзі де ... ... ... бермейді. Негізі, адам өзінің іс-әрекетін, жеке басына сапаларын
айқын ажырата аларлық деңгейде болуы керек.
Адам ... ... ... ... ... ... ... кіреді.
Әр түрлі іс-әрекеттер аймағына қажет білім, ептілік- дағдылар бірлігін
жеңіл әрі ... ... ... ... жалпы қабілеттер ерекшелігін
дарындылық деп атайды. Дарындылық әрбір ... ... ... көркем-өнер, адам аралық қатынастар түзу және психомоторлық
қызметтерінде көрініс береді. Дарынды адамдарға тән ... ... ... әрқашан қызметке дайын болу; мұндай ... ... ... жетуде ақылға сай табандылыққа ие, еңбекте шаршап-
шалдығуды ... ... ... ... ... ... ... бағытында дарынды адамдар қайтпас қажырлылық таныта
алады. Бұл қасиеттің адамдағы көрінісі 2-3 жасар баланың бір ... ... алу ... ... ... ... әлдеқайда ұзақ
болады. Дарынды бала өзін қызықтырған іспен бірнеше сағат шұғылданып, қажет
болса, оған ... ... бойы ... ... ... ... ... дәрежесінің артуы қажетті білімдер мен ептілік, дағдыларды
игеріп, жетілдіріп дамытуға тікелей тәуелді.
Дарындылықтың өзіндік ерекшелігі ең алдымен ... ... ... ... ... құмар, екінші -тарихқа және біреулер
- қоғамдық ... ... ... өз ... іске ... оны нақты
іс-әрекетте кейін дамыта түседі.
Дарынды балалар - жалпы және арнайы дарындылығын ... ... т.б.) ... балалар. Дарындылықты ақыл-ой дамуының қарқыны
бойынша басқадай жағдайлар бірдей болғанда баланың өз құрдастарының ... ... ... ... ... ... тестері
осыған негізделген).
Мұндай көрсеткішті асыра ... ... ... ... жағының бірінші дәрежелі ... бар. ... ... көркемдік дарындылығын (музыка саласындағы, одан соң сурет
салуда) байқауға ... ... ... ... гөрі математикаға
дарындылық тезірек байқалады. Баланың жалпы ... ... мен ... қабілеттіліктің көркемдігі арасында алшақтық болатын жағдайлар аз
емес. Ақыл-ой қабілеті тым ерте дамыған, ерекше айқын жетістіктерге ... ... деп ... ... баланың тіпті ең үздік деген
жетістіктерінің өзі болашақ ... ... ... бола ... Туа
біткен бейімділіктер индивидумдық психологиялық ... ... ... бір ... ... оның бәрі ... ... Балада ерекше қабілеттіліктер болуының нышандары оның жасынан
ажырағысыз: олар көбіне кемелдену қарқынына және ... ... ... ... ғана ... керек -оның
дәрежесі мен өзіндік ерекшелігі оқыту мен тәрбиелеу барысында, балалардың
белгілі бір мазмұндағы ... ... ... ... Ерте ... күн ... және ... тыс болмауы керек. Дарынды балалардың
анықталып кемелдендірілуі мектептер (мысалы, музыка, математика мектептері)
факультативтік ... ... ... ... студиялар, мектеп
оқушыларының олимпиадаларын, балалардың көркем өнерлерінің конкурстарын
өткізу және т.б. жағдай жасайды. ... ... ... ... ... ... ... балалардың оқу жүктемесі, оқыту және ... ... ... сай ... ... ... балалар туралы
қамқорлық қабілеттердің дамытылуын жалпы білімдік дайындықпен және тұлғаны
кемелдендірумен ұштастырылуын көздейді.
Баланың дарындылығы деп - ... өмір ... өз ... ... ... және ... құбылыстары жоғары болып
табылуы түсіндіріледі.
«Дарындылық» - бұл «дарын» сөзінен шыққан және ол дамудың аса қолайлы,
сыртқы алғышарттарын білдіреді. Педагогикалық ... ... ... ... ... - бұл адамның белгілі ... ... ... жетуге көмектесетін, қабілет дамуының ... ... ... «қабілет» түсінігіне өте жақын. «Қабілеттілік» сөзі
орыс тілінде кем дегенде екі ... ... ... ... ... :
- табиғи дарын
- бір нәрсені жасай алу мүмкіндігі
Біз «қабілеттілік» сын есімінің бірінші сөздік мағынасында ... ... ... жас ... ... ... жағдайда бұл
терминдер, яғни «дарындылық» және «қабілеттілік» өте тығыз байланысты,
мәндөс, ... ... ... да ... ... жоғарыда келтірілген
«қабілеттілік» сөзінің басқа да мағынасы бар. Ол ... ... және ол ... ... ... ... философиялық энциклопедиялық сөздікте мынадай түсінік
берілген: «Қабілеттілік - бұл ... ... ... бір ... табысты орындалуындағы жеке тұлғалық даралық ерекшеліктері».
Қабілеттілік индивидте бар білім, ... ... ... Ол ... ... басқалардың әдістері мен тәсілдерінен тереңдегі
мен беріктігінен көрініс береді және оған ... ... ... ішкі
психологиялық регулятор болып табылады.
Дарындылық - бұл ... өмір ... ... ... мен ... аса ... ... мен
шығармашылықтың ерекше көрініс беруі. Дарындылық - бұл тек ақыл-ой дамуының
жоғары деңгейі ғана емес, сонымен қатар жеке ... ... ... ішкі ... ... қатар, дарындылық - бұл ... ... ... ... әлеуметтік сферада жетістіктерге
жетуі туралы сөз болып отыр.
Әлеуметтік ортаның дарындылыққа байланысты жүргізілген әр ... ... ... ... ... әлеуметтік - күнделікті шарттар т.б.) әр түрлі. ... ... ... ... ... ... ... дарындылықтың дамуына әсер етеді, өйткені, олар адамның ... ... ... экономикалық дамыған сайын, ол адам ... ... ... ... дамуындада жанұя өте маңызды жағдай болып келеді, соның
ішінде:
• жанұя құрылымы мен оның эмоционалды климаты;
• бала мен ... ... ... ... ... бала ... ... құрылымы мәселесіне жүгіне отырып, балалардың көбі (87%), толық
жанұяларда тәрбиеленген деп айтуымызға болады. Жиі, 70% жағдайында ... және ... ... ... ... ... ... және ағалар, жиендері тұрады. Зерттелген ... ... ... - қарындастары немесе інілері болмады. ... ... ... ... ... жанүядағы балалар санынан
тәуелді. Р.Зайонц бойынша, жанұяда іні мен қарындас, ... көп ... ... ... ... ... ... құрылымы, көп жағдайда туыстар ... ... ... ... климаты жүйесімен байланысты. Өзара қарым-қатынастың
мазмұнды жағы туралы айта ... ... ... ... ... ... ... мәнді деп көрсетеді. Көптеген зерттеушілер дарынды
балаға жылылық, оны ... сүю және ... ... деп ... мен ... ... стилі туралы мәселе аса ... ... ... қатты бақылауға алу, күш көрсету, қысым көрсету
сияқты стильдер дарынды тұлғаны дамытуға мүмкіндік бермейді деп санайды.
Р.Хесс және ... ... ... ... стильдері императивті
және инструктивті деп бөлді. Императивті стиль үшін мынадай бұйрықтар
сәйкес ... «Мен ... ... жаса ...», «Тыныш отыр...». Ата-аналар
баласының айтқандарын бұлжытпай орындауын ... ... ... ... ... ... стиль балада пассивтік ... пен ... ... ... ақпарат көбірек болады, ал талаптар мынадай болып
негізделеді: «ойыншықтарыңды жина, ал мен еденді ... ... ... теңі ... ... ... ... заңдылықтары
саналы түрде жүреді. Бұл, балада инициативалықты ... ... ... ... бала ... ... қатынасы маңызды болып табылады. Бұл
фактор - бала мүмкіндіктерін іске асыруға әсер ететін негізділердің бірі.
Бұл ... ... ... ... ... ... теріс
• ашуландырушы ... ... ... ... ... ... таныту
мүмкіндігін, өз баласының қабілеті арқылы жасауы ... ... ... ... іске асыру).
Дарынды балаларда әділеттілік сезімі ... ... ... қабылдау мен таным процестерінің дамуы алға басуымен байланысты.
Олар ... ... ... өте ... болады, өздеріне
және айналадағыларға үлкен талаптар қояды.
Дарынды балалар есептерді ... ойын ... ... ... ... ... ... терең дамыған (ойдан шығарған
достары, аға-інілері, апалары).
Дарынды балаларда әзіл-сықақ сезімі өте дамулы, ... ... ... ... ... ... ... эмоционалды баланс жетіспейді, олар ... ... ... балалар энергиясы көп болуымен және олар аз ... ... ... ... мен ... ... ... артта қалады. Оларға практика қажет. Мұндай балалардың
интеллектуалды және ... ... ... ... ... ... әсер етуі мүмкін. Дарынды балалардың
көру процесі 8 ... ... ... оларға жақын қашықтағы фокусті
алыстағыға алмастыру қиынға соғады.
Дарынды бала қарым-қатынас жүйесінде де ерекшеленеді.
Мектепке дейінгі шақта, олардың ... ... - ... ... ... жеткілікті түрде айқын және түрақты көрінетін қарым-
қатынасқа деген қажеттілік туылады. (М.И.Лисина, Л.Н. Галигузова),
Дарынды балалардың мінез-құлықтары мен жеке ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынасында дау-жанжал кездесуіне және тіпті басқа балалардың ... ... ... Оған мыналар себеп болады: серіктесін ... ... ... ... ... ойындарда өзіне ұйымдастырушы
ролін алу, өз ... ... ... ересектердің зейінін өзіне
аудартуға әрекет ету, табысы өзінен төмендеу балаларға қатысты ... ... ... дұрыстау әдетінің болуы Л.Хоменгуерт
дарынды балаларды шеттетудің тағы бір мүмкін болатын себебін ... ... ... ... ... ... өз ... ойындары
қызықсыз болуы мүмкін».
Өз құрбыларымен өзара әрекетінде қиындықтар ... ... ... түсінбеуінен, балалар ересектермен және үлкен балалармен
достасуға ұмтылады. Бірақ үлкен балалармен қарым-қатынасы кезінде, оларда
қияндың тууы ... ... ... ... ... ... ... сондықтан дарынды балаларға ... ... ... болу ... Қозғалу дағдыларының дамуы алға басқан үлкен балалар сияқты бір
нәрсені жасай алмағандықтан, дарынды бала ... ... ... ... ... ... болып қалыптасуына әкелуі мүмкін. Өйткені, олар
өздерінің жетістіктеріне өте сыншыл ... ... ... ... өзінің мүмкіндіктері туралы пікірлері ... ... ... ... өз ... іске ... ... концепциясы
маңызды болып табылады.
Дарынды баланың ... ... ... ... неврозға және тіпті психозға әкелуі мүмкін. Ал невроздар ... ... ... ... Бұл ... бала өзін ... ... неге ұмтылатынын түсіне алмайды. Ол шындық пен ... ... ... ... ... қиялындағы әлемге кетуі мүмкін.
Бала қаншалықты дарынды болса да, оны ... ... ... ... ... ... ... етуге, өз бетімен шешім қабылдауға үйрету керек.
Дарынды бала қысымды, шеттетуді, айқай-шуды көтермейді. Баланы мектепке
дейінгі уақыттан ... ... ... қатыстырып, шығармашылыққа
қолайлы жағдай туғызу қажет.
Таланттарын дамыту үшін ... ... өз ... ... ... оқу ... ... керек. Бала өз мүғалімі жағынан назар
аудару мен индивидуалды ... ... ... ... Бұл ... нені емес,
қалай оқыту маңызды болып табылады. Дарынды баланың айтылған ... ... ... алу ... ... ... және сыншыл ой-
тұжырымның дамулы екендігіне сәйкес келеді.
Қазіргі жағдайда дарынды ... ... ... түрі -балалар
шығармашылық үйлерін құру болып табылады.
Дарындылықтың негізгі түрлері
Дарындылық түрлерінің дифференцияциясы сыныпификацияға негізінделген
критерий бойынша анықталады. ... ... және ... ... ... ... ... талдау бойынша түрлерді адампың
психикалық мүмкіндіктерінің спецификасына және ... ... да бір ... ... ... бөлуді ұсынады. ... ... ... ... ... ... деңнейін сипаттауға
мүмкіндік береді.
Ғалымдар дарындылық мәселесін зерттей келе, оның ... және ... ... ... ... ... ... 2 түрі де іс-әрекеттің
әр түрлілігі мен формасында жалпы кезеңдер болуына ... ... ... ... іс-әрекеттің барлық түрімен қамтамасыз етілгенде
ғана орындалады. Олардың табысты орындалуы үшін ... ... ... ... қажет болады.
Арнайы дарындылық, өзі ерекше ашылып көрінетін белгілі іс-әрекет
түрлерімен байланысты ... ... ... ... ... ... дарындылық және т.б.).
Кәсіптік қабілеттерді зерттеумен танымал ғалым Ч.Спирмен ... ... ... бар ... ... Ол ... ... іс-
әрекеттің табысты шешілуін анықтайды.
Жалпы ақыл-ой дарындылығы ақыл-ой жетістігі талап етілетін ... ... ... сұрақ-әртүрлі жаттығуда индивидтің ақыл-ой қабілеті
мүмкіндігінің бірдей болмауы). Мектептің жалпы білім беру ... ... ... қатынасы бойынша ерекшеліктер жоспарда бірінші
орынға шығады.
Мектепте «орташа оқитын» оқушыны бағалау ... ... ... ... ... ... ... жаңа дамуында қүрбыларын интеллект
бел^ілерін көрсете отырып, озық еткен балаларға көңіл ... - ... ... бірі ... ... ... қабілеттілігіне біршама психологтардың зерттеу жұмыстары
арналған. "Ақыл-ой» мүмкіндігінің біртұтас сипаттамасын, жиі ... ... ... бұл ... ... дау-жанжал туылуда:
интеллект құрылымының күрделілігі анықталуда, оның әр түрлі сапалы түрлері
бөлінуде. Бірақ бұл терминнен бас тарту ... емес ... ... ... және ... мүмкіндіктердің өзіндік деңгейін белгілеуге
арналады ... ... яғни ... ... ... термині ретінде қолданылады.
Интеллект - өсіп жатқан адамның түрткі болулары мен ... ... ... ... дарындылығы интеллектке сай ... - бұл жеке ... ... ... дарындылығының арнайы түрлері, яғни философиялық-теоретиялық
жаттығуларға, қоғамдық іс-әрекетке, қандай да бір ... ... ... ... ... ... түрлеріне
дарындылық - Мәселенің маңызды бөлігі болып табылады.
Ақыл-ой дарындылығы - бұл ... және жеке ... ... ... ... бар ... мұғалімдер мен тәрбиешілерді ақыл-
ойға ... ... ... 3 ... ... ... ... категорияда - өмірдің бірдей шартында ақыл-ой дамуының
ерекше жоғары деңгейін көрсететін балалар. Олар жиі мектепке ... ... ... ... балалардың арасында кездеседі. Екінші категорияда -
арнайы, мысалы: математика немесе басқа ғылымның қандай да бір ... ... ... бар балалар. Мұндай оқушылар жасөспірім
жаста байқалуы мүмкін. Үшінші категорияда - оқуда табысты болып ... ... ... ... белсенділігімен, сирек
кездесетін ақыл-ой ... ... ... балалар енгізілген. Бұл жерде
потенциалды немесе «жасырынды» ... ... сөз ... отыр. Мұндай
ақыл-ой мүмкіндігі бар оқушылар жоғары сыныпқа дейінгі жаста жиі көрінеді.
Балалардың жалпы интеллектуалды және арнайы ... ... бұл ... ... ... критерийлер бойынша да болуы мүмкін.
Ресейлік ... ... ... А.В.Брушлинский,
В.Н.Дружинин, И.И.Ильясов, Н.С.Лейтес, А.М.Шумакова, ... ... ... ... ... ... жиі ... концепциясы» деп
берілген психологиялық білім берудің ... ... ... бөледі:
• психика сферасын қамтамасыз етушілер мен іс-әрекет түрлері
• дарындылықтың қалыптастырушы деңгейі
• дарындылықтың көрініс беру ... ... әр ... ... ... ... ... дамудың жас ерекшелігі.
Дарындылықтың түрлерін келтірілген ... ... ... ... ... ... іс-әрекет түрлеріне практикалық,
теориялық оқушыларда оқу-танымдық, көркемдік-эстетикалық, ойындық, спорттық-
сауықтыру, ... ... ... сәйкес дарындылықтың мынадай түрлерін бөлуге болады:
практикалық іс-әрекетте - кәсіптік дарындылық, ... ... - ... интеллектуалды дарындылық, көркемдікте - эстетикалық,
хореографиялық, ... ... ... салу ... мен ... ... дарындылық, рухани - бағалық іс-
әрекетте - адамдарға ... ету, тағы ... әр түрі ... ... ... ... іс-әрекет
түрінде ерекше, маңызды болып табылатын сапалардың ... ... ... ... ... ... ететін түрі бойынша дарындылықтың қай түрін
анықтасақ та, әр дарындылықта ... ... ... де ... ... ... суретші немесе музыкант іс-әрекеттінің
сипаттамасы бойынша көркемдік - ... ... ... ... ... ... ... практикалық, коммуникативті және рухани-бағалық іс-
әрекет түрлері қолданылады.
Екінші критерий - «дарындылықтың ... ... ... және ... дарындылықты бөледі: көкейтесті дарындылық -
бұл жас ерекшелігі шамасына сай, ... бір пән ... ... ... ... ... баланың қол жеткізген
көрсеткіштерімен байланысты ... ... ... ... ... ... категориясын, талантты балалар қүрайды. Талантты
бала обьективті көкейкестілікті және әлеуметтік маңызды талаптарға жауап
беретін ... ... ... ... ... ... нақты
эксперттермен бағаланады (іс-әрекеті аумағында білімі сәйкес келетін жоғары
квалификацияланған кәсіпкер).
Потенциалды дарындылық - бұл қандай да бір ... ... ... жету ... ... психикалық алғышарттары потенциалды болатын
баланың психологиялық ерекшелігі. Бірақ бала, бұл мүмкіндіктерді тап ... ... ... ... ... ... Бұл потенциалды
мүмкіндіктің дамуы қолайсыз ... ... ... ... қиын ... квалификацияланған ... ... ... тағы ... Потенциалды ... ... ... диагностика бойынша орындалуы
мүмкін. Өйткені әрі ... ... ... тек ... белгілер
бойынша айтуға болатын, әлі қалыптасып болмаған ... ... ... ... бұл ... ... ... айтылып кетілген іс-әрекет
түрлерімен ... ... ... дарындылығына байланысты
дарындылықтың белгілі ... ... ... ... ... байқалады.
Бір ғалымдар берілген феномен туралы арнайы айтпай-ақ қоюға болады,
өйткені стандартсыз ойлауы бар, жиі басқаларға ұқсас емес ... ... бар ... да ... - деп санайды. ... ... ... ... ... ... іс-әрекетте
сирек кездесетін шығармашылық қабілеттіліктерді көрсететін оқушылар бар,
сонымен қатар мұндай стандартсыз емес ... ... ... тек бір ... анық көрінеді.
Үшінші критерий - дарындылықтың көрініс беру формасы бойынша, айқын
және жасырынды дарындылықты ... ... бұл ... ... осыған дейін қарастырылған дарындылықтың түрлеріне ұқсас. ... - бала ... ... ... ... да, ... ашық немесе айқын түрде көрінеді. Мұғалімге немесе кәсіпкерге баладан
осы дарындылықты айқындау және олармен әрі қарай ... ... ... ... оңайға түседі.
Жасырынды дарындылық іс-әрекетте аздап білдірілген формада көрінеді.
Сондықтан да дарындылықты балалардан анықтау және ... ... ... ... ... Осымен қатар, мұндай «перспективасы жоқ ... келе ... ... ... ... ... ... келтірмеу үшін,
балаларға әдістемелерді кешендік-кезеңді қолданумен диагностика жүргізу
қажет.
Төртінші критерий - дарындылықтың әр түрі ... ... ... ... ... ... ақыл-ой дарындылығы және ... ... ... дарындылық - іс-әрекеттің әр түрлері ... ... ... ... ... ... ... кез-келген
істі табысты орындау үшін қажет.
Арнайы дарындылықтың арнайы психикалық қасиеттері ашылатын, белгілі іс-
әрекет түрлерімен байланысты ... ... ... ... ... ... т.б.).
Бесінші критерий - «дамудың жас ерекшелігі» бойынша ерте ... ... ... болады. Өмірлік практикада дарындылықтың
ерте көрінуі байқалып жүр. Бұл - психикалық даму жылдамдығымен ... ... ... ретінде «вундеркиндтер» («таңқаларлық
бала» мағынасында) деп аталатын балалар бола алады. Мектепке дейінгі немесе
мектеп жасындағы оқушылар болып ... ... ... да бір ... түрінде тамаша табыстарға жетеді (музыкада, суретте, ән айтуда
т.б.). Мұндай балалар кейде өте ... ... ... ... ... әріп ... оқу, хат, ... т.б.). Атақты музыканттардың
өмірбаяндары дәлелдейтіндей, дарындылық ... ерте ... Ал ... ... өнерінде көрінеді. Ал математикалық қабілеттілік ерте
біліне бастайды. Ғылым жетістігінде ... ... ... әдетте кешқұрым
өтеді, ол қандай да жаңалық үшін ... және ... ... ... керектімен байланысты. Осы келтірілген дарындылық сыныпификациясымен
қатар, әдебиеттерде басқа да ... ... ... ... ... түрлерін бөледі:
• интеллектуалды, оның түрі - академиялық
• көркемдік, шығармашылық (креативтілік)
• модерлік немесе әлеуметтік психомоторлы ... ... ... ... ... өз бетінше түрі етіп бөлудің
қажеті жоқ, - дейді. Шығармашылықты дарындылық - бұл тек жоғары ... ... ... оның өзгеруі мен дамуының ерекшелігі. Іс-әрекет әрдайым
жеке орындалынады. Оның ... мен ... ... ... ... ... ... деңгейдегі қабілеттілік кешенінің барын, сонымен
қатар баланың мотивациясын, оның іспен ... ... ... Адам өз ... шын ... ... ол сол ... процесінде
туылатын жаңа ой-пікірлерді іске асырады. ... бала ... ... өзі ... ... теориялық түсініктің практикалық
маңызды мәні бар, өйткені ... ... ... ... іс-әрекеттің
ішкі мотивациясын қалыптастыру, жеке түлға бағыттылығы мен бағалық ... ... құру ... Бұл жеке ... ... ... негіз болады.
Шығармашылықта психикалық процестер (ойлау, ес, қиял, эмоциялар т.б.),
психикалық күйлер (құмарлық, зерігу, яғни уайымдау мен қылықтың ... ... жеке ... ... ... ... ... айтуы бойынша мүндай ... ... ... критерийлерінен (әлеуметтік маңызды іс-әрекет пен
жетістік деңгейінің басқа түрлері бойынша), дарындылықтың ... ... даму ... үшін ... ... ... ... психологиялық процесс түрінде, ол кейде эпизодтық ... ... ... ... ... жеке ... дамуына
әсер етпейді.
• психикалық күй түрінде, бұл уайым мен жеке ... ... үшін ... ... және ... ретінде кездеседі. Бірақ ол
белгілі индивид үшін «өміріндегі жалғыз ғана ... ... жеке ... ... ... Бұл ... жалғыз мағынасы»
болып табылатын және шығармашылық актінің кез-келген ситуацияда өмір сүру
қажеттілігінде ... және ... ... ... ... ... ... туғызатын ... ... жеке ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктермен сәйкес, ... ... ... 3 топқа бөлінеді. Оларды шартты ... ... ... ... ... ... ... «тұрақты»
топтары.
Бала дарындылығының көрсетілген типтері, оқу ... мен ... ... ... ... ... берілген ерекшеліктер бойынша, психологиялық білім ... ... ... ... ... Дарындылық проблемасын зерттеу тарихынан
Бірқатар жас ғалымдар - Дж. ... П. ... Ф. ... К. Тейлор
және тағы басқа психологияда шығармашылық дарындылықтың жаңа шекарасын
белгілейтін бірқатар ... ірі ... ... Бұл ... ... ... психологиясы бойынша теориялық зерттулердің
шоғырлауына себепші болды.
70-ші жылдардың ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Зерттеулер білім саласына ... ... соңы - 80-ші ... ... енді ... ... ... саласы - таланттылар психологиясы саласы пайда
бола бастайды.
Дж. Гилфорд еңбектері мынаны көрсетті: мектептің ... ... ... ауыр ... ... бастап кешеді, өз құрбылары мен
ересектер өз дарындылығын жасырғысы келеді.
Дарынды балалар ... олар үшін ... ... болмағандықтан
“дискриминацияны” сезінеді (С. Марленд, ... ... ... тек жеке ... әрі ... ... оқытуды таңдауға көшті.
80-ші жылдардың басында дамыту жоғары дарынды балалар мүмкнідігін
дамыту бойынша халықаралық ірі жоба жүзеге асты ... ... ... ... бойынша оқытудың арнайы курстары құрылды.
Біздің елімізде 20-шы-30-шы жылдары дарындылықты зерттеудің пәні
ретінде когнитивті ... ... ... Штерн дарындылыққа мынандай анықтама берді: “Ақыл-ой дарындылығы
жаңа талаптарға өз ойлауын саналы ... жаңа ... мен ... ... ... ақыл-ой икемділігі болып табылады”.
Дарындылықтың мұндай сипаттамасы оның деңгейлерін саралап ... ... ... ... ХІУ ... ... ... тек өнерде
көрініс береді деген тұжырым қалыптасты. Мемлекеттік ... ... ... ... атағы берілмеді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық іс-әрекетпен ... ... ... ... терминін енгізе отырып, ол адам іс-
әрекетінің түрлерін ерекшелеуге талпынды. ... ... ... және ... оның ... кез-келген басқа іс-әрекеттен жоғары
рақымдылық іс-әрекеті (саяси және ... ... ... ... ... ... Аристотельде шығармашылық
процесі белгілі бір ... ... ... ... Оның ... ... ... жүктелген. Ол өнер шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... көркем шығармашылықты оқу қажет деген талап қойды.
Ертедегі грек ... ... ... ... ... ... ... тәрбие мен білімнің маңызды екенін айтты. Бірақ олар талантты
дамыту үшін ... орта мен ... ... ... ... ... екіншілік деңгейдегі іс ... ... ... табиғатын испаниялық дәрігер Хуан Уарте
мәнді түрде түсіндірді. Ол Испаниялық ... жаңа ... ... ... ... ... ... дарынды
балалармен байланыстырды. Оның зертетуінің негізгі міндеті кәсіптік таңдау
мақсатымен қабілеттілігі даралық ... ... ... ... зерттеу дифференциалды психологияның пайда болуына үлкен әсер ... ... ... кез-келген түрінде анықталатын негізі
қабілеттіліктер ... ... ... ес және ... бөліп көрсетті.
Оның ойынша, бұл қабілеттіліктің адамда ... ... “ми ... ... Ол ... бір ... өнер салсында талап ... ... ... Осы ... ... ... ... тағы басқа “психологиялық портретін” құрастырды. Х. Уарте
талант табиғаттан, генофонға ... дей ... оның ... үшін тәрбие
мен еңбек қажет екенін айтты. ... ... ... сәйкес келетін
мамандықты таңдауда шатаспас үшін, кіші жасында көмектесетін әдейі ақыл-
ойы мен ... ... ... ... ... ... Жеке ... және дарындылық мәселесін Орталық Азия мен Қазақстанның көптеген
ғалымдары мен ағартушылары ... сөз ... ... ... ... Ферғани,
Әл-Фараби, Ибн Сина, Беруни тағы да басқалар) философия, ... ... ... медицина, психология, сонымен қатар
жасөспірімдерді тәрбиелеуді дамыту үшін үлкен үлес ... ... ... жету ... трактатында этикалық
сұрақтармен қатар, адам қабілеттілігіне, оқуды жақсарту мақсатындағы
түрлі ... ... ... ... ... ... ОҚУ ... ДАМУЫ МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ
2.1. Оқуға қабілеттіліктің психологиясының теориялық мәселелері
Адамның даму процесін ... ... ... ... Қабілет
мәселесі қашанда маңызды орынға ие. Оның маңыздылығын жан-жақты ... ... ... ... ... мәселелер: бейімділігі мен
қабілетіне сай мамандықты ... адам ... ... ... ... адамдар арасындағы өзара түсінушілік пен бірлестікке бағытталған
қатынастарды жетілдіру мен ... ... ... ... ... ... ... алғаш енгізген Платон болды. Платон және оның
ізбасарларының қабілет туралы ұғымдары кластық ... ... Ол: ...
философтар, жауынгерлер және жер өңдеушілер мен қолөнершілерден тұратын
өздерінің үш ... ... ... көрсетті және ... ... ... «Барлық азаматтар тату өмір сүруі үшін
оларға ... ... ... ... түсіндіру керек, бірақ олар
бірдей міндетке түгел қабілетті емес. Себебі, ... өз ... әр ... ... – билеу үшін, екіншісі – жорық үшін, ... – жер мен ... үшін ... - деп жазды ол . Сөйтіп, Платон
адамдарды туғаннан қабілеттерінің тең еместігін, оның ... ... ... ... ... зерттеу Ф.Гальтон есімімен
байланысты. Х1Х ғ. ... ... оның ... ... проблематикасы айқындала түсті деуге болады. Нақтырақ
айтсақ:
1. қабілеттердің тұқымқуалаушылық ... ... ... және онымен ... адам ... ... ... ... ... нышандар мен әлеуметтік ортаның даму
барысындағы ... ... ... Осы ... даму мен ... ... мәселесін көрсете кету керек.
3. адамның психикалық қабілеттерінің құрылымы, ... ... ... ... ... ... қабілеттердің даму мәселесімен тікелей
байланыстағы қабілеттердің іс-әрекетпен арақатынасы.
5. қабілеттер ... ... ... ... ... ... ... екі
кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезеңде қабілеттер мәселесін қарастыру ең
алдымен С.Л.Рубинштейн құрған сана мен ... ... ... Бұл ... ... ... әлеуметтік негізделуін
көрсетеді. Екінші ... ... ... ... ... индивидуалды- типологиялық ерекшеліктер мен алғышарттарға
байланыстылығы қарастырылды (Э.А.Голубева, ... т.б.). ... ... ... ... ... ... мен
қалыптасуы іс-әрекетте жүреді деген тезис біріктіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... мен ... туралы тезис маңызды методология бола отырып, іс-
әрекет арқылы қабілеттердің ... ... ... мен ... ... ... зерттеулерге жол ашты.
Ғалымдарды қабілеттердің «мәні», олардың тұқымқуалаушылық факторлар мен
адамның өмір тарихына негізделуі, сондай-ақ ... және ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда
қабілеттерді зерттеудің көпшілігі кәсіби қабілеттерді зерттеуге арналған.
Қабілеттің іс-әрекетпен байланысын, оның іс-әрекет процесінде ... ... ... ... ... ... – бұл ... жету мүмкіндігінің үлкен ... ... ... бұл потенциал іс-әрекетте жоғарылап жүзеге асады /8/.
Қабілеттердің нақтылы іс-әрекетсіз ... ... ... ... баса ... ... та 50-ші жылдардың аяғында, қабілеттер мәселесіне байланысты,
өткен өткір пікірталастардың бірінде С.Л.Рубинштейн ... ... ... универсалдандыруға тырысу қабілеттер талдауына
айтарлықтай шек қоятынын атап өтті /6/. ... ... ... ... ... теріске шығармай-ақ, оны басқа да методологиялық
контексте қарау керек. Қабілеттер жеке ... ... ... ... ... оның үш ... ажыратады:
Қабілет – адамдарды бір-бірінен ажырататын индивидуалды психологиялық
ерекшелік;
Қабілетке барлық ... ... ... емес, оның ішінде
бегілі бір іс-әрекеттердің орындалуының сәттілігіне қатыстыларын ... ... ... ... ... қалыптасып қойған білім, дағды,
іскерлікпен шектелмейді .
Олар үнемі ... ... ... ... мен ... көрінеді. Біз көбіне қабілеттердің өзін емес, олардың жүзеге
асқанын бағалаймыз. ... өзін ... ... мен өнердегі еркіндігіне
байланысты бұл қабілеттердің жүзеге асуы ... ... ... Бұл ... асу сыртқы дүниемен детерминацияланған.
Бірақ адам қабілеттері сыртқы дүние талаптарына қарсы да келеді. Бір
қарағанда адам осы ... сүре ... ... ... керек сияқты
көрінгенмен, мүмкін қабілеттердің өмірлік бастамасы дәп осы ... ... ... ... зерттеу, оның орындалуы қандай да бір ... ... ... ... ... ең алдымен іс-
әрекет еркіндігі болғанда, сол іс-әрекетті таңдау ... ... ... асыру формаларының еркіндігінде, творчестволық мүмкіндік болғанда
ашылады. ... біз ... ... емес ... ... ... ... мен өнер қабілеттерін бір-біріне қарсы
қою өте дұрыс емес.
Адамның табиғи күші, табиғи ... көп ... ... ... Ол ... олар көп ... сана әсерінен, санаға дейінгі,
мейірімділік пен ақиқатқа дейінгі бағалау мен таңдаудан еркін болады .
Қабілеттердің дамуы көп қырлы процесс. Қабілеттің әр ... ... ... да ... құрылымдарды жаңаша синтездеуі адамның
өзінің ... ... ... ... ... ... даму негізіне жататын антома-физиологиялық ерекшеліктер,
яғни нышандар туа біткен болуы мүмкін, ал қабілеттердің өзі ... ... Бұл ойды ... өз ... жеке адам ... оның ... ... күші ретінде қарастырады /6/.
«Психикалық процестерді зерттеу (немесе функцияларды) олардың бір-
бірімен тығыз байланыста және бір-біріне ауыспалы ... ... ... қарастырсаң оны естен, ойлаудан, эмоциялардан және т.б.
оқшаулауға жағдай ... ... ... ... ... қабылдау
процесіне ес те, ойлау да және т.б. кіреді», деп жазды ... ... ... ... құрылымы, олардың
диагностикалық процедурасын да анықтайды. Нақтылы қабілетке сипаттама беру,
тек оның ... ... ... ... ... ғана ... ... практикада жүргізу мүмкін бе? Ол тым күрделі ... ... ... ... болу ... Деген сұрақтарға, ол
эксперименталды ... ... ... мұндай процедураларды
жүргізуге болатынын айтады. Ол үшін алдымен әр ... ... ... ... ... ... ... талдау керек.
Нәтижесінде бір қабілеттің басқаларымен байланысын бейнелейтін ... ... ... ... бұл тәсілі оларды талдаудың
жаңа сатысына көтерілуіне мүмкіндік ... ... өз ... Ол ... ... ... ... қабілеттерінің ерекшеліктері
Бастауыш мектеп жасында есте басқа да психикалық процестер сияқты
түбегейлі ... ... Бала есі ... ырықтылық сипатқа
иеленіп, саналы меңгеріліп және жанамалана бастайды.
Мнемикалық функциялардың қайта ... оның ... ... ... Оның ... деңгейі оқу іс-әрекетінде пайда болатын
әртүрлі мнемикалық есептерді шешуде ... ... оқу ... ... ... жазды, «оқушының негізгі қызметі ойлана
отырып меңгеру және осы жастағы негізгі функциясы – ойлаушы ес, яғни ... есте ... ... ... ... есте сақтау, және нені ... ... ... ... ... еске түсіру». Ойланушы ес – логикалық
ес. Енді бала көп нәрсені есте сақтауға, материалды ... ... есте ... және ұзақ ... соң қайта жаңғырта білуі керек.
Баланың есте сақтай білмеуі, оның оқу ... ең ... ... ... ... әсерін тигізеді.
Бастауыш мектеп оқушыларының механикалық естері мен ойлаулары ... ... бар ... ... ... Кез-келген материалды
меңгеруде бұл жастағы балалар есте сақтаудың логикалық ... ... ... ... ... ... ... есте сақтауға
ден қоюы, оның өмірлік тәжірибесі мен білімінің аздығынан, негізгі ойлау
операцияларының қалыптасуының жеткіліксіздігімен түсіндіріледі. ... ... ... ... мен ... ... келтіреді. Сондықтан 1-ші
сынып оқушыларын логикалық ес ... ... де, ... ... ... мен ... ... индивидуалды айырмашылықтар
байқалады .
Бірінші сыныптағыларда, бала үшін өз өмірінің эмоцияға бай мәліметтері
мен ... ... ... ес ... ... ... бірінші сынып
оқушылары мектептегінің бәрін есінде сақтауға тиісті емес. Сондықтан тура
ес жеткіліксіз болады.
Мнемикалық процестердің ... ең ... ... ... ... ... оның белсенділігі, жоғарғы танымдық мотивациясы
екенінде дау жоқ.
Бірақ бала есінің дамуына тек есте сақтауға арналған арнайы ... ... ... ... ... ... ... қызығушылығын
қалыптастыруға байланысты көзқарастар даулы болды. ... ... ... ... ырықты естің дамуына тек бір ... ... ... ... Бастауыш мектеп жасында естің
жетілуі ең ... оқу ... ... есте ... ... мен өңдеуге байланысты әртүрлі тәсілдер мен стратегияларды
меңгеруге негізделеді. Бірақ ... ... ... бағытталған
арнайы жұмыссыз олар стихиялы қалыптасады, жиі өнімсіз болады .
Бастауыш ... ... ... ... есте ... қабілеттері, осы
кезең бойында әркелкі және 1-2 және 3-4 сынып оқушыларында айтарлықтай
ажыратылады. 7-8 жастағы ... үшін ... ... ... ... көрі, оны ешқандай есте сақтау құралдарынсыз өте ... ... тән. ... ... ... есте ... есте сақтау
процесінде не туралы ойладың, деген ... көп ... жай ... ... деп ... ... /30/. ... өзі естің нәтижелік жағына да
әсер етеді. ... ... ... үшін ... ... есте сақтағаннан
гөрі, тек есте сақтау керек деген бағыттылықты орындаған жеңіл .
Оқу есептерінің барған ... ... тек есте ... ... деген
бағыттылықтың өзін ақтамауы, баланы есті ұйымдастыруы үшін ... ... ... ... ... ... көбіне механикалық есте сақтауды
қамтамасыз ететін қайталау болып табылады.
Бастауыш сыныптарда оқушылардың тек көлемі жағынан ... ... ... ... ... ... ... есте сақтау тәсілі оқу
жүктемесімен орындалады. Бірақ бұл ... ... ... оқу кезінде
есте сақтаудың жалғыз тәсілі болып қалады. Бұл ең алдымен бастауыш ... ... ... есте сақтауға үйретпегеннен, оның логикалық есінің
дұрыс қалыптаспауына байланысты.
Есте ... ... ... ... ... ... мағыналы негіздерді бөліп көрсету, жоспар жасау және ... ... ... оқушыларында осы тәсілдердің қалыптасу мүмкіндіктерін
зерттеуге ... ... ... ... тәсілдерге үйретудің
негізінде ойлау әрекеті жататындығын көрсетеді. Ол екі ... ... 1) ... ... ... қалыптасуы; 2) оны мнемикалық тәсіл (есте
сақтау құралы) ретінде қолдану.
Осылайша материалды есте ... үшін ... ... ... классификацияның өзін ойлау әрекеті ретінде меңгеру керек.
Логикалық естің дамуы арнайы ұйымдасқан болуы керек. Себебі бұл жастағы
балалардың ... өз ... ... мағыналы өңдеу тәсілдерін
пайдаланбай, есте сақтау ... ... ... құрал – қайталауға
сүйенеді. Бірақ, оқу іс-әрекеті барысында мағыналы талдау мен есте ... ... олар оқу ... оны бірден қолдана
қоймайды. Ол үшін үлкендер тарапынан қозғау қажет.
Бастауыш мектеп ... әр ... ... ... есте сақтау
тәсілдерінің динамикасын байқауға болады: егер екінші сыныпта олардың өз
бетінше қолдану қажеттілігі пайда ... ... ... ... қарай
балалардың өзі оқу материалымен жұмыс істеу барысында, есте сақтаудың жаңа
тәсілдерін іздей бастайды.
Бастауыш мектеп ... ... ... ... осы ... ... белгілік және символдық құралдарды меңгерумен байланысты, ... ... ... және ... ... байланыстағы бір аспектісін бөліп
көрсетуге болады.
Жазбаша сөйлеуді (3-ші ... ... ... қарай балалар белгілі
құралдар ретінде сөйлеуді пайдаланып жанама есте сақтауды меңгереді. Бірақ
бұл процесте бастауыш мектеп ... тура есте ... мен еске ... ... ... қалыптасуының жауапты сатысында
басқарылмай стихиялы өтеді. Жазбаша сөйлеудің қалыптасуы мәтінді жай ... ... ... ... ... ... астарын ұқтыру жағдайында
эффектілі жүреді. Сондықтан жазбаша сөйлеуді меңгеруде мәтінді мазмұндамай,
оны ойдан шығару керек. Балалар үшін сөз ... ең ... ... ... ... ... Бастауыш мектеп жасы ырықты есте сақтаудың
жоғарғы формасы дамуы үшін сензитивті болып табылады. Сондықтан ... ... ... ... ... жұмыстары бұл кезде ең
эффективті болып табылады .
Оның ең маңызды шарты, бала есінің индивидуалды ... ... ... оның ... ... (көру, есту, моторлы) және т.б. ... ... әр бала ... есте ... негізгі ережелерін
меңгеруі керек: материалды дұрыс әрі ... есте ... үшін ... ... жүргізу және оны қалай да ұйымдастыру керек. Л.В.Черемошкина есте
сақтаудың 14 түрін көрсетеді .
Оқу іс-әрекеті психологиялық ... ... ... ... ... (ауызша, жазбаша, ой жұмысы, бақылау жұмысы) ... ... ... ... ... ... байланысты ес өнімділігінің көрсеткіштері өзгеріп отырады. Ересек
оқушыларға қарағанда бастауыш ... ... ес ... көруге
болады. Олар тез шаршайды. Мектеп өмірінің алғашқы 3-4 жылында қайталауға
көп көңіл бөлінуі керек, себебі бастауыш ... ... әлі ... ... дұрыс білмегендіктен, оларға есте ... ... табу ... ... ... ... маңызды. Қабілеттің дамуы көп деңгейлі
процесс. Әр ... ... ... ... ... ... жаңаша синтездеуі, адамның өзінің өмірлік іс-әрекеттерін
жүзеге асыру мүмкіндіктерін ... ... ең ... ... ... сол ... таңдау еркіндігі болғанда, оны жүзеге
асыру нормаларының еркіндігінде, творчестволық мүмкіндік болғанда ашылады.
Ол өз табиғатынан динамикалы, сондықтан ... ... ... Мнемикалық
қабілеттер оқу іс-әрекетінде көрінеді және оның жетістігіне әсер етеді.
Мнемикалық процестердің дамуының ең ... ... ... ... ... оның ... жоғарғы танымдық мотивациясы екендігінде
дау жоқ.
Бастауыш мектеп жасы ырықты есте сақтаудың ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан мнемикалық іс-әрекетті меңгеруге
мақсатты бағытталған дамыту жұмыстары бұл уақытта ең тиімді болады.
Мнемикалық қабілеттер оқу іс-әрекетінде көрінеді және оның ... ... ... факт, тікелей оқу іс-әрекеті барысында мнемикалық
қабілеттерді ... ... ... ... бала ... ... маңызы зор. Сондықтан жоғарыда қарастырылған
теориялар мнемикалық қабілеттерді диагностикалаудың теориялық ... ... ... ... операционалды механизмдер
жүйесінің динамикалық дамуы және жаңа операционалды механизмдердің жаңа
құрылымдарының ... ... ... ашық ... болуы, оның құрамдас
бөліктерінің даму деңгейі мен олардың ... ... ... ... ... ... анықталады.
Л.В.Черомошкина өз жұмысында, қазіргі ... ... ... ... зерттеудің бірнеше бағыттарын
көрсетеді:
1. Жоғары ... ... даму ... ... ... ... ... А.Н.Леонтьев);
2. Естің интерфункционалды байланыстары (өте көп фактілер ... ... ... ... ... болғанымен көбіне тек психикалық
функциялар арасын байланыстары нақтылап қана қояды);
3. Мнемикалық тәсілдер (А.А.Смирнов).
Ақпаратты өңдеу ... ... ... ... ... ... мына ... көрсетеді:
топтастыру, тірек ... ... ... мнемикалық жоспар,
классификация, құрылымдау, жүйелеу, схемалау, аналогия, мнемотехникалық
тәсілдер, ... ... есте ... ... ... ... ұйымдастыру, ассоциация, қайталау.
Қазіргі ғылыми ... ... ... ... ... ... В.Я.Ляудис мнемикалық әрекеттердің
толық құрамын анықтауға бағытталған зерттеулерінде оның төрт операциясын
көрсетеді. Олар: ... ... ... ... және ... ... аралық байланыстарды бөліп ... топ іші ... ... ... В.Я.Ляудис және т.б. зерттеушілердің
еңбектеріне сүйене отырып мнемикалық ... ... ... ... сипаттауға болатынын көрсетеді:
категориялау, топтарды бөліп көрсету және ... ... ... ... ... шарттарын сипаттау, шешім қабылдау, антиципация, есте ... ... ... ... ... түсінік қалыптастыру, ақпаратты
сақтауда топ аралық байланыстарды ... ... топ іші ... көрсету, есте сақтау мен қайта жаңғыртуды қадағалау.
Мнемикалық қабілеттер құрылымында операционалды механизмдердің пайда
болуы ... ... ие. ... бір ... ... ... меңгеру,
индивидтердің өзінің белгілі бір қабілеттерінің дамуына тең ... идея ... ... ... Бұл ... ... мінез-құлықтың
социогенезінің жоғары формасы деп атаған, ал А.Н.Леонтьев оны тура естің
жанама еске ауысуы ретінде ... ... бұл ... ... есте ... процесінде пайда болатын стимулды құралдарға берді.
Бастапқыда бұл қосымша функцияларды сыртқы ... ... ... ... өзі ... да бір ... орындайды.
А.Н.Леонтьев ес даму процесінің үш сатысын көрсетеді. «Естің ... ... – бұл оның есте ... мен ... ... ... табиғи қабілеті.
Бұл саты қалыпты жағдайда мектеп жасына дейін аяқталуы ықтимал. ... ... тән ... саты – ... ортаның басым әсерінен өтетін есте
сақтау процесінің құрылымының ... ... ... ... ... есте сақтау екі жолмен дамиды: сырттан әсер етуші
тітіркендіргіштер ... қала ... ... ... ... ... тәсілдерінде пайдалану және сыртқы құралдардан ішкі құралдарға
ауысу жолы. ... ес ... ішкі ... бар ... ... жоғарғы дамыған қабілеттің негізгісі және оның ең ... ... ... ес даму ... ... ес даму ... ... көрсете отырып алдыңғы схема деп атады. Расында да ес ... есте ... ... ... «есте қалдыру мен қайта ... ... ... ... ... ... Есте тұту адам ... және жоғалмайды. Ес жүйесінде тек оның орны өзгереді, енді басты
орынға есте сақтаудың жанама процестері келеді.
Бұл жағдайда ... ... мен ... жаңғыртуға деген табиғи
қабілеттердің» дамуы ес жүйесіндегі ... ... ... ... байланыстарының нығайуы арқылы жүзеге асады.
Операционалды механизмдердің дамуы екі бағытта жүреді: ақпаратты ... өсуі мен ... ... білудің өсу жағына қарай. ... мәні ... ... ... ... ... деңгейше, есте, қиялда, ойша өңдеуге күрделенуі болып табылады.
Көрсетілген мнемикалық тәсілдердің көпшілігі әртүрлі деңгейде жүзеге ... ... ... ... есте ... ... перцептивті және ойлау деңгейінде жүзеге асуына қарай әртүрлі
болуы мүмкін. Естің принципиалды даму ... ... ... ... ... ... ... болуы, осы кезеңде
бірқатар фактілерге, оның ішінде ойлаудың басқа төменде жатқан деңгейлерге
реттеушілік әрекетіне негізделіп ес жүйе ... ... ... бастайды.
Егер осыған дейін, реттеу айтарлықтай дәрежеде есте сақталатын
материалға ... енді ... ... ... ... ... процесін реттеу субъект жақтан реттеуге айналады, ... ... пен ... ... ... ... субъектінің
доминантты рөлі жағынан сапалы өзгереді. Есте сақталғанды ойлау деңгейінде
өңдеудің ... ... ... ... ... реттеушілік механизмдік жүйелер интеграцияланады.
Интеграция процесімен қатар көп қырлы, иерархиялы ұйымдасқан жүйе
ретінде ... ... ... де өтеді. Интеграция ... ... ... ... ... ... ... ол өз феноменологиясына ие: бұл әртүрлі
эффектіліктегі естің көптүрлілігі. Сонымен қатар қандай да бір ... ... ... ... түсіндіру қиындықтар туғызады.
Мнемикалық қабілеттердің ойлау деңгейінде операционалдық механизмнің
пайда болуымен есте сақтау ... әрі ... ... яғни ... бола ... Операционалды механизмдердің осы және басқа
бағыттарда дамуы, ... ... ... тең ... ... ... Есте ... өңдеудің перцептивті деңгейде жүзеге
асатын аздаған мағыналық өңдеу тәсілдері бар (тірек ... ... ... ... ... ... ассоциациялар).
Мнемикалық тәсілдердің келесі тобы айтарлықтай ... ес, ... ... ... ... қолдау, мнемотехникалық тәсілдер). Есте
сақтау мақсатында ақпаратты өңдеудің ең ... ... ... ... ... асуы (аналогия, жүйелеу, құрылымдау) болып табылады.
Операционалды механизмдер дамыған түрде өзінің ... бір ... ... асыру мақсаты бар танымдық ... ... ... ... ... ... ... соңғы
звеносы болып табылады. Мнемикалық қабілеттердің ... ... әр ... ... ... ... да, ... жағынан да өзара әрекет нәтижесі, деп ... ... ... ... әр индивидуалды өзіндік есте сақтау ... ... ... ... ... ... яғни ... жағынан
және «төменнен», яғни қабылдау жағынан жүреді.
Реттеуші ... ... ... ... ... дамиды, яғни мотивация жағынан (мүмкін бұл жерде мотивациямен
бірге еріктік және ... ... де ... ... көру есте ... ... сенсорлы облысында
өлшенген көру іздерінің табиғи ... өте ... ... ... ... ... ... негізінен мидың
реттеуші бөліктерінің параметрімен анықталады.
Әр түрлі пәндерді меңгеруде ақпаратты өңдеумен ... ... ... рөлі өте зор. ... өте ... ... барлық
талданған пәндерді жемісті меңгеруді анықтайды. ... ... ... ... ... ішкі ... ... бөліктер
арасындағы қатынастарды іздеу мен ... ... ... ... ... өңдеу тәсілдерін дұрыс пайдалану жатыр .
Мнемикалық қабілеттердің операционалды ... ... ... мен өңдеу тәсілдері мен әдістері ес процесінің ... ... есте ... мен ... ... ... ... есте сақтау мен қайта жаңғырту көлемі өседі;
- есте сақтау мен қайта ... ... ... есте сақтаудың беріктігі артады;
- есте сақтау мен қайта ... ... ... ... ... механизмдердің зерттеуі А.А.Смирновтың (Е.К.Матлин,
К.П.Мальцев, А.И.Липкина, ... және т.б.) ... ... барынша көрсетілген.
Вербалды және ... есті ... ... ... ... есте ... әртүрлі тәсілдерін қолдану,
мнемикалық іс-әрекеттердің жас айырмашылықтарына байланысты, деп ... ... ... жүргізген мектеп жасына
дейінгілердің классификация, мәтін жоспарын жасау, мағыналы сәйкестендіру
есте сақтау тәсілдерінің қалыптасуын зерттеулері, есте ... ... мен даму ... ... ұғынуға мүмкіндік береді.
Г.Г.Гордилова, И.А.Зимняя, Н.С.Магина және т.б. еңбектері естің ... ... ... ... ... ... ... шет тілді меңгеруге ... ... ... ... ... ... шет ... меңгерудің сәттілігіне әсер
ететін екі индивидуалды-психологиялық көрсеткіштерді бөліп ... ес және ... ... ... ... ... ... ес
жетекшілік етеді.
Т.В.Зотова зерттеу нәтижелерінде мнемикалық қабілеттердің функционалды
механизмдері өз табиғатынан модальды, яғни әртүрлі физиологиялық ... ... ... ... ... ... есте ... жүзеге асады.
1. Операционалды механизмдер «интермодальды», яғни есту және көру есте
сақтауларына бірдей ортақ.
2. Есте сақтауға бөлінетін уақытты ... ... есте ... ... оң әсерін тигізеді.
3. Материалды құрылымдық ұйымдастыру механизмдерді қолдану деңгейіне
тікелей әсер ететіндігі туралы қорытындыға келді.
ІII ТАРАУ. БАСТАУЫШ МЕКТЕП ... ОҚУ ... ... ... барысы, мақсат-міндеттері, болжамы
Зерттеудің мақсаты, бастауыш сынып оқушыларының мнемикалық қабілеттерін
диагностикалау ерекшеліктері.
Зерттеу міндеттері:
- Мнемикалық қабілеттердің ... даму ... мен ... анықтау;
- Мнемикалық қабілеттердің функционалды даму деңгейін анықтау;
- Мнемикалық қабілеттердің мектептегі білімді меңгеруге ... ... ... ... ... мнемикалық қабілеттерін эксперименталды
зерттеу;
- Зерттеу әдістерін негіздеу;
- Зерттеу нәтижелерін өңдеу және қорытындылау;
Зерттеу болжамы, оқушылардың мнемикалық қабілеттерін ... ... ... ... арттыра отырып білім сапасын жоғарылатады.
Зерттеу пәні, оқу іс-әрекетіндегі мнемикалық қабілеттер мазмұны ... ... ... ... ... оқушыларының мнемикалық қабілеттері
де бар. Сендердің ... ... сөзі де, ... де ... ... ... ... осы суреттерді сөйлемдегідей орналастыру.
Бәрі түсінікті ме? Алдыңғы ... ... ... сөйлемдері бар
карточкалар шамамен 40 секундқа кезек-кезек көрсетіледі. Экспериментатор
оқушының таңдаған карточкаларын тіркеп отырады.
Нәтижелерді ... ... ... есептелінеді:
- қате таңдалған сөз саны;
- қате таңдалған сурет саны;
- карточкаларды ретімен қоюда жіберілген қателер саны;
- таңдалынбаған карточкалар ... ... ... ... ... ... есептелінеді. Әр
қатеге – 1 балл ... ... ... мнемикалық қабілеттердің даму деңгейін сапалық
талдау үшін керек. Мнемикалық қабілеттердің құрылымын емес, ... ... ... ... ... ... ... деуге болады. Берілген тест вербалды және вербалды
емес мнемикалық қабілеттердің арақатынасын ... үшін ... ... ... ... Алматы қаласының Ғ.Мүсрепов атындағы №
86-шы мектептің бастауыш сынып оқушыларына жүргізілді. Зерттеуге барлығы 97
оқушы қатысты.
Олардың толық мәліметі төмендегі 1-ші ... ... 1. ... ... |Ұл ... |Қыз ... ... |Жас шамасы |
|1 |9 |14 |23 |7-8 |
|2 |17 |12 |29 |8-9 |
|3 |14 |10 |24 |9-10 |
|4 |11 |10 |21 |10-11 ... |51 |46 |97 |7-11 ... ... ... мақсатына жетуге орай қойылған міндеттерге сай, зерттеу
арасында ... ... ... даму деңгейінің ішінде
сендер барынша көп сөз жаттауларың керек және оны ... ... ... ... Бәрі ... ме? ... соң, ... нұсқауымен
оқушылар сөздерді жаттауға кіріседі, ал мұғалім уақытқа қарап тұрады. Уақыт
біткенде оқушыларға «Уақыттарың бітті, ... ... ... ... алып 2 ... ... да ... қалған орыс сөздерін аудармасымен
жазады. Оқушы орыс сөзін аудармасымен ... ... ... онда ... орыс ... ... ... рұқсат етіледі».
Нәтижелерді өңдеу. Нәтижелер төмендегідей есептелінеді:
Тест материалын 1-ші көрсету ... ... ... ... ... ... аудармасынсыз дұрыс қайта
жаңғыртылған орыс ... ... ... 2-ші ... ... ... қабілеттің
операционалды механизмдер өнімділігі жөнінде негізгі ...... ... сөздер жұбы аудармасымен; операционалды механизмдер
өнімділігі ... ... ... – дұрыс қайта жаңғыртылған
аудармасынсыз орыс сөзі.
Әр көрсеткіш ... ... ... ... көмегімен шкалды
(стандартты) бағаға көшіріледі. Шкалды бағалардан шыға отырып нәтижелердің
талдауы жүргізіледі.
«Сөйлем суреттерімен» субтесті
Субтест вербалды және вербалды емес ... есте ... мен ... ... ... даму ... ... механизмдердің келесі түрлерінің: операция ... ... ... ... ... ... бар ... актуализациялау, сериялаудың (операция вербалды тапсырмаларда
орындалады) ... ... ... ... ... сөйлемдері бар карточкалар, әр сөйлемге коды ... ... ... сөз оны ... сурет) берілген (Қосымша Д).
Тестілеу процедурасы: тест индивидуалды ... ... ... ... ... ... ... мен саған сөйлем
жазылған бір карточка көрсетемін. Әр сөз, сөздің мағынасын ... ... Сен, сол ... бар ... ... ... сөз бен
суреттерді есінде сақтауың керек. Сонан кейін мен саған «сөз суреті» бар
кішігірім карточкаларды ... ... ... қате ... ... ... механизмдердің өнімділігін диагностикалауға,
сондай-ақ функционалды механизмдер өнімділігі жөнінде ... ... ... ... тест материалы бар карточкалар (қосымша ... таза ... ... ... ... ... ... жөнінде
қосымша мәлімет алу керек болған жағдайда ... екі рет ... ... ... ... Бірінші рет функционалды механизмдер
өнімділігі жөнінде қосымша мәліметтер алу үшін. Екінші рет – ... ... ... ... жөнінде негізгі көрсеткішті
алу үшін. Егер мұғалім функционалды механизмдердің қосымша көрсеткішін
қажет ... онда ... ... ... ... ... кірісуіне болады.
Тестілеудің толық сипатын келтіреміз. ... ... ... ... болатын, аудармасы бар сөздермен ... ... ... ... ... ... ... «Балалар, қазір
біз аудармасы бар бірқатар сөздермен жұмыс істейміз. Тапсырма бірінші
тапсырмаға ... ... ... таза ... бен ... бар орыс
сөздері жазылған карточкалар аласыңдар. Менің белгім бойынша карточканы оң
қаратып оны бір ақ рет ... ... оқып ... соң, оны ... мен көру үшін ... ... Орыс ... аудармасымен қосып
оқыңдар (қалай оқу ... және ... ... ... ... ... 30 ... уақыт беріледі, бәрін үлгеруің керек. Барлығы
тапсырманы оқып ... соң, ... ... ... таза ... (алдын-ала
аты-жөндері толтырылған) «1» санын жазып, одан ... ... ... ... Бәрі ... ме?». ... ... берілген соң
тест материалы бар карточкалар таратылып, мұғалімнің нұсқауымен барлығы
аудармасы бар сөздерді оқиды. ... оқу ... ... ... 25 секунд
өткенде оқушыларды асықтыру керек: «Уақыт бітті. Сөздерді тез ... ... ... ... оқып ... соң, таза парақты алып,
естеріңде қалған сөздерді, аудармасымен жазады. ... орыс ... ... түсіре алмаса, онда орыс сөзін аудармасынсыз жазуға
рұқсат ... ... ... ... соң ... тест ... көрсетуге инструкция беріледі. Балалар сендерге еске сақтауға аз
уақыт ... ... ... ... сақтай алмадыңдар.
3.2. Зерттеу әдістерін статистикалық талдау
Біздің зерттеуіміздің пәні мнемикалық қабілеттер және олардың оқу іс-
әрекеті ... ... ... ... шыға ... оқу ... ... қабілеттерді диагностикалау тесті келесі талаптарға
жауап беру керек: қабілетті өлшеуі ... ... ... ... ... жақындатылып, біріктірілуі және оның мақсат міндеттерінің бір
бөлігін көрсетуі ... ... ... мен ... ... стандартталған болуы керек.
Біздің мақсатымыз бен көрсетілген талаптарды ... ... ... ... ... талдасақ, есті зерттеудің классикалық
әдістері қабілеттерді емес процестерді қарастырады. Бұдан бұл ... ... ие ... ... ... біздің мақсатымыздың 1-ші
және 4-ші талаптарын – бұл әдістер орындамайды.
Енді классикалық әдістерді шынайы оқу іс-әрекеті жағдайына сәйкестігі
тұрғысынан ... ... ... ... ... схемасы
жатыр. Ал эксперимент схемасының құрамына:
1. берілген процедура нені өлшейді немесе эксперимент ... ... ... ... ... оған экспериментатор мен сыналушының мінез-
құлқының сипаттамасы кіреді;
4. зерттеу ... ... ... ... мәні ... іс-әрекетіне тәуелді және
тәуелсіз айнымалыларды ... ... ... және ... өзара
әрекетін қатаң қадағалау мен қосалқы айнымалылар әсерінен тазалау болып
табылады. Мұндай жасанды ... ... ... ... ... ... табиғи жағдайдан ауытқуына әкеледі. Басқаша айтқанда
бүкіл зерттеудің жасанды болуына әкеледі. Мұндай тәуелсіз анықтауға «Сөз
аудармасынсыз» ... А) ... ... Зерттеу нәтижесінде
төмендегідей көрсеткіштер алынды (кесте 2):
Кесте 2.
«Сөз аудармасынсыз»
|Сыныптар |1 |2 |
|1 |18,7 |36,5 |
|2 |25,8 |45,8 |
|3 |36 |44,5 |
|4 |59 |74,7 ... ... ... және ... көрсету бойынша алынған нәтижелер.
Бұл субтест бойынша ... ... ... ... ... ... есте ... сөздер саны
бойынша анықталды. Тест материалын ... ... ... ... ... ... ... шектеулі болды (25 ... ... ... көрсеткіші сынып өскен сайын артқанын байқауға
болады. Сондай-ақ бастауыштың ... ... ... механизмдер
көрсеткіштері арасындағы айырмашылықтар аз болса 18,7 және 25,8 бастауыштың
соңына қарай көрсеткіштер арасындағы айырма арта түседі 36 және 59. ... ... ... ... ес ... ... көрсетеді.
Субтест көрсеткіштерінің диаграммасы Б қосымшасында кескінделген.
Субтестің 2-ші кезеңінде тест материалын оқу ... ... ... бір емес ... қайталап оқу ұсынылды.
Есте сақтауға берілген уақытты көбейту көрсеткіштер санын арттырды.
Оның ... 1-ші ... есте ... ... көп (2 ... ... ... байқағанымыздай 1-ші, 2-ші сынып ... тек ... ... 3-ші және 4-ші ... оқушылары түсінбеген
сөздерін мұғалімнен сұрап алуға тырысты. Бұл бастауыштың басында оқушылар
тек механикалы түрде жаттаса, соңына қарай ... ... ... ... талпыныстарының барлығын, байқатады. Сонымен субтест
нәтижесінде мнемикалық қабілеттер ... ... ... ... ... оң әсерін тигізеді.
Сонымен қатар осы субтест нәтижелері бойынша ... ... ... ... көрсеткіштері есте сақталған сөздердің
ұзындығының орта мәні ... ... ... көрсеткіші 3-ші
кестеде берілген.
Кесте 3.
«Сөз аудармасынсыз»
|Сынып |1 |2 |
|1 |3,3 |4,2 |
|2 |5,4 |5 |
|3 |4 |5,5 |
|4 |4,4 |4,5 ... ... ... және ... көрсету бойынша есте сақталған
сөздер ұзындығының көрсеткіштері.
Бұл ... ... ... және ... ... ... ... болса, керісінше екінші сыныптағылардың көрсеткіштері
төмендеген, ал төртінші ... өсу ... аса ... ... ... көрсеткіштер мнемикалық қабілеттердің операционалды механизмдерінің
бастауыш ... ... әр ... көрсетеді.
Алға қойған зерттеу міндеттеріне сай мнемикалық ... ... ... үшін «Сөз ... ... Бұл субтесте тест материалын бірінші ... ... ... ... – орыс ... арқылы функционалды механизмдер
өнімділігінің қосымша көрсеткіші алынды. Екінші көрсету бойынша мнемикалық
қабілеттердің негізгі ... ... ... ... ... ... Диаграммада көрсетілгендей бастауыштың ... ... есте ... ... ... ... Тек аудармасынсыз орыс
сөздерін қайта жаңғырту көрсеткіштері ... ... ... ... ... сандарында операционалды механизмдер
көрсеткіші жоғары.
Тестілеу барысында ... ... және ... ... ... және екінші сынып оқушыларына қарағанда материалды тек
қана жаттамай, оны реттеуге, ... ... ... ... ... соңынан «Берілген сөздерді қалай ... олар ... ... ... қойды?» деген сұрақтарға «отын жанса ... ... ... ... оқып отырып көз алдарына сөздерге байланысты
бейнелерді ... ... ... жақсы жақтарында сақтауға
көмектескендіктерін айтты. Айтылғандардан бастауыштың соңына қарай оқушылар
мнемикалық операцияларды ... ... ... ... ... ... ... операционалды механизмдерінің ... және ... емес ... есте сақтау мен ... ... ... даму ... ... ... субтесті жүргізілді. Нәтижелерді кестеде көрсеттік (кесте 4).
Кесте 4.
«Сөйлем суреттерімен»
|Сынып |1 |2 |3 |4 |
|1 |65,2 |58,6 |19,5 |5,4 |
|2 |35,3 |37 |9, |- |
|3 |28,8 |29,1 |1,3 |1,3 |
|4 |19,3 |18,1 |0,2 |- |
1. қате ... ... ... қате ... ... саны;
3. суреттерден сөйлем ретін құрастырудағы қате саны;
4. ескерілмеген суреттер саны.
Кестеден көріп отырғанымыздай ... емес ... ... ... ... сыныптағылардың тест есептерін орындаудағы
сәттіліктерін аңғаруға болады. Бұл зерттеу ... орын ... тест ... ... ... қарап, тесті
орындаудағы белсенділіктерінің жемісі. Олар ... ... ... ... ... ... мән беріп қараса, дұрыс сөздерді
таңдауда көбіне орыс сөздеріндегі «ь», «о», «а» ... ... ... ... ... ... соларға сүйенеді. Ал бірінші сынып
оқушылары ... гөрі ... ... ... ... Сондықтан да
олардың суреттерге қарағанда таңдаған сөздерінде қате саны артық болды.
Суреттерден дұрыс ... ... ... да бірінші сыныптағылар көп
мөлшерде қате жіберді. Олар ... ... ... орындауға көп уақыт жібермеді. Суретке бір қарайды да «ол
сурет біреу болған» ... ... ... деп ойындағы сурет кезіккенде
басқа суреттерге назар салмайды. ... ... ... ... сөздерге де көңіл аудар» деген ескертулері көбіне сәтсіз
болады.
Екінші және үшінші сынып оқушылары карточкадағы сөйлемді жаттап ... ... бір ... кейін көздерін жұмып іштей қайталауға көшеді.
Сондықтан да ... ... ... ... да, ... ... да
қателер аз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі күнде дарындылық мәселесі түбегейлі шешілмеген, және ... ... ... ... ... бар. ... нәресте
шақтан пайда болады, ол үнемі дамытуы қажет етеді.
Арнайы ұйымдастырылған оқыту процесінің өзі оқытушы мен дарынды ... түрі ... ... ал ... жағынан танымдық
іс-әрекеттерді жүзеге асыруға болады. Осыған байланысты дарынды баланың
жеке тұлғалық дамуы жүреді.
Қабілетті біріккен іс-әрекет контекстінде субъект - ... ... ... ... ... дарындылыққа айналу механизмдерін
түсіндіруге көмек береді.
ХХІ ғасырдағы білім беру дарынды балаларды айқындау мен ... жаңа ... ... ... ... ... ... мәселесі нақты көрінетін, баланы қарқынды физиологиялық,
интеллектуалдық шағына сәйкес келетіндігін, әрі ... ... ... ... ... ... даму деңгейін анықтап,
жалпы және арнайы қабілеттілігінің даму мүмкнідіктерін ... ... ... кедергілер анықталды.
Дарындылық мәселесі әрі қарай зерттеуді қажет етеді. Бұл көпжақты, көп
құрылымды, көп сипатты мазмұнды да, ... де, ... мен даму ... әлі де ... ізденістерді қажет ететін, шеті табылмаған
жұмбақты құбылыс пен процестің бірі ... ... шолу ... ... ... ... әр ... көзқараста
жүргізуге көмектесті. Берілген жұмыста дарындылықтың оқушыларда қалыптасуы
мен дамуына көңіл бөлінді. Бұл ... ... ... ... ... сәйкес жұмыстарды толықтырады.
Қазіргі уақытта оқушылардың қабілетін психологиялық-педагогикалық
диагностикалау мәселесі ... ... ... ... құру, гимназия мектептерінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... мектеп, лицейлердің
біртіндеп өмірге енуіне байланысты аса өзекті бола түсуде.
Бұл жұмыста табиғи оқу ... ... ... мнемикалық
қабілеттерін диагностикалау «табиғи» эксперимент әдісімен біріктіріліп
жүргізілді. Табиғи ... ... ... оқу ... ... ... міндеттерімен бірге оқу іс-әрекетінің бір эелменті ... ... ... ... ... Л.В. ... мнемических способностей
школьников 10-12 лет /дисс. М. 1988.
2. Зинченко Т.П. ... в ... и ... Спб. ... 2002. 320 ... ... А.н. Избранные психологические труды, в 2-х т. ... ... С.А. ... ... способностей и дифференциация
обучения /рос.акад. образования. Психологич. Инс-т. М.: ... ... А.А. ... психологические труды, в 2- т. М., 1987.
6. Ананьев Б.Г. Избранные психологические труды, в 2-х т. ... ... Э.А. ... ... ... ... ... 1980.
8. Концепция выявления, поддержки и развития одаренных детей в
Республике Казахстан. Дарын. Информационно-методический
сборник. №3, 1999, с. ... ... ... Казахстан «Об обраовании» - Учитель
Казахстана. №21-24, 1999.
10. ... А.М. ... ... - ... 1993, ... Чудновский В.Э. Одаренность: дар или … - Москва, Знание,
1990, с. 15-28.
12. Учителю об одаренных детях ... для ... под ред. ... В.И. ...... ... ... 1997, с.
18-26.
13. Психология одаренности детей и подростков (под.ред. Н.С.
Лейтеса, - ... ... ... ... 1996, с. ... ... Н.С. Об умственной одаренности. – Москва, 1960. С.
158-171
15. Краткий энциклопедический ... ... ... ... с. ... ... Е. Развитие творческой одаренности детей школьного
возраста (школьный психолог) №39, 2001, с. ... ... А.Л. К ... ... способностей.
Вопросы психологий. М, 1991, №4, с. 82-88.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Музыкалық білім беру педагогикасының маңызы және педагог - музыканттың әдіснамалық мәдениеті жайлы4 бет
Педагогикалық іс-әрекеттің тұлғаға бағытталуы4 бет
Педагогикалық үрдісте жаңа техпологияларды тиімді пайдалану, білім беру жүйесінде шығармашылық пен ізденістерді іске асыру6 бет
ШЖБМ жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері туралы4 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
Бастауыш мектепте қазақ тілі сабағын оқыту барысында оқушылардың танымдық қызығушылықтары мен қабілеттерін дамыту жолдары45 бет
Бастауыш сынып оқушыларында шығармашылық қабілетті қалыптастырудың теориялық негіздері66 бет
Бастауыш сынып оқушыларының логикалық ойлау қабілеттерін арттыру5 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ойлау қабілетін дамыту ерекшеліктері48 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін жазба жұмыстары арқылы қалыптастыру жолдары63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь