Еуразияның жер сілкіну аймақтары және оның зардаптары

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4

II. Негізгі бөлім
II.1. Жер сілкінудің себептері мен оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5.13
II. 2. Европадағы болған жер сілкіністер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14.16
II.3. Зілзала апатының қосымша әрекеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17.20
II. 4. Жер сілкінісін болжау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21.25

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Жер сілкінісі туралы аңыздар халық арасында көп тараған. Ерте кездерде оның негізгі себептерін діни тұрғыда түсіндіруге тырысты. Мәселен, жер шары үлкен емес, жазық, оны үш кит көтеруде, ал аспан күнбезі хрусталь тостаған сияқты, оны төңкере жауып тұр деп ойлаған. Бірақ көпшілік жұрт бұған қаншама күдіктенгенмен, ол кезде әлемнің пайда болуын, түрлі құбылыстарды басқа түрде дәлелдей алмады. Бертін келе жер сілкіну себебін ауа райы, аспандағы жұлдыздар және тағы басқа құбылыстармен байланысты деп түсіндірмек болған.
Бірақ осынау қатал құбылысын, оның себеп - салдарын тек қана ғылыми жолмен түсіндіруге болатынын біз осы мәселелерге қазіргі кездегі ғылыми жетістіктерге сүйене отырып түсінік беруге тырысайық. Сонымен жер сілкіну дегеніміз не? Жер қыртысын тілгілеп, қалаларды қиратып, өзендерді бөгеп, жер өзгертетін осынша қауіпті орасан зор күш қайдан пайда болады? Ол үшін алдымен ғалымдар қазіргі кезде жердің ішкі қабықтарының құрылысын қалай деп болжайтынын сөз еткіміз келеді.
Әзірге біз жердің терең қойнауы жөнінде өте аз білеміз. Шын мәнінде, ең тереңге кететін бұрғылау скважинасы 7 км шамасында. Жер радиусының 6371 км екенін еске алсақ бұл тайыз. Егер жер үлкен алма деп көз алдымызға елестетсек, онда ең терең скважина дегеніміздің өзі бұл алманың қабығын ғана тесіп шыққан.
Бұл мағлұматтар түгелдей дерлік геофизикалық әдістердің, атап айтқанда, ауырлық күші мөлшерінің, жердің электромагниттік өрісі мен сейсмикалық толқындарының таралу жылдамдықтарының заңдылықтарын зерттеудің нәтижесінде алынған. Олардың ішінде, әсіресе сейсмикалық толқындардың жердің ішкі қабаттарында таралу заңдылықтарын зерттеу арқылы алынған мағлұматтардың жылдамдықтарының жер бетінен 30-35 км тереңдікте күрт өсетінін тапты. Кейіннен бұндай шекара жер сілкіну зардабына көп ұшыраған аймақтар болып табылды. Ерте заманнан бері бұл жерде тіпті күші керемет жер сілкіністер болғаны мәлім. Мәселен, 1911 жылы 3 ақпанда болған Кемір жер сілкінуі тек қана күшімен емес, сонымен қатар ауданның соншалықты кең болуымен де ерекшеленеді. Оның жаңғырығы бүкіл жер шарын үш рет айналып өтіп, күші әрбіреуі 100 мегатонға, яғни жүздеген атом бомбасының бірден жарылғандығы энергиясына тең болған.
1. Нұрмағамбетов Ә.. Сартаев А. Жер сілкінісі және жануарлар.
Алматы 2000 ж.
2. Пулатова Саниям. Жерсілкінісін болжау Табиғат және география 2005/5.
3.Нұрмағамбето Ә. Жер сілкінуі: болжам және сақтау шаралары. Алматы. “Lem”.1999.
4. Махмутов С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы: Қайнар. 1980.
5. Нұрмағамбето Ә., Сыдықов А. Жер сілкіну және болжам. Алматы. Ғылым. 1979 ж.
6. Нұрмағамбето Ә., Сыдықов А. Жер сілкіну: сипаты, ошағы, болжау. Алматы: Қазақстан 1985 ж.
7. Нұрмағамбето Ә., Сыдықов А. Землетрясение: жизнь можно сохранить! Алма-Ата.: Ғылым 19990ж.
        
        Тақырыбы: Еуразияның жер сілкіну аймақтары және оның зардаптары
Жоспар
I.
Кіріспе.....................................................................
......................................3-4
II. Негізгі бөлім
II.1. Жер сілкінудің себептері мен ... 2. ... ... жер ... ... ... қосымша
әрекеттері.............................................17-20
II. 4. Жер сілкінісін
болжау......................................................................
..21-25
III.
Қорытынды...................................................................
..............................26
Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
...................27
Кіріспе
Жер сілкінісі туралы аңыздар халық ... көп ... ... оның негізгі себептерін діни тұрғыда түсіндіруге тырысты.
Мәселен, жер шары ... ... ... оны үш кит ... ал ... күнбезі
хрусталь тостаған сияқты, оны төңкере жауып тұр деп ойлаған. Бірақ көпшілік
жұрт бұған қаншама күдіктенгенмен, ол ... ... ... ... ... ... түрде дәлелдей алмады. Бертін келе жер сілкіну себебін
ауа райы, аспандағы жұлдыздар және тағы басқа құбылыстармен ... ... ... ... ... ... оның себеп - салдарын тек қана
ғылыми жолмен түсіндіруге ... біз осы ... ... ... ... сүйене отырып түсінік беруге тырысайық. Сонымен жер
сілкіну дегеніміз не? Жер ... ... ... ... ... жер ... ... қауіпті орасан зор күш қайдан пайда ... үшін ... ... ... кезде жердің ішкі қабықтарының құрылысын
қалай деп болжайтынын сөз еткіміз келеді.
Әзірге біз ... ... ... ... өте аз ... Шын ... тереңге кететін бұрғылау скважинасы 7 км шамасында. Жер радиусының 6371
км екенін еске ... бұл ... Егер жер ... алма деп көз ... онда ең ... скважина дегеніміздің өзі бұл алманың қабығын
ғана ... ... ... ... ... ... әдістердің, атап
айтқанда, ауырлық күші мөлшерінің, ... ... ... ... ... ... жылдамдықтарының заңдылықтарын зерттеудің
нәтижесінде алынған. Олардың ішінде, әсіресе сейсмикалық толқындардың
жердің ішкі ... ... ... ... ... ... ... жер бетінен 30-35 км тереңдікте күрт
өсетінін тапты. Кейіннен бұндай шекара жер ... ... көп ... ... ... Ерте ... бері бұл ... тіпті күші керемет
жер сілкіністер болғаны мәлім. Мәселен, 1911 жылы 3 ... ... ... ... тек қана ... емес, сонымен қатар ауданның соншалықты ... де ... Оның ... ... жер ... үш рет ... күші әрбіреуі 100 мегатонға, яғни жүздеген атом бомбасының ... ... тең ... ... күшті және әлсіз жер сілкінулерді көп
жылдар бойы зерттеулер нәтижесінде олардың кеңістікте және ... ... ... ... Жер ... ... ... немесе уақыт
елшемінде болсын бір қалыпты ... Егер бір ... олар жиі ... ... ... ал ... жерде тіпті кездеспейді. Сондай – ақ, ... тек қана ... ... ... ... және жойқын
сілкіністер анықтау үшін, яғни сейсмикалық жағынан активті жерлерді анықтау
үшін ... ... ... ... ... және ... енді ... жер сілкінулердің кеңістікте таралуына келсек,
олардың ... ... ... және ... жер ... ... ... күшті жер сілкінелер әлсіз сілкінулердің топталған
жерінен немесе олардың шеткі ... ... 6 ... 9 ... дейінгі сейсмикалық қауіпті аудандардың алабы
бүкіл ТМД территориясының ... бір ... ... ... сейсмикалық
қауіпті аудандарда 9 республиканың астаналары, жүздеген ... ... ... жер ... ... ... ... қиратып,
адамдарды апатқа ұшыратады. Сондықтан сейсмикалық қауіпті аудандарда
болашақ халық шаруашылығына келер шығынды және адам ... ... ... ... ... бар ... Қазіргі кезде бұл аса жауапты
мәселе екі түрлі жолмен шешіледі: 1-сейсмикалық аудандау ... ... ... ... ... ЖЕР СІЛКІНУІНІҢ СЕБЕПТЕРІ МЕН ТҮРЛЕРІ
Жер сілкінуінің себептері туралы ... ... жүзі ... көп ... ... ... бір-бірене ұқсастық та бар. Міселен,
ертеде жер беті сілкінісі жер шарын ... ... алып ... ... деп ... ... бұл жануарды піл деп
шамаласа, жапондықтар – жайын, ал үшінші бір ... - өгіз деп ... ... ... белгілі жаратылыстанушы Гете “Жер сілкінуі
- таласуға ... ... ... деп тұжырым жасаған.
Жер шарының ішкі құрылысы
Қазірге біз жердің терең қойнауы ... өте аз ... Шын ... ... кететін бұрғылау скважинасы 7 км шамасында. Жер радиусының 6371
км екнін еске алсақ бұл тайыз. Егер жер ... ... деп көз ... онда ең ... ... ... өзі бұл алманың қабығы
ғана тесіп ... ... ішкі ... ... не білеміз? Ең алдымен,
біздің білетініміз – ... ... ... ... ... ... дерлік геофизикалық әдістердің, атап ... күщі ... ... ... ... мен ... таралу жылдамдықтарының заңдылықтарын зерттеудің нәтижесінде
алынған. Мәселен, 1909 жылы Югославия ғалымы Андрей Мохоровичи жер сілкіну
кезінде ... ... ... ... толқындар жылдамдықтарының
жер бетінен 30-35 км ... күрт ... ... Бұл ... ... жер ... басқа да аудандарында анықталып, ол
Мохоровичи шегі деп ... Ал одан ... ... жер ... ... ... болды. Жер қыртысының қалындығы барлық жерде бірдей ... ... жер ... ... 5-10 км-ге, ашық жазықтықтарда бұл
көрсеткішт 30-40км-ге, ал таулы алқаптар өңірінде 50-80 км-ге жетеді. ... ... ... ... ... ... аймағында олар
шартты түрде ... және ... ... деп ... ... ... мұхиттар астында тек қана базальтты қабаттан тұратыны
белгілі болып отыр.
Мохоровичи ... ... ... ... яғни 2900 ... ... ... мантия қабаты алып жатыр. Ол орасан ... ... ... 4x105 ... ал ... ... градусқа
жететін) әртүрлі силикаттардан тұратын қатты ... ... ... Мантия, жоғарғы (900 км тереңдікке дейін) және төменгі (900 км-
ден 2900 км тереңдікке дейін) ... деп ... екі ... ... төменгі мантияның ішкі құрлысы мен оны құрайтын тау ... және ... ... біркелкі болса, жоғарғы мантия бұл
көрсеткіштер әр деңгейде әр ... ... ... ... ... ... жылы ... ғалым – сейсмолог Бено Гутенберг жер бетінен 2900 км
тереңдікте сейсмикалық қума толқындардың жылдамдылығы 13,6 ... ... ... күрт баяулайтының және осы тереңдіктен төмен қарай көлденең
толқындардың ... ... Бұл ... жаңалық жер бетінен 2900 км
тереңдікте жер ... ... ал ол ... ... темір сияқты
металдардан тұрады деген болжамдар жасауға мүміншілік болды. Қазіргі ғылыми
көзқарастарға сәйкес, жер ... ... ... ішкі және ... ... ішкі ядро жер ... 510 ... тереңдіктен басталады,
ал оның құрамы қатты ауыр металдан тұрады деген ... ... ... ... ... ... ... жердің ішкі
құрлысының осындай ерекшелігі бар.
Былай қарағанда жер беті ... ... еш ... ... ... ... ... Ол шынында да солай ма? Егер біз
жердің адамзат ... ... ... ... тарихына үңілсек, онда жер
бетінің үнемі қозғалыста болғанына көзіміз жетеді. ... ... жер ... көптеген өңірлернен табуға болады. Мәселен, бір кезде
түгелдей құрлық бойына салынған дүние ... ең әлем ... ... ... ... ... жартылай су астында тұр. Голландия ... ... ... бір ... ылықсиды. Егер мұхит суын бөгеп
тұрған көптеген кемелер жүйесі болмаса, оның көп жері су ... ... еді. Ал, ... ... ше? Ол соңғы мұз дәуірінен ... ... ... ... бір ... ... көтерілуде.
Айтылған жәйттер кейіннен мыңдаған жылдардың ішінде ғана ... Ал, егер біз жер ... ... ... үңілсек, ол пайда
болған 4,5 миллиард жыл ішінде талай ұлы өзгерістердің болғаны мәлім. Қазір
бастарын бұлт ... ... ... тұрған аймақтардың бір кезде мұхит ... ... Ал, ... ... Альпі, Гималай сияқты тау тізбектері мұан
25-30 миллион ... ... ғана ... болған. Әрине, адам өмірімен
салыстырғанда бұл өте ұзақ уақыт, ал жалпы жер тарихымен ... ... ... сәті, яғни жер тарихының 1/150 бөлігі , тіпті кеше ғана болған
оқиғасы сияқты.
Келтірілген ... ... ... ... ... ... Бұл ... кейде өте тез (геологиялық уақытпен
есептегенде) немесе баяу, ұзақ уақыт ішінде немесе тез арада, аз ғана ... ... ... ... ... қозғалыстардың салдарынан жердіңбір
бөлігі көтеріліп, екінші бөлігі керісінше төмен лықсып, жер ... ... тау ... ... орасан зор қысымға ұшырайды.
Жер бетінің 70 пайызын мұхит, ал 30 пайызын құрлық алып ... ... жер ... көз ... олар алап жазықтар мен заңғар
таулардан тұратындығын көреміз. Мұхит түбі де ... беті ... ... ... ... екіншісі төбешікті, тіпті биік-биік таулы жоталы болып
келеді. Соңғы зерттеу нәтижелеріне ... ... ... ірі тау ... ... ... анықталды. Мұхит түбіндегі тағы бір таң қаларлық
жайт – ... ... ... 10 ... жететін бұл шұңғымалар Тынық
мұхитты түгел дерлік қоршап ... ... ... ... ... жер ... 150-200 км
тереңдікте тұтқырлығы өте ... ... ... бар екені анықталды.
Астеносфера деп аталатын бұл қабаттың кейбір жерлерде ... ... ... ... мүмкін. Қандай да зат болмасын ... ... ... ... ... және көлемі өседі. Міне, осының
әсерінен жоғары қатты қабаттар төмен ... ... ... ... ... ... да астеносферадан жер бетіне дейін қалыңдығы 150-
200 км болатын қабат (литосфера) қозғалысқа келеді.
Литосфералық ... ... ... ... ... қалындығы 100-200 км жердің
жоғарғы қабаты қозғалысқа келеді дедік. Ал, ... ол ... ... тік ... ма, әлде ... бағытта ма? Бұл туралы қазіргі кезде
ғалымдардың пікірі екіге бөлінеді.
Белгілі геолог ... ... бір топ ... ... ... ... ... қабаты негізінен тік бағытта ғана қозғалады.
Деп есептелінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... қызған массалар мен радиоактивті элементтерінің ыдырауының ... ... жылу ... ... ... ... жерлері балқып,
тығыздығы азаяды да, жоғары көтеріледі. Ал, оның үстінде жатқан литосфера
қабатының тығыздығы астеносфераның ... ... ... ол
төмен түсуге тырысады. Бұл жердің тік қозғалуына ... ... ... бір ... ... екінші бөлігі жоғарыға көтеріледі. Таулар ... ... ... пайда болды. Мыңдаған, миллиондаған жылдардан кейін
жоғары көтерілген массалардың сууымен ... ... ... ... тағы бір мыңдағанғ миллиондаған ... ... ... ... ... ... ... тау тізбектері аймақтарында
қарқынды түрде жүріп жатса, басқа бір ... жаңа ... ... ... ретінде Жерорта, Беринг, Жапон теңіздерін келтіруге болады.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... негізінен көлденең бағытта болады деп болжам жасаған. Егер біз
кәдімгі ... ... ... ... мен ... ... нұсқасын қиып алып , онаң кейін бір-бірімен түйістірсек, онда
олар бір жұмбақ суреттің бөліктері сияқты, дәл ... ... ... да ... ... ... созылатын мұхит суы бөліп
жатқан бұл екі материкте көптеген ұұсастық бар.
Міне, ... ... ... А.Вегенер жер тарихының бір
кезеңінде бүкіл материктер тұтас бір алып ... ... ... ... ... әсерінен бірінен-бірі ажыраған деп болжам жасаған.
Бұл болжам бойынша жердің литосфера қабаты ... ... ... ... ... ... ... үлкен-үлкен плиталардан
тұрады.
Литосфералық плиталар астеносфера қабатында қалқып, ... ... ... ... Бұл процесс, яғни үлкен бір материктің
бірнеше плиталарға бөлініп, бірінен-бірі ... ... 200 ... ... басталған.
Ғалымдардың көпшілік литосфералық плиталардың өозғалысы ... ... ... ... болғанда бұл қозғалыстар 3 түрлі жағдайда
жүруі мүмкін.
Біріншісі – плиталар қарама-қарсы ... ... ... ... ... белдемдер пайда болады (Байкал көліндегі, Қызыл
теңіздегі және т.б.). Әдетте, бұл рифті ... ... ... ... қатарына кіреді. Егер жер шарының арнаулы карталарына көз
салсақ, онда жер ... ... мен ... ... осы белдемдерге
шоғырланған.
Екіншісі – литосфералық плиталар бір-біріне ... ... ... бірі ... ... ... жұла төмен қарай
сүңгіп, су асты белдеулерін құрайды. Бұл белдеулерді зілзала ... ... деп ... ... Осындай белдеудің бойында жатқан Тынық
мұхитының бүкіл шығыс бөлігі және оған ... ... ... ... апаттарының орталығы болуда. Осы орайда айта кететін жәйт,
Жер бетіндегі ең үлкен тау жүйелері – Гималай, ... ... Анд – ... ... ... ... шегінің майысып қатпарларға айналуынан
немесе олардың бір-бірімен соқтығысуы салдарынан пайда болған.
Үшіншісі – литосфералық плиталар ... ... ... ... ... ... жиектері тегіс болмағындықтан,
олардың жылжуы да бірқалыпты болмайды, күдірмелі-үзікті ... ... ... жылжуы бұл аймақта белгілі бір ... ... ... кезекті әрекет сайын жер асты ... ... ... ... Иран, Туркия, Орта Азия мемлекеттері, Сицилия,
Грекия – бұл мемлекеттер литосфералық шекарасына ... ... ... ... ... пен Евразия плиталарының, Иран мен Туркия - Үндістан ... ... ... мен ...... мен Евразия плиталарының
шекарасында орналасқан.) Сондықтан да зілзала апаттары туралы газет ... мен ... ... осы ... атын ... ... ... литосфера плиталарының қозғалысына ұзағырақ тоқталдық.
Өйткені, күшті және ... ... осы ... ... ... байланысты. Ал, бұл қозғалыстар тік немесе көлденең бағыттарда
бола ма, мұны екі ... ... ... ... ... ... айтыс әліде тоқталар емес. Оның қайсының шындыққа жақын ... қана ... ... дегенмен де жер ... ... ішкі ... ... әсерінен болатыны айдан анық. Осы
ішкі күштердің әсерінен жер қыртысын құрайтын тау ... ... ... ... ғана ... Онан әрі ... қатпарлар шытынап
жарылып, жер қойнауында алдымен ... ... ... ... жарылым
пайда болады. Осы жарылым бойымен блоктар өзара ... ... ... ... ... бір ... бөлінеді де, жер беті тербеліске
келеді,. Мұндай сілкіністер ... жер ... деп ... ... ... ... бір ... жоғары, екіншісін төмен
қарай жайлап тартайық. Алдымен сызғыш белгілі бір ... ... ... ... морт ... Темір сызғыштың сынуымен тау жыныстары құрайтын
блоктардың жарылуы әртүрлі болғанымен, ... ... екі ... ... ... жер беті ... шамамен теңеуге болады.
Сонымен, тектоникалық жер сілкіністері мен жер ... ... ... ... ... көзіміз жеткен сияқты.
Жер қойнауында кездесетін жарылымдардың бәрі бірдей қауіпті ме? ... Олай ... ... жер ... ... орын ... еді ғой.
Сейсмикалық қауіпті жарылымдар қатарына боймен ... ... ... ... болатын, яғни сейсмогендік жарылымдар ғана кіреді.
Сондықтан да жер беті жарық тарелка ... ... ... жер ... ... ... ғана болады.
Жер сілкіністерінің басым көпшілігі (99%), әсіресе, өте күшті және
жойқын ... ... ... ... ... ... Азияда, соның ішінде Қазақстанда кездесетін жер ... ... ... ... ... ... беті ... – тек қана тектоникалық қозғалыстар әсерінен емес,
басқа да себептерден болады. Енді жер асты ... осы ... ... ... ... жер асты ... - ... Олардың кейбіреулерінің ұзындығы біршама зор ... ... ... ... ... ... ... жалпы ұзындығы 430
км-ге жетеді. Міне, осындай жер асты ... ... ... ... тау ... ... жер ... сілкініс пайда болады.
Әдетте, мұндай сілкіністердің күші сол ... ... ... ... ... тез басылады.
Терең шахталарда кездесетін бұл құбылыстардың бір түрі - ... Кен ... ... қысым мөлшері кенеттен өсіп, шахта
забойында қопарылыс болады. Мұндай құбылыстар ... ... ... ... ... шахтада істейтін адамдар мерт болуы мүмкін.
Жер сілкінісінің үшінші түрі – жанартаулық ... деп ... ... ... ... ... магманың жер қойнауындағы
жарықтар мен жоғары көтерілген кезіндегі жердің ... ... бұл түрі ... ... әрекетіне тікелей байланысты
болғандықтан, белгілі бір ... ... дәл ... Бұл ... ... ... ала ... да мүмкіндігі туып отыр.
Жасанды жер сілкіністері
Кейінді кезде бірсыпыра жер беті ... ... ... ... ... ... күрделі инженерлік жұмыстардың себепші екендігі
белгілі болып отыр. Мұндай сілкіністер жер бетінде анағұрлым күшпен ... ... ... адам ... ... ... да мүмкін. Бұл
құбылыс ғалымдардың пікірінше, «жасанды» сілкіністер табиғи тектоникалық
сілкіністердің бір ... олар ... ... ... ... шағын
үлескілер аумағында жер қойнауының тектоникалық тепе-теңдігі бұзылуының
салдарынан пайда болады .
Жасанды сілкіністердің пайда болуы, ... ... ... Ірі су ... ... Мұнай және басқа кен орындарын пайдалану.
3. Сұйық қалдықтарды қңғымаға жоғарғы ... ... Жер асты ... ... ... ... және т.б.
II.2Европадағы болған жер сілкіністер
Күшті және жоқын жер ... ... ... апат ... ... ... мысал келтірейік.
1755 жылғы қарашаның 1-і күні Португалияның астанасы Лиссабон
қаласының ... ... ... ... тойлау қамына кірісті. Қала
халқы түгел дерлік мерекелік киімдерін ... ... ... жиналды. Сағат 9 –дан 40 минут өткенде ... ... күн ... ... ... іле-шала күшті жер сілкінісі
басталды. Көптеген ... ... ... құлап, ішіндегі адамдарды басып
қалды. Қираған құрылыстардан ... шаң ... ... ... ... ... Жанып жатқан пештер мен май ... ... ... дүмпуден аман қалған адамдар өзен жағасындағы ... ... осы ... ... ... ... 20 ... уақыт
өткенде, дүмпу қайталанып, мызғымастай болып көрінетін порт үйі ... ... ... ... су ... ... жоқ болды. Бұл аз
болғандай, жер сілкіну ... ... ... ... алып ... алты метр дей биіктікке көтеріліп, ... ... онда ... ... қоса ... кетті. Бұл толқын тек
Португалия жағалауын ғана ... ... ... ... ... ... ең жойқын жер сілкіністердің бірі деп саналатын ... ... ... ... 75% ... ... 200 мыңға
жуық тұрғындарынан 50 мыңы қаза ... Жер ... ... 2,5 ... км – ді ... Жер ... күштілігі сондай Италия,
Германия, Скандинавия аймақтарындағы ... ... ... ... ... ... ... жұлып әкетті.
ХХ ғасырдың басында оңтүстік Италиядағы Пелор ... ... ... ... дүние жүзіндегі аса көрнекті теңіз порттарының
бірі ... ... Ол ... ... ... ... ... желек жамылған бульварларымен ерекше көз тартатын.
1908 жылғы 29 желтоқсанда бүкіл ... ... ... 125 ... бар ... мен 56 мың тұрғыны бар Реджо-ди-Калабрия қалаларының
және олармен ... ... ... елді ... жермен жексен
болып, 100 мыңға тарта ... опат ... ... ... А.М. Горький бұл жер ... - ... ... деп ... ... ... 5-тен 20 минут өткенде
жео дір ете қалды; оның ... ... 10 ... ... ... мен есік ... ... сынған әйнектердің шартылы мен
құлаған баспалдақтардың гүрсілі шырт ... ... ... ойатып
жіберді. Үй төбелері қағаздай жыртылып, сылақтар құлады. ... ... ... ... ... ... мен ... балалардың, қиналып
ыңырсыған адамдардың үні естіліп тұрды. Жер күңіренді, ышқынды,аяқ асты
өркештеніп, терен ... ... ... ... ғасырлар бойы мүлгіп
жатқан бір зор құрт оянып, аударылған болды. Оның бұлшық еттері ... ... ... мен ... лақтыра жер қыртысын қақ
айырды...»
1988 жылының қыс басында Арменияда ... жан ... ... ... әлі де ... ... Желтоқсанның 7-де, ауа райы
күншуақ, халық күнделікті тіршілік қамында, ... ... ... ... жүріп жатты. Ертеңгі саған 10-да Спитак қала ... жер асты ... ... ... мұндай құбылысқа үйренген жұрт оған
көп мән бермеген болатын. Кенеттен 11 сағат 40 минутта ... ... ... ... жер ... кетеді. Бірнеше секунд арасында тұрғын
үйлер, өндіріс орындары, ... мен ... ... қирайды. Бұл
апаттың әсерінен Спитак қаласы түгел ... ... және ... ... ... үйлер жапырыла құлады. Эпицентрге жақын
орналсқан 40 елді мекендер жоқ болды. Әр жерде өрттер ... 20 мың ... ... ондаған мың адам баспанасыз қалды.
Сілкіністің жер бетіндегі күші 10 балға жетіп, магнитудасы 7,0-ге тең
болды. Бұл ХХ ... ... ... ... ең ... ... еді, ... КСРО аумағында мұндай апатты сілкіністің ошағы халық тығыз
қоныстанған жерде ... рет тура ... ... айта ... сан мыңдаған адам өмірлерін жалмап, халық
шаруашылығына қыруар шығын келтірген ... ... ... ... ... ... жер сілкінісі, 1960 жылғы Ағадір жер сілкінісі, 1990 жылғы
Нефтегорск апаты, 1992 ... ... жер ... 1999 ... Туркия мен
Тайван апаттары және т.б. Статистикалық мәліметтерге сәйкес жер бетіндеорта
есеппен жылына 9 балдық 10-15 жер сілкінісі, 8 ... 50-100, 7 ... ... жуық жер ... ... тұрады.
II.3 Зілзала апатының қосымша әрекеттері
Жер сілкінісіне байланысты адам ... ... ... тау ... ... және ... басқа да
қосымша әрекеттерінің әсерәнен болады.Төменде тарихта із қалдырған ... ... ... қаза ... ... ... ... 1908ж.-75000.
1915ж.-30000. 1980ж.-3000. Иран 1962ж.-12000. 1968ж.-12000. 1972ж.-5400.
1978ж.-25000. Грекия 1953ж.-3000. Пакистан 1935ж.-50000. Жапония ... ... ... ... ... ... ... Қытай 1920ж.-180000.1927ж.-200000. 1932ж.-70000.1976ж.-24000.
Әдетте күшті жер сілкіністердің жер ... ... ... ... ... бөлінеді Алғашқы әрекеттердің негізгі себіптері жер
асты дүмпулердің ошағында пайда болған жарылымдардың жер ... ... ... ... күші зор ... оның ... жер бетіне жақын
орналасқан күнде, жарылым бетіне ... ... ... 1957 ... ... ... сілкініске тау жотасын тілімдеп, ұзындығы 300 км
жарылым жер бетіне шықты. Ал, 1911 ... ... ... ... Кемін
сілкінісінде де Күнгей Алатау жотасын қуалай созылған қзындығы 200 км-дей
жарылым жер ... ... ... бұл ... ... ... ... іздерін жоғарыдан қарағанда тау жотасының бойымен береу
алып сызғышпен жуан сызық жүргізіп кеткен сияқты болып көрінеді екн. ... ... ... ... 1887 ... ... атауы, 1938 жылғы Кемін-Шу
атауы сілкіністер кезінде де көрініс берген.
Сілкіністің мұндай әрекеттері қаншалықты қауіпті ... ... ... аумағында, яғни таулы жерлерде ғана ... ... адам ... мен ... шаруашылығына тікелей зардабы аса зор емес.
Халық шаруашылығына қыруар зиян келтіріп, адам ... ... ... қосалғы әрекеттері қатарына жататындар – тау
көшкіні, цунами, жер бетіндегі ... ұй ... ... өрт, ... ... ... жиі болатын бұл құбылыстардың таулы аудандарда екі
түрде кездеседі: Көшкін және опырылып ... Тау ... деп ... ... тау жыныстардың жер сілкіну әрекетінен босап, төмен
қарай жылжу процесін айтады. Мұндай құбылыстар ... ... 1955 ... Азияда болған күшті сілкіністер тарихынан белгілі.
Кейбір кезде сілкініс әсерінен таулы аудандардың тік жарлы жерлерінде
қатты ылғалданған шөгінді тау ... ... ... ... ... тау-
тастарды өімен қоса жылжытатын лайлы су ағындарын құрайды. 1949 жылғы
Тәжікстанда болған Хаит жер ... ... ... лайлы тас ағындары
бірнеше елді мекендерді көміп кеткен. Ал 1989 жылы ... апат бұл ... да ... Бұл жолы ... ... ... жер сілкінісі әсерінен
бірнеше үйлер лайлы ағын астында қалды.
Тау баурайындағы құрғақ тау жыныстарының ... ... тік ... су ... су ... ... кездеседі. 1911 жылғы Кемін
жер сілкінісі әсерінен Майбұлақ тұсындағы таудан құлаған тас көшкіндері
Шелек ... ... ... ... осылардың салдарынан жасанды көл
пайда болып, өзен үш күн өткен соң ғана жаңадан арна ... ... ... Алматы маңында жойқын сілкіністер әсерінен
Іле және ... ... ... көлдердің пайда болу себептері де осы
тау көшкіндеріне ... ... ... ... ... пайда болатын апаттардың бір
түрі – цунами (жапонша цу- қойнау, нами – толқын). ... ...... ... ... ... ... апатты толқын. Егер
жер сілкіну ошағы мұхит немесе үлкен теңіздер түбіне ... ... ... ... ... су ... ... бұзылып, осы аймақтағы мұхит
суының көлемі күрт өзгереді. Бұл құбылыс ашық ... ... алып ... ... ... ... ... аралықтыры бір-бірінен алшақ
(ондаған км-ге кейде 150-200км-ге дейін), ал олардың биіктігі ондаған ғана
сантиметрге ... ... олар ... ... ... ... Жан-жаққа тараған толқын мұхиттың жағалауына, немесе саяз
өңірлерге жақындағанда толқынның ... шебі ... ... шұғыл қысқарады да, мұнын есесіне толқынның биіктігі күрт өседі
(20-30 метрге дейін көтеріледі).
Цунами ... тағы бір ... көзі - су ... ... ... ... табиғатта сирек кездеседі.
БҰҰ деректеріне қарағанда, 1947 -1970 жылдар аралығында жер шарында
болған алапат апаттардан 1 миллионнан астам адам қаза ... ... ... осы ... ... мен ... ... әсерінен өлген. Ал
Жапонияда орташа есеппен әр 15 жыл сайын ... 7,5 ... ... ... болып тұратыны көрінеді. Кейінгі 1300 жыл ішінде Жапония аралының
жағасы 4 рет биіктігі 30 метрден ... ... ... ... цунами толқындарын алдын ала біліп отыруға мүмкіншілік бар.
Ол үшін жағалаудағы ... ... ... ... ... тез ... анықталып, цунами толқынының жағалауға қай
уақытта және қандай күшпен жететіндігі есептелінеді.
Өрт
Жер сілкінісінің ең қауіпті әрекеттерінің бірі - өрт. ... ... ... елді ... ... үлкен қалаларда, от
ошақтарының қирап бұзылуы және электр сымдарының тұйықталуы немесе ... өрт ... ... ... мен газ қоймаларынан шыққан өрт өте
қорқынышты (1999жылғы 17 тамызда Түрік жерінде болған апатты ... ... ... ... ... мұнай қоймасын өртенгенін білеміз).
Күшті сілкініс кезәнде ірі қалаларда өрт көздерінің көбеюі ... ... ... а)қаладағы үй құрылыстарының тығыз ... ... ... ... ... немесе олардың өрт болған жерде
мүлдем жоқ болуы; б) үй құрылысы ... ... ... көп болуы; в) тұрғын халықтың үрейленіп дүрлігуі; г) ауа райының
және уақыттың ... ... және т.б. ... ірі ... ... сақтану шараларын қолданумен қатар, негізгі қағидалар сақталынуы
қажет. Қала ішіндегі көк ... ... ... ... төзімді
жүйелер, үй араларын алшақтатып салу, көшелердің кең жіне үйге ... ... ... өрт ... ... аз ... бірден-бір
кепіл.
II.4 ЖЕР СІЛКІНІСІН БОЛЖАУ
Қазіргі ғылымда жер сілкінісінің себебін 3 түрге бөледі: жанартаулық ... ... жер ... жер ... ... ... шарында жер сілкінісінің екі эпицентрлік белдеуі бар: Тынық
мұхиттық және ... ... ... ... ... ... ... бойлай өтеді. Бұл белдеуге Оңтүстік және Солтүстік Америка,
Алеут, Камчатка, Курил, Жапон, Филиппин, Малай, Жаңа ... Жаңа ... т.б. ... Осы ... ... жер ... ... күшті жер
сілкіністердің 6 –дан 5 бөлігі кездеседі Жерорта теңіздік белдеуі Пиреней.
Апеннин, Альпі, Карпат, Балқан, Кавказ, Иран, ... және Орта Азия ... ... қамтиды.
Жер сілкіністерінің күші екі жағынан сипатталады, оынң бірі баллмен
(бұзылу мөлшері), 2-сі ... ... ... Жер ... жер
бетіне көрініс беру күші және алатын аймағы бірнеше себептерге байланысты:
жер сілкіну ошағына, оның тереңдігіне, тау ... ... т.б. ... ... ... анықтау үшін XIX ғ. 2-ші жартысынан
бастап арнайы бағаналар пайдаланады. Олардың арасындағы ең белгілісі - ... ...... (1902) шкаласы. Бұл шкаланың қазіргі халақаралық
нұсқасы - MSK-64 (Медведев-Шпонхойер-Карник). Осы бағана бойынша 1 ... ... ... жер ... күші ... Жер сілкінісі күшінің
өсуінен баллда өседі.
Сейсмикалық бағана
MSK-64(Медведев-Шпонхойер-Карник)
|балл |Жер сілкіну ... ... ... |
|1 ... ... ... тіркеледі |
|2 ... ... ... ... ... |
|3 ... кейбір адамдарға сезіледі |
|4 ... ... ... ... ... |
| ... ... |
|5 ... ... ... ұйықтаған адамдар оянады |
|6 ... ... ... пайда болады, аздаған зақым келуі |
| |мұмкңн |
|7 |Үй ... жеке ... ... ... |
|8 ... қабырғаларында үлкен жарықтар пайда болады; мұржалар, |
| ... ... |
|9 ... ... төбелері құлайды ... ... ... ... жер ... ені 1 метрге жететін жарықтар |
| |пайда болады ... |Жер ... ... ірі ... пайда болып, тауларда құлау, |
| |опырылу жүреді ... |Жер ... ... ... ұшырасады ... ... ... жер ... орта ... ... 9
баллдық 10-15 жер сілкінісі; 8 баллдық 50-100; 7 баллдық 300-500 тарта жер
сілкіністері болып тұрады ... ... және ... жер ... ... апат ... туралы тарихи деректерге жүгінсек, 1956
жылы 23-қаңтардағы Қытайдың Шаньси провинциясында ... жер ... 83 мың адам қаза ... Бұл ... магтитудасы белгісіз.
XVIII ғ. Бастап қоғамның өзгеруіне байланысты ғылымда дами ... ... сал ... ... жер сілкінісінің магнитудасын өлшеуге
мүмүкіндік болды. Сонғы кезде ең ... ... жер ... 2004 ... ... Үнді ... ... аралына жақын жерде ... ... ... пайда болған цунамидің салдарынан 300 ... адам қаза ... Бұл ... ... ... ... ең ірі жер ... уақыты |Болған жері |Опат болғандар ... |
| | ... (мың ... | ... 856ж. |Дамган, Иран |200 |- ... ... 893ж. ... Иран |150 |- |
|9 ... 1138 ж. ... ... |230 |- ... 1290 |Чихли,Қытай |100 |- ... ... 1556 ... |830 |- ... 1667ж. ... Кавказ |80 |- ... ... 1727ж. ... |77 |- |
|1 ... 1755ж. |Лиссабон,Португали|70 |8,7 |
| |я | | ... ... ... |100 |7,5 ... | | | ... ... ... ... |200 |8,6 ... | | | |
|1 ... 1923ж. ... |143 |8,3 ... мамыр 1927ж. |Кхининг,Қытай |200 |8,3 ... ... ... |70 |7,6 ... | | | ... ... 1970ж. |Перу |66 |7,8 ... ... 1976 ж. ... |255 |8,0 ... ... ... Үнді |>300 |8,9 ... ... | | ... ... ... ... ... деп атайды. Жер сілкіністерін
алдан ала болжауға қолданатын бірінші шарт – жер беті деңгейінің ... ... ... ... ... түрде пайда болуына байланысты тау
жынысының көлемін ... ... жер ... аз да ... әкеліп соғады. Бұл құбылысты накланометр, нивелир, триангуляция
торабы, деформограф т.б. арнаулы құралдармен өлшеуге болады. Жер ... ала ... ... ... ... шарт – ... аргон, гелий сияқты
инертті газдардың бөліну мөлшерінің өзгеруі болып ... ... шарт ... ... ... ... қабілетінің өзгеруі болып ... шарт – ... жер ... ... ... және ... орташа
дүмпулер санының өзгеруі.
Жер сілкінісің түрлі құралдардың ... ... ... ... көптеген жануарлардың жер сілкінісін алдын ала сезу ... ... және сол ... мінез – құлқы арқылы жер сілкінісін болжауға
болады.Мысалы, үй ... ... ... жер ... алдында
үрейленіп, берген жем –шөпті ... ... ... ... қашады,
арбадағы жеккен аттар кенеттен тоқтай қалады, кейбір кезде олардың үрейі
қорқынышқа, ... ... ... жылы 6 ... апатты Ашхабад сілкінісі алдында
жануарлардың ... ... ... ... ... ... сілкіністен екі сағат бұрын жылқы зауытында қорада
тұрған жылқылар жер тепкілеп, қатты кісінеп, байлауын ... ... ... ... ... олар қоршауды бұзып далаға қошқан.
Жер сілкінісіне сезімтал үй жануарларының бірі ... Олар ... ... ... жер ... мүйізімен үй қабырғаларын сүзіп,
жерге жатып ауынайды. Жер ... ... ... топ ... бір ... жан – ... ... маңырап қораға кірмейді, ... ... ... ... ж. ... ... Жер сілкінісі алдында бірнеше минут
уақыт бұрын сиырлар мөңіреп, қоршауда тұрған ... мен ... ... ... бұл жануарлардың мінез - құлқы арқылы жер сілкіністерін алдын
ала болжау ... ... ... ... жер ... ... өз ... қосуда.
Өкінішке орай, бүгінгі таңда мүмкін болатын жер сілкінісінің қай ... ... қай ... ... ... түрде айту мүмкін емес. Сейсмикалық
дүмпулер аяқ астынан және күтпеген ... ... ... болған жағдайда кейбір адамдар абыржып, қандай шаралар
қолдану ... ... ... ... ... мүмкін. Егерде жер сілкінісі
болған кезде адамдар үйде, ғимараттардың ішінде болатын болса, олар ... ... ... ... олар, ең алдымен, терезелерден алыс жерлерде
болуы тиіс. Жер ... ... газ ... ... ... ... сол үшін от ... болмауы тиіс. Жер сілкінісі
бәсеңдеген кезде түгелдей сыртта болуы тиіс. Егер де ... ... ... ... ... онда ашық алаң ... ... дұрыс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жер сілкіну – тілсіз жау, адам өміріне ... ... ... ... зиян ... ... жүзінде болған зілзала апатының
статистикасына көз жіберсек, жер шарында жылына орта есеппен ... дан ... 100 ... 7 ден ... 20 ... болып тұрады екен.
Жер шарында, атап айтқанда ... ... ... ... халыққының саны көбейіп, өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... да өседі. Халқаралық ЮНЕСКО
сарапшылардың мағлұматтары бойынша, жер сілкінісі ... ... ... ... ... миллиард долларға жетеді екен. Егер мұндай апатты
сілкініс дамып келе жатқан мемлекеттердің бірінде болса, онда бұл ... ... ... ... ... ... жоқ ... сілкіністерін болдырмай тоқтатып қою адам баласының қолынан ... ... оған ... ... ... яғни жер ... жолдары: жер сілкінісінің алдын ала болатын белгілерін зерттеу,
айыру, сол бойынша ... ... ... апаттан сақтандыру, жер
сілкінісінен құлмайтын сейсмотұрақты құрылыстар тұрғызу.
Пайдаланған ... ... Ә.. ... А. Жер сілкінісі және жануарлар.
Алматы 2000 ж.
2. Пулатова Саниям. Жерсілкінісін болжау Табиғат және ... ... Ә. Жер ... ... және ... ... ... Махмутов С. Жаратылыстың құпия сырлары. Алматы: Қайнар. ... ... Ә., ... А. Жер ... және ... ... ... 1979
ж.
6. Нұрмағамбето Ә., Сыдықов А. Жер сілкіну: ... ... ... ... 1985 ... ... Ә., Сыдықов А. Землетрясение: жизнь можно сохранить! Алма-
Ата.: Ғылым 19990ж.

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғұн мемелекеті7 бет
Жапония жайлы9 бет
Табиғи зілзалалар3 бет
Еуразияның жер бедері3 бет
Еуразияның физикалық географиялық сипаттамасы47 бет
Жер кіндігі – Байқоңыр!10 бет
Моңғол шапқыншылығының жағымды жақтары мен апатты зардаптары1 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
«Қазақстандағы ұжымдастыру: тәсілі мен зардаптары»4 бет
Антропогендік іс әрекет және гидросфера. Антропогенез және педосфера. Геожүйелермен экожүйелердің жер-топырақ ресурстарының күйіне антропогендің әсер етудің зардаптары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь