«ертедегі орта ғасыр феодалдық мемлекеттер»

Кіріспе 3
1.тарау
1.1. Мемлекеттердің қалыптасуы мен саяси элеуметтік жағдайлары 5
2.тарау
2.1. Ерте орта ғасырлық Қазақстан тарихы (6.9 ғ.) 9
2.2. Қазақ мемлекетінің дамыған орта ғасырлық кезеңі 12
2.3. Біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуы 19
2.4. Қазақ хандықтары 24
2.5. Қазақ еліндегі мэдениеттің сипаттамасы 35
3.тарау
3.1. Қазақстан тәуелсіз мемлекет 43
3.2. «Мәдени мұра» бағдарламасындағы жұмыстар туралы мэліметтер 47
Қорытынды: 53
Пайдаланылған әдебиеттер: 54
Мен бұл жұмысты бастап қолға алуымы бірнеше себептер бар. Егеменді ел болып, тэуелсіздіктің көк байрағын желбіреткенімзге де біршама жылдың жүзі болды. Осы жылдар ішінде ата-бабаларымыздың жүріп өткен жолдары, тарихы зерттеліп жатыр. Дегенмен тарих қойнауында бұғып жатқан қүлия сырлар аз емес. Елеусіздеу қалып жатқан дүниелер де жетерлік. Сондықтан қазіргі аға буын зерттеуші тарихшы ғалам үстаздарға кішкентайда болса үлес көмегімді тигізсем деп ойлаймын. Менің басты мақсаттарымның бірі осы деп есептеймін. Осы бағытта жүмыстар жүргізе отырып мектеп шэкірттеріне тың деректер үсына алсам деген ниетім бар. Сонымен қатар оқушыларға отанымыздың тарихы жайлы бар білгенімше бойына сіңіре білсем деген ойдамын. Әрине біз тарих қүпияларын зерттеу үшін көне ежелгі дэуірлердегі тарихты оқып білуіміз керек. Бүл орта білім беру ошақтары мен мектеп қабырғасында бесінші сныптан бастау алады.
Демек Қазақстанның ежелгі дэуірлердегі тарихы мен таныспыз. Онда жерімізде алғашқы адамдардың қалай пайда болғандығы туралы білеміз. Олар алғашқы кезде тас құралдарды пайдаланса, одан біртіндеп дамудың нэтижесінде қола, темір сияқты металдардан құрал - сайман, қару-жарақ жасап үйренді. Грек, парсы, қытай сияқты елдердің жазба деректерінің хабары бойынша темір дэуірі кезеңінде жерімізде сақ, ғүн, үйсін, қаңлы, сармат тайпаларының өмір сүргендігі белгілі. Бұл тайпалар біздің жерімізде өмір сүруді одан эрі қарай жалгастырды. Олардың ұрпақтары да, бастарынан талай тарихи оқиғаларды өткізді. Сол тарихи оқиғалар мен олардың элеуметтік экономикалық мэдени даму жолдары жайлы осы жұмыста нақты көрсетіледі. Сонымен қатар хронологиялық мерзімі жағынан біздің заманымыздың УІ-ХУІІ - ғасырлар аралығын қамтиды.Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы негізінен бір-біріне жалғасқан үш кезеңнен тұрады. Бұл кезеңдерді орта ғасырлар дэуірі деп те атауға болады. Біріншісі -Қазақстьанның ерте орта ғасырлық кезеңі./УІ-ІХ ғ./ Екіншісі - Қазақстанның орта ғасырлық дамыған кезеңі / Х-ХІУғ./. Үшіншісі -біртұтас Қазақ мемлекетінің құрылу кезеңі. /XV-XVII ғ./.
Бірінші кезеңде жерімізде түрік, батыс түрік, түргеш, қарлұқ, оғыз, қимақ қағанаттары өмір сүрген. Бүл қағанаттардың эрбіреуінің сол кездегі қоғамға қосқан өз үлестері бар. Ол аталған қағандықтардың басынан өткізен ішкі-сыртқы саяси жағдайынан элеуметтік экономикалық және мэдени ахуалынан көрініс тауып отырады. Түрік қағанаты кезінде Византия, Иран сияқты елдермен байланыс жасаса, түргеш қағандығы Қытай елімен қарым-қатынаста болды. Бұл жағдай орта ғасырларда қазақ жеріндегі феодалдық мемлекеттірдің халықаралық қатынасқа шыққанын көрсетеді. Ол қарым-қатынаста бір-бірне көмек, ынтымақтастық, сауда мэселелері оң шешімін тауып отырды. Мэселен осы кезде қазақ жерін басып өтетін ұлы жібек жолы тарихи маңызының зор болғандығын біз көне жазбалардан білеміз. Бүл жолдың бас кезеңінде түркі тілі өркендеп, түрік жазуы ел арасында қанат жая

бастаған болатын.
1. Т.Тұрлығұл, С.Жолдасбаев, Л.Қожекеева Қазақстан тарихы. Алматы «мектеп» баспасы 2007ж.173-175б. Псынып
2. Қ.Нүрпейісов, Б.Аяғанов,Н.Жақсылықов Қазақстан тарихы
3. Қазақстан Республикасы Президентінің тэуелсіздігіміздің 15 жылдығына 2006 жылы арналған жиындағы сөзі. Егемен қазақстан 16 желтоқсан 2006ж. №311/24567
4. Ж.Қасымбаев Қазақстан тарихы Алматы «мектеп» баспасы 2004ж.
5. Г.М.Жусанбаева Қазақстан тарихы бойынша эңгімелер.Алматы 2009ж. Анықтамалық көмекші құрал 7-206.
6. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы 7 сынып 65-1206. Алматы «мектеп» баспасы
7. І.Есенберлин Алтын орда Қазақстан жазушылар баспасы.Алматы 1983ж.
8. Қ.Ж.Адамбосыныв ХіХ ғасырдың соңғы ширегімен 1920 жылға дейінгі Қазақстан медреселеріндегі тарих пәні: бағдарламалар, оқулықтар эдістемесі.Алматы 2006ж.
9. Т.Ақселеу Балталы бағыналы ел аман бол. Алматы «Қазақ университеті» 1993ж.
Ю.А.Аманжолов Түркі Филологиясы жэне жазу тарихы. Алматы «Санат»
1996ж. 11.Қазақ ССР тарихы. Алматы «Рауан» 1991ж. 12.Бұхар жырау Толғаулары. Алматы «Жалын» баспасы 1993ж. ІЗ.Нағыманов Ш. Батыс Қазақстан мектептері тарихын оқу-тэрбие үрдісіне
пайдалану.Автореф.пед.наук А.2000ж. 14.Нұртазина Н. Қазақстан жэне Орта Азия Автореф. на соиск.канд.ист.наук.
1993ж. Алматы 15.0рта ғасырлардағы Қазақстан тарихы. Атамүра баспасы 2003ж. Іб.Ә.Төлеубаев Қазақстан тарихы. «мектеп» Алматы 2006ж. 17.Г.М.Жусанбаева. Қазақстан тарихынан эңгімелер 5-сынып Алматы
2009ж. 18.Ә.Бейсенова, К.Каймулдинова, С.Әбілмажнынова, Ж.Достай. География;
Дүниежүзіне аймақтық шолу.Алматы «мектеп» баспасы 2007ж. 19.Б.Адамбаев. Халық даналығы мектеп баспасы 1976ж. 20.Б.Қыдырбекүлы «Түгел сөздің түбі бір».Қазақстан Республикасы Білім , Министрлігі «Қазақ университеті» баспасы 1993ж. 21.Ә.Абдуллин «Қанжар» Алматы: Балауса баспасы 1992ж. 22.Н.Алдабек, Р.Бекіш, К.Қожахметұлы. Дүниежүзі тарихы. Алматы мектеп
баспасы 2004ж. 23.Қ.Олжай «Президент пырағы» Алматы; Атамүра 1994ж. 24.Қ.Бектаев,М.Қандыбаев. ¥лы бабаларды үмытпайық. Жинақ Шымкент 25.М.Қозыбаев «Жауға шаптым ту байлап» Алматы Қазақстан 1994ж. 26.Н.Төреқүлов. Даланың дана тілмарлары.Алматы Қазақстан 2001ж.

27.Қазақ ССр тарихы жөніндегі материалдар (1785-1828ж.) редакциясын
басқарған М.П.Вяткин Мос.лит. 1940ж. 28.Т.Тұрлығұлов. Қазақ елінің қысқаша тарихы Алматы рауан 1998ж. 29.Махамбет. Жыр семсер.Жинақ.Алматы 1979ж. 30.XVIII- XIX ғасырлардағы қазақ- орыс қатынастары (1771-1867ж.ж)
Құжаттар жинағы. Алматы 31 .М.Қ.Қойгелдиев. Алаш қозғалысы .Алматы.Санат 1995ж. 32.М.Ч.Қалыбекова, Г^Ң.Мұқанова. Қазақстанның қазіргі заман тарихы.
Алматы 2007ж. \. //
ЗЗ.М.Ч.Қалыбекова, Г.Б.М^анова^Ррта ғасырлардағы Қазақстан тарихы.
Алматы 2008ж. \У^
34. М.Ч.Қалыбекова, Г.Б.МүканЬва. Қазақ халқының рухани мэдениетінің тарихы. Алматы 2008жг >.
35. М.Ч.Қалыбекова, ГхЪ.Мрднова. Евразия тарихы. Алматы 2008ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ АЛМАТЫ ҮЗДІКСІЗ БІЛІМ БЕРУ
УІІИВЕРСИТЕТІ
«Педагогикалық пәндер» кафедрасы
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: «Ертедегі орта ... ... ... ... 3 (3) ... ... ... Жақсыбаев
Ғылыми жетекші: аға оқытушы
Г.Б. Мұханова
«Қорғауға жіберілді» * ГШ кафедрасының меңгерушісі
п.ғ.к., доцент
Л.Т.Сайдахметова.
Алматы ... ... ... ... мен ... ... ... 5
2-тарау
1. Ерте орта ғасырлық Қазақстан тарихы (6-9 ғ.) 9
2. ... ... ... орта ... ... ... ... қазақ мемлекетінің құрылуы 19
4. Қазақ хандықтары 24
5. Қазақ еліндегі мэдениеттің сипаттамасы 35
3-тарау
Қазақстан тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... 47
Қорытынды: 53
Пайдаланылған әдебиеттер: 54
Кіріспе
Мен бұл жұмысты бастап қолға алуымы ... ... бар. ... ... ... көк ... желбіреткенімзге де біршама жылдың жүзі
болды. Осы жылдар ішінде ата-бабаларымыздың жүріп ... ... ... ... ... тарих қойнауында бұғып жатқан қүлия сырлар ... ... ... ... дүниелер де жетерлік. Сондықтан қазіргі аға
буын ... ... ... ... ... ... үлес көмегімді
тигізсем деп ойлаймын. Менің басты мақсаттарымның бірі осы деп есептеймін.
Осы ... ... ... отырып мектеп шэкірттеріне тың деректер үсына
алсам деген ниетім бар. Сонымен қатар оқушыларға отанымыздың тарихы жайлы
бар ... ... ... ... ... ... ... біз тарих
қүпияларын зерттеу үшін көне ежелгі дэуірлердегі тарихты оқып ... Бүл орта ... беру ... мен мектеп қабырғасында бесінші сныптан
бастау алады.
Демек Қазақстанның ежелгі дэуірлердегі тарихы мен таныспыз. Онда ... ... ... ... болғандығы туралы білеміз. Олар алғашқы
кезде тас құралдарды пайдаланса, одан біртіндеп дамудың ... ... ... ... ... - ... ... жасап үйренді. Грек,
парсы, қытай сияқты елдердің жазба деректерінің хабары бойынша темір дэуірі
кезеңінде жерімізде сақ, ғүн, ... ... ... ... ... белгілі. Бұл тайпалар біздің жерімізде өмір сүруді одан эрі
қарай жалгастырды. Олардың ұрпақтары да, ... ... ... оқиғаларды
өткізді. Сол тарихи оқиғалар мен олардың элеуметтік экономикалық мэдени
даму жолдары ... осы ... ... ... ... қатар
хронологиялық мерзімі жағынан біздің ... ... - ... ... ғасырлардағы Қазақстан тарихы негізінен бір-біріне
жалғасқан үш кезеңнен тұрады. Бұл кезеңдерді орта ғасырлар дэуірі деп ... ... ... -Қазақстьанның ерте орта ғасырлық кезеңі./УІ-ІХ
ғ./ Екіншісі - ... орта ... ... ... / ... -біртұтас Қазақ мемлекетінің құрылу кезеңі. /XV-XVII ғ./.
Бірінші кезеңде жерімізде түрік, батыс түрік, түргеш, қарлұқ, оғыз, ... өмір ... Бүл ... эрбіреуінің сол кездегі қоғамға
қосқан өз үлестері бар. Ол аталған ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және мэдени ахуалынан
көрініс тауып отырады. ... ... ... ... Иран ... байланыс жасаса, түргеш қағандығы Қытай елімен қарым-қатынаста
болды. Бұл ... орта ... ... жеріндегі феодалдық мемлекеттірдің
халықаралық қатынасқа шыққанын ... Ол ... ... ... ... ... оң ... тауып отырды. Мэселен осы
кезде қазақ жерін басып өтетін ұлы жібек жолы ... ... ... біз көне ... ... Бүл ... бас кезеңінде түркі
тілі өркендеп, түрік жазуы ел арасында қанат жая
бастаған болатын. Түрік жазба ... көш ... ... ... ... ғүламалар өздерінің тасқа қашап жазған дастандарын қалдырды.
Сыр бойындағы атақты ... ... ... ... ... ... т.б. ... туралы мэліметтер алуға болады. Батыс пен ... ... үлы ... ... ... ... қазіргі
уақытта біз мақтаныш пен айтамыз. Алғашқы орта ғасырда қалалық отырықшылық
тіршіліктің дами ... ... ... ... ... отырықшылыққа
үйрене бастауына жол ашты. Әсіресе Оңтүстік Қазақстан жэне ... ... ... ... көбейе бастады. Бүл тіршілік қала мэдениетінің дамуын
анағүрлым тездете бастады. Мектептегі әрбір оқушы ... ... ... ... үмытпаулары қажет деп есептеймін. Әсіресе даталы ... ... ... ... ... т.б. ... көрнекі
қүралдары кез-келген білім ордаларында болуы ... Біз ... жыл ... ... ... оқып өз тарихымыздағы қүнды дүниелерді үмыт
қалдырыдық. Себебі сол кездердегісаясаттың бағыты ... ... ... Енді ... ... өз ... ел ... уақытта үмыт
қалдырған асыл дүнилерімізді зерттеп оқуымыз қажет деп ... ... ... ... 350 жылдығы мемлекет көлемінде аталып өтілді.
Шайүас болған жерге ... ... ... ... ауданындағы Орбүлақ
қырқасына Қазақстан Республикасы үкіметінің шешімі мен ескерткіш белгі
орнатылды. Бүл ... ... ... басы деп ... мектеп жасындағы балалар осынд%й ауыр ^ағдайларды үғынып қана
қоймай, өздері сақыналық ... ... ... ... ... ... анық. Сонда біздің келешек үрпақтарымыз ата-бабаларымыздың
басынан өткізген қиын да аушр/кезеңдерін көз ... ... ... ... ... ... ... соңғы тараулары үлттық
мэдеиетімізге әдет ғүрпьшыв бен ... ... ... ... ... Бүдаьі сал\г-дэстүріміз бен басқа да қүнды дүниелеріміз
халқымыздың қалыптасуы кезеңінде ғана пайда болды деп ... ... ... ... ... де түп- ... тереңнен басталатындыңғына
нақты деректер келтіріледі. ... ... ... ... ал\батырдық жырлардың темір дэуірі мен қола дэуірінен
жалғасң келе жатқандығын ... ... ... қатар осы жүмыс барысында
ел аузында ... ... ... аңыз эңгімелерді ... ... ... ... ... ... деп ... латар ашылмай, зертелмей жатқан тарих қойнауындағы ... ... ... ... ... қала береді. Мүндай істер эрбір мерзім
сайын ашылып жатыр. Оған дэлел ретінде жақында ғана Атырау ... ... ... ... емес пе. Сол ... элі де қүпия жатдан тарих
таңбалары жетерлігіне мен ... ... ... ... мен саяси элеуметтік жағдайлары.
XVI - ғасырда Қарақан мелекеті саяси элеуметтік - ... ... ... Дэл осы ... Қазақстанның Оңтүстік және Оңтүстік шығыс
аймақтарында қалалық мэдениет дамып, суармалы жер шаруашылығы өркендеді.
Орта ғасырдағы Отырар, ... ... ... ... ірі ... мен
қыстақтар саны өсті. Олардың арасындағы қарым-қатынас та күн өткен сайын
дами берді. ¥лы Жібек ... ... ... күн өткен сайын гүлденіп,
эрлене түсті. Бүл кезде Қытай, Иран, Византия сияқты елдермен саяси ... ... ... ... Ал Қыпшақ хандығы орыс княздарымен
байланыс жасап, өз ... ... ... ... ... Дэл осы уақытты
мэдени оқу - ағарту салары да көлемді дами бастаған. Аты элемге эйгілі ... ... Қожа ... ... ... Қашқари, Жүсіп Баласүғын
секілді жүлдыздар пайда болды. Бүлардың есімдері ... ... із ... ... даусыз. Орта ғасыр оқымыстыларының ғылыми еңбектерінің
маңызы зор. Мэселен Әл-Фарабидің ... ой ... ... ... т.б. ... ... ... айтқан ғылыми пікірлері
дүние жүзілік ғылымға қөосылған зор үлес екендігі даусыз. Сол сияқты Махмут
Қашқаридың тіл білімі ... ... ... түрік элемінің тілдік негізің
зерттеуге арқау боларлық туынды ... ... ... ... ... ру - ... тіл жағынан жэне саяси
элеуметтік экономикалық жағынан дамып, үлттық арнаға түсуі ... ... Ал бүл ... 200 ... уақытты қамтыды. Бүл кезде ... ... ... ... 1466 жылы Жэнібек пен Керей хандардың саяси
көрегенділігі арқасында қазақ хандығы қүрылды. ... ... да ... ... халық болып қүрылуы біржолата аяқталды. Сөйтіп,
біртүтас қазақ ... ... ... ... бүл XVI - XVII ... ... хандығы нығайып шекарасын
қалыптастырды. Бүл ... ... ... ... іс-эрекеттерімен із
қалдырған атақты қазақ хандарының есімдері белгілі болды. Олардың қатарына
Қасым, ... ... ... ... ... ... билік жүргізді. Бүл
хандар елін жерін қоғауға орасан зор еңбек етті.
XVII ғасырдан бастап еліміз тағы бір шапқыншылыққа ... ... ... көз алартып, жаулап алуға әрекеттер жасай бастады. Бүл
соғыс бір ғасырдан астам уақытқа ... Ел ... ... ... ... сүлама) атты сөздің өзі бүл шапқыншылыққа қандай ... ... ... Осы ... ... ... барлық
азаматы білуге, халқымыздың басынан қандай ауыртпалықты ... ... ... деп ... XVII ... бас кезінде қазақ елінің
жағдай өте ауыр ... ... Еділ ... ... ... ... ... елімізге баса
көктеп кіруге әзер түрды. Әсіресе жоңғарлар қазақтар үшін аса қауыпті жау
болғаны белгілі. Жоңғарлардың сол ... атты ... өзі жүз ... Олар сойыл, найза үстаған қарапайым ғана жасақ емес, әскер сапын
Еуропа ... ... ... ... Еуропаша жүргізе алатын, зеңбіргеі
мен білтелі мылтығы бар орасан қарулы күшке ие жау ... ... ... саясатта екі жүзді болып көрінді. Олар жүз жыл бойы Цин империясын
Орталық Азияға жолатпай, ... үшін эділ ... ... ... ... өздерінің батыстағы түркі тектес көршілеріне қарсы
басқыншылық эркетін жасап ... ... да ... ,өзбек, қырғыз
халықтары жоңғарларға қарсы күресі әділ азаттық сипат алады. Үрыстың
ауыртпалығы ... ... ... ... ... ... ... Жоңғар хандығы басшыларының үстанған басқыншылық ... ... ... ... шиеленістіре түсті. Жойқын шайқастарда қазақтар
жағы біресе жеңіліп, біресе жеңіп ерліктер ... ... ... ... Жэңгір хан үйымдастырған эйгілі Орбүлақ шайқасы екендігін ... Бүл ... ... ең бір ... ... ... ... болатын. Осы
шайқас жыл сайын жоғарғы оқу орындарында, ғылыми ... ... ... ... ... ... шэкірт осындай тарихи деректерді
есте сақтап жадында сақтауы қажет.
Үшінші кезең XV ғасырдың екінші жартысынан басталып, XVII ... ... ... Бүл кезеңнің өзіндік ерекшелігі ... ... егер ... ... ... ... ру тайпалар, түрік дэуірі деп
аталып келсе, енді олар қазақ хандығы, ... ... ... ... ... Бүл ... осындай аласапыран кезеңді басынан өткізіп, қазақ ... ... ... ... ... басқа айтарымыз жоқ. Бүған
негіз ретінде мына жағдайларды ескере кеткен жөн деп ... ... ... ... 1710 жылы ... ... жайлаған аймақта қазақ сүлтандары мен ... жэне ру ... ... Онда ... ... ... арадағы байланыс
мэселесін талқылау болатын. Қанжығалы ... ... ... ... ... батырлар жеке ру, тайпаның ғана емес, бүкіл үш жүздің намысын
жыртып, жоңғарға қарсы түруды ... деп ... ... ел ... ... бөлінді. Жоңғар мемлекетінің ... эрі ... мол ... ескере келе бағынған дүрыс дегендер де болды.
Шешуші кезеңде елім деп еңіреген қанжығалы Бөгенбай ... ... ... қорабынан суырып алып ақсақалдар алдына тастап «Біз жаудан кек
алуымыз ... ... ... қолға қару үстап соғыста ақ өліммен ... ... ... ... мен көз ... тірі жүре ... (Орт. Ғас.тар165 б.) Бүл батырдың сөзін атжалын
тартып мінген азаматтардың барлығы ... ... ... ... ... шайқастың жаңа жоспары жасалып, Бөгенбай ... ... ... ... ... сайланды. Оның ақылшысы Тәуке хан болды.
IX ... аяғы ... ... ... орта шеті ... ... Оғыз ... пайда болды. Орталағы осы өзеннің
бойындағы Янгикент қаласы болды. Түркі тілдес Оғыз тайпалары өте ... ... және Орта ... өмір сүрген. XII ғасырда батыс
Жетісуда мекендеген Оғыздар Түрік қаганатының құрамында болды. Оғыз
сөзінің пайда болуы әртүрлі пікірлерді білдіреді. Кейбір ғалымдар ... ... ... ... ... біреулері «садақтың оғы» деп болжайды.
X ғасырдың орта ... ... ... ... ... бір
бөлігінде Қарахан мемлекеті құрылды. Бүл мемлекеттің орталық қаласы
Баласағүл болып ... ... ... ... - Күл Қадырханның
немересі Сатүқ Боғра хан (915-955) қалады. Ол билеп отырған Тараз бен
Қарқардың қаны Оғылшақты жеңіп қалаларын ... ... ... жэне ... ... ... аумақты басып алып Қарахан
мемлекетінің шекарасын үлғайта түсті. Бүл мемлекеттің ... ... ... ... ... Қаңлы, Үйсің тағы басқа да Түркі тілдес тайпалар
кірді. Мемлекеттің құрылуына басты себепші болған Қарлұқ ... ... ... ... істеріне ат салысып отырған Яғма адамдары болды.
Хандардың Арсылан хан, Боғра хан ... ... ... ... Яғма ... тотемы бура болуна байланысты қойылған.
Жоғарғы өкімет билігі бас ... ... ... ... ... ... ... беріліп отырған. Ханның мемлекеттік саяси-
әкімшілік іс ... орны Орда ... ... Онда эр ... ... іс жүргізетін билік өкілдері тұрған. Мемлекет негізін
қалаушы Сатұқ-Боғра хан өлген соң оның баласы билікті Мұса өз қолына ... ... ... ... ... белгіленді, ал Әл Арслан Тараз ... ... ... ... Міне осы кезден бастап Сатұқ Боғра
ханның екі баласы - Хасан Боғра хан мен Әли ... ... ... алма кезек ауысып ... ... ... мемлекетінің ішкі
әлсіздігіне қарамастан өзге мемлекеттерге шабуылын ... ... олар көп ... ... ... астанасы Бұхараны жэне Самархан
қалаларын басып алды. Бірақ Жент қаласы аймағында ... ... ол ... ... ... ... Ол Қошқарбасы деген ... ... ... ... ... ... Орта Азияға шабуылы ... Бүл ... өзге ... ... ... мемлекеттік деңгейге
жете бастаған сэттері болатын. ¥лы Жібек Жолы бойындағы сауда-саттық басқа
да мемлекетке ... ... ... ... ... ... ханның баласы
Жүсіп 992 жылы Хотонды басып алса, Әли Арсланның ... ... Ибн Әли ... ... ... ... Бүл ... қорыққан Самани әулиетінің
билеушісі өзінің көршілес жатқан өзге мемлекеттерден көмек сұрады.
Насыр Ибн Әли 999 жылы ... да ... ... Сөйтіп Қарахан
мемлекете X ғасырдың басында эскери ... ... жэне ... жағынан
мықты мемлекетке айналды. Қарахан мемлекетінің негізі үлесті ... ... жэне ... иеліктерден тұрды.
Шығыс қандық Жетісу аймағымен Шығыс Түркістанды биледі, орталығы
Баласағұн қаласына жақын Қара орда ... ... ... ... ... Мэуренахрды биледі. Орталығы алғаш Үзент кейін Самархан
қаласы болды. Сол кездегі дэстүр бойынша шығыс хандығы Қарахан ... ... ... ... оның ханы «¥лы хан» ... ... ... мемлекеттердегі хандықтар осы ханға тікелей тэуелді болды.
Бірақ іс жүзінде бір ... ... ... өзге ... бас ... ... ... соғыстар болып тұрды.
НЕГІЗГІБӨЛІМ
2.1 ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНЫҢ ЕРТЕ ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ КЕЗЕЩ т-ІХ ... ... ерте орта ... ірге ... ... феодалдық
мемлекеттердің бірі - Түрік қағанаты.Түрік этнонимі қытай жылнамаларында
542 жылдан бері белгілі.Ал түріктердің мемлекеттік дэрежеге көтерілуі 552
жылдан басталады.545 жылдан бастап, түрік, ... ... ... ... ... ... үзақ ... жужандардың тепкісін көрген
түріктер оларға қарсы бас көтереді. Түрік қолбасшысы Бумн жужан қағаны
Анағуй қағанға маған қызыңды бер деп ... адам ... ... ... ... ... ... балқытушы болған қүлға қызымды
бермеймін деп кемсітеді. Түрік қолбасшысының да күткен жауабы осы болатын.С
онымен шайқасудың сэтін күтеді. Бумн ... ... ... ... байланысты
күшейте түседі. Оның белгісі ретінде ол қытай әмірінің қызына үйленеді. Бүл
жағдай түріктердің беделін басқа елдердің алдында көтере түседі. ... ... ... ... ... ... үлкен соғыс болып, Анағуй қатты
жеңіліске үшырайды.Осы жеңістен кейін Бумн қаған/ Елхан/ ... атақ ... сол жылы Бумн ... ... салды.Оның орнына баласы Қара-еске
қаған болады. Жужан қағандығы түріктерге қанша жерден бас көтерсе ... ... жете ... 552 - 554 ... Қара-ескеннің інісі М
ұқан қаған жорығынан кейін жужандар мүлде ... ... Осы ... түріктер ¥лы даланың шығыста қожасына айналады.Солтүстігінде Саян
тауына дейінгі аралықта ... ... ... қаратса, ал шығысында Сары
өзенге дейінгі аралықтағы қай оғыз, татар т.б ... ... екі ... ... ... ... елінің билеушілері Боқан қағанға
қымбат бағалы сый-сияпат жасап, өз жақтарына тарту ... ... ... ... ... шығыста да саяси ықпалының күшті
болғандығын көрсетеді.Түріктер өз билігін тек шығыста ғана емес, батыс
бағытта да ... ... Бүл ... Бумн ... ... Иштеми он түмен
қол бастаған оның қол астында батыс түрік тайпаларының он қолбасшысы
болған. Қаған осы ... Ху ... ... ... ... 555 ... өзінде Арал теңізіне дейін ешбір қарсылықсыз басып
алған.Олар аз уақыттың ішінде ... ... яға ... ... ... ... ... ғасырда түрік қағанаты Солтүстік Кавказ бен
Қаратеңіздің солтүстік жағалауына дейін жаулап алды.Яғни ҮІ ... ... ында ... ... ... Византия секілді ірі мемлекеттермен
терезесі тең күшті мемлекет болып қалыптасты.Бүл мемлекетке өзге
мемлекеттер соғыс ашуға араласуға батылдары бармады.
ХАЛҚЫ
Түрік қағанатының негізгі құрамы ... ... ... болды.Олардың
негізгі басым көпшілігі теле тайпалары.Теле- көптеген түркі ... ... ... ... бойынша /теле/ сөзі түрік сөзі
болып шығады. Түрік қағанатының қүрамында отыздан астам тайпа
болған.Олардың ішінде қырғыз, ... ... ... дулу т.б ... ... ... негізінен көшпелі жэне жартылай көшпелі мал шаруашылығымен
айналысты. Қыстаулары Іле,Шу, Талас, ... ... ... өзен ... ... малға шөбі шүйгін жерлерді қоныс еткен. Төрт түлік малды
көбейтіп пайдаланған.Мал өнімдері /жүн, ет, тері, сүт/ жесе ... ... ... ... қала ... сөздер кездеседі. Бүл түріктердің
Жетісу жэне Орта Азия жерлеріндегі қалалық өмірмен танысып, кейбір
бөліктердің ... көше ... ... ... ... өзен ... ... жер өңдеумен айналыса бас таған.Оған
басты дәлел Жетісу және Оңтүстік Қазақстанда археологиялық зерттеулерге
сүйенсек Тараз қаласы маңайында түріктердің қыстақ- ... ... ... ... саяси жағынан бір орт алыққа бағынған күшті ел
бола алмады.Ішкі саяси ... ... елді ... әкеліп
соқтырды.Соңында 603 жылы батыс жэне шығыс болып екіге бөлініп кетті.
Түрік қағанаты 603 жылы Батыс, Шығыс ... ... ... ... алып
жатқан жері анықтала бастады. Батыс қағандық Оңтүстік Шығысыңда Іле, Шу
өзендерінен бастап, Солтүстік батысында Еділ мен Кубань өзенінің ағысына
дейін, ал Солтүстік ... Есіл мен ... ... ... алып ... Қағанаттың орталығы Шу өзенінің бойындағы Суяб қаласы болды. Жазғы
ордасы Мыңбүлақта орналасты.
Алғашқы кезде қағандықты Тардуш «Дато» қаған басқарды. ... ... ... ... кезі ... Ал ... ... бүл кезде
қытайлар соққысына үшырап, элсіреу кезеңін өткізді. Мүны білген Тардуш
шығысты өзіне ... ... ... мақсат түтты. Бірақ ол ойы іске
аспады.Алайда кең байтақ жерді алып жатқан қағандықтың сыртқы жағдайына
қарағанда ішкі ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, қағандықта 630 жылдардан бастап билік үшін талас-
тартыстар басталды. Сондай бір таласта 634 жылы Нушеби тайпасының
қолдауымен Ешбар, Елтеріс ... ... өз ... алды. Ол «он тайпа»
жүйесін еңгізді. Бірақ ел ... ... ... ... ... мен ... арасында 640-657 жылдары болған тартыс
қағандықты элсіретіп жіберді.
Мұны көріп отырған қытай ... 659 жылы ... ... кірді. Ешбір
қаған қолға түсіп, қаза болды. Сөйтіп ... өз ... ... ... ... ... ... үйымдастыруымен Қытай
басқыншыларына бірнеше рет жорық ұйымдастырды. Бірақ нэтижелі жеңіске жете
алмады. Тек VII- VIII ғасырдың басында ... ... ... ... империясына қарсы жүргізген жорықтары нэтижелі бола бастады. Ақыр
аяғында 704 жылы Ушлік қытайлармен күресте де зор жеңіске жғетеді. Бүл
жеңіс түрік ... ... ... ... ... ... жол
ашты.
Қағанаттың жері Орта Азияның Оңтүстік шығысында Шаш ... ... ... ... ... ... дейінгі аралықты қамтыды.
Орталығы Суяб қаласы болды. Халқының қүрамы ... ... ... ... қүрамы Түргештерден түрды. Олар Сары және Қара түргештер болып
екіге бөлінді. Олар Шу, Талас, Іле өзендері бойында өмір сүрген. Саяси
билік қаған ... ... ... ... ... аймаққа бөлінді.
Аймақтар жеті мыңнан әскер жинады. Қағанат 704-756 ... өмір ... 706 жылы ... ... ... ... үшін қара және сары түргештер
арасында тартыс болды.
Сұлу қаған (715-738) билікке келгеннен кейін түргештер қайта күшейе
бастады. Екі ... ... қара ... ... Сұлу қаған орданы
Талас қаласына көшірді. Сүлудың билікке келген кезінде ішкі- сыртқы саяси
жағдайдың шиеленісіп түрған уақыты болатын. Батыста Арабтардың ... ... ... ... ... ... ... түрды. Сүлу қаған
шығыстағы жағдайын әскери келісім шарт жасаумен қатар қүдандалық арқылы ... ... ... ... Осы ... 717 жылы Тан ... барып, қайту
сапары сэтті болды. Шығыс түрік қағаны Білгеннің қызына қүда түсіп,
баласына алып берді. Өзі ... ... ... ... ... ... ... дүрыстап алды.
Ендігі мэселе батыстағы жауы арабтар еді. Қаған арабтарға қарсы Орта
Азиядағы ... ... ... өзі ... Сұлу ... ... күш ... бұл қалалардан арабтарды қуып шықты. Қаған
Тоқарыстандағы арабтарды да бір ... қуып шығу үшін 737 жылы ... ... ... тас- ... етіп ... ... жеңіске
қуанған тоқарлықтар әскерін ерте таратып жіберіп, арабтардың күтпеген
жерден жасаған шабуылына жеңіліп қалады. Еліне оралған Сұлу қаған ... өз ... Баға ... ... қайтыс болады. Арабтар
Сұлуға «Сүзеген», «Мүйізді қаған» деп ат қойған.
Сүлудың ... оның ... ... ... ... ... Оның ... бір- екі жылға ғана созылған. Осы кезде қара және сары түргештердің
арасындағы тартыс өте ... ... еді. Ол ... ... созылды.
Қара түргештердің Тарқаны Жыпыр 749-753 жылдары қағандықты өз ... ... оның ... ... ... де жағдайы жақсара қоймайды. Керіс, талас
ушыға түсіп, түркеш қағандығы біржолата элсірейді. Осы сэтті тиімді
пайдаланған Атлах шайқасына қатысқан Қарлұқ көсемдері пайдаланып, 756 ... ... ... ... өз ... ... ... ДАМЫҒАН ОРТА ҒАСЫРЛЫҚ КЕЗЕЩ
Түргеш қағандығы кезінде қалалардың дамығандығы байқалады. Оның ... ... ... ¥лы ... ... ... орналасуы зор әсер етті.
Екіншіден сауда ісінің нағыз қайнаған орталығы Суяб, Баласағұн, Тараз,
Испиджаб сияқты қалалар да игі әсер ... ... ... ... ... ... қағанның теңгесі», «Түріктің көк ханының
теңгесі» деген соғды жазуымен жазылған теңгелер табылған. Бүл теңгелер 704-
766 ... ... ... ... Осы ... ... ... майда
өнеркэсіп орындары ашылып, жұмыстар жасалған.
Жазба деректерде Қарлүқтардың Бүлақ руы Алтай тауының баурайында
мекендеген. Ал жетінші ғасырдың басындағы Қытайдың «Татиу» әулеттік
хроникасында ... ... ... ... бір ... екендігі,
олардың қүрамында Бүлақ, Жікіл, Ташылық деген тайпалардың болғандығы
көрсетілген. Бүл деректер қарлүқ тайпасының түрік ... ... ... ... түріктермен түбі бір екендігін араб-
парсы деректерінен де кездестіруге болады. Араб ... ... ... қарлүқтардың қүрамына тоғыз тайпа; үш жікіл, үш бескіл,
бүлақ, көкеркін жэне тухси кірген. Сондай-ақ лазана мен фракия рулары да
кірген. Қарлұқ ... ... жері ... ... ... ... аралық болды. Қарлүқтар Жетісуға қарай жылжуы осы өңірдегі ұйғыр
тайпасын басып алуынан басталды. Қарлұқтар түргеш қағанатының элсіреген
жағдайын пайдаланып, 756 жылы билікті ... ... ... ... да ... қаласы Суяб қаласы болып белгіленді. Қарлұқтар 766-
775 жылдары Қашқарияны жаулап алып, шығыстағы ... ... ... ... IX ғасырда шығыстағы ұйғыр қағандығынан жеңіліс табады.
Арадағы ... көп ... ... ... бұл соғыста қарлұқтар қырғыздармен бірлесіп 840 жылы ұйғыр
қағанатын тас-талқан етіп жеңеді. Осы жеңістен кейін Білге Күл Қадыр- хан ... ... ... етіп, өзін қаған деп жариялайды.
Осы уақыттар ішінде ... ... ... ... қару ретінде
пайдаланып қарлүқтарға бірнеше рет шабуыл жасайды. Қашғардың түрік
билеушілері 940 жылы Баласағүн қаласын басып алып, ... ... Міне осы ... ... ... ... ... қабылдау
басталады.
Сонымен екі жүз жылға жуық билік қүрған Қарлүқ ... ... ... ... аяғы X- ... басында Сырдарияның орта
шені жэне төменгі ағысында Оғыз мемлекеті пайда болды.
Орталығы осы өзенің бойындағы ... ... ... ... оғыз ... өте ерте ... ... жэне Орта
Азияда өмір сүрген. VII- ғасырда Батыс ... ... ... ... ... болған. «Оғыз» сөзінің
пайда болуы эр түрлі болып пікірлер білдіреді. Кейбір ғалымдар
«уыз» сөзінен пайда болды десе, екінші біреулері «садақтың оғы»
деп болжайды.
X- ... орта ... ... аймағы мен Шығыс
Түркістанның бір бөлігінде Қарахан мемлекеті қүрылды.
Орталығы Баласағүн қаласы болды.Мемлекеттің негізін Білге
Күл Қадыр-ханның немересі Сатүх Боғра (915-955) қалады.
Ол билеп ... ... бен ... ханы Оғылшақты жеңіп, қалаларын
тартып алды. Жетісудан Испиджабқа жэне Шығыста Қашқарға дейінгі аумақты
басып алып, Қарахан мемлекетінің шекарасын үлғайта ... Бүл ... ... ... ... қарлүқ, оғыз, қаңлы, үйсін, тағы басқа да
түркі тілдес тайпалар кірді. Мемлекеттің күрылыуына басты себепті болған
қарлүқ тайпасы болды. Ал, ... ... яғма ... ... ... ... Арслан хан, Боғра-хан атаулары жікіл тайпасының тотемі
арыстан, яғма тайпасының тотемі бура болуына байланысты қойылған. Жоғарғы
өкімет билігі қағанның қолында ... ... ... ... ... беріліп отырған. Ханның мемлекеттік саяси-экімшілік іс жүргізетін
орны-орда болған. Онда сарай қызметкерлері түрған. Мемлекет ... ... ... хан ... соң, ... оның ... Мүса алады. Мемлекет
Орталығы Қашғар қаласы болып белгіленеді.Әли Арслан тараз бен Беласағүнның
билеушісі болып саналды.
Міне, осы ... ... ... ... ... екі ... ... Боғра хан
мен Арсланның үрпақтары арасында билік алма кезек ауысып отырды. Дегенмен
Қарахан мемлекетінің ішкі әлсіздіктеріне қарамастан сыртқы мемлекеттерге
шабылуын тоқтатпады.
Соның эсерінен олар көп ... ... ... ... Бұхараны
жэне Самархан қалаларын басып алды. Бірақ Жент қаласы аймағында тұратын
тайпалардан қорыққан ол Жетісу жеріне оралды. Ол Қошқарбасы деген жерде
қайтыс болады. X ... ... ... Орта ... шабулы қайта
басталды. Хасан Боғра ханның баласы Жүсіп 992 жылы Хотанды басып алса, Әли
Арсланның баласы НасырИбн Әли 996 жылы ... ... ... ... ... ... ... билеушісі өзінің вассалы газнюшерді
көмекке шақырды.
Насыр ибн Әли 999 жылы Бұхараны да басып алды. Сүйтіп Қарахан
мемлекеті ... ... ... Қарахан мемлекетінің негізгі
үлесті жүйеде қаланып, Шығыс жэне Батыс - екі иеліктен тұрды. 1. ... ... ... Шығыс Түркістанды биледі. Орталығы Баласағүн
қаласына жақын Қара Орда Қашқар қаласы орталығы ... ... ... ... ... ... алғаш Үзкент, кейін Самархан
қаласы болды. Дэстүр бойынша Шығыс хандығы Қарахан мемлекетінің негізі
болып саналады. Сондықтан оның ханы «үлы хан» ... ... ... оған ... ... тиіс болатын. Бірақ олай болмай шықты. Екі
хандықтың арасында бірлік онша ... ... ... ибн ... XI ... - ... Әли тегінің балаларына қарсы гаыгып, жеңіп шығады. Ол 1040
жылы таиғаш Бурахан ... ... ... ... ... етеді. Осы
кезден бастап Қарахан мемлекеті екі иелікке ... ... ... элсіздігін Салжүқ сүлтаны Мэлік шах пайдалана
біледі. Ол 1089 жылыБатыс хандықтың орталығы Самарханды одан соң Бүхараны
басып алады. Бүл өңірді басқарып ... ... ... ... 30 - ... ... қарақытай Жетісуға басып кіреді.
Олар 1141 жылы Самархан қаласына жақын жердегі Қатуан даласында
Қарахан мен Салжұқ эскерлерін ойсырата жеңеді. ... бұл ... ... - ... ... басқа да істерін жүргізеді. Бүл жерде Хорезм
мемлекеті қарақытайларға соққы береді. Бұл ... ... ... ... ... қолдап, өз биліктерін қайтып алуға тырысады.
Талас бойында ... ... ... ... Хорезм ханы
Мүхаммед Самарханға оралады. Батыс иеліктің ханы 1212 жылы қаза ... ... ... ... ... Ал, Шығыстағы хандықты
Найманханы Күншілік басып алады. Сонымен үш ... жуық өмір ... ... ... ... ... тайпалырының мемлекет болып кұрылуы
Орталық Азияның шығысында Қазақстанмен шектес монғолия жері аумағында
қалыптасқан. VIII- ... ... ... ... қарағанда найман
«сегіз» дегенді білдіреді. Сондықтан моңғолдар оларды наймандар деп атап
кеткен. Найман мемлекетінің аты шыға ... ... ... ... ... ... бойындағы Балықты қаласы болған. Қала бірнеше
рет үйғырлардың, бірде қарақытайлардың, бірде қырғыздардың қолдарына
түсіп, сан рет ... ... ... ... ... ... ... дүние салғаннан кейін оның екі баласы билікке таласып ... Осы ... ... моңғолханы Шыңғыс хан шабуыл жасайды.
Кейінгі деректерге қарағанда ... хан ... ... ... ... ... өмір сүреді. Тарихта Шыңғыс хан Батыс европаға
дейінгі мемлекеттердің барлығын жаулап алғандығы белгілі.
Әрине екі ... ... ... Көк Орда ... өмір ... ... атақты жазушымыздың «Алтын Орда» атты тарихи
томдарынан белгілі. Онда 1212 жылдан 1515 жылға дейінгі қазақ жерінде
болған өзгерістер мен ... ... ... ... Әмір Темірдің ұланғайыр соғыс эрекеттері, қатыгездік
соғыстары хандардың ауысу кезеңдері айтылады. Осындай ауыр кезеңдері бастан
өткізген ұлан байтақ қазақ жері ... ... мұра ... ... асыл
қазынамыз.
Ал, сол замандардағы халықтардың тұрмыс тіршілігі өсіп-өркендеуі заман
агымына қарай дамып отырған. Қанша ... ... ... да, ... ... саналса да олар сауда-саттық, шаруашылықпен үнемі айналысып
отырған. Оған негізгі ықпал етудің бір жолы «Үлы Жібек» жолы керуенінің
біздің ... ... өтуі зор ... ... Қытай деректеріне қарағанда біздің заманымызға дейін 1 ғасыр
ортасында алғаш рет Қытайдан Батыстағы елдерге қарай Жібек ... ... ... Ал, ... ... ... ... немесе Шығыс елдеріне Жерорта
теңізі жағасындағы елдерден эртүрлі тауарлар алғызған. Халықаралық сауда
жолы арқылы Орта Азияның атақты асыл тұқым жылқылары, Шығыс елдерінен
тілдер, ... ... пен ... аң ... жэне саятшылық құруға
қажетті құстар (қаршыға, бүркіт) сияқты сирек кездесетін жан-жануарлар
сатыла бастаған.
Сонымен қатар қолда өсірілетін жүзім түрлері, шабдалы, ... ... Орта ... ... сатылған. Жібекті Қытай мемлекеті сатуға
алып шыққанымен оның өндірілу эдісін ешкімге білдірмеген. Әйтсе де Қытайдан
жасырын түрде алып ... ... Оны ... куыс ... ... шаштары арасына тығып алып шыққан деседі. Сөйтіп жібек өндіру
эуелі Византия, Соғды елдерінде ... ... ... ... ... ... ... түрлі форфорлық шыны ыдыстар келген. Оны
қазба жұмыстарының нэтижесінде бұрынғы қалалар орнынан тауып
жүрміз.Археологиялық зерттеулерде ерте орта ... ... ... орта
ғасырдың дамыған кезінде (Х-ХІІғ) отырықшылық мэдениет өркендап, қалалар
саны көбейген.
Егер бұрын Оңтүстік Қазақстанда табылған қалалар саны 30 болса,
кейінгі ... ... 37-ге ... ... қалалардың
топтаса орналысқан жерлері Арыс өзенінің Сырдарияға қосылар тұсындағы
сағалары. Арыстың орта ағысындағы Осбаникет қаласы болған.
Сырдың орта ағысында- Сүткент, ... ... ... ... ... ... қалалары өмір сүрген. Қаратаудың терістігінде Балаж бен
Берукет қалалары өмір ... саны ... ғана ... ... ... халқы т.б.
жағынан өсіп отырған. Оны негізінен 3 топқа бөліп қарауға ... ... ... 30 ... ... қала жүрты жатады. Ондай қалалар Испиджаб,
Отырар, Сауран т.б. Екінші ... 10 ... 30 ... ... ... Мүндай қалаларға Бурух, Хурлуг т.б. болған. Ал, үшінші топқа
көлемі 10 гектардан аспайтын қалалар- Алмалық, ... ... ... Арасан
т.б. жатқызылған. Дамыған ортағасырлық қалаларға Отырар, Тараз, Талғар,
Баба-Ата қалаларын ... ... ... ... қала ... ... көше оның екі жағын алып жатқан үйлер т.б. қүрылыстар
болған. Сонымен қатар қалаларда қыш-қүмыралар жасайтын махалласы, ұста
шеберханалары, ... ... ... ... ... ... ... қалаларда сол заманда мүсылман дінінің енуіне
байланысты мешіттердің салынуы. Шығыс моншаларының салынуы. Бүл сол
замандағы халықтардың отырықшылыққа шындап кіріскендігін аңғартады. Мүндай
моншалар Отырар, ... Иасы ... ... даму ... жүмыстары қалалардың бекіністері жайла да мэлімет береді.
Отырар қаласының дуалы табанының қалындығы 6,2 м болса, ... ... ... ... де эр ... ... ... Бөлмелері қатар - қатар
алдынғы жағы ашық алаңқай болағн. Үйлер төбесі итарқа ... ... қоса ... қора - ... ... ... бөлмеге ошақтар
жылу үшін салынып отырған. Мүндай үйлер Жетісу жерінде көп ... ... ... ... ... көп ... ... етеді.
Сондықтан да қалаларда түрлі бүйымдар өндіретін шеберлер, Шеберханалар
көбейе бастаған.
Орта ғасырларда қыш ... ... ... ... ... ... сондай - ақ тас өндеу кэсібімен айналысатын ... ... ... ... ... ... ... деңгейін
аңғаруға болады.
Құмырашы - көзешілер қыш ыдыстарды саз балшықтан эр -түрлі формада
жасаған. Оны жасау жолдары бірнеше бөліктен ... Егер бір ... ... болса, екінші жерде ыдысты қалыпқа келтірумен айналысқан. Ал,
үшінші жерде оны ... ... ... ... құмыра жасайтын шеберханалар Отырарда, Қүйрықтөбеде, Талғар, Тараз
т.б. қалаларда болған. Қыш қүмырашылардың қолы ... ... ... ... ... ... дамуы. Шыны ыдыстарды үрлеу эдістермен
жасаған. Ал, кейбір түрлерін қалыпқа қүю тэсілдерімен жасаған. Шыны
жасаушылар терезе эйнектерін де ... ... ... ... ... қажетті темірден жасалған
бүйымдардыда кездестіруге болады. Әсіресе пышақ, біз, қайшы немесе
егіншілікке қажетті қүрал - ... ... ... ... ... ... қазғанда соқа - түрендері, балта, баға сияқты басқа ... ... ... ... ... ... Көріктің
сынықтармен темір қыздыратын ошақтардың болғандығын дэлелдейді. Зергерлік
кэсіп. Кәсіптің бүл ... ... ... жетістігідеп айтуға
болады. Егер үсталық күнделікті түрмысқа қажетті бүйымдар жасаудан туса,
енді олардың өркендеуі, біртіндеп шеберліктің артуы сэн - салтанатты, эсем
зергерліктің ... ... ... ... ... өте ... - ақ ... ондай бүйымдар орта ғасыр қалаларында көптеп кездеседі. Талғар
сияқты қалалар мағындағы зираттардаы қазған кезде күміс ... ... ... түрлі алқалар табылған. Сонымен қатар көмбелерді қазған
кездерде де зергерлік бұйымдар көптеп кездескен. Бүл орта ... ... ... ... көрсетеді. Орта ғасырдағы қол
өнерде дамыған кэсіптердің бірі - сүйек үқсату.
Қазба жүыстар ... ... ... ... ... ... ... - мүйізден жасалағн эшекейлер. Талғар маңында шахмат тастар
табылған.
Сонымен қала санының жэне оның түрғындарының өсуі күнделікті өмірге
қажетті түтыну бүйымдарын өндіруді талап ... ... атап ... ... ... ... қажет болады. Сауда айырбас немесе ақша
(теңге) арқылы жүрді. Бүл кездегі сауда айналымының дамығандығын ақша
айналымының болғандығын байқауға ... ... ... кезінде алтын,
күміс, қола теңгелердің болғандығын аян.
Алайда айырбас сауда басым болғандығы анық. Мэселен қалаға далалы
өлкелерден астық, жеміс, ет, жүн, тері ... ... ... далаға
қолөнершілердің жасаған бұйымдары зергерлік эшекейлер керамика, шыны
бүйымдары тасылған.
ЖалпыХ-ХП ғасырларда сауда қалалық отырықшылық мэдениеттің
дамығандығын білдіретін басты көрсеткіш болды. Олтек ... ... ... ... ғана қоймай, далалық аймақтар түрғындарының саудаға
араласуын, қаламен даланың байланысын күшейтті.
Егіншіліктің ... ... ... ... ... ... аймағында егіндік жерлердің 60% - 70 %- ға жуығы осы X - XII -
ғасырда пайда болды.
2.3 ... ... ... ... ... орта ... ... жерінің батысында Ноғай Ордасы, Жетісу
аймағында Монғол хандығы, сыр бойы, Орталық қазақстанда Әбілқайыр хандығы
өмір сүрген. Олар жер жэне билік үшін бір - ... ... ... ... Әмір ... ... қазақ жеріне жортуылдап, жағдай мүлдем
нашарлады. 1428 жылы Бірақ ханның белгісіз жағдайда қайтыс болуы Ақ Орданың
жағдайын мүлдем элсіретіп жіберді. Сыр бойынан ... ... ... ... ... ... пайда болды.
Олардың өзаражер, билік үшін таласы тайпалар арасында араздықты туғызып,
елде бай-берекетсіздік өршіп кетті.
Қазақ жеріндегі саяси ... ... ... ... ... ... жетті. Тарихи деректерге қарағанда Әбілқайыр хан Ақ ... өз ... алу үшін 20 ... жуық ... күрес жүргізген. Ал Ақ
Орданың мүрагерлері ¥рыс хан мен Барақ хан үрпақтары Жэнібек пен Керей
сүлтандар Әбілхайыр хан билігін мойындамады. Сұлтандардың ... ... жеке ... ... құру ... ... Қазақ хандығының құрылу
қарсаңындағы елдегі саяси жағдайлар, осындай ... ... ... ... ... мемлекеттің қүрылуының басты бір белгісі оның халқының
этникалық құрамы бірыңғай болуы тиіс болатын. Қазақ жеріндегі ру-
тайпалардың тілі, діні, әдет-ғұрпы, ... ... ... ... өмір ... ру - тайпалардың барлық жағынан ... ... ... ... ... ... ... саяси
сэйкессіздіктер сол ру-тайпалардың басын қосып біріктіріп бір ұлттық
мемлекет ... ... ... ... ... екі баулы өзбек»
шежіресіндегі түрік тілдес туыстар шашырап, ... ... ... ... ... ... ел болуына кедергі келтіріп тұрды.
Хандықтар арасындағы талас-тартысқа ру- тайпалар қарсы болып, елде
наразылық туа бастайды. Олар ... ... ел ... ... ... жиі
көрініс табады. Оны Әбілқайыр хандығындағы саяси бытыраңқылыққа қарсы
болған ру-тайпалардың ... пен ... ... ... ... аймағына
ауып кеткен жағдайда анық аңғаруға болады. Мұндай жағдай моғол хандығынан
да орын алды. Оны ... ... да ... ... ... кіші жүз
қазақтарына барып қосылуы, біртұтас ел болуы үшін ру-тайпалардың этникалық
жағынан ... ... ... ... ... қажеттіліктен
туындаған болатын.
Қазақстандағы ру-тайпалардың негізгі этникалық кұрамы (қыпшақ, арғын,
найман, ... ... ... ... ... ... ... албан,суан
т.б) баты үш аймаққа шоғырланды. Олар шығыс Дешті Қыпшақ пен Жетісу аймағы,
Оңтүстүк Қазақстанның Түркістан ... ... ... ХҮ ғасырда өмір сүрген Фазлаллах Ибн ... олар ... ... ең ... саны көп ... дп атаған.
Аталған аймақтағы негізгі үш этникалық топ ... ... ... ... ... құрылуының негізі экономикалық жағынан
дамуы болды. Археология зерттеулеріне ... ... өмір ... ... ... қола дэуірі кезінен бақташылық мал өсіру жэне теселі ... ... ... Ал ... ... және ... аймағында
орта ғасырларда қалалық отырықшылық шаруашылық қанат жайған. Атақты Сауран,
Отырар, Түркістан, Сығанақ, Сайрам, Тараз ... т.б ... ... ... ру-тайпалар жартылай мал өсірумен жэне егін
шаруашылығымен айналысқан. ... ... ... ... ... ... экономикалық қарым-қатынастарды
нығайтып отырған. Түркістан аймағындағы қалалар Орта ... ... ... ... ... ... сияқты қалалармен баланысы
олардың экономикалық дамуына зор ықпал етті. Сонымен қатар қазақ жерінің
Шығыс пен ... ... ¥лы ... ... ... ... зор ықпал
етті. Сауда жолында орналасқан қыстақтар мен кенттер қала дэрежесіне дейін
өсіп, өркендеп қала ... ... ... ... ... ... ... халқының үлттық
мемлекет болып құрылуына елеулі ықпал етті. Қазақстан жерінде ... ... ... ... мал шаруашылығымен жэне егі шаруашылығымен
айналысатын аймақтарда айқын білінген. Шаруашылықтардың барлық салаларында
өзара байланыстар ... ... ... ... жэне ... ... ... қатынастар нығая түсті. Қазақ ... өз ... ... ... ... үзақ әрі табанды қарсылық ... ... ... ... таба бастады.
Дэл осы сэтте Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан хандығының күш- қуаты
әлсіреп, күйреу ... ... ... мен ... ... ... де тартыс-таластары толыстамады.
Осындай жағдайлардан соң Керей мен Жэнібек сұлтандар Батыс ... ... ... ... ... туын ... ... жылдары қазақ
хандығын құрды. Қазақ хандығының іргесін ... оның күш- ... ... ірі ... ... айналдыруға бағытталған іс-әрекеттер,
қазақ қоғамын билеуші топтардың мүддесіне сай ... ... ... ақсүйек көсемдері тарапынан ... ... ... ... ... ... ... бойында жэне Түркістанның
Солтүстік бөлігіндегі тайпалардың басым көпшілігі ХҮ ғасырдың 40-50
жылдарының өзінде -ақ ... мен ... ... ... ... ... хандығын дербес мемлекет болып қалыптасуына түрткі болған алғы
шарттардың бірі елдегі бей- берекетсіздік болатын. ХҮ ... ... ... ... ... оның ел ... беделін түсіріп
тастады. Керей мен Жэнібек сүлтандар бүл тарихи жағдайларды де кезінде, өз
мақсаттарына шебер пайдалана білді.
Сөйтіп Әбілқайыр хандығының ... ... ... ... айналды. Қазақ тайпаларын бастап, Қазақ хандығының болашақ негізін
салуға ... ... көше ... ... ... ойысуы Орталық жэне Оңтүстік Қазақстанның
қазақтарын Үлы жүз тайпалары мен біріктіру еді. ... мен ... ... ... ... ... қүрылуына себеп
болды. Моғолстан ханыЕсен-бүға Керей мен Жэнібекті ... жая ... ... ... аймағ-Шу бойынан ... ... мен ... ... ... ... Батыс Жетісуды кұтты
мекенге айналдыра отырыпДозыбасыға қазақ ... ... туын ... ... ... ... құрды.Хандықтың алғашқы "құрылған кездегі алып
жатқан жері М.Х.Дулатидің жазбасы бойынша Қозыбасы мен Шу ... ... ... ... оған ... өзенінің ағысы ортағасырлық Аспара қаласы
еді.
Ал,оңтүстік батысында Қаратаудың ... ... ... ... ... жайлауы қырғыз жерімен шектесетін.Мұнда
аты аңызға айралған Керей хан тұрған.
Жэнібек хан қазіргі Шу стансасының ... ... ... ... тарихи деректер.Қазір жергілікті түрғындардың айтуы бойынша
Хантаудың Солтүстік-шығыс жағында ... ... ... жер ... ... үлкен Хантау,Кіші Хантау жэне Бала Хантау ... ... ... дейін өз аттарын жоймаған.
XV ғасырдың аяғында Қазақ хандығының жері ... ... ... ... ... ... кеңейген. Батысында Сырдарьяның оң
жағасындағы Түркістан, Сауран, Созақ, Сығанақ ... ... ... ... ... ... алып жатқан. Әбілқайыр
хандығынан, моғолстан хандығынан, Ноғай ордасынан, ... ... ... ... ағылып келіп қосылды. Бүл қосылушы түрғындар ... ... ... ... ... нығаюы мен жер көлемі үлғая
берді. XV - XVI ғасырларда қстан ... ... ... ... ... Жайыққа, Алтайдан - Каспий мен Аралға, Қараталдан - Сырдарьяға, Тянь -
Шаньнан Қаратауға дейінгі кең - ... ... ... ... еді. ... даласының негізгі түрғындары үйсін, қаңлы, қоңырат, қыпшақ, найман,
керей, маңғыт, дулат т. б. көптеген тайпалар ... орда ... оның ... ... ... хандығы, Ноғай ордасы,
Моғолстан хандықтары этникалық қүрамын жоғарыда аталған тайпалар қүрады. ... ... ... ... қарсаңында қазақ тайпалары мынадай
географиялық аймақтарда орналасты; Наймандар - Үлытаудан Есілге ... - ... мен ... ... ... ... - ... қарай, Орталық Қазақстанда; керейлер - Тарбағатай, Ертіс бойы,
Зайсан көлі маңы мен Обь жэне ... ... ... ... - ... Талас өзендері бойында,
ЪІстықкөл маңы мен Оңтүстік Қазақстан өңірінде; қаңлылар -Қаратау ... мен ... ... ... үйсіндер - Жетусуда; жалайырлар
Қаратауда, Сырдарья бойында қоныс тепті.
Ол тайпалар түркі дэуірінен кейін қазақ жеріндегі ... ... ... ... діні ... - ... ... бір - бірімен
араласып сіңісіп кетті. Олар қазақ халқының
біртұтас мемлекет болуына, оның ұлттық ... ... мол ... білді.
Қазақ хандығының алғаш қарым - қатынас жасаған елі моғол ... ... ханы Есен - бұғы ... ... ... құшақ жайды деп
ойлаймыз? Сөйтсек, оның ағасы Жүністі қолдап отырған Әбілқайыр хан мен
Темір эулетіне қарсы күресінде Моғолстанның батыс шекарасының ... ... ... Осы ... ... сұлтандары Керей мен Жэнібекті
одақтас болуға шақырды.
Есен - бұға хан ... - ақ XV ... ... ... мен ... да ... ... бастаған ойраттардың шабуылна тойтарыс беру
үшін қазақтардың күшін пайдаланбақ болды. ... пен ... ... ... де ... тату ... - қатынас орната білді. Тарихи аңыздарда
қырғыз елі өздеріне хан ... үшін ... бір ... ... Бұл ... ... мен ... хандығының арасында қарама -
қайшы тірліктің туындағанын, қырғыздардың қазақ хандығымен жақсы қарым -
қатынас жасауға бет бұрғандығын байқатты. ... мен ... ханы ... де ... ... - қатынас өсе түсті.
Міне, жаңа құрылған Қазақ хандығы алғашқы кезіндегі өзімен көрші жатқан
басқа елдермен қарым - қатынастарының дамуы осындай дэрежеде ... ... ... ... ... дос бола ... ... тұратын
жомарт мінезіміздің ерте бастап қалыптасқанын айтар едім. Сол ақжарқын
мінезіміз жэне қайтпас ... да, өжет ел ... ... ... ... деген атты кірлетпеуге жас балғындарды тэрбиелеу керек. Бұл
эсіресе мектеп қабырғасындағы шэкірттер жэне студенттерді баулуға кең
көлемде жұмыс ... ... ... ... құрылған Қазақ хандығының тағына Шыңғысқанның ұрпағы болғандықтан,
Керей, ... ... ... де ... ... болды. Бірақ сол
кездегі орныққан тэртіп бойынша, хан тағына отырғызарда мұрагерліккпен
қатар жасының үлкендігі де ескерілген.
Сондықтан хан тағына Керей отырып, билік ... ... ... Ақылдасар
тірегі Жэнібек болды. Жэнібек хан - Барақ ханның бел басы, Керей хан болса,
Барақ ханның ағасы Болат сүлтанның баласы, яғни ... ... ... хан мен ... ... ... ... Орда тігуі ең алдымен,
көшпелі қазақтардың ел болып, еңсе көтерсек деген ынта - үмітін жүзеге
асырады.
XV- ғасырдың екінші жартысында Қазақ ... ... ... Жетісу
жеріне екі жүз мың жаны бар көшпелі тайпалардың жиналуы кең өріс - қонысты
керек етті. Көшпелі қоныс тайпалары отырықшы ... ... ... ... ... Сырдарья бойындағы қалалармен сауда - саттық қатнастарында
қолайлы жағдай жасау халық ... ... ... ... ... ... отырған бүл мэселенің дүрыс шешілуіне тек қана көшпелі
халықтар ғана ... ... ... ... ... өткізуді аңсаған
егіншілер де мүдделі еді.
Қол өнер өнімдерін өткізіп, шікізат - жүн, тері ... ... ... ... өткізіп, пайда табуды көздеген саудагерлер де мүдделі болды.
XV - XVI ғасырдың басында Орта Азия мен ... ... ... ... тарихи щқиғалар болды. Темір эулеті Мүхаммед Шайбанимен
күресте жеңіліс тапты. Монғолстан хандығы іс жүзінде бірнеше ... ... ... ... ... билігі жойылды. Қазақстан жеріндегі бір
кездері элемді дүрсілкіндірген Алтын Орда хандығы ыдырап, жаңа мемлекеттер
- Сібір хандығы, Қазақ хандығы, Астрахан хандықтары тарих ... ... ... 70 ... ... хандары Сырдарья бойы мен Ъған жалғас жатқан
Қаратау Өңірін басып ... ... ... хандығының жер көлемі үлғайды,
оған түс - түстан қазақ тайпалары келіп қосылды. Қазақ хандығының Сыр
бойындағы қалалар үшін Әбілқайырдың ... ... ... ханмен соғысы
отыз жылдан астам уақытқа созылды.
1470 жылы Керей хан бастаған қол Түркістанға, Жэнібек хан ... ... ... қазақтардан жеңіліс тапқан Шайбани хан Бұхараға қашты. Созақ
пен Сауран Қазақ хандығының құрамына кірді. Шайбани хан екі жылдан соң
Ноғай ... ... одақ ... ... пен ... ... ... Қазақ хандықтары жіберген эскерлер Шайбанидің эскерін талқандап,
қалаларды қайтарып алды. Шайбани хан Маңғыстауға қашты. Осындай ... ... ... ... Мүлік заңы /жер дауы, мал - мүлік дауы/;
2. Қылмыс заңы ... ... ... ... ... Әскери заң/аламан міндеті, қосын (аламан міндеті, қосын жасақтау, қара
қазан, ердің құны, түлпар ... ... ... / майталман шешендік, халықаралық қатынастағы
сыпайылық, эдептілік, ибалылық/;
5. Жүртшылық заңы/шүлен тарату, ас, той, мереке, ... ... ... ... ережелері, жасауыл/. Міне осы заңдардың
орындауын қатаң талап ... ... ... ... күш - ... элем таныған қуатты мемлекетке айналды. Хан өзінің қасқа
жолымен ел ... ... ... ... ... ... алды.
Қазақтардың этникалық аудандарын қазақ хандығына біріктіріп бір
орталықтан басқару жүйесін іске асырды. Ол ... ... ... үлыс ... мықтылығында, олардың жауапкершілігінде деп
ойлады. Сондықтан үлыс басшылығына қабілетті адамдарды сайлады. XVI
ғасырдың басында Қасымхан үлан - ... ... ... ... өз қол ... ... Бүл ... Қазақ хандығының шекарасы
Оңтүстікте сырдария бойындағы қаларды қосып алды. Шығыс Оңтүстікте
Жетісу жерінің басын көпшілігі Шу, ... ... Іле ... қарады. Солтүстікте жэне Шығыс солтүстікте Үлытау өңірі мен
Балхаш көлінен асып, Қарқаралы тау тастарына дейін жетті.
Батыс Солтүстікте Жайық өзенінің алабын қамтыды. Осы ... ... қол ... халықтардың саны бір миллионға жетті. Қасым жэне
Экономикалық
орталығы бастапқы кезде Сыдария бойындағы Сығанақ ... ... ... қазақ хандығына өткеннен кейін, Қазақ хандығының
астанасы Түркістан қаласы болды.
Қасым хан Түркістан қаласында, өмірінің ... ... ... ... ... ... хан тұсында қазақ хандығының нығаюы жэне
онық күшеюы мемлекеттің беделін арттырып, сыртқы саясатта ... қол ... Орта Азия ... Еділ бойындағы елдермен,
Батыс, Сібір хандығымен, Ресеймен сауда - ... және ... ... ... ... ... хандығының Жетісу жерінде
жүргізген билігі эсерлей бастады. Бүл кезде Монғол хандығы мен ... ... ... ... жүріп жатырған болатын. Монғол
билеушісі Сайытхан Шу бойында отырған Қасым ханға 1514 жылы барып, одан
шайбанилерге қарсы ... ... ... ... хан ... ... ... жақындығына баланысты көмек беруден бас тартты. Сайыт
ханның сол жылы ... ... ... ... ... ... Жетісудағы
билігінің нығайа түсуіне себеп болды. XVI ғасырдағы Қасым ... ... ... ... ... бойындағы қалаларды өзіне қаратып алу
жолындағы күрес болды.
Бүл мақсатпен Қасым хан Мауаранахр бейлеушісі Шайбани ханмен жэне
оның үрпақтарымен ... ... ... ... ... хан Қазақ
хандығының экономикалық жағынан күшеюіне жол бермеуге ... ... ... ... ... ... жерлерімен қалаларға билік жүргізуіне
кедергі келтіріп бақты. Шайбани хан алғаш екі ел арасындағы экономикалық
қатынастарды тоқтатып тастады. Онымен түрмай ... хан сыр ... ... ... бермеу үшін бірнеше рет қанды соғыстар жүргізді.
Қалалар үшін соғыс үзаққа созылды. Тек Шайбани хан қайтыс ... соң ... ... Себебі оның үрпақтары билік үшін таласып, өзара алауыздық
танытты. Осы жағдайды пайдаланып Қасым хан Сарайды алды.
Осыдан соң ... ... ... ... сэтсіздікке үшырып, Қасым
сарайға оралды.
Қасымхан Мүхаммед Хайдардың деректеріне қарағанда 1518 жылы ... ... Ал, орыс ... ... ... 1521 ... ... Сарайшық қаласында қаза тапқаны туралы айтылды. Қасым хан ... өз ... ... ... мемлекет есебінде Ора Азия мен Шығыс
Европаға белгілі болды. XVI ... ... ... ... ... ... ... үлғайды, халқының саны артты, халықаралық беделі өсті,
хандықтағы талас - тартыс біржама азайды.
Хақназар хан (1538-1580)
Қасым хан қайтыс болған соң, Қазақ хандығында ... ... ... ... еозылды. Ішкі талас - тартыстар мен сыртқы феодалдық соғыстардың
ауыртпалылығы қазақ хандығын біршама элсіретіп кетті. Осындай саяси жағынан
ыдырай бастаған ... ... ... ... аймақтық жағынан
үлғайтуға, Қазақ хандығының халықаралық жағдайын нығайтуға Қасым ханның
баласы Хақназар (Ақназар) хан сор үлес ... ... хан (1538 - ... ... ... ... мемлекеттермен қарым - қатынасты күшейтіп,
өз хандығының саяси белсенділігін ... көп күш ... ... Ноғай Ордасымен, Оңтүстігінде Орта Азия халықтармен,
Солтүстігінде Сібір хандықтарымен жэне Шайбани эулетімен қарым - ... ... ... қарағанда, Хақназар экесі Қасым ханның жақсы
жақтарын көбірек өзіне алған деседі. Әкесі сияқты саяси жағдайларды болжай
білген. Ол өзінің ... ... ... ... ... хандардың
қателіктерін қайталамауға тырысқан. Ел басқаруда сабырлылық танынып,
мемлекеттің пайдасы үшін оң шешімдер ... ... ... хан елін-
жерін сыртқы жаудың шабулынан сақтауға, халқының бірлігін нығайтуға бар
өмірін арнады. Хан ... ... ... бір ... ... ... соң, ... сыртқы халықаралық жағдайын нығайтуға күш
салды.
Моғолстан ханы Абдар - Рашид Жетісу мен Ыстықкөл аумағындағы
жерлерді басып алу ниетімен XVI ... 50-60 ... ... хандығына
қарсы үлкен соғыс бастады. Бүған қарсы күреске Хақназархан ... ... Бүл ... ... ... - ... баласы
қаза тапты. Бүған жауап ретінде Абдпар-Рашид өршелене шабул жасап, қаза -
қырғыз одағының әскерін жеңіліске үшыратты. Бүл шайқас қазақтарға ... ... ... ... ... ... қазатарға қарсы
соғыс қимылдарын тоқтатпады.
Жетісуға ойраттардың тонаушылдық жорықтарының жиелеуі Жетісу
қазақтарының жағдайы ауырлата түсті. Ойраттар Батыс, ... ... ... Олар ... деп те ... ... ... соғыстарында
сәтсіздікке үшырап, ойраттардың шапқыншылық жорықтары салдарынан Хақназар
хан Жетісудың біршама жерінен айырылып қалды. Дегенмен 1570 жылдардың
аяғында Жетісудің Батыс бөлігі Шу, Талас ... оның ... ... ... ... ... ... мырзаларының арасында билік үшін талас
феодалдық қырқыс үдей түсті. Бүл жағдай қарапайым халықты күйзелтіп
жіберді. Нәтежесінде Ноғай Ордасында ... ... ... Ноғай Ордасы
қүлдырап ауыр дағдарысқа тап болды. Қаңлылар, қыпшақтар т.б. көшпелі
тайпалар Қазақ хандығына келіп қосылды. ... ... хан ... жая ... ... ... Ордасы XVI ғасыр ортасында мемлекет ретінде өмір сүруін
тоқтатты.
XVI ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... Моғолстан билеушіліерінің қазақтарға қарсы шапқыншылық жорықтары
жиілеп кетті. Бүл тарихи ... ... ... ... ... хан Қазақ
хандығының сыртқы саясатын өзгертті. Ертеден жауласып келе жатқан Шайбани
хан эулетімен ... ... ... ... қаласын басып алуға
бағытталған эскерін тоқтатты.
Сөйтіп Бұхар ханы II Абдуллах пен Қазақ ханы Хақназар хан «Дос болып өзара
көмектесу»/О.Ғ.Т. 1776/ шартқа қол ... ... ... ... ... ... ... тиімді шара болды. Нэтежесінде соғыс
тоқтап, бейбітшілік орнады.
Қазақтар мен Өзбектердің ... ... - ... ... - ... ... нэтежесінде қазақ елі қайтадан бір қалыпты күй кешті.
1579 жылы Өзбек ханы Абдуллах пен ... ... ... Баба ... ... ... ... Хақназар бұл таласты пайдаланып, оларды
элсірету үшін жасырын түрде екеуін де ... Өзін ... ... хан оған Түркістан аймағындағы бірнеше қаланы сыйға береді. ... өзін ... үшін ... жэне ... ... ... ... 1580 жылы қазақ Сұлтандарының Абдуллах ханды жақтамақ болған
эрекеттерін Баба сүлтан сезіп қалып, жансыздарын жіберіп, Хақназардың жэне
оның ... ... ... ... ... хан ... қапысызда
жау қолынан қаза табады. Дегенмен артында өшпес із ... хан ... хан ... ... соң, хан ... ... ... немере
інісі, сексенге келген Шығай хан (1580-1582) отырды. Шығай хан ... соң, ... ... баба ... ... ханы ... мен ... өлтіргеніне өшігіп, Бүхар ханы Абдаллахпен бірлесіп Баба сұлтанға
қарсы күреске ... ... ... ... ... тартылды.
Абдаллах ханның Сайран, Сауран, Түркістан бекіністерін қоршаған даңықты
жорығына ... Бұл ... ... ... ... ... хан мен
Тэуекел сұлтанға Абдаллаххан мейлінше риза болып, ... ... ... сыйға
тартты. Абдаллах хан қазақтың хан - сүлтандарымен бірлесіп, 1582 жылы
Бабасүлтанға қарсы жорық жасауға шешім қабылдады. Сөйтіп келісілген уақытта
күш біріктіріп ... ... Баба ... ... тауып, Дешті қыпшақ даласына қашты. Өзбек
пен қазақ эскерлері Баба сұлтанды өкшелей қуып, Сарысу мен ... ... Осы ... ... ... ... 1582 жылы ... айында Тэуекел
сұлтан бастаған қазақ эскерлері Түркістан қаласының бойында болған ... Баба ... ... тас - ... етіп ... Сүйтіп Баба
сұлтанды өлтіріп Хақназар мен Жалын сұлтандардың кегін алды. Бүл іске риза
болған Абдуллах Тэуекелге Самархан өлкесіндегі Африкент ... ... ... қарсы күресте Тэуекл сүлтан бастаған қазақ эскерлерінің
жеңісін Абдуллаххан өз пайдасына шешті. Сырдария бойындағы қалалар Абдуллах
ханғатізе бүгіп бағынышты болды. Сыр ... ... ... ... ... етіп ... ... хандық билікке келгенге дейінгі елдің жағдайы осындай
болды. Шығай ханның баласы Тэуекел 1582 -1598 ... ... ... ... ... ... билікті алған кезде Қазақ хандығының сыртқы жағдайы
өте ауыр еді. Тэуекел хан мен ... ... ... ... хан енді ... ... ... хандығының ту сыртынан моғолдар мен Жоңғар эскері қазақ
жеріне қауіп төндіріп отырды. Алайда Тэуекел бүл жағдайға аса мэн бермеді.
Хан өзінің бір ... ... ... руын басқаруға, ал інісі
Шах - Мұхамметті қалмақтарды басқаруға қойды. Тэуекел ханға ендігі жұмыс
Өзбектер қолындағы қалаларды қайтару керек болды. Абдуллах хан ... ... ... ... ... соң, бір ... Баба ... ұшын берген
қазақ сұлтандарын жазалауды қолға алды. Бұл қазақ сұл^тндарының наразылығын
тудырды. Сүйтіп Тэуекел хан көп эскерімен Абдуллах ханға ша ... ... ... қалаларын басып алды. Сүйтіп Абдуллах хан отырған
Ташкентке қауіп төндірді.
1597 - 1598 жылдың қысында Абдулліх ханмен оның баласының арасында
қарама- ... ... Оны ... ... ... хан ... дер
кезінде шығып, Ташкейті қоршауға алды. Осы жерді Абдуллах хан эскерін
ойсырата жеңді.
Тэуекел хан 1598 жылы көп жасақ жинап, Мауараннахрға басып ... ... ... ... Ақши, Искандер, Мүнши, Самарқан жэне Ташкент
қалаларын басып алды. Есіп сұлтанды 20 мың эскері мен ... ... ... ... ... ... ... Бұхара қаласын 20 күн
қоршауға алды. Бірақ осы шайқаста ауыр жараланған Тэуекел хан өз ... ... ... ... Көп ... ... хан ... болды. Екі
жағыда хансыз қалған қазақ жэне өзбек сұлтандары соғысты тоқтатуға шарт
жассасты. Тэуекел қаншарет ... ашса да ... ... ала-алмады. Сол
себепті ол Мэскеуге елші жіберіп, өзін қолдауды сұрады. Бірақ Мэскеу
Тэуекелді өз қол астына алғысы ... Осы ... ... ... дамуы керуен саудасының одан эрі дамуына жағдай жасалынды.
Осы кездегі тарихи оқиғаның бірі Көшім хан билеген Сібір хандығының жойылуы
еді. Ресейден аттанған ... ... ... ... ... ... хандығына қараған қазақ тайпалары қазақ хандығына қайта қосылды.
Есім хан (1598-1628)
Орта Азияға жасаған жорықта Тэуекел хан ауыр жараланып қайтыс
болады. Жазба ... ... оның ... эке ... ... жас
болады. Сол себепті хандық билікті Тэуекелдің інісі Есім сұлтан алады. Есім
сол кездің ... ... ең көп ... басқарған. Ташкентпен Түркістан
аумағын билеген атақты сұлтан болатын. Алайда Есімге қарсы тұрған саяси
топтар да болды. Оның бірі Тұрсын,Мұхаммед деген ... ... ... хан деп ... ... ... ... соғысы 1603 жылы Айғыржар
деген жерде өтіп, бұл шайқаста Бұхар әскері жеңіліс табады. Олар ... ... бас ... ... ... топ ... ... Тұрфан қалаларын билеген Әбд-ар-Рақым ханға дос болуға шартжасайды.
Есімхан 1627 жылы Жетісу жеріне енген ... ... ... ... ... пайдаланып Тұрсын хан өз жері Түркістанды шабады.
Мұны жолда естіген Есім хан ... ... ... ... ... ... Тұрсынханды Есімнің өзі жазалаған. Ол Марғасқа жыраудың өлең
жолдарында жырланған деп айтады. /О.Ғ.Т. 1836/
Ел аузында «Есім ханның ескі жолы» деген аңыз ... ескі ... оның заң ... ... ... пайдалана
білді. Қазақ шежірешілерінде Есім ханнның қызметіне ерекше жоғары баға
береді. Әйгілі Бұқар жырау Абылай ханға ... ... ... ... ... ... ... еңсегей бойлы Есімді де көргенмін» деген. Бұл сөзден
Есім ханға деген құрметтің болғандығын көрсетеді. Қазақ халқының көрнекті
шежірешісі Құрбанғаш Халидтың ... ... ... ұзын бойлы, батыр
денелі адам болған деседі. Үрыс ханның қызыл туы осы Есімнің қолында ... ... ... ... Есім ... ... ... кезінде жаңа
жүйеге түскен заң ережелері туралы айтылады. «Есім ханның ескі ... ... ... ... ... ... далалық заңдарға байланысты
айтылған. Қоныс - тұраққа, мал -мүлікке, адамдар ... ... ... қатысты туындайтын дау-шардың шешімдері осы кезде сараланды.
Әсіресе жаугершілік заманда елдің ... ... ... ... Есім ... шын ... ... түрғысындағы ірі қайраткер
екендігін көрсетеді.
Жәңгір хан (1628 - 1652)
Есім ханныңбаласы Жэңгір шамамен алғанда 1628-1652 жылдар
аралығында хан ... ... ... халқы оның жоңғарларға қарсы күрестегі
ғажайып ерліктері үшін Салқам Жәңгір атады. Таққа отырмай түрып-ақ оның
ерлік ... ... ... ... аңыз ... хан ... уақытта жоңғарлардың күшейген кезі болатын.
Жоңғарлардың қалың қолы 1643 жылы қазақ жеріне басып кірді. Жэңгір асығыс,
көп қол жинауға үлгермей, бООжүз ... 50 ... ... эскеріне
қарсы шықты.
Жер жағдайын шебер пайдаланып, ескі Жаркент қаласынан күншілік жердегі
Қосқолаң тауының арасындағы Орбүлаққа бекінген Жэңгір сарбаздары Жоңғардың
50 мың ... ... ... түрды. Аз қолды таптап өтпек болған дұшпан
эскері 10 мың ... ... Осы ... ... ... ... арқылы
айтқан Жэңгірдің сэлемін естіген Самарқан қаласының экімі Жалаңтөс батыр
20 мың эскерімен шайқас ... ... ... ... Олар жоңғар эскерінің ту
сыртынан шабул жасап шегінуге мэжбүр етеді.
Орбүлақ шайқасы халқымыздың ... ... ... ... бірі.
Жэңгірдің жау жүректілігі мен тапқарлығы, көргенділігі қазақ халқының
мерейін үстем етті. Шайқасты үйымдастырып, оған басшылық жасаған шапырашты
Қарасай, ... ... ... Көксерек, алшын Жиенбет, қаңлы Сарпың т.б.
батырлар болды. Жоңғар эскерлері 1680 жылы Жетісумен Оңтүстік қазақстанға
баса-көктеп кіріп, бір неше ... ... ... Олар ... ... ... ... хан болар қарсаңында елдің саяси
жағдай осындай ауырпалықта болған еді.
Тәуке хан ... жас ... ... араласқан. Әкесі жэңгір ахн Тэукені
Моғол хандығына бір неше рет елшілікке жіберген. Тэуке көреген саясаткер,
ақылды дипломант, қүрметті де хан ... ... хан ... ... соң,
Қазақ хандығының асқынған ішкі феодалдық талас - тартыс, берекесіздікті
жоюға тырысты. Билерден қүралған «Хандық кеңестің» жэне «Билер кеңесінің»
ролін арттырды. ... ... ... ... ... ру басы ... соттық мансапты атқаруға тиіс болды. Ханның қасындағы кеңесте билер
негізгі ролді ... ... ... ... ішкі өмірі мен саяси өмірінің
аса маңызды мэселелерін шешіп отырды. Осы түста үш жүздің ... ... ... ... қатысуымен «Билер кеңесінің қүрылтайын» өткізіп
отырды. Үш жүздің басын қосып хандықты нығайтуға билердің ықпалы өтезор
болғандығын ... де ... ... ... ... ... ... хандықтың ішкі жағдайларына
ерекше назар аударып, мемлекеттің күш -куаттылығын арттыруды мақсат етіп
қойды. Сол ... түп ... - Үлы ... ... ... ... ... Кіші жүзден алшын Әйтеке бидің қатысуымен дүниеге
келген «Жеті жарғы» дүниеге келді. Ел аузында сақталған «Күл төбенің
басында күнде ... ... сөз сол ... ... ... ... ... халақтардың мэдениеті ғасырлар қойнауынан басталады. XVI
- XVIII ғасырлардағы қазақ халқының мэдениеті жерімізде өмір сүрген өзге
үлттармен қатар мэдениетімізде дамып ... Ол жаңа ... сай ... ... ... ... - өзіндік сипаты бар дэстүрлі мэдениет.
Қазақ халқының ... ... оның ... материалдық жэне рухани
мэдениеті де жетіліп отырады.
Материалдық мэдениет деп нені айтамыз? Материалдық мэдениет
дегеніміз халықтың күнделікті түрмыс қажеттілігін ... өмір ... ... ... ... ... ... жэне оны өндіруге
керекті қүрал -жабдықтар. Қазақ халқының материалдық мэдениетіне мыналар
жатады: түрғын үй, киім - ... ... ... ... - ... қару ... түрғын үйдің екі түрі болды. Жазды күні жеңіл киіз
үйлерде түрса, қысты күні жер үйде, шымнан, балшықтан немесе тастан
салынған жылы үйде ... ... ... екі түрі ... Оның бірі - ... үй, ... арба үстіндегі орнатылған жылжымалы үй-күйме болды. Киіз
үй көшіп ... ... эрі ... ... Бүл үш ... түрды. Шаңырақ,
уық, керегесі болды. Үйді жауып түратын киіздер-туырлық, үзік, түндік деп
аталды. Үйдің ағаш есігі, оң жағында ағаш ... ... ... сандық,
кебеже қойылды.
Үйдің дэл ортасында от жағатын орын-ошақ болды. Онда тамақ асылды, үйді
жылытты.
Киім - кешегі
Қазақтар жазғытүрын көйлек сыртынан бешпент, комзол ... ... ... киімдері - қойдың немесе түйенің жабағасынан қалың матамен
тыстап, кең тігілген күпіні немесе шиден ішек пен тон киді. Қой ... ... ... ... шалбар киді. Қыста басқа киетін тымақ
елтіріден, түлкі немесе басқа аң терісінен тігілді. Жазда жүқа ... ... ... аяқ киім ... де көп ... Ер адамдар биік өкшелі,
қонышы тізеден жоғары саптема етік киетін. Ешкі терісінен тігілген жүмсақ
аяқ киім мэсі деп аталды. Былғарыдан ... ... ... ... ... ... матадан, жібектен, мақпалдан тігілді. Көйлек
үлгілері көп болды. Бойжеткен қыздар көбіне үкі тағып бағалы аң терісінен
эсем бөрік киді. Жас ... ... ... Орта жастағы эйелдер жаулық,
жасы келген эйелдер күндік деп аталатын бас киім киді. Әйелдердің қарапайын
аяқ киімі мэсі ... ... ... ... ... халқының басты тағамдары ет, сүт,
май, қымыз, шұбат, тағы басқа мал өнімдері ... ... ... қазы, қарта,
шүжық даярлады. Қазақтар жылқы сүтінен қымыз, сиыр сүтінен айран, түйе
сүтінен шубат өндірді. Сонымен қатар, май, ... ... ... Етті
ұзақ сақтау үшін кептірді, ыстады, сүрледі.
Рухани мэдениеті
Мэдениеттің бүл түрі еліміздің ежелден өмір сүрген ру - тайпалардан
бері қарай ... ... ... ... ... ... - сенімі,
ділі,діні, тілі, ойлау жүйесі мен дүниеге деген көзқарасы жатады.
Халқымыздың рухани мэдениеті оның күнделікті өмірі, шаруашылығында
атқарылатын эдет - ... мен салт ... ... тапқан. Мэселен
қазақтар қыстаудан көшкенде қыстау мен малын ... ... ... міндетті
түрде атқарған.
От киесіне тағзым ету, бэле - жаладан арылу үшін екі үш ... ... мал сол ... ... ... ... көктеуге қарай
айдалған. От табынудың тағы бір айқын ... жаңа ... ... ... май ... Бұл жас отаудың оты жанып, шаңырағы биік, босағасы
берік болсын деген үғым. Тіл - көз ... үшін эр ... ... жасалған.
Мэселен, көш керуеніндегі түиелерге қырғауылдың ұзын қауырсынын төрт басты
қарқара тағылған. Мүны «қарақаралы көш» деп атаған. Бүл тіл - көз ... ... ... халқымыздың түсінігінше күннің алғашқы күркіреуі
ағарғанның көбейуінің, өсімдіктердің жетілуінің қабаршысы болған. Қымыз
ашытып, «қазық байлау» ... «бие ... деп ... той - ... ... ... - неке ... құда түсу, қыз үзату,
келін түсіруге ертеден келе жатқан ... эдет ... ... ... келіндері «ат - тергеу» салты бойынша үйдің үлкені мен жасы
кішілеріне басқаша ат қояды. Мұның өзі қазақ қоғамындағы үлкенді сыйлаудың,
құрмет ... ... ... ... ... ... да ... көрсетеді.
Қазақ халқының ауыз әдебнеті
Халық ауыз эдебиеті рухани дүниесінің аса бір жетілген ... ой - ... ... ауыз ... ... ... Аңыз ... батырлық жэне ғашықтық жырлар, мақал - мэтелдер мен жұмбақтар
т.б. халықтыңжан дүниесін білдіретін ... ... ... ... халқы ауыз эдебиетінде келешекке деген ой - арманын, дүниеге көз -
қарасын білдірді, от басына жақсылығын ... ... ... ... да, ренішінде өлең жырларын да білдірген. Мэселен,
дүниеге сэби ... қыз ... не ... ... той ... ... сыңсу, ал адам қайтыс болса жоқтау айтылған. Халақ арасында
таңғажайып ертегілер, аңыздар, мақал -мэтелдер, қара өлең, ... ... төрт ... ... ... ... ... өлең т.б. түрі кең
тараған.
Ауыз эдебиетінде көшпелі өмір түрмысын, олардың көз қарастардың, үғымдарын,
өмір тэжірбиелерін бейнеледі. Діни нанымдар мен эдет - ... да ... өлең ... ... ... ... ... түрлі жақтарын, қоғамдық өмірін,
арманын, талабын айқын көрсетеді. Халақ арасына кең тараған ертегілер
«Ертөстік», «Қүланмерген», «Алтын сақа», ... мен ... ... ... болды. Қазақтың қиял - ғажайып ертегілерінің батырлары ақылды, өнегелі,
асқан ... аса ... ... ... ... жарт ... ... қоргап, ауыр
зардаптардан қүтқарған ғажайып күй иесі. «Ертарғын», «Ерсайын», «Қамбар»,
«Алпамыс», «Ер Қосай», «Төрехан» т.б. дастандарда елін қорғаған ер ... ... ... бірге халқымыз ғашықтық дастандарға өте бай. Лиро-эпостық
жырлардың негізгі тақырыбы - сүйіспеншілік, өз бақыты үшін ... ... ... ... Лиро-эпостың жырларға «Қозы Көрпеш - Баян
Сүлу», «Айман Шолпан», «Қыз ... т.б. ... ... эдеп - ғүрпы, салт -
дэстүрлері кең көлемде көрніс тапқан.
Тіл жэне жазу қазақ халқының ... ... бір ... ... ... жері ... ... тегі жағынан бір - біріне жақын қаңлы, үйсін,
қыпшақ, арғын, найман т.б. тайпалардың тілдері негізінде ... ... ... ауыз екеу сөйлеу тілімен қатар эдеби жазба тілі. XV
ғасырда қазақ тілі өзіне пән ерекше белгілері бар дербес ... ... ... ... қарағанда, «Едіге», «Ер Сайын»
жырлары қазақ халқының арасына ... ... «Ер ... ... ... керейлер тілінде тараса, «Тарас ескерткіштері» дулат-үйсін
тілінде жазылып, «Кодекс Куманикс» қыпшақ тілінде жазылған. XVI - ... ... ... ... ... жазыла бастады. Жазба әдебиет
мүрасы-«Жами ат - тауарих» атты кітаптың авторы Қыдырғали Жалайыры еді.
Бұл кітап - XVI - XVII ... ... ... ... пен ... Әрі Ораз мүхамедтің даңқын жырлаған туынды. Кітап араб
эліпбиімен жазылған.
Қазақ халқының жыл ... ... - ... ... ... жүлдызды аспанға бақылау жасауда көп
тэжірибе жинақтады. Көшпелі шаруашылық уақыт есебін қажет етті. XVI - XVII
ғасырларда қазақтар арасынан уақыт ... ... ... ... ... шыққан. Олар халық күнтізбесін жасаушылар еді.
Қазақтар жүлдызды аспан картасын ... ... ... ... ... ... пайдаланды. «Жетіқарақшы», «Ақбозат», «Көкбозат»
жүлдыздарын жақсы білді. «Жетіқарақшы» қазақтар үшін астрономиялық ... ... «Таң ... деп ... ... ... деп атаған.
Қазақ жерінде ислам дінінің нығаюы.
Қазақтар XVI-XVII ғасырларда ресми түрде ислам ... ... ... таратушылар - Түркістан, Бүхара, Хорезм, Астраханның дін басылары.
Қазақ халқының хандары мен сүлтандары ислам дінін қабылдап, Қүран оқып,
намазға жығылды. Мүхаммед Шайбани ... ... ... ... ... ... ... медреселерде оқытқан. Ислам діні Қазақстанның
эсіресе Оңтүстік жэне Жетісу аймағында берік орнық бар.
Түрік ... ... ... 200 мыңнан астам адам ислам дінін
үстанатындарын атаса, 1558 - 1560 ... ... ... ... ... ... ... деп атаған. Ислам дінін таратуда Қожа
Ахмет Яссауидің сопылық ... ... ... ... рөл ... кейбір түн жарымдары исламға дейінгі түркілердің наным-сенімдеріне
жақын ... ... ... ... ... ... дінінің кең түрде
нығаюына себебін тигізді.
Жерлеу дэстүрі— Қазақтың жерлеу дэстүріне де ислам діні мен тэңірге
табыну ықпалы қатар жүріп ... ... діні ... ... ... ... ... бетін Меккеге қаратылып жерлеуі талап етті.
Өлік жатқан үйге күзет қойылды, ол қыстақ маңына жерленді.
Зират құбылысы да қайтыс ... ... ... ... ... күйдірілген кірпіштен өрнектеліп қаланған мазарларды жерленді. Ері
өлген эйел жыл ... ... ... ... Жыл ... соң өлік ... қойылып, ас берілетін болды. Отынның жал-қүйрығы күзеліп
марқүмның жылы ... ... ... ... ... халқымыздың
мэдениеті ғасырлар терңінен жалғасып, қоғамның дамуына байланысты біртіндеп
дамып, жетіліп отырған. Әрине бүгінгі таңдағы өскелен өмірімізге сай
келмейтін ... ... ... ... ... ілесе алмауы
мүмкін. Бірақ біз оларды білуіміз керек. Олар тарихымыздың рухани
ескерткіштері ретінде сақталуы тиіс.
XV — XVI ғасырдағы ақын-жыраулар. ... ... ауыз ... ... ... орын ... Жыраулар ерте кезде хан кеңесшісі,
батырларда дэріптеп, қаза тапқан белгілі адамға жоқтау арнады. Жырауларға
тэн белгі қайсыбір эрекеттерді мақұлдап, ... ... ... ... ... байланысты кеңес берді, тілек білдірді.
Әлгілі жыраулардың бірі-Сыпыра Жырау ... ... өмір ... тілдес ру-тайпалардан шыққан қазақ пен ноғайға ортақ түлға.Жырау
есімі ел қамын ... ... ... ... «Ер Тарғын», «Едіге»
жырларында кездеседі.
XV ғасырда Қазақ хандығы құрылған кезінде Асан
қайғы, Қотан ақын,Қазтуған Сүйінішұлы есімдері елге ... ... Асан ... ... ханы
Жэнібекпен бірге болғандығы айтылған. Асан ... ... ... ... ... ... басы ... екен», екі
сұлтан келіп орналасқан Шу туралы «Ей, Шу, атынды ... ... мына ... ... ... ... бере қоймас» депті.
Қазақ хандығының құрылуының алғашқы кезіндегі жыраулардың бірі
Сүйінішұлы Қазтуған.
Ол 1924 жылы Астрахандағы ... ... ... ... отбасында өмірге
келген.
Доспамбет жырау-1924 жылы Азов қаласында туып, 1953 жылы ... қаза ... ... сөз ... ... қол ... ... еді.
Оның өлеңдері жостарды ерлікке, елін жерін шапқыншы жаулардан қорғауга
шақырған жалынды насихат, үгіт сарыны айқын байқалады.
Шалкиіз Тіпенішүлы/1465-1560/- аса көрнекті жырау ... ... ... ... ... ... ... Ноғайлының эміршісі Темір бидің
жанында көбірек болған. Жырау ... ... ... ... Дон ... аралап шыққан. Оның жырынан асқан дарынды ақынның асқақ
бейнесімен асыл текті жауынгер-батырдың ... ... бар ... — XVII ... ... ... Мүхаммед Хайдар Дулатидің 1541-1546жылдары Кашмирде парсы
тілінде жазған еңбегі -«Тарих-и-Рашиди» ... мен оған ... ... ... мол ... ... қүнды шығарма.Шығарма
моғолдардың хан сарайында сақталған тарихи қүжаттар,аңыз-эңгімелер,оқиға
куэгерлері мен автордың өзі ... ... ... ... орта ... ... тарихы, Дешті Қыпшақтағы оқиғалар,
Моғолстанның қүлауы, феодалдық соғыстар, сыртқы жауға қарсы қазақтардың
өзбектермен жэне қырғыздармен достық одағының қалыптасуы ... ... ... XV — XVI ғасырларда Оңтүстік жэне Солтүстік
Қазақстанның элеуметтік-экономикалық жағдайы, қала, егіншілік мәдениеті,
Жетісудың тарихы, географиясы-жалпы орта ғасырлардағы Қазақстан туралы
қүнды ... бар. ... ... ... ... ... пен Керей туралы,
өзбек хандығынан бөлініп көшу себептері түңғыш рет айтылады. Мұхаммед
Хайдар Дулатидің арғы атасы Жетісуды ... ... ... елі. ... оның ... ... болатын. Қазақ хандығы нығайып, Моғолстан ыдырай
бастаған кезде Хайдар Дулатиді оның ... ... ... ... ... ... эскери қызметтен өтіп, эртүрлі қызметтер атқарды. Саидхан
өлген соң, өкімет басына келген билеушілер тарапынан ... ... ... ... ... ... араб, парсы тілдерін өзінің ана тілінен жетік
білді. Хан сарайында жүргенде көптеген тарихи қүжаттарды ... қоя ... ... ... ... ... ... атақты ғалым тарихшылар: Жамал
Каршидің, Рашид ад-Диннің, Жувейнидің, Әбдіразақ Самарқанидің т.б.
еңбектерін зерттей отырып, өзінің тарихи шығармашыларына арқау ... ... ... жалайыридың /1530-1605/-1600-1602 жылдары
жазған еңбегі. Сырдария бойын мекендеген жалайыр тайпасынан шыққан. ... Орда ... хан ... ханзадалардың тэрбиешісі болып
қызмет істеген. 1588 жылы қазақ ханзадасы Ораз Мұхаммед сұлтанмен ... ... ... орыс ... ... Мәскеуге алып кетеді.
Жалайыри түтқында отырып, «Жылнамалар жинағы» атты еңбегін достықтың
белгісі ретінде орыс патшасы Бория Годуновқа сыйға ... оның ... ... 1854 жылы ... ... ... ... XVI — XVII
ғасырдағы қазақ тарихы жайындағы өте маңызды шығарма осы Қыдырғали
Жалайри жазған «жылнамалар жинағы» еді.Шығарма қүрамы, тілі ... ... ... ... ... халқының қоныс тепкен жерлерінің жай-
жапсары, онда қалалар мен қала мэдениеті.Қазақ хандығымен қазақ хандарының
өмірбаяны шежірелері айтылады.
«Шыңғыснама» /Шыңғыстың өмірбаяны/ - ... орта ... ... Бүл ... шығарманың Өтеміс қажы жазған. Осы шығармада
Қыпшақ даласын билеген Жошы хан әулетінің тарихы баяндалады. ... ... ... ел ... ... ... тайпаларының қазақ халқының мемлекет болып қалыптасуына елеулі ықпал
етті.
Сөйтіп Жетісу жерінде құрылған басқа мемлекеттерден ... ... ... ... ... жергілікті экономикалық этникалық негізде
дүниеге келді.
Керей мен Жэнібек сүлтандар Моғолстанның ханы Есен-бүғамен тіл
табысып, Шу өзені ... хан тауы деп ... ... көшіп келіп, Қазақ
хандығының шаңырағын көтерді.Оның дербес тэуелсіз екендігін білдіріп,Қазақ
мемлекетінің үлттық туын ... ... ... ... ... діуіріндегі қазақ қоғамының элеуметтік -экономикалық мэселелерін
Қасым, Хақназар,Тэуекел, Есім, Жэңгір, Тэуке хандар реттеп қазақ елін
қалыптастырды.
Бүл орта ... ... ... ... ... үстінде.Оның
көптеген сырлары бізге беймэлім.Міне осындай қаншама сүрапыл шайқастарды
бастан өткізген қазақ елі бүгінде өз тэуелсіздігін алып ... ... Оған ... ... ... мен ... ... отырған үлесі зор. Тэуелсіз жас мемлекетіміздің көк байрағы
желбірей берсін дегім келеді.
Азат ... ең ... ... - ел ... 1991 ... ... «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тэуелсіздігі туралы»
Конституциялық заң Еуразия қүрылығының жүрек түсындағы ежелден үлы дала
атанған үлан-ғайыр өлкеде жаңа мемлекеттің дүниеге ... паш ... ... ... ... эр ... ... мемлекеттерден келіп
түскен ежелден аңсаған қаһарман халықтың тэуелсіздігін таныған қуанышты
хабарлар элемдік ақпарат қүралдары арқылы дүниенің төрт бүрышына тарап
жатты.
Біз тэуелсіз ... ... ... ... осы ... армандаған
бабаларымыздың биік мүраттары алдында жан алысып, жан ... ... ... үшін күрескен аталарымыздың өз аманаты алдында, ел
бостандығы жолында қүрбан болған есіл ... ... ... рухы ... иіп ... ... 15 ... салтанатты жиынында сөйлеген сөзі^
Қазақтар өзінің бостандығы мен тэуелсіздігі жолында тек патша
отаршылдарымен кеңестік жүйенің озбырлығына қарсы ... ... ... ... ең соңғысы-тотаритарлық жүйенің темір қүрсауын
талқандауға арналган қазақ жастарының ... ... да 20 ... ... ... ... бэрі де ел ... ең
қастерлі парақтары ретінде эрқашан жадымызда қалады. Қазақстан бүдан он жыл
бүрын Қазақстан халықтары Ассамблеясына біріккен 130-дан астам үлыстар мен
45-тен астам түрлі ... ... үшін ... шын мэніндегі отнына
айналды.
Біз тэуелсіздіктің алғашқы күндерінен бастап даму мақсатындағы айқын
үстанымды қабылдадық,бүл үстаным мемлекет пен қоғамның күш- жігерін
біріктіріп, өсу мақсаттарына қол ... ... Бүл ... ... үш ... ... /1991-1995/, бүл кезеңде біз кеңестік жүйені бүзып,
мемлекеттің негіздерін қүрумен айналастық.
Екінші кезең/1996-2000/-экономика мен саяси жүйенің ... ... іске ... ... ... ... /2001-2006/ - экономикалық өсу.
Қазіргі кезде 2000 жылы күрылған үлттық қордың активтері 12 миллиард
доллардан асып түсті. Ауылды түлетудің үш жылдық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан астығы элемнің 40-
тан астам еліне экспорттады. Қазақстан реформалардың көшбасшысы болып,
бүрыңғы КСРО мемлекеттері арасындағы сында бірінші ... ... бар ел ... жэне ... ... жоғарғы рейтингін
көрсетті. Бүкіл әлемдік банктің бағалауы бойынша Қазақстан элемнің
инвестициялар үшін барынша тартымды жиырмалығына кірді. Біз екі ... ... бүл ... жүмылдық. Біріншісі -бүл Қарулы
Күштердің құру жэне нығайту, екіншісі басқа
Гарихи-мэдени мүраны сақтау стратегиялық маңызы бар мемлекеттік мэселе.
Үлттық дәстүр, эдеби меп ... ... ... ... ... ... ... қазыпа.
Қазақ халқы сшкімге үқсамайтын мэдениет пен эдебистті мүра еткен ел.
"Мэдепи мүра" багдарламасы - ... ... ... ... " ... ... қой" деп ... ссзімінс болснудің, сл санасын жогары сатыга
котерудің багдарламасы.
Клімізде 2004-2006 жылдар аралыгында "Мэдени ... ... ... ... ... ... болды. Жскелсй айтар
болсақ, Үлтгық кітапхапапы рухани қүндылықтармсн толықтыруга шет ... ... ... ... ... дсректер экслінген. Қазан
қаласыныц кітаихаиаларына жасаіап гылыми-зертгсу экспедиңиясының
қорытындысы бойынша 155 кітаптьщ кошірмссін алуга келіім шарт жасасты.
Лпглияпың ... ... ... Париж, Испапияпып Мадрид, Кордова,
Малага, Севилья, Италияның Флорснңия, Германияның Берлин, Майндагы
Франкфурт қалаларыпын кітапханаларында гылыми-зерттеу экспедиңиясы
жүргізілді. Экспедиңия нэтижесіиде кітапхаиалардап 200-ге жуық басылымдар
77 ... ... ... ... ... мүрагатынан
Қазақстан тарихы мсн мэдсниеті бойыпша 3500 сирск ксз;іесетін қүжагтар
табылды. Ллыс шстелдердс мэдспи күндылықтарды анықтау жоніидегі жүмыстары
жалгасын табуда. 2004-2006 жылдарга ... ... ... ... ... ... ... 2005 жылы Мэденисг, ақпарат жэне
сиорт министрлігі томендегідсй жүмыстарды атқарды. 2005 жылы "Мэдени мүра"
мемлекетгік ... ... ... үшін, рсспубликалык бюджеттен 743,2
млн. тсңгс боліиді. "Багдарламанын іс-шаралар ... ... 2005 ... ... ... ... Шоқай датқа, Лқтобс облысыпдагы Лбат-
Байтақ, Лгырау облысындагы Жүбан, Қызылорда облысындагы Лйқожа, Оқшы ... қожа ... жэне ... ... ... ... ... Ордасының хан ставкасы кешеніндсгі бас корпусының гимаратында,
Маңгыстау облысындагы Қарамаи ага мазарында, ... ... ... хап ... ... Тұрбат ауылыпыц сэулст-діни кешенінде, Алматы
қаласыіідағы бұрынгы офицсрлср жипалысы гимаратыпда аяқталды. Жамбыл
облысыпдагы Шоқай Датқа кссенесіп қайта жацарту ... ескі ... ... ... мсп қабыргаларына қайта жаңарту жүмыстары
жүргізілді. Батыс Қазақстап облысындагы Бокей Ордасының хан ставкасы кешені
5ас корпусыныц сол жақ флигелінде кірпіштен қабыргалар қаланып, ... ... ... ... ... ... ... және
Ақтас кесенелерінін фуидамспттері күшейгіліп, қабыргаларына, күмбездеріне,
шатырлары меп сденіпе қайта жаңарту жүмыстары жүргізілді. Оқшы ата
кесенссініц фупдамснтіне қүргату жүйссі орнатылыи, қабыргаларыиа қайта
жацарту ... ... ... ... ... ата ... жацарту жүмыстарын жүргізу үшін, үлутастардан блоктар кссіп алынды.
Мазардың фупдаменті күшейтіліп, қабырғаларындагы қайта жацарту жүмыстары
аяқталды. Оцтүстік ... ... ... ауылыныц сэулет-діни
кеніеніндегі Қошкар ата қссепесінс голықтай қайта жацарту жэне қалпына
келтіру жүмыстары, оныц ішіпдс, қабыргаларына, күмбсздсріпс, шаі ... ... ... ... Гүркістаи қаласындагы Есім хан кесенесі
мен "Шыгыс моншасында" ішкі жэпе сыртқы қайта жацарту жүмыстары жүргізіліп,
кесенегс кіру қүрылымы мсн күмбсздерді кайта калау ... ... ... ... жылы Жамбыл облысындагы Ақыртас сарай кеінені мен
Ллматы облысындаіы "Жаркент мешігі" сэулет-коркем мүражайында қайта жаңарту
жүмысгары жүргізілді. Мсмлскеітік багдарламага сэйкес, бүл нысаидардагы
қайта ... гу ... 2006 жылы ... Қ^ақстан Республикасы Білім
жэне гылым министрлігіпін Лрхсология инсгигугы, Л.11.1 умилев атындагы
Ііуразия үлггық университсті, г\араганды, 1 Іавлодар, Кокшстау, Қостанай
мемлскегтік университегтері ... ... ... ... ... ... асыру мақсатында Қазақстан аумагыпдаі ы 30-га жуық
қалашықтарда, қоныстарда жэне қоргапдарда ... ... ... бастагап болатыи. 2004 жылы бас галгап архсологиялық
қазбалар отксн жылы ... ... ... ... облысындагы Нсік,
Қойлық, Талгар, Лтырау облысындагъі Сарайшық, Оңтүстік Қазакстандагы
Жуантөбе, Қараспан тобе, Шымкент, Саураи, Сидақ, О тырар, ІІІыгыс
Қазақстандагы ... ... ... ... Лқыртас, Батыс
Қазақстандагы Қырық оба, Қараганды облысындагы Тоқтауыл, Лйбас, Кент,
Талдысай жэпс т.б. қопысгар \лен қалапіықтырда жалгасын тапты. Бүзоқ
қалаіііыгында 2005 жылдыц ... ... ... ... зерггеуге айрықша назар аударылды. Бүл жерде 2 ксссие, 6
қоршау, 1 кіріііш күйдіретін ііеш зерпелді. Іхксргкіпп іц солгүсгік
болігіндс жеке ... ... ... ... зерггслді. 2001 жылы ксссне
үйінділсрін/іс басталгап қазба жүмысгары ^калі асгырылды. Кесепсні
зсрттсудін псгізгі мақсагы опы ... ... ... мүражайлаидыру
кажетгілігі. Зсртгсу барысында қалашық дуалдары мен арықтарып қайта қалнына
кслтіру үіақсатып/ш қорганыс бекіністерінін архитектурасы жайында
чэлімстгер алынды. Қазба ... ... ... ... ... ... салынганы анықталды. Қала Үлы Жібск жолынын
Сол гүстік Лл гай арқылы Русь пен Визаптияга барагын күре
жолыпда орналасып, қала-коргаи жэнс ... ... ... ... ... ... ырылуда.
Қойлық калашыгындаіъі қазба жүмыстары ксзінде габылгап
иысандардыц ішіпеи мешіт күрамасын айрықша аган огугс болады.
()л қала орталыгында түргызылып, 35x35 м. ... ... ... ... ... ... ... мсиіітпц алдынгы жагындагы беті эпиграфиялық
жэпс осімдік гэрізді орнскгермси бсзсндірілгені анықгалды.
Талғар қалшығында маусымдық жүмыстардыц ... ... ... ... мсп ... ... ... дэрежеде дамыганы
дэлслденіи отыр. Қалашықта болат күрышып қайнагу игсрілгсн жэпс ... ... ... Талгар орта і асырда ішкі жэпс халықаралық
сауданыц оргалыгы болды. ... ... ... ... ... Үндістан,
Ирап жэпс Орга Дзия слдеріпсн шыкқан бүйымдар габылгап. Қа:іба ксзіпдс
копгсген қола ... ... ... гасырлардагы қараханидтср
заманында Галгарда ақша сарайынын жүмыс істегеиін дэлслдейді. Сарайшық
қалашығында негізгі қазба жүмысгары Жайық ... ... ... ... ... аумагында жүргізілді. Озсиніц оц жагалауыпда Ллтын орда
қалалары ксзсціндсгі ортагасырлық моншаныц қалдыгы табылды. (
XIV г). ... ... ... ... жиналып,
оныц атрибуциясы жүргізілді. (84 дана күміс ақіпадан гүратын қазыпа). ... ... ... ... ... кезіпдс (1291-1313 ж) жэпс Озбек хапныц
(1313-1341 ж) алгашқы хандық қүрган ксзіндс шыгарылгап. Пумизма- тикалық
матсриалдарды ... ... ... ... ... Орта Лзия мсн
Дсшті Қыпшақ мсмлексттерімсн саяси жэпе сауда-окопомикалық байланысыпын
маңызды орталыі ы болганып дэлслдейді. Қызыл ¥йық зиярат орпында ... ... ... гас ... ... ... мен
кабыргаларыиын срекшеліктері анықталды. Зиярат орпыпыц аумагында тастап
қалаш аи боліктср, қүрбаидық шалатын жерлср, мснгирлердіц калдықгары, ... ... ... ... ... орныпа кешеиді
зерттсулер жүргізу нэтижссі ежелгі сармапардыц (б.д.д. ІІІ-І г)
идеологиялық, элемдік козқарастық, цпи-напымдык омірініц жүйссіп
күрастыруга ... ... ... ... ... қазба жүмыстары
пэтижссіндс қупды матсриалдар табылып, ежелгі Қазак Ллтай кошпеиділерініц
сэулст ... ... ісі, ... ... діпи-мифологиясы жайлғ,і күнды
ақпараггар алынды. Осы қорганда табылган 10 жылқы мсн кұпды эшскей заттар
(ат эбзелдерінс салынган қыран, стилдік орпск, ... ... жэнс ... ГУ-Ш гг ерте ... ... туралы қосымша мэлімсгтср
бсрсді. Мсркс-Жайсаң зияратында археологиялық зерттсулср псгізіііен Жайсац-
10 конс ... ... ... жэнс ... ... орнында жүргізілді.
Вүл жерден рулық тацбалар мен истроглифтсрдіц срекшеліктері анықталды. Осы
есксрткіштердіц ерскшсліктсрі ... ... ... ... піыгыс болігіидс балбалдардьщ, ягни конс түріктср мүсіпдсріігіц
орнатылуы. Жайық қалашыгы Орал қаласыпан 8 км оцтүстіктс орпаласқан. Ол XIV
гасырда омір ... ... ... ... қала ... Опыц мазарында
Ллтып Орда ақсүйектсрінс арналган і^ссснслср іүргызылгап. Лрхсо-логиялық
қазба ... ... ан ... матсриалдардан жасалгап ыдыстар
камсралық ондеудсн отіп, зерттелді. Гылыми талдау аталгаи керамикалык
ыдыстардыц түрлсрі Новолжьс, Сарайшық, ІІруто-Днссгровский озсидсрі
арасыпда жэне Қара теціз ... ... ... Орда ... ... ... ІІалеолитттік копқабаггы Тоқгауыл гүрағында
жүргізілген жүмыстар иэ гижссіндс гас артсфактар, палсофаунистикалық
қалдықтар,
палеолит, мсзолит, неолит, энолит дэуірлеріне жататыгі алау орындары
табылды. Қазыіл ... тас ... гана саны 30 ... ... ... зергтеу нэтижесі жсргілікті гас дэуіріндсгі мэдепиеттің
қалыптасуыи апықтауга мүмкіндік бсреді. Кеігг қонысы қола дэуіріне жатады.
()л Орталық Қазақстандагы Қарақаралы тауының стегіпдс ... ... ... метр. Бүл жерде мазарлар қүрылысы, ауылдық окрупер, колопер мен
металлургиялық ондірістер, сопымеп ... ... ... ... ... мен
металлургиялық пспггер табылды. Осы жацалықтар аталган аумақтагы темір
дэуірініц хропологиялық уақытына ... ... ... ... Лрал ... ... аса бір ... ескер гкііптерігііц
бірі Шырық рабад қалашығы. Қалашық кезіндс бірнеше ре г ... ... Оиыц сц ... ... қаланыц солтүстігіндсгі 2 қорган мсн 3
сақина тэріздес биік қабыргалар болып габылады. ІІІырық рабад калашыгы ... ... ... кала ... ... Ол Лмудария меп Сырдарияныц
ортасын жалгас і ырып і үрган дсльта жага-лауындагы ксруеп жолында
орналасып, апасиак сақгар сліиіц шскарасып қоргап ... ... ... ... дуалдармсн қоршалган. Лрхсологиялық қазба ксзіндс патіпа
бсйітініц калдықгары, сонымен бірге амфигеагр секілді үлкен гимарат,
керамикалық, ... мсп ... ... эшекей бүйымдар табылды. Тоқсанбай
қоііысын топографиялық жэне қазбакезінде табылгаи заггарга жасалгап
талдауга сүйене отыра, ... ... ... ... ... ... ... магсриалдар жсргілікгі халықтыц мал шаруа-
шылыгы жэнс ацшылықпсн ... ... ... ... ... ... мен керамика, сүйектен жасалган заггар мен фаунисгикалық
калдықтардыц коптсген түрлсрі табылды. Ьүл I Іавлодар, ... ... ... ... жэнс ірі йара мал ... ... корсетсді.
Осы жерден нсолит -энеолиг дэуіріпде омір сүргсп сжелгі адамиың бейіті
табылды. Ьесгамақ ... 19 ... ... ... ... ... ... жерлеу рэсімдеріиің элсмен і гері
апықталды. Габылган қола пышақтар, керамика, қоладап жэне гасган жасалган
эшскейлер Вестамақтың қола дэуіріис жататынын корсетсді. ... ... ... ... ... ... жэнс шаруашылык
жайлары, жылқылар мсн жабайы жапуарлардыц сүйектері габылды. Ьүл Ьолай і
үрі ыпдарыныц жылқы іііаруашы-лыгымсп лйналысканын ... ... жопс ... қалпыпа кслтіру жүмыстары жүргізілді. Жуан тобе
қалашыгында жүргізілген қазба жүмыстары ксзінде қаланыц орталық болігіндс
орналасқан шахристанныц соулеггік ерекшсліктері анықталып, оныи сақлалып
қалган ... ... ... ... ... сол ... қаланыц
оміріпде і үркілендіру процесі жүргспіп корсегсді. Қазақстандагы
ортагасырлық ірі қалалардыц бірі -Сауран қаласы. Ол оз ... Лқ ... ... ... ... ... солтүстік-шыгыс какпасынаи солга
қарай, орталық кошсдеи 210 метр жердс басталды. Осы жсрдс XVI і' тарихшысы
Васифи жазып ксткен екі мүнаралы ... ... ... ... ... мешіт пен олі қазылмаган гимараг орналаскан. XVI гасырда
салынгап мсдрссс лрхсологгардын осы ... ... ец ... ... ... болып табылады. Медрсседе архсолоінялық консервация
жүмыстары жасалды. Сидак ... ... ... ... жоне ... магсриалдарга, соііымсн кагар, багысқа қарай 800 мстр жсрде
орналасқан мазарда зсрттеу жүмысгары ... ... ... ... ... соулст-қүрылыстык нысапдарда конссрвация жонс
\іузссфикация жүмыстары жүргізілмск.мсн қатар, қазба жүмысгары ксзіндс
гүркі-согды модсни ксшсиінс қатысгы ксрамика, мегалл мсн ... ... ... ... Осы ... ... ертс орта гасырлық
қалапыц даму процссін юргтсуге мүмкіндік бсреді. Ежслгі гүрік жазбаларыи
гауып, зсртгсу мақсатыпда, 2005 жылдыц тамыз-қыркүйск айларыпда Л.11. I
Умилев ... ы ... ... ... ... ... экспедипия үйымдасгырды. Олар Ьаян Олгей, Увс, Қобда,
Завхан, Лрхангай, Кобіскол, ... ... Тов, ... ... ... ор, ... ... зсрггеи қайтгы. Экспедиция барысыида коис
түрік замапыныц 9 кешспді ескерткіштері меи 115 коиетүрік
руникалықжазбалары зсргтеліп, барлыгы да қагазга ... ... ... ... ... кошпснділср орксниегіпін конс
гүрік жазба ескерткіштері мсн озгс де есксрткішлсріпіц жаідайын толық
білутс аталган аумақтан ... ... ... ... ... ... гылыми ондсу жүмыстары жасалуда. Сонымен қатар,
Ллматы қаласыпдагы Қазақсган Рсспубликасыпыц Үлттық кітапханасы жогарыда
корсстілген ... ... ... ... жоие ... үшін ... болып габылатып жазба ескерткіінтерді тауып, жинау мақсатыпда
Бритапдық кітапхаиага (Лондоп), Оксфорд қалаларындагы, Францияныц I Іариж,
Мадрид, Севилья, Флорснция мсп ... ... кіт ... Францияныц
Сыртқы іс гср мипистрлігіиіц дипломатиялық мүрагагы мен Вагикапның күния
мүрагаттарына гылыми-іздестіру экспедицияларын үйым/гастырды. Экспсдициялар
погижссінде еліміздіц гылыми ортасына бсймолім 77 қолжазбаныц кошірмссі ... жуық ... ... ... ... ... I Іапа ... ІУ-ніц
Қүлагу хапга жазган хаггары, Вагикан папалары мсн Ллтып Орда хандарыныц
озара жазысқаи хатгарының кошірмслері, "Лс-сахат-Таурих" (Жалпы гарих,
1440ж) қолжазбасы бар. Оныц 12-ші ... ... ... ... ... жазылган әлемдегі жалгыз қолжазба болып табылады. "Қоркыт деде
китабы" (1585 ж) қолжазбасыныц кошірмесі мсн Омсльяп Притсактыц ... 'іо ... агты ... мотіпдері кошіріп алынды. ҚР Ьілім
жоне гылым министрлігініц Гарих жоне этнология гылыми-зсрггсу ... ... ... іздсп табу максагында Қыргызстанга жоне Ойтскс
бидіц кссенесін зсртгсу үінін Озбсксган аумагына гылыми-іздсстіру
экспедициясын үйымдастырды.
Қорытынды
Орта ғасырлардағы Қазақстанның тарихи ... мен ... ... ... қазақ халқының тарихын, қазақ жерін мекендеген басқа да ... - ... ... ... ... ... ... өзге де
халықтардың тарихы мен байланыстырылып жазылды. Қазақстанның орта ғасырдағы
тарихы оқырмадарға ... ... ... ... ... ... қарастырылған. Еліміздің өткен тарихын
танып - білу отан ... ... ... ... ... ... ... қатар өзге мемлекеттердің рухани қүндылықтарын қүрметтеуіміз
қажет. Қазақстанның ... ... ... ... ... білу
адамзат баласы жинақтаған бай тэжірибені ... жаңа ... мен ... тэрбиелеуде оларың өмірге қүштарлығын айқындауды қалыптастыру ... ... ... біз ... ... ... ... қазіргі
жағдайды соғүрлым түсіне білуге септігін тигізеді. Мүның өзі өткен тарихтан
аз да болса ... ... ... ... ... жол ... Бүл
аса жауапты да мемлекеттік және қоғамдық іс екені анық. Еліміз тарихында
болып жатқан бүгінгі бет ... оның ... ... ... қайта
жаңару жэне көп жылдар бойы таталитаарлық жүйенің езгісінде болған халықтың
өткенін ... ... ... тілі мен ... ... қалыпқа келтіруі деп
түсінемін. Сонымен қатар үмытыла бастаған эдет ... ... ... ... Бүған тэубэ демеске болмайды. Кешегі бүркемеленген
беттерді тарихи ... ... ой ... ... ... ... ... қарастыруға мүкіндік береді. Соның айғағы ретінде ... ... ... ... ... ... өкіметтің
қолдауы мен «Асыл мүра» зерттеу жүмыстары қолға алынып көптеген тарихи
қүндылықтарды қазіргі ... ... ... ... ізденіс үстінде. Олардың эрбір тапқан қүнды жәдігерлері Ә.Қастеев
атындағы ... ... ... Оны кез ... ... көріп,
тамашалауға болады. Әлі де зерттелмей жатқан мүндай дүниелер көп ... ... ... ... үлес қоссам деген арманым бар. Ол үшін көп
оқып, іздену қажет. Мен осы мақсаттарды жүзеге асыруға күш саламын. ... ... ... ... мемлекеттермен қазақ елі туралы,
олардың тыныс - тіршілігі туралы жүмысты аяқтаймын.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Т.Тұрлығұл, С.Жолдасбаев, Л.Қожекеева Қазақстан тарихы. ... ... ... Псынып
1. Қ.Нүрпейісов, Б.Аяғанов,Н.Жақсылықов Қазақстан ... ... ... Президентінің тэуелсіздігіміздің 15 жылдығына
2006 жылы арналған жиындағы сөзі. Егемен қазақстан 16 желтоқсан ... ... ... ... ... ... баспасы 2004ж.
3. Г.М.Жусанбаева Қазақстан тарихы бойынша эңгімелер.Алматы 2009ж.
Анықтамалық көмекші құрал 7-206.
4. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы 7 сынып 65-1206. Алматы «мектеп»
баспасы
3. ... ... орда ... ... ... ... ... ХіХ ғасырдың соңғы ширегімен 1920 жылға дейінгі
Қазақстан медреселеріндегі тарих пәні: бағдарламалар, оқулықтар
эдістемесі.Алматы 2006ж.
6. ... ... ... ел аман бол. Алматы «Қазақ университеті»
1993ж.
Ю.А.Аманжолов Түркі Филологиясы жэне жазу тарихы. Алматы «Санат»
1996ж. 11.Қазақ ССР тарихы. Алматы «Рауан» 1991ж. ... ... ... «Жалын» баспасы 1993ж. ІЗ.Нағыманов Ш. Батыс Қазақстан
мектептері тарихын оқу-тэрбие үрдісіне
пайдалану.Автореф.пед.наук ... ... Н. ... жэне ... Автореф. на соиск.канд.ист.наук.
1993ж. Алматы 15.0рта ғасырлардағы Қазақстан тарихы. Атамүра ... ... ... тарихы. «мектеп» Алматы 2006ж.
17.Г.М.Жусанбаева. Қазақстан тарихынан эңгімелер 5-сынып Алматы
2009ж. 18.Ә.Бейсенова, К.Каймулдинова, С.Әбілмажнынова, Ж.Достай.
География;
Дүниежүзіне аймақтық шолу.Алматы ... ... 2007ж. ... ... ... ... 1976ж. ... «Түгел сөздің түбі
бір».Қазақстан Республикасы Білім , Министрлігі «Қазақ университеті»
баспасы 1993ж. 21.Ә.Абдуллин «Қанжар» Алматы: Балауса баспасы ... ... ... ... ... Алматы мектеп
баспасы 2004ж. 23.Қ.Олжай «Президент пырағы» Алматы; Атамүра 1994ж.
24.Қ.Бектаев,М.Қандыбаев. ¥лы бабаларды ... ... ... ... шаптым ту байлап» Алматы Қазақстан 1994ж.
26.Н.Төреқүлов. Даланың дана тілмарлары.Алматы Қазақстан 2001ж.
27.Қазақ ССр тарихы жөніндегі материалдар (1785-1828ж.) редакциясын
басқарған М.П.Вяткин Мос.лит. 1940ж. ... ... ... ... ... рауан 1998ж. 29.Махамбет. Жыр семсер.Жинақ.Алматы
1979ж. 30.XVIII- XIX ғасырлардағы қазақ- орыс қатынастары (1771-1867ж.ж)
Құжаттар жинағы. Алматы 31 .М.Қ.Қойгелдиев. Алаш ... ... ... ... Қазақстанның қазіргі заман тарихы.
Алматы 2007ж. \. //
ЗЗ.М.Ч.Қалыбекова, Г.Б.М^анова^Ррта ғасырлардағы Қазақстан тарихы.
Алматы 2008ж. ... ... ... ... халқының рухани мэдениетінің
тарихы. Алматы 2008жг >.
М.Ч.Қалыбекова, ГхЪ.Мрднова. Евразия тарихы. Алматы 2008ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі14 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Найман мен керейіт тайпалар одақтары7 бет
"Қазақстандағы және дамыған мемлекеттердегі тұтыну себетін, күнкөріс минимумын, ең төменгі еңбекақыны талдау"4 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Аймақтық қауіпсіздік және орталық азия мемлекеттері халықаралық қатынастар жүйесінде72 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь