Ертедегі уақыт өлшемдерінің құралдары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...1.6

Негізгі бөлім

I. Тарау. Ертедегі уақыт өлшемдерінің құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7.14

1.1Уақыт есебін жүргізетін құралдар жасауда Орта Азия
ғұламаларының үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.11

1.2.Омар Хайям календары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11.14

II. Тарау. Обсерваториялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15.57

2.1.Ұлықбек және оның обсерваториясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15.18

2.2.Ұлықбек обсерваториясының маңына топтасқан ғалымдар еңбектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19.51

2.3.Қазақстан және шет мемлекеттерден табылған астрономия құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52.57

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57.62

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
Адамзат өзінің тарихи даму жолында заманалар,жылдар,күндер есебін жүргізіп,күнтізбелер жасап қана қойған жоқ, күнделікті тіршілік үшін қажетті уақыт өлшемінің құралдарын – сағаттарды да ойлап тапты. Сағаттардың ең қарапайым түрі – күн сағаттар біздің жыл санауымыздан 500 жылдай бұрын шыққан.
Біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырда архитектор Марк Паллион өз еңбектерінде мынадай мағлұматтар жазып, төртбұрышты тастан жарты шеңбер түрінде ойылып жасалған сағаттың авторының Бероз екенін, жарты шар сияқтысын Аристарх Самосский шығарғанын, өрмекшінің ұясы сияқтысын Евдокс жасағанын айтып кеткен.
Алғашында күн сағаттың көрсеткіші жерге горизонталь бағытта орнатылған қада (ағаш) болған, оны қоршай дөңгелене орналасқан қысқа қазықтар циферблатты білдірген. Ертең ерте күн сәулесі түскенде қаданың көлеңкесі қай қазықшаға түссе, содан бастап күннің жылжуымен қатар көлеңке де басқа қазықтарға қарай қозғала берген.
Күн сағаттар жетілдіріліп, көп жерлерге тараған. Ежелгі Египеттің үлкен де биік, жоғарғы жағы жіңішке, төрт қырлы бағана тәрізді тастары сол күн сағаттардың көрсеткіштері.
Индияда да күн сағаттардың болғанын үнді діндарларының аса таяқтарындағы әдемі күн сағаттардың суретінен байқауға болады.
Римде император Август Марс жазығында биіктігі 34 метр күн сағаттың көрсеткіш бағанын орнатса, 1278 жылы Қытай императоры Кошу-Кингте қалыспай биіктігі 40 баспалдақтан тұратын күн сағат бағанын орнатқан. Атақты Ақсақ Темірдің немересі Ұлықбек олардан да асып түсіп, 1430 жылы Самархандта биіктігі 50 метр, 175 баспалдақтан тұратын күн сағат орнатқан.
Мұндай сағаттардың қиыншылығы, олар түнде және бұлтты күндерде уақытты көрсете алмайтын, әрі оларды сапарға алып шыға алмайтын.
Сондықтан, өнертапқыштар одан гөрі қолайлылау құм сағаттарды ойлап тапқан. Оның екі воронкасы болған, құм бірінен-біріне ақырын сусып түсіп тұрған, оның төрт рет ауысуы – 1 сағатты білдірген. Мұны әсіресе теңізде жүргізушілер жиі пайдаланған. Құм сағаттың дәл жүруі үшін басты шарт – құм кесегінің біркелкі болуы. Ондай құмды да 12-ғасырдың өзінде-ақ шеберлер дайындай білген, ол үшін құмды мрамор шаңына араластырып алып, шарап пен лимон шырынына тоғыз рет қайнатып, кептірген. Бірақ, бұл сағаттың кемшілігі оны үнемі бақылап отыратын адам керек болған. Бұл сағаттар күні бүгінге дейін қолданылады.
Египет, Вавилон, Греция мен Қытайда су сағаттарды да пайдаланған.Гректер оны «клепсидра» (воровка воды )–«су ұрлаушы » деп атаған. Онда биіктен төмен қарай 4-5 ыдыс қойылып, жоғарыдан су жіберіледі, ол белгілі уақыт аралығында ыдыстан ыдысқа ағып отырады, ол сағаттар да жетілдіріліп, әр түрлі фигуралар қимылын, құстардың дыбысын да шығырып тұрған. Мұндай сағаттар үлкен жиылыстар мен соттарда пайдаланылған. Оның күн және құм сағаттан артықшылығы, көп еңбек қажет етпейді және күні-түні, үздіксіз жүре беретін болған, бірақ бәрібір адамның бақылауы қажет болған.
1.Әбішев Х.А. Халық астрономиясы. Алматы, 1959.
2. ’’Заман-Қазақстан‘’, 14 тамыз , 1998
3.Вопросы археологии Казахстана. Выпуск 2. Алматы, 1998.
4.’’Егеменді Қазақстан’’ , 12 желтоқсан 1992.
5.Захир ад-дин Мухаммед Бабыр. Бабырнама. Алматы, 1990.
6.Завельский Ф.С. Время и его измерение. Москва,1987.
7.. Нұрғалиева Г.С. Археология , Алматы, 2000
8. Әбішев Х.А Аспан сыры. Алматы,1966.
9.Құрастырған Б. Ысқақов Ұмытылмас есімдер. А., 1994.
10.Исқақов М. Халық календары.
11.Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлы. Түп-тұқияннан өзіме шейін. А., 1993.
12. Парасат журналы. 1998.
13. Маргулан А.Х. К изучению памятников района р. Сарысу и Улытау \\ Вестник Ан Каз ССР. А., 1948.
14. Вопросы археологии Казахстана. Выпуск 2. А., 1998.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
..............................................1-6
Негізгі бөлім
I. Тарау. Ертедегі уақыт өлшемдерінің
құралдары.......................................7-14
1.1Уақыт есебін жүргізетін құралдар жасауда Орта Азия
ғұламаларының
үлесі................................................................
............7-11
1.2.Омар Хайям
календары................................................................11-
14
II. Тарау.
Обсерваториялар.............................................................
...............15-57
2.1.Ұлықбек және оның
обсерваториясы..........................................15-18
2.2.Ұлықбек ... ... ... ... және шет мемлекеттерден табылған астрономия
құралдары..........................................................
..............................52-57
Қорытынды...................................................................
..................................57-62
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі....................................................................63
Өзектілігі:
Бүгінгі таңда қолданыста жүрген ... ... ... ... ... ... қандай түрлері пайдаланылғандығын анықтау үшін
күнделікті тіршілік үшін қажетті ... ... ... - ... ... ... отыр. Адамзат өзінің тарихи даму жолында
заманалар, жылдар, күндер есебін жүргізіп, күнтізбелер жасап қана ... ... ... ... ... яғни ... ... тапқаны
белгілі. Ертеректе ойлап табылған күн, құм, су сағаттардың бір-бірінен
артықшылығын, жасалу ... және де осы ... ең ... қай ... болғандығын анықтау өзекті мәселелердің бірі болып саналады.
Жоғарыда аталған сағаттардың ... ... да ... түрлері бар.
Мәселен, механикалық сағаттар, маятникті сағаттар, радиоактивті,
радиоуглеродтық ... да бар. ... ... ... ... ... обсерваториясының алатын орны да ерекше.
Міне, осы секілді уақыт өлшемдеріне зерттеу жұмысымызда ... ... ... осы ... ... ... ... ерекшеліктеріне жеке-жеке тоқтала отырып, сағаттардың қарапайым
түрінен ... ... ... ... ... ... ... өзінің тарихи даму жолында заманалар,жылдар,күндер есебін
жүргізіп,күнтізбелер жасап қана қойған жоқ, күнделікті ... ... ... өлшемінің құралдарын – сағаттарды да ... ... ең ... түрі – күн ... біздің жыл санауымыздан 500
жылдай бұрын шыққан.
Біздің ... ... I ... архитектор Марк Паллион өз
еңбектерінде мынадай мағлұматтар жазып, төртбұрышты тастан жарты шеңбер
түрінде ... ... ... ... ... ... ... шар
сияқтысын Аристарх Самосский шығарғанын, өрмекшінің ұясы ... ... ... кеткен.
Алғашында күн сағаттың көрсеткіші жерге горизонталь ... қада ... ... оны ... ... орналасқан қысқа
қазықтар циферблатты білдірген. Ертең ерте күн сәулесі ... ... қай ... ... ... ... ... жылжуымен қатар көлеңке
де басқа қазықтарға қарай қозғала берген.
Күн сағаттар жетілдіріліп, көп ... ... ... ... де ... ... жағы жіңішке, төрт қырлы бағана тәрізді тастары сол
күн сағаттардың көрсеткіштері.
Индияда да күн сағаттардың ... үнді ... ... ... күн сағаттардың суретінен байқауға болады.
Римде император Август Марс ... ... 34 метр күн ... бағанын орнатса, 1278 жылы Қытай императоры Кошу-Кингте қалыспай
биіктігі 40 баспалдақтан тұратын күн сағат бағанын ... ... ... ... ... ... да асып түсіп, 1430 жылы ... 50 ... 175 ... ... күн ... ... сағаттардың қиыншылығы, олар түнде және ... ... ... ... әрі ... сапарға алып шыға алмайтын.
Сондықтан, өнертапқыштар одан гөрі қолайлылау құм сағаттарды ойлап
тапқан. Оның екі воронкасы болған, құм ... ... ... түсіп
тұрған, оның төрт рет ауысуы – 1 сағатты ... Мұны ... ... жиі ... Құм ... дәл ... үшін ... шарт – құм
кесегінің біркелкі болуы. Ондай құмды да 12-ғасырдың ... ... ... ол үшін ... ... ... ... алып, шарап пен
лимон шырынына тоғыз рет қайнатып, кептірген. Бірақ, бұл сағаттың кемшілігі
оны үнемі бақылап ... адам ... ... Бұл ... күні ... ... Вавилон, Греция мен Қытайда су ... ... оны ... ... воды ... ... »
деп атаған. Онда биіктен ... ... 4-5 ыдыс ... ... су
жіберіледі, ол белгілі уақыт аралығында ыдыстан ыдысқа ағып ... ... да ... әр ... ... қимылын, құстардың дыбысын да
шығырып тұрған. Мұндай сағаттар үлкен жиылыстар мен соттарда ... күн және құм ... ... көп ... қажет етпейді және күні-
түні, үздіксіз жүре беретін болған, бірақ бәрібір адамның бақылауы қажет
болған.
Сағаттардың жетілген ... XIII ... ... шыға ... ... сағаттар үлкен, әрі ауыр болған. Мысалы, Москвадағы
1404 жылы монах Лазердің ... ... ... ... өзі ... ... қабатына орнатылған. Циферблаттағы
әр цифрдің ұзындығы адам ... 1709 жылы 1 ... ... ... ... ... ... механикалық сағаттар көп жерлерге таралып, оның
құрылысына пружиналар қосылып ... ... стол ... ... Алғаш
тек сағаттық стрелкалары (көрсеткіш таяқшалары) ғана ... 1550 ... ... ... да ... сағаттан гөрі жетілген маятникті сағаттың шығуы Галилео
Галилей есімімен тығыз байланысты.
1584 жылы соборға барған 20 ... ... ... ... ... ... қола ... желмен біркелкі тербеліп ... Ол ... ... әр ... болғанымен, ұзындықтары бірдей
шынжырмен ілінгендіктен бір мезгілде қозғалып тұрған. Осы ... ... ... ... тұратын қозғалыстағы маятникті ойлап табуға түрткі
болған.
Мұндай сағаттарды Россияда XVIII ... ... ... ... И.П.Кулибин 500 детальдан тұратын жұмыртқа
тәрізді ... ... ... ... ай, күн, ... ... жұлдыз
жағдайын да көрсетіп тұратын сағат жасаған.
Кейіннен сағаттардың кейбір түрлері жетілдіріліп молекула ... және ... ... да шығарылады.
XX ғасырдың басында жасалған, өте үлкен уақыт аралығын ... ... ... ... ... дейді. Ол арқылы
жердің , ондағы тіршіліктің қашан пайда ... ... ... Айдың
пайда болған уақытын есептеп шығаруға болады. Әрі ол археологиялық қазба
жұмыстарында, ... ... ... ... анықтауда қолданылады.
«Радиоактивті сағат» немесе дәлірек айтқанда зерттеу ... деп ... ... ядролардың радиоактивті ыдырау процесін қолданып үлкен
уақыт ... ... ... ... ыдырау процесі қоршаған ортаның температурасы
мен қысымына тәуелді болмайды екен және әр ... ... ... ... ... да әр ... ... мысалы висмут – 212 изотобы
60,5 минутта ... ... ... ... болса, уран – 238,4,5 миллиард
жылда, жартысына ... ғана ... ... ... ... ... ыдырап
біткен уақытын екіге ... ... ... ... шығыды. Ал
«радиоуглеродтық сағат» органикалық заттардың жасын анықтау жер бетінде
болған оқиғалардың ... ... ... Оның ... нөлден басталып
, 50-60 мың ... ... ... оны ... ... ... археологтар қолданады. Оны 1946 жылы белгілі ғалым В.Ф.Либби
ойлап тапқан. Жер биосферасындағы барлық тірі организмде ... ... – 14 бар ... ... Ал ... ... кезде көмірқышқылының
алмасу процесі тоқтап, ыдырауы басталады. Радиоуглеродтық сағат есебі де
сол уақыттан ... ... ... бір ... азая береді.
Мысалы, 5730 жыл өткенде оның жартысы ½ ғана ... ... ... мен ... да ... ... адамның бұдан қанша сағат , қанша күн немесе ай бұрын
өлгенін дәл ... ... ... XX ... ... ... және Күннің жасын анықтауға зерттеулер ... ... ... ... ... ... уақытын зерттей отырып
Жердің пайда болғанына 4 миллиардтан аса ... ... деп ... ... ... Айға адам алып ... «Аполлон -11»
станциясы жерге 28 кг Ай ... ... 1970 жылы Айға ... ... автоматты станциясы жерге 100 гр Ай топырағын, 1976 жылы барған
«Луна-24» Ай бетінде тереңдігі 2 ... ... ... ... салынған топырағын әкеліп зерттеушілерге табыс еткен.
Зерттеу қорытындысында Ай пайда болғалы да ... 5,5 ... ... ... ... ... әдістерін жетілдіру, оны үйрену, оқып-білу
ісі ... ... тыс ... ... Ф.С. ... и его ... ... С.25-36,208-216.
1. Уақыт есебін жүргізетін құралдар жасауда Орта Азия ғұламаларының ... ... ... ... ... , аспан әлемін ертеден
бастап-ақ арнаулы жабдықтармен зерттеуде ... Азия ... ... - XIV ... ... ... зардап шегіп, іш-құсада
болған Орталық Азия ... ... ... өз ... құрып
эканомикасын дамытып, мәдениетін жетілдіре бастады.
ХV-ХVІ ғасырда Орталық Аэияда ... мен өнер ... ... ... болмаған дәрежеде гүлденді. Оған билік басындағылар белгілі бір
дәрежеде қамқорлық ... , оның ... ... отырса, ал
кейбіреулері – мәселен Ұлықбек, Бабыр, ... ... ... ... ... жұмыспен айналысқан. Бірақ, ХVІІ-ХVІІІ ғасырлардағы
рухани өмірдегі ... ... ... мен ... қол ... көбін қайта көмескіледі. Оған біріншіден, Орталық Азия
хандықтарының өзара ... ... ... ... ... ... ... де әсері аз болмады. Осы кезеңде жарқ етіп ... ... ... ... ... ... ... берілмеді.Бұған
шыдай алмаған ғалымдар, соның ішінде, әл-Құсшы, Мәриям Шелеби басқа елдерге
(Түркияға) барып еңбек етуге мәжбүр ... Бұл ... ... ... ... ... ... . «Қазіргі Орта Азия хандары өздерінің арғы
ата-бабалары сияқты ғылыммен шұғылданбайды, мемуарлық ... ... екі ... ... бөденелерді төбелестіріп қойып, қарап отырумен күнін
өткізеді, соларды ғана ермек етеді». Міне , ... ... ... өмір , арамтамақтық ғылым мен өнердің өркендеуіне ... ... ... ғасырлардағы Орта Азия тарихы Хорезми, Фараби, Ибн-
Сина, Бируни,Ұлықбек сияқты ұлы ... ... ... , ... ... ұлы ... ... алмады.(2)
Орталық Азиядан шыққан астрономдардың ішінде өзбек ғалымы
Әбурайхан Мұхаммед бин-Ахмед әл-Бируни 973 жылы 4 ... Қият ... ... ... елі) ... бір елеусіз жерде
туған. «Бирун» -үлкен қаланың сырты деген сөз. Араб, парсы, грек тілдерін
меңгеріп ... ... ... ... ... ... жыл ... тұрады.
Ұлы ғалымның ірі еңбектерінің бірі – «Үндістан» 1030 жылы
жазылған , екі том. ... ... ... , ... ... ... ,календары айтылады.
Үнді ғалымдарының астрономиялық еңбектері баяндалады .
Ұмтылыс есімдер. (Құрастырған Б. Ысқақов). А., ... жылы ... 27 ... ... Шығыс халықтарының
календарларын баяндайтын көлемі 50 баспа ... ... ... ... ... ескерткіштері» деген кітап жазады. ... ... ... Захау 1876-78 жылдары неміс тіліне аударып, Лейпцигте,
1879 жылы ағылшын ... ... ... ... ... 1943 ... парсы ,1957 жылы Ташкентте орыс тіліне аударылып басылып шыққан.
Бұл еңбекте әр ... ... ... қол ... қателіктері баяндалады. Уақытты есептеу әдістері, жыл мен ... мен күн ... ... эралар-замандар айтылады.
Тәжік және парсы халықтарының орта ғасырларда өмір сүрген ғұлама
ғалымы, дарынды ақыны Омар ... ... ... мен астрономияны
жаңа сатыға көтерді.
Ертеде парсылар фервердиннің бірін жыл басы етіп есептейді де, оны
жаңа жыл күні – ... деп ... ... - ... ... - күн деген сөз).
Күн мен ... ... ...... 22 ... ... келген. Ал, күн
мен түннің күзгі теңелуін парсылар «меhран» деген, бұдан қазақтың «мейрам»
сөзі жасалған.
Алайда абыздар дұрыс ... ... ... 22 ... ... ... айларына шығып кеткен.
Бұл жағдай парсы шаруаларын күйзеліске ұшыратып отырған, өйткені жер
өнімдерінен патшаларға, әкімдерге төленетін салық наурызға шейін ... ... ... Ерте ... Иран ... ... ... егін пісіп,
халықтың көпшілігі салықты мерзімінде төлеп келген. Бертін наурызда егін
жиналмаған, ... ... ... жаңа ғана ... ... ... ... түзету жайында патшаға шаруалардан көптеген арыздар
түскен. Патшалардың көпшілігі ол арыздарға құлақ ... ескі ... ... төлемеген кедейлерді қатал жазалап отырған. Ақыры,
шаруаларды мыңдап ... ... ... ... ... (847-861) хиджра жыл санауының 243 жылғы мұхаррам ... 11 ... ... 875 ... 10 май ) ... декрет шығарады. Декрет
бойынша наурыз Сирия есебімен хазиран ... ... ... ... ... ... ... кейін декрет жүзеге аспай қалған.
Наурыз Мүтәдид патшаның (892-902) тұсында біраз орнықты. Мүтәдид ... 11 ... ... ... ... ... Бұл да наурыздың тиісті орны
емес, өйткені 11 ... күн мен түн ... ... ... ... ... ... Жәлеледдин
Мәлікшәһ, шатасқан календарды түзеуге мәжбүр болды.
2. Омар Хайям календары
Ол күнтізбе реформасының ... ... сол ... ұлы ... астроном Омар Хайямға тапсырды. Хайям математиктерден, астрономдардан
және тарихшылардан жеті адамды - Әбдаррахман Хазиниді, Әбілаббас ... ... ... ибн Нәлжаб әл-Вәситиді тағы басқаларды
қатынастыра отырып жаңа күнтізбе ... ... ... 22 наурызға келетін етті, ол үшін кібісе жыл
енгізді. Хайям календары ... ... 33 ... 25 жылы 365 ...... 8 жылы 366 күндік – кібісе жыл болып отырады. 33 жыл ішіндегі кібісе
жылдар- ... ... ... – жай ... 25 жай
жылда 9125 күн, 8 кібісе жылда 2928 күн болады, ... 33 ... ... болады. Сонда бір жылдың орташа ұзақтығы 365,2424 күн ... Ал ... ... есеп ... 365,2422 күн деп ... ... ... дәлсіздігі жылына 19 секунд ... ... ... 1 күн ... үшін 4400 жыл өтуі ... ... қолданылып
жүрген григориан календарының дәлсіздігі 26 секунд, одан 1 күн жиналу үшін
3333 жыл өтуі ... Ерте ... ... ... ... ... осыншама дәлдікке жеткізуі Хайямның ұлы ... ... ... ...... жүзі халықтарында болған календарлардың
ең жақсысы. Ол 1079 жылғы 15 наурыздан (хиджра бойынша 471 ... ... ескі ... календары бойынша 448 жылғы 19 фервердиннен бастап)
қолданыла бастады. Сол күні ... ... ... ... ... ... осы күнтізбе бойынша көрсетілген ... ... ... деп ... Омар ... да 12 айға ... ол айларда 30 күннен болған.
Бұдан 360 күн шығады, ал жылда 365 немесе 366 күн ... ... ... ... 12 ... кейін, жай жылдары 5 күн, ... ... 6 ... ... ... ... ... ұзақтығы 365, 2424 күн болып
отырған. Халықтың айтуына және есте сақтауына оңай болу үшін Хайям ... келе ... ... атауларын пайдаланған. Олар:фервердин,
өрдібеhишт,хордад, тир, мордад, шахривар,меhр, абан, ... дәй, ... Жыл ... ... 5 күн ... ... – 6 күн) фанджи
деп аталған. Айлар Иранның қазіргі календарында да осылай ... ... ай ... ... ... түсіндіреді,
әр айдың табиғи ерекшеліктерін сипаттайды, зодиакпен байланысын айтады.
Күнтізбе тарихында ... көп ... ... ... ... – ескі санат Созиген ... ... оны ... Юлий Цезарьдың атымен юлиан календары деп аталған. Лилий жасаған
жаңа сенат бекіткен рип ... ... XIII ... ... ... деп
аталған. Сол сияқты, Омар Хайямның ... да ... ... ... ... Тарихи документтерде ол «Тарихи Мәлики», «Тарихи Сұлтани»
делінеді.
Іс жүзінде ... ... 12 жыл ғана ... ... ... оның ... отырған сұлтандар күнтізбені бұрынғы «таза
қалпына» келтірген.
Хайям календарының екі ерекшелігі бар: ... оның аса ... – Күн ... негізделуі. Ол кезде ислам дініндегі елдердің
көпшілігі Мұхаммедтің нұсқауы бойынша, 631 жылдан бастап, ... ... ... еді. ... жасағанда Хайямның дінге
қарсы көзқарасы әсер еткен болу керек.
1793 жылы Франция үкіметі бұрын қолданылып келген календарды ... ... ... Бұл ... жасауға атақты математик және
астроном Пьер Лаппас (1749-1827) қатынасқан, ол ... ... ... ... ... ... ... календарындағы жылдың ұзақтығы,
Хайям календарындағыдай 365, 2424 күн болып ... Бұл ... ... тоқтатқан.
Хайямның наурызы қазақ календарына да ауысқан. ... ... ... ... ... ... және оның ... есебін дұрыс есептеудің бірден-бір жолы аспан ... ... ... ... ... ... ... салдырған
ғұлама Ұлықбек болды.
Ол әйгілі Ақсақ Темірдің үшінші баласы Шахрухтың әйелі ... 1394 жылы 17 ... ... Шын аты- ... Тарағай. Атасы Ақсақ
Темір осы немересі дүниеге ... күні ... ... Мардин шаһарын
қоршаудан азат қылып, соғысты тоқтатып, қайыр – ... ... ... етіп ... ... күні-ақ дүрліккен дүниеге келген тыныштық ала келген
ақжолтай ұл ... ... ... армандап, бабаларынан өзге жолды
ұстаған.(3)
Ұлықбек жастайынан ... ... ... ... ... құмарланады. Оның ғалымдығының қалыптасуына атасы ... ... ... ... ... ... 12 желтоқсан.
1992ж.ғылыми дәстүрлері бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. Ұлықбек жас
шағында осылай ... ... ... ... ... және Ауғаныстанды
аралап көреді. Бұған қосымша оның ... ... ... ... Шахрух
жиыстырған Самархандағв аса бай Кітапхана да зор себепші болды.
Ұлықбек Платон, Аристотель, ... ... ... ... ... классикалық еңбектерімен жақсы таныс болады. Сонымен қатар, ол
өзінен ... өмір ... Орта ... ... ... Хорезми,
Бируни, Ибн Сина, Насыреддин Әб- Тусилердің негізгі еңбектерін жете білген.
Бірақ жас Ұлықбекті ... ... топ оның ... ден ... Темір өлгеннен кейін империясы ыдырап екі мемлекет құрылады:
бірі – Хорасан, екіншісі – ... 15 ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөледі. Оның ел басқарушылық
және әскери өнерінен бұрын мемлекеттік қайраткер ретінде істеген ең ...... аса зор ... обсерватория салдыруы болды. Оны
Самарқандтан 4 км жерде Әби-Рахмат арығына жақын, Шопан – ата ... ... ... ... ... ... ... Ғимарат үш айшықты өз
тұсында теңдесі жоқ обсерватория болған. Оның жер ... ... ... жылы ... В.Л.Вяткин тапқан.(4)Исқақов М. Халық календары. 189-б.
Ұлықбек обсерваториясы туралы оның өз ... ... ... билеушісі Омар Шейхтың үлкен ұлы Бабыр Захир ... ... ... еңбегі «Бабырнамада» арнайы тоқталған. Ол обсерваторияның
ғажайып ... ... озық ойлы ... тұрғызған аса бағалы ғимарат,
әрі ғылымның жетістігі екенін ... Әрі ол сол ... ... ... ... немесе сегіз обсерватория ғана болғанын хабарлаған.Атақты грек
астрономы ... ... ... ... б.з.д. 27 обсерватория
салып, «Алмагест» жұлдыз кестесін ... IX ... оны ... ... ибн Мұса әл-Хорезми пайдаланып Бағдат Халифі Момынға арнап ... ... ... XIII ... сол Птоломейдің кестесі мен Эвклиттің «Бастамасын»
парсы тіліне тәржімалап, ... ... ... (Хұлағу
салдырған) аспан әлеміне бақылау жүргізіп Насыр ад-дин Туси ... ... ... ... ғасырда салынған Ұлықбек обсерваториясының ... ... өье ... ... жасай отырып, Марога обсерваториясында
жасалған астрономиялық таблицалардың қателерін түзету болды.(5) ... ... ... ... ... А., 1990. 65,321-322 б.
Обсерваторияның құрылысын және оны астрономиялық құралдармен
жабдықтау жағын ... ... Оның ... бес ... созылған
биіктігі 37 метр болған. ... ... ... ... батыс
беткейінен Ұлықбек мырза Бағ-и майдан деген бақ орнатқан. Онда тас бағаналы
Шылсұлтан ғимараты және арнайы ... ... ... ... орны ... болған.
Күн және жұлдыз құбылыстарын зерттейтін нәзік өлшегіш құралдары,
астрономиялық сағаттары бар ... ... 1434 ... ... 15
жылдай ғана бар күшімен жұмыс істеп, Ұлықбек өлтірілген соң 1449 жылы оның
жауларының ... ... ... ... ... Бабырнама.
А.,1990.324б.
Ескерте кететін жағдай, жоғарыдағы деректер «Бабырнамадан» алынды,
ал зерттеушілер еңбектерінде обсерваторияның ... ... әр ... ... ... Ұмтылыс есімдер.31,36 бб.
Ұлықбек өз жәуірінің алдыңғы қатарлы озат ойлы адамы болды. Ғылым
мен ... ... үшін ... ... ... жаңа ... оқу орындарын ашты. Ондағы
мұғалімдер діни дәрежесіне емес, ... ... ... ... обсерваториясының маңына топтасқан ғалымдардың еңбектері
Ұлықбек ғылымға өзі белсене араласып қана қоймай, сол ... ... ... оқымыстыларын маңыны ... ... ... ... «Заманының Аплотоны (Платоны)» аталған Қазы-Заде
ар- Руми, ... ... және ... ... әл-Кәши, оның баласы Мансур
Кәши, сол дәуірдің Птоломейі атанған Алаеддин әл-Құсшы және басқа ... ат ... ... қадірлеп, пікір-кеңестеріне әрдайым
құлақ асып отырған. Мысалы, обсерватория салардан бұрын Қазы-Заде ар-Руми
бұрынғы ескі обсерватория жұмыстары жөнінде ... ... ал ... әл ... ... ... ... жайында нұсқау-кітап жазған.
XV ғасырда Европа елдерінде обсерваториялар болмаған ... ... ... істеуі – Орталық Азия ғылымының ірі
табысы болып саналады. Обсерваторияның алғашқы ... ... еді. ... ... 1436 жылы ... ... болып ар-Руми
тағайындалады.
Осы обсерваторияда жүргізілген астрономиялық бақылаулар мен ғылыми-
зерттеу жұмыстарының нәтижесінде «Зидж-и ... ... ... ... ... атты астрономиялық кесте ... Оны ... ... ... ... әл-Құсшы т.б. қатысады. ... ... ... ... ... Ол ... Ташкенттегі Әбу Райхан
әл- Бируни атындағы Шығыстану институтының қолжазбалар ... ... ... бұл ... ... ... ... аударылып,
1625 жылы Оксфордта, 1853 жылы Парижде, 1917 жылы ... 1943 ... ... ... ... ... ... болғаннан кейін Ұлықбек салдырған
обсерватория қиратылды, медреселер жабылды. Дегенмен, аталған ғалымдардың
ғылыми ... ... ... ... Мариям Шелеби т.б. сақтап
қалады және оларды онан әрі ... ... ... ... ... ... келіп жетеді.
Біз жоғарыда Ұлықбектің үлкен ғалым болғанын, оның ... ... ... әріптестері мен шәкірттері болғанын айттық. Міне осы
Ұлықбек мектебінің ең ірі ... бірі әрі ... ... ... ... әрі талантты әріптестерінің бірі-біз жоғарыда есімін қайта-
қайта келтірген Қази-Заде ар-Руми ... ... ... Мұса ... Мұхаммед ибн Махмуд), шамамен алғанда, 1360 жыл Кіші Азиядағы Тусса
қаласында (қазіргі Анатолия түріктері ... ... ... ... Ол ... пен ... жас жағынан болсын, білім жағынан болсын
үлкен болған, соған орай жоғары тұрған. Бұл жерде тағы бір ескерте ... ... Рим ... ... ... кеткенде, оның шығыс бөлігін
(Түркия, Болгария, т.б. жерлерді) ... ... ... деп, ... ... ... ... деп атаған. Қази-Заде ар-Руми Орта Азияға, оның ішінде
Самарқанға осы ... ... ... ол ... ... ... аты) ... алған, осы атпен өмір сүрген, еңбек еткен, айналасына мәлім болған,
сол атпен ғылым тарихында да ... ... ... ... өз ... ... ... Сондықтан замандастары оны «Афлотуни заман»
(«Заманымыздың платоны») деп ... ... ... ... оқу
іздеп, білім қуып келеді. Ол алдымен Ақсақ ... ... ... Мәулено Ахмедтен сабақ оқиды, дәріс алады. Кейін Ұлықбек ... мен ол ... ... ісіне белсене араласып, олар
жүргізген астрономиялық бақылау жұмыстарына қызу ат салысады.
Қази – Заде ар ... ... ... қайтыс болады. Денесі
Самарқан қаласына жерленеді. Аңыздың айтуына қарағанда, Ұлықбек ... ... әрі ... ... ... ... басына тамаша мавзолей орнатады. Бұл мавзолей осы
күнге дейін сақталған. Самарқандағы Ақсақ Темір әулеттерінің ... ... «Гур ... ... мавзолейлер
ансамбльдерімен бірге қалаға көрік беріп тұр.
Сөйтіп Қази-заде ар-Руми әрі практик, әрі ... ... Оның ... ... ... ... ... бізге келіп
жеткендері мыналар: «Рисала дар Хисаб» ... ... ... ... грек ғалымы Птоломейдің «Астрономия негіздері» атты ... ... ... ... негіздеріне»
түсініктемелер), «Синус туралы ... ... ... ... атты
кітабына түсініктемелер. Бұл еңбектердің барлығы да араб тілінде жазылған.
Бұлардың ... атап ... ... ... ... атты ... қолжазба нұсқасы (инв. 3935/11) және «Шархи ашколит тағсис фил хандаса»
атты шығармасының бір баспа нұсқасы(инв. №13191) Ташкентте, Әбу Райхан ... ... ... институтының қолжазба қорында сақтаулы тұр.
Сонымен, Қази-Заде ар-Руми-Ұлықбектің замандасы, әріптесі, әрі
ұстазы, әрі шәкірті. Ол ... ... мол ... мұра ... Орта ... ... ... орын алған, сөйтіп артына өшпейтін із, өлмейтін
іс қалдырған, соның нәтижесінде Орта Азия ғылымының көгінде жарқырап мәңгі
сөнбес ... ... XV ... өмір ... ... (Мирхонд) деген
автордың жазбаларында мынадай мәліметтер бар:
«Обсерваторияны салу жұмысына астрономия ... ... ... грек ... ең ... мирасқоры Мәулен Ғиясэддин Жәмшид
Кәши мырза қатынасты».
«Мәулен» - ғалымдардың араб тіліндегі ... ... дәл ... ... ... «ғылым қайраткері» мағынасында қолданылған.
Кәшидің өмірбаяны ... дәл ... ... Жанама
мағлұматтар бойынша ол 1385 жыл шамасында солтүстік Иранның ... ... бұл қала ... мен ... ... ... Кәши ... әл-
Кәшани деген ныспысының қысқаша айтылған түрі. Жолдастары Кәшиді Хайям
сияқты кеменгер ғалым ... және ... ... шыққандықтан,
Ғиясэддин деп те атайтын болған (Омар Хайямның шын аты Ғиясэддин болатын).
Жазған кітаптарында автор ... ... ... ибн ... ибн ... ... жұрттың айтуы бойынша Ғиясэддин деп көрсетеді.Кәшен
қаласы, бүкіл Иран жері бір ... ... ... ... қараған.
Темірден кейін оның баласы – Ұлықбектің әкесі – ... ... ... ... ... кітаптар жазып, атырабына аты шыққан кезде, оны 1420 жылы
шамасында Ұлықбек ... ... ... қайтыс болған жылы да белгісіз.
Неміс ғалымы Г. Зутер келтірген мағлұматтар бойынша ол 1436 ... ... ... ... ... 1429 жылы дүние салған. Кәши
еңбектерін орыс тіліне аударып, бастырушы кеңес ... ... ... айтуынша, 1456 жылы қайтыс болған. Розенфельдің ... ... ... ... Кәши ... бұрын қайтыс болса, Ұлықбек оны
зиратына белгі орнатар еді. Бүгінде Кәшиге байланысты ешқандай ... ... ... ... және ... жерленгені белгісіз.Кәши - көп
жазған ғалым. Оның астрономиядан он ... ... үш ірі ... 1427 жылы 2-наурызда Самарқанда жазып бітірген «Есеп кілті» ... алғы ... ... ... ... мынадай кітаптарын тізіп өтеді:
1.«Хандар ханының астрономиялық таблицалары».
2.«Ықшам түрдегі астрономиялық таблицалар».
3.«Аспан ... ... ... мен ... ... ... бұл ... көбісі бізге жетпеген. Ал «Есеп
кілті» деген кітабы орыс тілінде аударылып, өз алдына жеке ... ... ... ... ханының астрономиялық таблицалары»- арабша «Зиджи
Хақани», 1413-1414 жылдары жарияланған, Кәшан қаласында ... ... мен ... әр ... орындары айтылады. Таблицалар
Насреддин әл-Тусидің (1201-1274) осы саладағы ... әрі ... ... ... ... жасалған. Онда Кәшидің өзі ашқан жаңалықтары да
баяндалған. «Хандардың ханы» дегені- Шахрух (Ұлықбектің әкесі) , ол ... ... ... ескі ... бірі - Стамбулдағы Айя-София
кітапханасында, екіншісі – Лондондағы «Индия оффице» ... ... ... ... ... Айдың ара қашықтықтарын
және мөлшерін анықтау мәселесі қарастырылған.Атақты астроном және ... ... ең ... серіктерінің бірі әл-Құсшы туралы ғылым
тарихында осы кезге дейін санаулы ғана ... ... ... ... ... ... мен ... және олардың шығармалары»
(неміс тілінде), Т.Н. Қары-Ниязовтың «Ұлықбектің астрономиялық мектебі»
(орыс ... ... ... және ... ... жас ... ... К. Сабировтың әл-
Құсшы туралы кейінгі зерттеулері оның ... мен ... ... ... ... ... беріп отыр. Сабировтың ... ... ... ... мен ... ... ... 1962
жылы тәжік тілінде шығатын «Мағриф уа ... ... ... ... ... ... және бөлуі» деген тақырыппен «Ученые
записки госпединститута им. Шевченко» (Душанбе, 1963, ... ... ... ... оң және теріс сандар ұғымы» ... ... ... ... 15 – ... ... ибн Мұхаммед Алауеддин Құсшы XV ғасырдың бас ... ... ... ... Орта ... қай ... ... айырып айту қиын. Бұл тұрғыда бірнеше жорамал бар. ... ... ... және ... ... сүйенеді.
Олар әл-Құсшының әкесі молда Әли Ұлықбектің құсбегілерінің ... ... да оған ... ... ... берілген дегенді
қуаттайды.
Сондықтан да, әл-Құсшының әкесі немесе атасы ... ... ... ... ... ... ... бірінен) шығуы өте
ықтимал. Рас, әл-Құсшы еңбектерінің ... ... ... ... ... жазған. Бұған қарап оны тәжік деп қараушылар да бар
(жоғарыда айтылған К. ... Бұл ... ... бола ... ... парсы (тәжік ) тілдері ол тұста мұсылман елдері үшін
ортақ ғылыми және ... тіл ... ... ... ... оның түркі тілін
білгендігін көрсететін фактілер де бар. Мәселен, әл-Құсшы Түркияда бірнеше
жыл ... ... ... ... және ... өлгеннен кейін
Азербайжанға, кейіннен Түркияға қоныс аударуы кездейсоқ емес болу керек.
Әл-Құсшы білімді ... ... ... ... ... аса ірі математиктер Қазы-Заде Руми және Жәмшид әл-Кәшилерден
үйренеді, ал ... ... ... өзі ... ... ... ... тану ғылымдарына құштар болады. Ұлықбектің маңындағы
ірі ғалымдармен ... ... ... оның бұл ... ... ... түседі. Мәселен, Ұлықбек әр апта сайын барлық оқымыстыларды
сарайға ... ... ... айтыс, әңгімелер өткізіп тұрады
екен. Жас әл-Құсшы міне осы жиындардың бәріне қатысып, ... ... ... алып отырған көрінеді.
Әл-Құсшы Самарқанда Ұлықбек орнатқан медресенің шәкірті
болады, оны ... ... өзі осы ... ... беріп, ғылыми
жұмыстармен айналысады. Осылайша ол қысқа ... ... өз ... оқымыстыларының қатарына қосылады. Әл-Құсшы ғылыми білімі
жөнінен сол ... ... ... ... ... қана ... салада олардан асып та түседі. Мәселен, математикалық есептеулерді
тез, әрі дәл жүргізу тұрғысында ол ... ... көп ... ... да Самарқан обсерваториясында кейіннен ... ... ... ... жұмыстары осы әл-Құсшының
қолынан өтіп ... өз ... ... ... ... ... ... оны жүзеге асыруға кеңінен ат салысады, осы
кездерде ... ... ... ... ... ... ... шыңдалуына оның Орта Азия, Закавказье
және Түркияның көптеген мәдениетті қалаларын ... ... ... ... ... ... көп ... тиеді. Мәселен,
Ғират қаласына барғанда әл-Құсшы Ғираттың оқымыстылары арқылы кейіннен ұлы
ақын ... ... аса ... ... ... Жәмимен танысады. Әл-
Құсшы Абдрахманға алгебра, геометрия жайлы көптеген сауалдар қойып, одан
өте ... ... ... ... ... Жәми және оның ... ... үлкен ынта қойғанын және оны жақсы менгергенін
байқауға болады.
Саяхат ... ... ... ... ... ... жұмыстарға беріліп көптеген еңбектер жазады. Осы тұста
жазылған ... ... ... «Астрономия туралы трактат» деп
аталатын еңбектерінің арқасында ол Самарқанның математикалық ... ... ... беделге ие болды. Оған «Өз ... ... ... ат ... ... әл-Құсшыны өте жақсы көріп,
балам деп атаған және үнемі онымен кеңесіп, ... ... ... ... Әл-Құсшының астрономиялық трактатымен тереңірек танаысу
– бұл еңбекті ол обсерваторияның аға ғалымдары Қазы-Заде Руми, ... ... ... жаңа ... ... ... ... отыр.
XV ғасырдың бірінші жартысының аяғында ... ... ... ... ... әл-Кәши, Қазы-Заде
Руми, әл-Құсшылар еңбектерінде ОртаАзия ғылымының көп ... ... ... бұл ... мен ... дін басылары арасындағы
қайшылық күшейе береді. Осы ... ... ... 1449 жылы ... фанатиктердің қолынан қаза табуына әкеліп соқтырады.
Билікті қолдарына алғаннан кейін діншілдер ... ... ... ... ... ... жасайды. Обсерваторияда әл-
Құсшыдан басқа оқымыстылардың ... ... ... ... мектебінің
негізгі коллективтік жұмысы – Жаңа астрономиялық таблицалары ... әлі ... жоқ ... Әл-Құсшы мұны аяқтап шығу үшін ... ... ол ... ... жас талаптарды жиып, астрономиялық
бақылаулар жүргізе береді.Әл-Құсшының ... ... ... ... тікелей қарсы болып, оны өлтірмекші болады. Әл – ... ... ... дер ... ... ... ... қалады (XV
ғасырдың 55-60- жылдары шамасында). Өзімен бірге әл-Құсшы өзінің ... ... және ... ... ... ... да ала ... Стамбулға келгеннен кейін ол ғылыми
жұмысын ... беру үшін ... ... Әл – ... ... ... ... барған себебін таихшылар оның Стамбулда,
Ұлықбектің тірі ... елші ... ... ... ... ... және сол ... Түркияның билеушілерінің жаратылыстану
ғылымдарына аз да болса ықылас, назар аударғандығынан деп түсіндіріп жүр.
Әл-Құсшы ... ... ... ... ... «... Мен аз ... ішінде арифметика жөнінде қысқаша трактат
жаздым. Егер бұл ... ... ... және ол ... ... туғызса,
онда мен оған арифметика туралы толық курс ... ... ... ... ... ... ... барып қайтады.
Мұнда әл-Құсшыны жергілікті ғалымдар көрнекті оқымысты ретінде зор
қошеметпен ... ... ... ... ... кейін, көп ұзамай әл-
Құсшы жоғарыда айтылған «Мұхаммедияны» жазып бітіреді. ... ... бұл ... ... сұлтаны Мұхаммед Екіншіге арналады. ... ... ... ... II әл-Құсшыға ... 200 ... ... тағайындайды. Әл-Құсшы Айя-София медресесіне математика,
астрономия және басқа ғылым салаларынан ... ... ... ... ... ... ... жағдай туғаннан кейін әл-Құсшы Ұлықбек
обсерваториясында жасалған «Жаңа астрономиялық таблицалардың» ... ... ... ... Ол бұл ... ... түрде
түсініктеме жазады. Бұл түсініктемелер Ұлықбек обсерваториясының зерттеу
нәтижелерін насихаттап, таратуда ... рөл ... ... ... таблицалары қысқа мерзім ішінде Азия және Европа елдеріне
тарап кетеді.
Әл-Құсшы ғылыми-зеттеу жұмыстарынан басқа, жастарды ... ... ... де көп ... ғалым. Ол төңірегіне ғылымға
бейім көптеген талантты жастарды топтастырып әрқашан оларға ... ... ... ... ... ... ... Заде
Румидің немересі – Мариям Шелеби, Бирджанди сияқты ... ... ... ... ... ... ... бірсыпыра оқымыстылар
шығады.
Әл-Құсшы Қыжраның 879 жылы немесе біздің жыл ... 1474 жылы ... ... ... ... ... ... әдебиет және ғылымның
басқа да салалары жөнінде бірсыпыра ... ... ... ... біз білетін тізімі әлі ... ... ... ... ол
анықталып, зерттеліп жатыр. Бүгінгі таңда бізге әл-Құсшының 14 ... ... ... негізгілері мыналар:
1. «Есеп жөнінде трактат» («Рисала фи Хисаб). Парсы тілінде жазылған
бұл еңбек үш кітаптан тұрады. Бірінші ...... ... ... ... ... ... санау системасы), үшінші
кітабы – фигураларды өлшеуге, яғни геометрияға арналған. Бұл трактаттың
қолжазбасы ... ... ... қолжазбалар қорында сақтаулы.
2.«Ұлықбек таблицаларына түсініктемелер» («Шарх зидж Гургани»). Бұл
еңбек төрт кітаптан тұрады.
3. «Трактат әл – Мұхаммедия» ... әл – ... Бұл ... ... ... жөнінде жазылған көрнекті еңбектердің бірінен саналады.
Ол бес кітаптан тұрады. Автордың өз қолымен жазған қол ... ...... ... сақтаулы.
4. «Жеке нәрселер туралы трактат» («Рисала алмуфрад»). Бұл ... ... ... ... әрбір заттың немесе сөздің ғылыми анықтамасы
беріледі.
5. «Логика жөнінде трактат» («Рисала мантик).
6.«Астрономия жөнінде» деген ... сол ... ... ... көрнекті еңбектердің бірі. Трактатта аспан денелері, олардың
ара қашықтықтары ... ... ... ... обсерваториясында
жүргізілген бақылаулар негізінде жазылған болу ... ... да ол ... ... даму ... ... мүмкіндік береді.
Мұнымен қатар бұл трактат астрономия жөніндегі ... ... ... ... әл – ... ... бірі – ... ибн Хасан Руани
былай деп жазады: ... Мен ... ... ... Шахи ... ... және ... көп ... еңбектерін оқыдым. Әл
– Құсшының ... ... ... ... маған анық ... анық бола ... ... ... ... ... көбісі әлі
зерттелген жоқ. Зерттелгендері ... ... ... ... ... ... атап ... болады. Әл – Құсшының бірінші
еңбегінің астрономия тарихында қандай роль атқарғанын жоғарыда ... Әл ... ... оның ... Мариям Шелеби және Бирджанди Ұлықбек
таблицаларына қайтадан өздерінше ... ... ... зерттеушілердің жиі айтып, қызығып ... ... әл ... және ... ... ... деректердің ... ... ... ... Кіші ... ... бірінде Бурсса қаласындағы өте бір ескі де бай
кітапханаға тап болады. Аса ... ... ... бұл жолы ... кім ... бұл ... ... ... ... ... арнаулы керуен арқылы алыс жатқан Самарқанға жөнелтеді. Брусса
қаласы ... аса бай ... ... ... ... қаласының
маңында орналасқан. Ал Пергам қаласында көптеген грек математиктері ... ... ... ... ... ... өмір сүрген,
математиктер Филон Эфесский, ... ... ... және ... ... ... Егер ... кітапханасында Пергам
кітаптары да болады деп есептесек, онда ... ... ... қандай
бағалы мұралар алып келгені өзінен - өзі ... ... ... ... кейінннен Ұлықбек мектебінің ... ... ... ... ... тағдыры не болғаны
белгісіз. Мемлекетке астыртын ... ... ... ... ... мен өнердің қас жауы болған діншіл, ... Хожа ... бұл ... ... ... ме, жоқ бір ... олар аман ... ма? Ол
жағы әлі айқын емес.
Халық аңызына құлақ ассақ, кітаптар аман сақталынып ... ... ... ... ... серігі болған әл – Құсшы. Ұлықбек
өлтірілгеннен кейін ... әл – ... ... , ... ... ... ... деп ... ... ... жүрген. Мұнда кішірек ... әл – ... ... ... ... ... де ... бар. Халық ... әл – ... құр қол ... жоқ ол есебін ... ... ... ... ала ... деп көрсетеді. Әл – Құсшы құсбегі
ретінде Самарқанның ... ... ... ... болу керек,
сондықтан да Хазрет Башир қыстағының қасындағы Нияз төбенің ... ... асыл ... ... ... деген дерек, сірә,
бос сөз ... ... Оның ... әл – ... ... кейін Түркияға кетер алдында Самарқан сыртында біраз ... Сол ... ... деп ... қыстақ әлі бар көрінеді.
(8)
Міне, осындай шындыққа жуық келетін деректерге ... ... ... және ... да ... ... Нияз ... кітапхананы іздеу мәселесін жиі қозғап жүр. Егер сәті ... ... ... қалған күнде, мұның ғылым ... ... ... ... үлес қосатыны сөзсіз.
Поляк астрономы Ян Тевелий бұдан 300 ... ... ... дүр ... ... ... («Астрономия
деректері») атты кітабында аспантану ілімінің ірі өкілдері ... 170 жылы ... ... ... ... ... Гиппарх
(б.э.д.II-ғасыр) ал-Батоний (852-929ж.ж), ... ... ... есімдер.(Құрастырған Б.Ысқақов). 55-56 бб. Н. Коперниктермен
бірге Ұлықбек көреген есімді кісінің еңбектеріне шолу ... ... ... Грек, араб, неміс, итальян, дания, ... ... ... Ұлықбектің «Астрономиялық жаңа кестесі» атты ... XV ... – ақ ... ... боп ... жылы «Ұлықбек Көрегеннің жаңа астрономиялық ... ... ... ... бетіндегі сөздерді еркін тәржімә иіріміне салсақ,
шамада ... ... оқыр ... « ... ... ... ... ибн Әмір Темір ... үшбу ... ... ... ... кітапта мәңгі қозғалыс үстіндегі жерді... Жұлдыздарды өзге де аспан
денелерін зерттеу, танып-білу мархабаты ... ... Және мына ... ... ... ... ... деген мәртебелі есімімен танылған
Салихиддин Мұса, ұстаз Ғиясиддин Жәмшидтер ... ... ... ... ... қайтыс болды, ... ... ... ... енді ... ... уақ ажал ... Қазизада ұстазды алып кетті.
Жұмыс Әли ибн Құсшының күшімен ... Оған ... ... ... «Жаңа кестенің» үстінде сол кездегі таңдаулы ғалымдар
еңбегі өтті. Ұлықбек ... ... ... ... Аты ... ... ілімінің озақ өкілдері еді. Әли ... ... опат ... соң да ... ... ... ... кестені» - Самарқан обсерваториясының талай жылғы
еңбегінің жемісі, ... ... ... жаңа ... ... ғылыми еңбек деп білеміз. Ұлықбек Ғиясиддин ... ... ... ... Әли ... ... ... Имамаддин
Жунабади, Насрулла Хауафи секілді ғалымдардың ... ... ... отырды. «Астрономиялық жаңа кестенің» үстінде тек аспантану ілімі
өкілдері ғана ... ... ... ақындар,
суретшілер, мұхандистер (инженерлер) көп ... ... ... ... ... Әли ... (1380 - 1454 ж..ж..) Темір
қайтыс ... соң ... ... ... ... ... ұлы
тарихшының «Жаңа кестенің» алғашқы бөлімін жазуға белсене ат салысуы ... ой ... ... ... ... ... этнографиялық, этностық
түрлі мәліметтерге толы.
«Кітап екі ... ... ... ... ... деп аталады.
Кіріспенің өзі төрт тарауға бөлінген еді. ... ... ... деп ... ... ... арғы – бергі астрономия
негіздеріне сүйенген жыл ... (сан) ... ... айтқанда юнандар
(гректер) , арабтар, ирандықтар, ұйғырлар қабылдаған жыл ... ... ... ... және бұл ... шығу ... ... және оған қатысты нәрселер туралы» атты екінші тарауда
аспан денелерінің экватордан ... ... шығу ... мен ... ... ұсылдары және 683 – ге жуық қалалардың ... ... ... ... тұңғыш рет белгіленді.
«Жұлдыздардың жарығы және орындары» атты ... ... ... ... ... атты төртінші тарауда жұлдыздар мен
планеиалар хақында терең мәнді ғылыми ... ... ... Көрген
кестенің екінші бөліміне жұлдыздардың орны айтылып оларға астрономиялық
тұрғыдан талдау ... - деп ... ... ... ... ... Ахмедов. Шынында аталмыш еңбек адамзат өркениеті тарихындағы үлкен
жетістік еді. Ол өзінің ... ... ... әлі күнге жойған
жоқ. Бір ғана мысал. Жылдың қанша күн, қанша апта,қанша айдан ... ерте ... ... ... арасында түрлі тұжырымдар боп келеді.
Үнділер 365 күн,6 ... ... ... жыл ... ... бір
жылда 365 күн 6 сағат,11 минут 0 секунд бар деген.
Ал, Ұлықбек кестесі бойынша бір ... 365 күн, 6 ... ... 8 ... бар. Ал, ... сіз бен біз ... ... ... ... бір ... 365 күн, 6 ... 9 ... 6
секунд бар. Ұлықбек небәрі 1 минут 2 секундқа ғана ... ... ... ... ... ... құс ... қара суды
теріс ағызған мықтыларын жинап қана қойған жоқ, ... – ақ ... ... ... үшін ... жас ... үшін білім
көтеретін дәрежелі оқу орнына айналды.
Ұлықбек ... ... ... жан – ... ізденіс үстінде
дамыды. Ол Шығыстың да, ... да ... ... ... ... ... , бір сәт орта ... Еуропа ғылымына
көз жүгіртейікші. Николай Коперниктің (1473 – 1543) «аспан ... атты ... ... тыйым салды. Міне, тарихи ... ... ... Жер ... айналып, ... бір ... ... ... ... діннен безген, елден шыққан
сандырағы ел ... кең ... ... ... ... ... ... үшін, конгрегация қаулы қабылдайды: Николай Коперниктің
аталмыш шығармасы ... ... ... ... ... ... жылы 5 – наурыз. «Декрет о запрещений книги Н.Коперника»).
68 – ... ... ... тартып жатқан Галилео Галилей Римге
шақыртылады. Рим ... ... ... оған ... тағылады: « ....халықты теріс ... ... ... ... ... таза ... мақсатында ғұлама –
тақуалар мынадай ... ... Күн – ... ... ... және ол бір ... ... жалғыз тұжырым, философиялық тұрғыдан қарағанда
барып тұрған сандырақ, неге дегенде ол ... ... ... ... Е. Р.) қарсы.
2. Жер - Әлемнің кіндігі емес, және ол ... ... ... планета деуіңіз де, ... ... ... ... ... ... ... осындай айыптаулардан кейін өз ғылымынан бас
тартуға мәжбүр болды. ... ... ... екі ... ... ... ... астрономиясының хал – ахуалынан толық,
мағлұмдар ететін ... ... ... ол ... Орта Азия ... үшін шын мәніндегі өрлеу дәуірі
болды. Араб елдері, Иран, Түркия, Қытай, Еуропа ғалымдары ... ... ... ... ... ... түрулі еді. Самарқан оқу
орындарына жұрт ағылған үстіне ағыла ... ... ... ... көбі ... ... отырған сансыз патшалар ... ... ... ... ... ... қалғанын айтады.
Расында солай ма?
Жоқ, Ұлықбек расадханасы бұдан кейін де талай уақыт өмір сүрді.
Захириддин Мұхамед ... (1483 – 1530) өз ... ... ... расадханаға арнайы тоқталып, оның сән – ... ... ... баян ... ... ... оқиғалардан соң
Самарқанды кемінде елу жылдан кейін көрді. Демек, расадхана ХҮІ – ... әлі ... жоқ еді. Одан ... де ... ... ... ... өз жұмыстарын жалғастырады. Ұлықбектің даңқы әлемге тарады. 1650
жылы Оксфорд университетінің ... Жан ... ... ... ... ... мен ... қабылдаған ең ірі ... ... ... арғы ... кең байтақ аймақтың билеушісі ұлықбек
шығармаларының негізінде» бастырып шығарды. Араға бес жыл салып 1665 ... Хайд ... ... ... кестесін» латынша аудартты. Француз,
грузин, түрік, парсы тілдеріне де ... ... ... ... 1992 жыл.
Самарқандағы Ұлықбек обсерваториясын білім алуға ағылып жан – ... ... ... ... ... да ... Соның бірі ХҮІІІ
ғасырда өмір сүрген, артындағы ұрпаққа мол мұра қалдырған шапырашты Қазыбек
бек Тауасарұлы.
Қазыбек бек ... 1692 жылы ... Іле ... ... ... ... ... етегінде дүниеге келіпті.
Әкесі Тауасар Матайұлы баласы Қазыбекті бес жасынан оқытқан, алыстағы
Бұхарада төрт жыл дін оқуын оқып ... ол, ... екі жыл бала ... ... тағы да ... іздеп Бұхара мен самарқандқа кетеді. Қасына ерген
Дулат Өтеғұл байдың баласы ... ... ... Самарқанд, одан Ауғаныстан
арқылы Шамға, Бағдатқа одан әрі Ыстамбұлға, Римге барып сегіз жыл ... ... аяқ ... елге ... ... Самарқандтағы жалғыз білім ордасы – Ұлықбек қирасы еді.
Бірақ ... ... ... ... ... ... ... дін
иелері бұзып, тамтығы ғана қалған кез ... ... ол ... ... ... ... Қазы – Заде Румидің ұрпағы Хафиз ... ... ... ... ... шәкірт болып,дәріс тыңдайды.
(10)Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлы. ... ... ... ... 8-
9 ... ... ... былай дейді: «Ұлықбек ілім ордасынан мен әкемнің
малының өріс – қонысына бағдар – бағыт беретіндей ... ... ... ... ... ... ... болды....
Ұлықбек медресесі бір кезде атағы қатты шыққан, ол бір ... ... екі жүз елу, үш жүз ... бұрын мағрифат өрістеген, атақты Қазы
– Заде Руми, ... өзі ... ... ... ... ... ... ілгерлегенін білдім..... Мен Ұлықбектің атақты «Зиджи – Жәди ... ... ... Оның төрт ... да жатқа білемін. Бірақ, не
керек, оның бәрі қалмақпен болған соғыстың шаңында қалды – ... ... ... ... ... ... қозғалысы, жалпы жұлдыздар ... ... ... ... және оны өте тез ... ... мені ... Хафиз әпенде еді. Ол маған ... ... ... ақ ... көк қошқар, ақ боз ат, көк боз ат, үш ... ... төрт ... тоғыз торақ сияқты жұлдыздардың қозғалысын, әсіресе қай
жұлдыздардың қалай қозғалып, қалай айналатынын, қыстың ... ... ... ... ... ... ... иттің түлеуі,
тышқанның аз – көп болуы, ермен, ... мая ... ... ... ... ... ... есебінің ылғи дұрыс болып шығатынын аузының
суы құри айтады.
Мен он ... ... елге ... соң, ... ... ... ... аспан әлемін зерттейтін ілім ордасын салмақ
болдым. ... ... ... ... ... ...... қойғанымда, құба
қалмақ соғыс бастады да, бәрі ... ... ... Мен ... ... күн жазуға арнадым. Оны балаларымның бәріне үйреттім.
Ауа райын болжау, егер барлық күнді ... ... ... көп ... Тек адам ... маңыз бермей қалады да, осыдан барып күн ... ... ... ... ... онша қиын емес, дақ осындай орда
салу, онда ауа райын, аспан әлемін зерттеуге әбден ... еді, амал ... бұл ... ... ... тегіс жетіп жатыр.
Ұлықбек ілімі орталығына – расадханасына күн ... тағы да ... ... ... қолданылады. Олардың біразы менде де бар еді. ... ... ... ... ... өте ерте қолға болса керек.
Ілімде барлық мағрифат атасы яғни оқу – ... ... ... ... бар ілімнің атасы осы ауа райын, аспан әлемін зерттеу ... ... - деп ... жарылған.
Сондай–ақ Ыстанбұлда оқып жүрген кезінде Махмұд Қашқаридің «Диуани
лұғат ат ... ... ... ... ... Хикмет» кітаптарын көріп, өз
бабаларының кітабын бөтен елде оқып – ... ... де, ... да
жасырмайды. Аспан әлеміне үңіліп, сырын ұққанын, айдың он төрт күн толып он
төрт күн ортаятынын, оның 28 – күні ... ... екі күні ... 30 күн ... ... ... ... – күн, ол бәрінен зор, бәрінен қызулы, дүние
жүзіндегі құбылыстың бәрі соның ықпалымен болып жатады. Дүние төрт ... от, су, жел, жер. ... ... дүние дүние болмайды. Барлық
құбылыс осыларсыз болмақ емес. Аспанда ... ... бір ... ... ... Ол – ... Бүкіл шексіз, шетсіз әлемнің тұтқасы,
тұрқы осыған шоғылған. Күн де, ай да, ... ... да ... ... ... ... Қазақтардың оны Темірқазық деуі өте орынды.
Батпайтын жұлдыздар – Жетіген, дәлірек айтсақ, Жетіқарақшы. Бұл – адамзатты
жолдан адастырмас ... ... ... ... Ай да орын ... Оның ... тигізетін түрлері әсері көп. Айдың туғанына 15 күн болғанда, Ай
Күнге тұп – тура ...... ... ... ай ... толық көрінеді.
Сондықтан осы күндері Күн батқанда, Ай да туады. Ал айдың 14 – інде ... таң ... Ай енді үш жүз жыл ... ... ... болады.
Өйткені жер өзі айналатын жұлдыздың жолынан ауытқуы ... ... ... ... ... бізге көрінбей қалады. Менің есебімше, енді бес жүз
жылда жер ... ... ... ... бітеді.
Дүниенің тіні – Күн. Ол – жарықтың, жылудың сарқылмас көзі. ... да сол ... Күн - өте ... жұлдыз. Ол күніне шамамен Тараз
есебімен алғанда, 1,725 миллион батпан өз салмағын шығындайды, ... ... ... ... ... бір ... ғана ... Міне, күннің осыдан
ұлылығын біле беруге болады. Ендеше күнді мәңгі тұратын ... ... ... еді. Ал Ай - ... ... жылу да, ... та жоқ ... Айдан
басқа да ондай жұлдыздар аспан әлемінде баршылық.
Ай мен айдың арасындағы екі күнді қазақ екі күнді қазақ та ... ... ел ... ... күн жауа ... ... ашық ... есінде қала бермейді.
Мен туғаннан дәл елу жыл бұрын өткен Ром еліндегі ғұлама Галилей
арнаулы құралмен Ай ... ... одан тау ... ... Сол үшін ... жек көріп қуғындаған. Заман өтер, өнер – ілім дамыр, ... ... адам ... ... гөрі ... білер. Менің анық білгенім – ... ... ... ... ... ... ол әлі ... сыр. Енді үш жүз
жылда ай көрінбей қалуы мүмкін.
Жұлдыздар сыры біздің мал б ... егін ... ... тұрады. Өйткені ол оның шаруасына лазым. Мысалы, елде
Шолпан ... таң ... ғана ... деп ... ... әр
мезгілінде ол кеш алдында күн батыста ... одан ... ... беретінін білмейді. Оны біздің жұрт «Тұлқатын» деп ... ... ... ... ... Ал шынында, ол екеуі бір
жұлдыз. Шолпан күнді ... арғы ... ... ол ... ... ... күнді айналуы 584 күн болады. Міне, осы
кезде Шолпан ... ... Ол таң ... ... ... ... көрінбей қалады. Ал Шолпанның қыста кеш ... ... ... оның ... ... жоқ. Оның ... жолы ... – жерге жақын жұлдыз. Ол жылуды ... ... гөрі ... ... ... сыры қиын сыр. Ал бізден, яғни ... ... жылу аз ... ... да бар. ... ... дүние тіршілігі тек күнге ғана ... Мен ... ... ... болып Малайсары өлген, Іленің оң қанатындағы
биікке ... ... ... ... амал не, ол ... ... Жылды жазтоқсан, желтоқсан, қыстоқсан, жылтоқсан деп ... ... ... жан – жануар көбеңсіп, өсімдікке жан бітер
жыл басы деп ... Жыл құсы да осы ... ... Мен ... жыл ... ең бір ... ... деп белгіледім. Үркер
көрінген күннің бәрі суық. Сүр ... бен жаңа ... ... – он бір күн. Мен мұны ... ... ... ... бердім, күн
қайыруды үйреттім. Сонда жеке жұлдыздардың аймен тоғысуының ... ... ... қазақша бақыр немесе бақырсоқым
жермен салыстырғанда ... ... ... ол ... аз алады.
Ол да Ай сияқты суынған жұлдыз. Ал ......... ... ... ең ... ол ... – біздің
жерімізден мыңнан аса есе үлкен болса керек – ті. ... осы ... ... ... ... ... оның сырын әбден ... ... ... ... алмақ. Бұл жөніндегі Мағрифатта да
біздің ... ...... ... ... ... Әуклейдистің ешбірі оған тең келе ... ... ... өзі ... деп, оның ... басын иген.
Осыларды оқыған ... ... «Біз ... туып, соң қалған ел болдық
қой», - деп ... ... ... ... ... көбі Күнге бағынышты,
соның әсері жердегі құрт – құмырсқа, жәндік, ... ... ... деп ... ... ... күн ... құбылыс
жерге, оның ауысуына, ауа ... ... ...... ... ... тигізеді. Оны дәлелдеу тіпті оңай. ... күн райы ... әсер ... ... онда адам ... неге ауырады, ыстық өтіп неге науқастанады? Табиғат өзінде
бар нәрсеге әсер ете ... ол ... ... ... ... ... кезінде Күн бетіндегі қара дақтар ... ... Оны, ... ... ... ... Галилей де айтқан. Мына
мен туғаннан бұрын күн ... қара дақ ... сол жылы ... ... ... ... ... тегіс қатып қалған. Күн
әсері жер ... да әсер ... Күн ... қара дақ пайда
болғанда, жер сілкіну де ... Ол адам ... ...
құлқына әсер етеді дейтінім, мен ... ... ... ... – жылы Орыс – Швед ... 1100 – 01 жылы Орыс ... Петрдің
Парсыларға шабуылы, оның артынан орыс – түрік ... 1119 – ... орыс – швед ... ... ... соғысы, яғни ... ... ... мұрасы соғысы, інгілстан - майсұр соғысы,
інгілстан – маратық ... тағы ... ... ... ... ... ... Ал біздің қалмақпен соғысымыз да осы күннен деп
ойлаймын. ... діни ... ... ... ... құдіреті
деп уағыздайды. Бәлкім, Күнді ... ... да ... болар.
Мен Истанбулдағы мәртебелі мектепті үш жыл ... соң, ... ... адам ... қосылдым деп
есептедім» - деп жазған».
Сөйтіп, сегіз жылдай ... ... оқу – ... ... әлемін зерттеуге ықылас ... ... ... ... ... ... ... табылғаны жайлы
жазылған мәліметтерге ... және шет ... ... ... ... ... жыл ... жүйесіне қатты
назар аударып баспасөз ... ... ... ... ... Қамбаровтың Қазақстан жерінен табылған ... ... ... ... ... – жылы орыс өлкетанушысы Л.Ф.Семенов ... ... ... ... ... ... тас ... оның жобасын суреттеп жазған. Ол кезде бұл ... ... ... адамдары жерленген деп ұйғарылды.
“Парасат” журналы. №6,1998, 15-16 бб.
Себебі, шынында да бұл қорғандарды ... адам және мал ... ... кездесіп отырды. Әйтсе де арада жарты ғасырға жуық
өткенде, ... ... пен ... ... докторы
П.И.Мариковский көптеген «мұртты» қорғандарды зерттей ... ... ... Яғни, екі жақтан жарты доға түрінде иіліп ... ұшы ...... қарай тегіс жерге үйілген бұл тас
обалар ... ... ... ... ... ... ... табылған адамның және жылқының
сүйектерін, түрлі ыдыс – ... ... ... ... ... ... қола дәуіріндегі мәдениеттерге жататыны ... ... ... ... тікелей мұрагерлері ... және ... ... ҮІІ – ҮІ ғғ. ... б.з. Ү ... ... кешкен жергілікті исседон және ... ... ... ... ... Скиф – Сақ ... ... ұқсайтыны байқалған.
1968 – жылы Іле ... орта ... ... ... жағалауындағы Малайсары адырының батыс ... ені 80 ... 180 ... жуық «сәкілі» немесе «мұртты» қорған табылды.
Бұл қорған ... ... ... 142 ... ... ... Бақанас трассасынан 16 шақырымдай қашықтықта жатыр. Оның ... ... ... ... түрінде қаланған қорғанның шығыс
жақ көкжиегіндегі ... тас оба – ... (21 – 22 ... ... (22 – 23 қыркүйек) күн мен түн теңелуі ... ... алып ... ... тұп – тура ... келеді.
2. Жазғы күн тоқырауы ... (21 – 22 ... ... ... алып қызыл табағы жарты сақинаның оңтүстік
жағындағы тас обаға, ал ... күн ... ... (21 – ... ... жақтағы тас обаға дәл келеді.
1976 – жылы Орталық Қазақстандағы ... ... ... ені 110,5 метр, ұзындығы 190 метр тағы ... алып ... ... ... ... нәтижесі де бұл
қорғанның ежелгі уақыттарда ... ... ... береді. Бұл қорғанның алғашқы қорғаннан ... ... ... ... иілген ұшында тас оба емес, жылтыр ақ
түсті ... ... ... көміліп бекітілген. ... – ақ ... ... жақ ұшындағы үлкен тас ... екі ... ... обалар бар, мұндай шағын тас обалар ... ... ... ... де ... ... тас обалар Айды ширектерге ... және ... ... т.б. ... жыл ... ... үшін үйілген. Ай ... ... ... ... орақ ... ... ... Батыс бағыттағы үлкен
және екі ... тас оба ... ... ... жаңа айды
білдіреді. Оңтүстік жарты доға бойымен Ай ... ... ... ... асқанда «он төрттік» қалпына жетеді. ... ... ... ... ... солтүстік жарты сақина ұшындағы
тас ... ... оң жақ ... кеми ... Солтүстік жарты
доға бойымен ... Ай ... ... әдепкі үш обаға
жеткенше бірте – бірте ... ... ... таса ... ... кезең басталады.
Қазіргі уақытта Жер шарының әр ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Ирландияның Мит графтығынан табылған тас ... ... ... күн ... ... сауле бірнеше мминут бойы
бөлмені жарықтандырады. Бұл қорған ... 3000 ... ... ... ... ... жазықтықтығына салынған
Стоунхедж атты ... ... ... ... 1850 – ... Бұл ... та әлі ... дейін күн мен түн теңелуі
және күн тоқырау кездерін ... 1 ... ... ғана
көрсетеді. Сондай – ақ сол маңнан - ... атты тағы бір ... ... ... ... ... Перу атты елде – ... шөлі
бар. Адам аяғы ... осы ... ... ... ... ... бір түзу ... бойына салынған хайуанаттардың ... ... Мұны да ... келе ғалымдар – ежнлгі
астрономиялық құрылыс болған деп ... – тың ... ... Биг – Хорн ... ... бойына үйілген үлкен тас оба ... ... ... осы шеңберді зерттей келе оның да ... ... ... анықталды. Осы ... ... ... күн ... ... Күннің шығуы жолы мен ... ......... шоқжұлдызының төменгі ұшындағы ... ... ... көк ... Торпақ шоқжұлдызындағы жарық жұлдыз
– Альдебаран және Үркердің ... ... ... дәл ... Бұл ... ... 1760 – жылы «Ұлы ... иелері» (
великие прерий) деп аталған үндістер қауымы ... ... мен Орта Азия ... ... ... ... ... құрылыстары ата – ... ... ... ... ... кем ... терезесі тең
болғанын тағы бір дәлелдейді. Жоғарыда ... ... ... ... Орталық Қазақстандағы Ұлытау тауларынан бастап,
Есіл өзенінің ... ... ... ... ... аудандарынан бастап Шортанды және ... ... ... ... ұсақ ... адырларында, оңтүстікте Балқаш өңірі
мен Бетпақдала ... ... ... ... ... және Қалмақтар жерінде сирек кездеседі.
Орта Азия ... ... ... ... таратуға себепкер болған – Тарағай Ұлықбек. ... ... ... ... адыры мен Толағай тауының
маңынан табылған ежелгі астрономия ... өте ... Ең ... ... ... ... ... доғалары тастан ... ... ... ... ... ... ... Яғни, көктемгі – күзгі күн теңелу және жазғы – ... ... ... жаңа ... Күн сәулесі обсерватория ішіндегі
бақылаушының алдына түседі.
Орта Азия мен ... ... ...... ... (Фараб). Сауран, Исфиджаб, Тараз т.б. қала ... ескі ... ... ... бәрі де жарты ... ... ... ... ... қала – ... шығыс
жағында – үлкен қақпа оңтүстік және ... ... қос ... ... – бас ... болғанын аңдау қиын емес. ... ата ... ... ... ... құрылыстары негізінде қала
– қамалдар салынған. Сөйтіп, қала – ... ... ... халық жыл маусымдары мен Айдың туу және бату ... оңай ... ... ... ... ... ... зерттеуші –
журналист Сейілбек ... ... бек ... ... деген мақаласы жарияланды.(12) Онда автор ... ... 1968 жылы Іле ... орта ... ... оң ... Малайсары адырының батыс жағынан ені 80 ... 180 ... жуық ... ... ... ... айта ... оны даусыз 1710 жылы Қазыбек бек
Заман-Қазақстан, 14 тамыз, 1998 жыл, ... ... ... орны деп ... ... 1968 ... ... табылған жер мен 1710 жылы ( ... 289 жыл ... бек ... ... ... жер бір жер. Әрі Қ.Қамбаров :
«Ұлықбек обсерваториясының жалпы көрінісі Малайсары ... ... ... астрономия құрылысына өте ұқсас» ... бұл сөзі де ... ... сөзімен дәл келеді.
Қазыбек бек өзінің болашақ ... ... ... етіп салмақ болған. Қ. ... «Ең ... ... ... ( ... ... ... сақина доғалары
тастан үйдірген, Ұлықбек обсерваториясында жарты ... ... ... ... - ... ... де 1968 жылы Малайсары
адырынан табылған ... ... ... бек сала ... орны ... ... – деп түйіндейді. Және Қазыбек
бектің жобасын жасап, жерін қиып, ... ...... ... ... ... ... деген сөзін келтіріп, ... ... ... ... ... ... Ұлықбек құсап күйген
кірпіштен қалауға мұршасы келмей, амал жоқ ... үйіп ... ...... қорытындысын жасаған.
Ал Қ.Қамбаров мақаласындағы қорғандардың салынған
мезгілі табылған заттарға ... соңы қола ... ... ... да өз ойын ... ... «Қазыбек бек ол ... ... ... ... қола ... қалдықтары сол жерде жатпады ма
екен? Мысалы, қазір біз бір ... жаңа ... сала ... ол ... бұдан пәленшебай ғасыр бұрын өмір ... ... мен олар ... ыдыс – ... сынықтары
табылып жатады ғой деп ... ... Әрі ... да ... ... (Ол ... «техника и наука»
журналының 1984 жылғы N9 ... ... ... 270 ... қорған» зерттелгені
туралы және олардың ... ... ... ... ғалым –
археологтар жүргізген зерттеулер де баршылық.
Әйгілі академик Ә.Х.Марғұлан ... ... ... ... «өткен тазартқан», яғни ... ... ... сондықтан ол ешбір аяқ баспайтын «таза ... ... ... да ... ... А.Х. К изучению памятников района р. Сарысу и Улытау
//Вестник Ан Каз ССР. А.. 1948,N2. С. 55.
Профессор ... та осы ... ... ... шалу рәсімімен байланысты болуына баса назар
аударған.
П.И.Мариковскийден ... ... ... ... ... ... астро – физик ... та ... ... 16 ... ... жүргізіп, ол ... ... ... ... ... ... тырысады.(14)
Осы қорғандарды жүйелі түрде зерттеп ... ... ... ... ... Күн ... уақыт есебін жүргізетін расатханалар деп кесіп айтуға
әлі ... ... ол үшін ... ... ... ... ... екенін айтады.
Міне «мұртты ... ... ... ... пікірлердің болуының өзі – ақ бұл тақырыпты тереңірек
зерттей түсу ... ... ... уақыттарда зерттеушілер мен
қызығушылар назары ғасырлар бойы ... ... ... ... мен жыл ... ... жүргізу әдістеріне ауып, ой ... ... ... ... ... ... 2. А., 1998. С. ... зерттеушілер алдында да Қазақстан
хронологиясын жеке ... ... ... жан – ... ... ... әдебиеттер:
1.Әбішев Х.А. Халық астрономиясы. Алматы, 1959.
2. ’’Заман-Қазақстан‘’, 14 тамыз , 1998
3.Вопросы ... ... ... 2. ... 1998.
4.’’Егеменді Қазақстан’’ , 12 желтоқсан 1992.
5.Захир ад-дин ... ... ... ... ... Ф.С. Время и его ... ... ... Г.С. Археология , Алматы, 2000
8. Әбішев Х.А Аспан сыры. ... Б. ... ... ... А., 1994.
10.Исқақов М. Халық календары.
11.Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлы. Түп-тұқияннан өзіме ... А., ... ... ... ... ... А.Х. К ... памятников района р. Сарысу и Улытау \\
Вестник Ан Каз ССР. А., 1948.
14. Вопросы археологии Казахстана. Выпуск 2. А., 1998.

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сандар сыр шертеді17 бет
Адамзат қоғамының эволюциясы32 бет
Антик заманының философтары5 бет
Антикалық мәдениет3 бет
Ежелгі Грециядағы білім беру ісінің дамуы30 бет
Ежелгі егіншілер мен бақташылар6 бет
Ежелгі Египет мемлекеті және құқығы7 бет
Ежелгі тарихи діндер5 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Ежелгі Үнді және Қытай философиясы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь