"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2
1. ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
1.1 Қазақтың исламға дейінгі діни сенім.нанымдарының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері ... ... ... ... ... ... .11
1.3 Исландылық ислам құндылығының көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

2. ИСЛАМНЫҢ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ РУХАНИ ДӘСТҮРІНЕ ЫҚПАЛЫ
2.1 Қазақстандағы ислам мәдениетінің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.2 Ислам және қазақ әдет.ғұрып заңдарының ұқсастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
2.3 Дін және мәдениет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68
Жұмыстың жалпы сипаты. Қазақ даласына ислам діні VII ғасырдың басында арабтардың Орта Азияны бағындыруы нәтижесінде кіре бастады. Шындығын айтқанда, ислам діні Қазақстанға күштеп енгізілген жоқ. Қазақстанда сол дәуірде қалыптаса бастаған феодалдық қатынастарға ислам дінінің кері әсері болмай, қайта ол феодалдық қарым-қатынастарды жандандыра түсетінін көре білген феодалдық үстем тап иелері ислам дінін қуана қарсы алды. Өйткені бұрыннан келе жатқан шаман діні феодалдардың талап-тілегін, мақсат-мүддесін қанағаттандыра алмады. Ал ислам діні болса халықты рухани жағынан болсын, саяси жағынан болсын мығым ұстай алатын мемлекеттік дін бола алды. Осындай тиімді жақтарына қарамастан қазақ тайпалары өзінің бұрыннан келе жатқан шаман дінін, ата-баба аруағын қастерлеуді ұстанып, ислам діні қағидаларына мән бермеді. «ХІІІ ғасырдың басында мұсылман Хорезм билеушілері мұсылман емес Сырдариядағы және Торғай облысындағы қыпшақтармен соғысуына тура келді»— деп жазуына қарағанда, сол кездерде қазақ тайпаларының басым көпшілігі әлі мұсылмандық жолға түсіп, ислам дінін қабылдамаған сияқты. Рузбиханның жазуына қарағанда, қажет десеңіз XVI ғасырдың өзінде де қазақтар пұтқа табынушылар деп танылып, оларға қарсы «ғазауат» соғысына шығуды талап еткен. Өйткені шариғат заңдарын араб миссионерлері үндеп, үгіттеп, насихат жүргізгендеріне қарамастан, халық ата-баба аруағына, тәңірге, жұлдыз-айға ұзақ уақыт бойы сиынды. Ата-баба аруағына сиыну бәлекеттен сақтап, өздеріне бақыт, молшылық, жақсылықтар әкеледі, мал басының аман болуына, өсіп-өнуіне көмектеседі деп, сол үшін олар аруақты разы етуге тырысты. «Аруақ аттаған оңбас» деп аруақты ұмытпады.[1,241 б.].
Диплом тақырыбының өзектілігі. Ұлт тарихы ажырамас екі негізден құралады. Бірі – егемендік жолындағы ерлік күрестерден тұратын азаматтық тарих, ал екіншісі – ұлттың идеологиялық бағдарын орнықтыру жолында жа¬сал¬ған рухани тарих. Біздің азаматтық тарихымыз көптеген іргелі зерттеулерге арқау болды. Жеткілікті түрде назар ау¬дарылмай келе жатқан үлкен бір бағыт біздің рухани тарихымыз дер едікдеп жазады Ш.Уалиханов Қазақтарда шамандық салт-сана мұсылмандық наныммен мидай араласып, ортақ – мұсылман атты дін құрайды Осы екі діннің, қазақ нанымына мидай араласуына ертеден келе жатқан шамандық дін негіз болды демекпіз» дейді. [2, 52 б.].
Қазақ халқының тарихында ұлттық-мемлекеттік идеология дәрежесіне көтерілген біртұтас ілімдерді жасаған даңқты тұлғалар болды. Ұлтымыздың болмысын қалыпттастырған, құндылықтық бағдарын белгілеген осындай ілімдердің бірегейі – Қожа Ахмет Ясауи ілімі.
Әбу Ханифа жол салған суниттік ағым басқаларына қарағанда көнімпаз, басқа халықтардың әдет-ғұрып заңдарына бой ұсынғыш болуы себепті қазақ тайпаларына да өте тиімді болды. Сондықтан да қазақтардың әдет-ғұрпы өз кезегінде ислам діні шариғат заңдарын кері итеріп тастамай, қайта феодалдық қазақ жеріне сонау 8 ғасырдан бастап ене бастаған ислам діні қазіргі таңда қазақ халқының соның ішінде өзге ұлттардың да төл діні деңгейіне жетті.Осы жұмысты жазу барысында көбінде Қ.Жолдыбайұлыны кітабтарынан және С.Кенжеахметов,Орынбеков,Ғ.Есім және Ш.Уәлиханов,Қ.Шүлембаев,Н.Өсеров және С.Ұзақпаева"Өміршең өнер жастары"тағыда еліміздің тарихын зертеуде үлкен еңбек сіңірген ғалымдардың әдебиетінен пайдаландым.
1. Д.Өмірзаққызы.Адамзаттың асыл тәжі Мұхаммед Пайғамбардың өмірі.Мадина кезеңі.-Алматы:Атамұра,2003-335б.
2. Ш.Уәлиханов.Таңдамалы шығармалар жинағы.- Алматы: Жазушы,1985, 170б.
3. Шүлембаева Қ. Ислам дінінің топтық және әлеуметтік мәні. –Алматы:Рауан, 1970- 562б.
4. Ғ.Есім.Хакім Абай-Алматы:Дәуір,1996 -450б.
5. Орынбеков.М.С.Қазақ сенімдерінің басталуы.-Алматы:Ата-мұра, 2002-460б.
6. Бартольд В.В. Двенадцать лекции по истории турецких народов Средней Азии.Соч.-М: Родина,1963-1976-Т.10
7. Ш.Уәлиханов.Таңдамалы шығармалар жинағы.- Алматы: Жазушы,1985,-170б.
8. М.С.Орынбеков.Қазақтардың сенімдерінің басталуы.-Алматы:Ата-мұра,2002 -460б.
9. Ғафуров Б.Г. Таджики. Древнейшая,древняя и средневековая история.-М:Родина,1972-664б.
10. Қ.Жолдыбайұлы.Дін мен Діл.-Алматы: Дәуір,2012-283б.
11. Ш.Уәлиханов.Таңдамалы шығармалар жинағы.- Алматы: Жазушы,1985,-170б.
12. А.Диваев.Из области киргизских верований.-Алматы:Атамұра,1993-355б.
13. Х.Арғынбаев.Қазақ халқындағы жанұя және неке.-Алматы: Рауан,1992-352б.
14. Ә.Т.Төлеубаев.Реликты до исламских верований в семейности казахов.- Алматы: Рауан,1992-452б
15. С.Кенжеахметов.Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі.-Алматы:
Рауан,1991 -625б
16. Ә.Қоңыратбаев.Көне мәдени жазбалар.-Алматы:Қазақ университеті ,1991-400б.
17. К.Акрам.Ислам діні және Құран кәрім.-Алматы:Шалқар газеті 1996-25б.
18. Юнус Хожа.Қараханнәме.-Ташкент:1992-452б.
19. .Құрманбаев.Исламдағы адам Құқығы.-Алматы:Дәуір,2012-204б.
20. Ә.Т.Төлеубаев. Реликты до исламских верований в семейности казахов.- Алматы: Рауан,1992-452б.
21. Ш.Уәлиханов.Таңдамалы шығармалар жинағы.- Алматы: Жазушы,1985,- 170б.
22. М.М.Молдабаева.Имандылық ислам құндылығының көрсеткіші\\Алаш айнасы 27.05.2012
23. М.М.Молдабаева.Имандылық ислам құндылығының көрсеткіші\\Алаш айнасы 27.05.2012
24. Қ.Жолдыбайұлы.Дін мен Діл.-Алматы: Дәуір,2012-283б.
25. Ә.Қоңыратбаев.Көне мәдени жазбалар.-Алматы:Қазақ университеті ,1991-400б.
26. Н. Өсеров, Ж. Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары. -Алматы :Руханият,1992 -149б.
27. Мавлюгов Р.Р.Ислам.-М:Родина 1969-160б.
28. Нұралы Өсерұлы. Ислам және Қазақстан. -Алматы. Руханият, 2003 - 750б.
29. Нұрғазина Н.Д.Қазақ мәдениеті және ислам.-Алматы:Рауан, 2002 -315б.
30. А.Искакова Ислам дінінің жақсылық жамандық және өмірлік мақсат туралы ұғымдарына сын. -Алматы:Жалын, 1976 -256б.
31. Ұзақбаева С. Өміршең өмір өрісі –Алматы:Ата-мұра, 1991 -236б.
32. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті:кеше,бүгін,ертең.-Алматы:Рауан,1999-264б.
33. Ж.Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы.-Алматы Ата-мұра,1992 -149б.
34. Бернштам А.Н. Уйгурская эпиграфика Семиречья.-Алматы:Жалын,1989 - 265б
35. Өсеров Н, Ж. Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрыптары.- Алматы :Ата-мұра,1992 -149б.
36. С.Кенжеахметов.Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі.-Алматы:
Рауан,1991 -625б
37. Д.Өмірзаққызы.Адамзаттың асыл тәжі Мұхаммед Пайғамбардың өмірі.Мадина кезеңі.-Алматы:Атамұра,2003-335б.
38. Х.Арғынбаев.Қазақ халқындағы жанұя және неке.-Алматы: Рауан,1992-352б
39. С.Қ.Қалиев Қазақ халқының тәлім-тәрбие тарихынан.- Алматы :Дәуір,1992 -545б.
40. Б.Уахатов.Қазақтың тұрмыс- салт жырларының типологиясы.-Алматы:Жалын, 1983 -789б.
41. Ұзақбаева С. Өміршең өмір өрісі –Алматы:Ата-мұра, 1991 -236б.
42. Шүлембаева Қ. Ислам дінінің топтық және әлеуметтік мәні. –Алматы:Рауан, 1970 - 562б.
43. Орынбеков.М.С.Қазақ сенімдерінің басталуы.-Алматы:Ата-мұра, 2002 -460б.
44. Нұрғазина Н.Д.Қазақ мәдениеті және ислам.-Алматы:Рауан, 2002 ж.-315б.
45. Қ.Жолдыбайұлы.Дін мен Діл.-Алматы: Дәуір,2012-283б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………..………………..2
1. ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
1.1 Қазақтың исламға дейінгі діни сенім–нанымдарының зерттелу
тарихы...................................................................
................................................4
1.2 Қазақ жеріне исламның таралуы және оның ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ РУХАНИ ДӘСТҮРІНЕ ЫҚПАЛЫ
2.1 Қазақстандағы ислам мәдениетінің алатын орны………………...………..30
2.2 ... және ... ... ... Дін және ... ... ТІЗІМІ……………………………..…68
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаты. Қазақ даласына ислам діні VII ғасырдың
басында арабтардың Орта ... ... ... кіре ... айтқанда, ислам діні Қазақстанға күштеп ... ... сол ... ... бастаған феодалдық қатынастарға ислам
дінінің кері әсері болмай, ... ол ... ... ... көре ... ... ... тап иелері ислам дінін қуана қарсы
алды. Өйткені бұрыннан келе жатқан ... діні ... ... ... ... Ал ... діні ... халықты рухани
жағынан болсын, саяси жағынан болсын мығым ұстай алатын мемлекеттік ... ... ... ... ... қарамастан қазақ тайпалары өзінің
бұрыннан келе жатқан ... ... ... ... ... ... діні ... мән бермеді. «ХІІІ ғасырдың басында мұсылман ... ... емес ... және ... ... қыпшақтармен
соғысуына тура келді»— деп ... ... сол ... ... ... ... әлі мұсылмандық жолға түсіп, ислам ... ... ... ... қарағанда, қажет десеңіз XVI
ғасырдың өзінде де ... ... ... деп ... оларға қарсы
«ғазауат» соғысына шығуды талап еткен. Өйткені шариғат ... ... ... ... насихат жүргізгендеріне қарамастан, халық ата-
баба аруағына, тәңірге, жұлдыз-айға ұзақ ... бойы ... ... ... ... сақтап, өздеріне бақыт, молшылық, жақсылықтар
әкеледі, мал басының аман болуына, өсіп-өнуіне ... деп, сол ... ... разы ... ... ... ... оңбас» деп аруақты
ұмытпады.[1,241 б.].
Диплом тақырыбының өзектілігі. Ұлт тарихы ажырамас екі ... Бірі – ... ... ерлік күрестерден тұратын азаматтық
тарих, ал екіншісі – ұлттың идеологиялық ... ... ... рухани тарих. Біздің азаматтық тарихымыз көптеген ... ... ... ... ... назар аударылмай келе жатқан
үлкен бір бағыт біздің рухани тарихымыз дер ... ... ... ... ... ... наныммен мидай араласып, ортақ –
мұсылман атты дін құрайды Осы екі діннің, қазақ нанымына мидай ... келе ... ... ... ... ... дейді. [2, 52 б.].
Қазақ халқының тарихында ... ... ... біртұтас ілімдерді жасаған даңқты тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... бірегейі – Қожа Ахмет Ясауи ілімі.
Әбу Ханифа жол салған суниттік ағым басқаларына қарағанда ... ... ... ... бой ... ... себепті қазақ
тайпаларына да өте тиімді болды. ... да ... ... өз
кезегінде ислам діні шариғат заңдарын кері итеріп тастамай, қайта феодалдық
қазақ жеріне сонау 8 ... ... ене ... ... діні ... таңда
қазақ халқының соның ішінде өзге ұлттардың да төл діні деңгейіне жетті.Осы
жұмысты жазу ... ... ... ... және
С.Кенжеахметов,Орынбеков,Ғ.Есім және Ш.Уәлиханов,Қ.Шүлембаев,Н.Өсеров және
С.Ұзақпаева"Өміршең өнер жастары"тағыда еліміздің тарихын зертеуде үлкен
еңбек ... ... ... ... екі ... ұзақ мезгіл бойы бір-біріне зиян келтірмей, қатар
өмір сүрді. Сол себепті де ... ... ... ... ... ... ... Билер қазақтардың қоғамдық маңызы зор мәселелерінің
көпшілігін ежелден келе жатқан ... ... ... ... ... шешті. Ал өз кезегінде араб миссионерлері де қазақ
тайпаларының тілін, әдет-ғұрпын, ... ... ... ... лақтырып тастамай, санасуына тура келді. Бұлардың бәрін
исламға қайшы ... ... ... ... ... ... ... топтық және әлеуметтік мәні" атты еңбегінде
жас ұрпақ ислам ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі өмір талабына керекті жақтарын іздестіреді.Ислам
дінінің «түпкі сырының өзі адамгершілікті, ... ... ... біліктілікті, еңбекқорлықты, өнерпаздықтарды
қалаған. Ал ... пен ... ... ... ... келді.
Адамзаттың құндылығын сақтайтын қасиеттерді іздестірген ислам діні [3,145
б.].
Жеке ... ... ... діннің атқарар қызметі үлкен.Жас
ұрпаққа ислам дінінің негізінде тәрбие беру құралы ... ... ... басқа түрлерімен, соның ішінде Құранмен ... ... ... ... ... мен ... ... негізгі мақсаты - ислам дінінің торік халқына ... ... ... ... мен ... ертеден келе жатқан салт-
дәстүріне тигізген әсерін ... ... мен ... ... мен мәдениетті дамуына тигізген ықпалын
ашып көрсету Алланы ... ... пен ... құр бос ... ... ... ... алып адамды шынайы, рухани өсіруге,
адамдың ... ... отын ... өз ... ... ... ... баса ашып көрсету.
Осы мақсатқа жету жолында диплом жұмысымның алдына мынадай ... ... ... ... ... ... ... әдет – ғұрпы және бүгінгі ислам;
- исламның діни – ... салт – ... ... ислам дінінің алатын орнын ашып көрсету.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диплом жұмыстың құрылымы ... ... ... сай ... екі ... қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
.
1. ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕГІ ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ
1.1 Қазақтың ... ... діни ... ... ... ... ұрпақтың санасында туған халқына деген
құрмет пен мақтаныш сезімін ұялатып, ұлттық рухты сіңіру, ... ... ... мен өнерін қастерлеп, халықтық салт-дәстүрлерді аялай,
ардақтай білуге тәрбиелеу - ... ... ... ... мәні ... ... ... жүзеге асады. Ал, отбасы мәселесі тарихымыздың ... ... ... ... діні, наным-сенімдері мен көзқарастары оның тарихына,
рухани-мәдени, саяси өміріне үлкен әсер ететін фактор болып ... Дін ... ... ... Дін ... білмейінше белгілі бір аймақты
мекендеген халықтардың тұрмысын, өмірін, мәдени ... ... ... ... емес, яғни кез келген ұлттық мәдениеттің рухани ... ... мен ... ... үшін ... ... ... терең зерттеп, зерделеудің маңызы ерекше. Ежелгі ... ... ... құрамдас бөлігі екендігін ескерсек, айтылған ... арта ... ... дін ... ... ... ... салаларын қамтып жатты.
Үлкен өркениеттердің қалыптасуында ұлттық діндердің тар шеңберден
шығып, рухани-мәдени тұтастықты ... ... мен ... ... ... қалыптастыруы ерекше маңызды.
Алайда, өркениет ағымына қосылған этностар мен этностық ... ... ... оның ... ... олардың наным-
сенімдері мүлдем жоғалып кетпейді. Олар ... ... ... ... ... ... ... Сол
себепті қазақтардың діни көзқарасында Алла мен ... ... ... қолданылады. Әрине, қазақ мәдениетінде қалыптасқан архетиптік наным-
сенімдерден исламдық діни жүйеге ауысу бірнеше ғасырларға созылды және ... ... ... ... діні мен араб ... қазақ халқының руханиятына тигізген
игі әсерін, тарихтағы үйлестіруші қызметін теріске шығаруға ... ... ... ... ... ретінде қалыптастырған, руханиятының өзегін
құрап, тұрақтандырған архетиптік наным-сенімдерін ұмытпаған жөн, оларсыз
мәдениетімізді ... ... ... ... діни ... қарастырғанда олардың бір-бірімен қатар
дамығанын, ... ... ... тек ... абстрактілеу арқылы,
қолайлылық мақсатында қолданылғанын естен шығармаған жөн. ... ... ... олар ... ... ... ... мифологиялық және архетиптік тарихи даму кезендерінде
генотиптік діни жүйелер басым ... ... ... ...... осы ... дейін жалғасқан дәстүр. Қазіргі күндері ел мен жерді
жаудан жан аямай қорғап, ерлігімен, ... ... ... ... ... ... сақталған Қабанбай, Бөгенбай, ... ... ... ... ... ... билерді қастерлеп, оларға атап
ас беру осы дәстүр көрінісі..
Көне ... ... ... тотемистік нанымдардың да
генотиптік сипатта болғандығын айқындайды. Түркілердің ұйытқысы болған ... ... ... көк ... ... деп ... баласы өз табиғатында тек ... қана ... ... ... бар екендігін ерте ұғынса керек және ол осы ... ... ... ... ... ... ... олар күн сәулесінен жаралған делінеді. Бұл аңыздарда хан қызы күн
сәулесі түскеннен кейін жүкті ... ұл ... ... ... ел билеуші
хандардың құдайлық табиғатын, яғни ... ... деп тану ... ... ... ... ал ... бастапқы мәні адамның
руханилығын, трансценденттігін негіздеу болып табылады.
Көк аспанды, жұлдыздарды, күн нұрын — жан тұрағы деп ... ... жол ... ... белгілі бір сатысында адам болмыс пен
сананың, тән мен рухтың аражігін ажыратады және ... ... ... ... ... халқының рухани мәдениетінде тәңірлік сенім мен
шаманизм айрықша орын ... ... ... ... көшпелі шаруашылық – мәдени типтің қажеттіліктеріне икемді
сенім жүйесі ретінде ... яғни ол ... ... болмыс
тәсілінен, дүние түйсінуінен туындаған. ... ... Есім ... кітабында: тәңірге сыйыну – сенім емес, дін емес, ол Адам ... ... ... мойындағандық деп тұжырымдаған.
"Тәңірді мойындау адам еркін шектемейді. ... ... ... қарама-
қарсы түсінікті қажет етпеген. Себебі, тәңір – деген табиғат, ол өмір сүру
үшін қажетті жағдай. ... ... ... ... ... Оны табиғаттың
синонимі деп те қарауға болады. Адамның табиғатқа табынуы, бір ... ... ... екіншіден, өзінен тыс рухты іздеу, оны субъект
ретінде қабылдау, дерексіз ойлаудың жемісі”, –дейді [4,125 б.].
Яғни, ... арғы ... ... діни ... ашық ... ... ... көбірек тән, жан дүниесі мен
рухани ізденістеріне әлдеқайда ... ... діни ... ... ... де табиғат күштерін құдіреттендіруден, ... ... ... қатпарларынан тамыр алады. Алайда, Тәңірге ... ... ... табиғат діндерінен кейінгі жоғары саты болды.
Барлық халықтар рухани дамуында діни ... ... ... ... оны ... соң бірі келетін діни жүйелер хронологиясы деп
қарастыруға болмайды, шындық әрқашан теорияға қарағанда әлдеқайда күрделі,
көпжақты ... ... "Ол ... – әр ... ... ... ... стихиялық күштеріне табынудың және оларды бұрмалап бейнелеудің
біртіндеп дамуынан ... ... ... ... ... ... мен ... жанданған деп ... ... ... табылады, ол түптеп келгенде табиғатты
құдай деп қарастыратын пантеизмнің негізін құрайды”, –деп жазады[5.59, ... ... ... тән ... – ол ... дейінгі діни наным-
сенімдерді теріске шығармайды, қайта оларды бір жүйеге келтіріп синтездеуші
рөл атқарады. В.В. Бартольд: ... ... ... негізі Көкке (Тәңір)
және Жерге (жер-суға) сыйыну ... – деп ... ... ... жаратушы "объективті идея” ретінде ... ... ... тірегі [6,82 б.].
Бұлардан басқа көне түркілердің наным-сенімдерінде әйел-құдай – Ұмай
ерекше құрметтелген. Әйел тәңірі Ұмай – ... мен ... ... ... үш құдай түркілердің пантеонында маңызды болып саналады.
Тоныкөк құрметіне орнатылған ескерткіште: "Көк, Ұмай ... ... ... ... ... ... сыйлаған осылар деп ойлау керек!”, – делінеді.
Жер-су құдайына келетін болсақ, ол да табиғатты пір тұтудан туындайды.
Алтайлық ... ... ... ... ... ... ... кеңістікте тіршілік етеді. Сонда үрленген судан Ақ ана
шығып, оған жер мен ... ... ... делінген. Бұл аңызда да
матриархаттық, рулық, қауымдық қатынастар ықпалы байқалады. Матриархаттық-
рулық қауымнан патриархалды ... ... өту ... ... соңғы
орынға ығыстырылады. Көк аспан ретіндегі Тәңір өзінің жоғарғы құдай
ретіндегі ... ... ... ... ... ... ол зор, қаһарлы тұлға ... ие ... ... ... ... және "ер” сөздерінің бірігуінен шығуы
мүмкін деп ... ... буын ... ... пікірінше, күннің
шығуымен байланысты болса, "ер” – түрік тілдерінде ер адамды білдіреді. Осы
тұрғыда Тәңір "Күн ... ... ... яғни ... ... білдіреді.
Тәңірлік дін адамды өз іс-қимылына, әрекетіне, пиғыл-ниетіне есеп беріп
отыруға үйретеді, ісі түсіп, жолы болса ... ... ... дейді,
қателік жасап, адасса, "Тәңірім, кешіре гөр”, –дейді.
Қазақ мәдениетіне үлкен ықпал тигізген келесі діни наным-тип – ... ... ... ... ... XVІІІ ... ... ол туралы
айқын түсінік әлі қалыптасқан жоқ. ... ... әр ... ... ... ... ... дін емес, себебі онда құдай
туралы түсінік жоқ десе, басқалары оны діннің әмбебап формасы деп ... ... ... ... да ... көзқарас бар.
Шамандық қасиеттің психикалық науқаспен байланысына басты назар аударған
зерттеушілер, оны ... ... ... ... деп қарастырса,
ғалымдардың басқа бір тобы ... ... түп ... ... зерттеген еуропалық ғалымдар көп құнды пікірлер
айтқанмен, ғылымдағы еуроцентристік ... ... ... қойды.
Шаманизм олар үшін бөтен мәдениет туындысы болғандықтан, еуропалықтар оған
экзотикалық құбылыс, архаикалық дүниетаным рудименті ретінде ... ал ... әділ ... баға ... ... ... жүйелі түрде, оны қалыптастырған мәдени жүйемен
бірлікте, тұтастықта зерттеген ғалымдар Д. Банзаров пен Ш. ... ... ...... ... – әлемді, дүниені сүю, табиғатқа деген
шексіз махаббат және ... ... ... аруағын ардақтау.
Шамандық сенім табиғатқа бас иеді”. ... ... ... де ... ... тұрғыдан бағалайды: "Шамандар аспан Тәңірі мен ... ... ... ... саналған. Шаман сиқырлық қасиеттермен қоса
білікті, талантты, басқалардан мәртебесі жоғары: ол ақын да, ... ... ... ... бір ... адам ... зерттеген қазақ ғалымдарының бір тобы оны ... ... ... әсер ... ... дәстүрі деп санайды.
М.С. Орынбековтің ... ... адам мен әлем ... ... ... ... Мистикалық желігу, зікір салу практикасы
арқылы адам мен әлемді біріктіріп, сананың ... ... ... "Шаман
дүние түйсінуінің негізі бұл дүниедегі сананың толымдылығы, ... ... ... ... Ол ... адам мен ... ... бұзылуының салдары”[8,103-б].
Шамандық қасиет адамға рухтың қалауымен қонады, бақсы зікір салардың
алдында рухтарын көмекке шақырады. ... ... тағы бір ... ... ... ... тартушылық арқылы мұраланады. болғандығын айтады.
Осыны ескере отырып, біз шамандықты генотиптік сипаттағы діни жүйе ... және оның ... ... атап ... ... ... ... жоқ, табиғат жанданған, барлық құбылыстың, жер мен судың
киелі иесі бар. Адам мен әлем тұтас. ... ... ... ... ... – табиғат патшасы”, –дейтін еуропалық ұран шамандыққа жат. Адам қанша
құдіретті болса да ... ... ... ол тіршіліктің ерекше бітімі.
Дүниедегінің барлығы бір-бірімен тығыз байланыста. Бұл ... ... ... іске ... ... ... ... адамның күнделікті
тұрмысына жақын араласып отырады, қолдайды немесе ... Рух ... ... ... тұлға – шаман, бақсы. Шамандық қасиет тұқым
қуалау, тегіне тарту, рухтың ... ... ... ... ... ... идеологиясы ретінде қалыптасады, шаман бір әулеттің немесе рудың абызы
қызметін атқарады. Ол діни әдет-ғұрыптарды ... ... ... ... ... сол арқылы шаруашылық әрекетін, тұрмыс-тіршілігін
айқындайды.
Шаманның рухтар тандаулысы ... және ... яғни ... ... ... ... пайғамбар идеясының қалыптасуында маңызды
рөл атқарған деп топшылауға болады, сол ... ... таза рух ... де ... ... жоққа шығаруға болмайды. Жалпы жаратушы-құдай
идеясының түп-тамыры табиғатқа табыну, оны құдіреттендіру мен ... ... ... ... айтпаған болар едік.
Қазақ халқының арасында шаман атауына қарағанда бақсы атауы кең
таралды. Біздің пайымдауымызша, ... ... ... ... тұрмысына икемделген нұсқасы болып табылады. Бақсылар ислам діні
таралғанға ... ... ... ... өте маңызды рөл
атқарған. Олардың негізгі қызметі адам мен ... ... ... ... алдын алу болса керек. Бақсылар өз ойыны
арқылы ... ... ... ... ... ... әлеумет өмірін үйлестіріп отырған. Орталық Азия мен
Қазақстанда ислам діні ... ... ... көне ... ... ... ... Енді олар жын-шайтандармен байланысқа түсе алатын
адамдар ретінде қабылданады. Қоғамда шамандарға ... екі ұшты ... Бір ... ... ... ... олар адамға кесір
келтіруі мүмкін. Сондықтан бақсылар ауылдың шетіне оңаша ... ... ... оларға бара бермейді. Екінші жағынан, сыры
беймәлім сырқатты тек бақсы ғана емдей алады деп ... ... ... ... алу мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... ... реттеуші қызметінен айырылып, тек бақсы-
балгерлік қызметін ғана сақтап қалады.
Ежелгі түркі жерінде көне түркілердің дәстүрлі ... ... да ... ... ... ... ең байырғысы зороастризм
діні болды "Қазақстан жеріне әлемдік діндердің ішінде ... ... ... ... ұлы Мұхан қаған осы дінді қабылдады, ал ... Тобо ... ... ... ... ... ... тіліне
аударуға жарлық берді. ...Буддизм ... ... ... ғұн
мемлекеттеріндегі түркілер арасында тарала бастады, ал ашин тайпасы олармен
тектік тарихи байланыста болған еді”. Бұл деректер М.С. ... ... ... ... ... ... Азиядан шыққан
көшпенділер Үндістанға дейін ... осы ... ... Ұлы ... ... ... ... Буддизмнің бұл жерлерде таралуы
империяны бір дін ... ... ... ... ... ... түркілер бұл дінді жаппай қабылдады десек, тарихқа қайшы келер едік.
Әрине, будда дінінің моральдық қағидалары ... ... ... оның ... ... ... "әрекет етпеу” қағидаты көне
түркілердің дүниетанымы мен өмірлік ұстанымдарына ... ... ... болған мани дінінің де тағдыры буддизмге ұқсас болды. Мани
ілімі баяндалған "Болжаулар кітабы” түркі тіліне аударылғанымен, бұл дін ... ... ... ... ... Буддизмен қатар Ұлы Жібек жолы
арқылы христиандық та ... Ол ... ... ... ... V ... бастап қазіргі Қазақстан жеріне ене бастады және Шығыс
Рим империясынан шыққан әулие Несторий сектасының ... ... 45 ... діни алауыздық пен қақтығыстар христиан дінінің ... ... ... ... ... ... ... етті. Орталық Азия
мен Қазақстан жерін паналаған христиандар бұл жерлерде өздерінің ғибадат
ететін орындарын салды. Олардың басым ... ... ... ... ... алым-салықтар төлеп тұратын. Бұл жағдайда басқа ... ... ... олардың жат жерде өз діндерін ұстап, әдет-
ғұрыптарына сай ... ... ... ... ... ... ... тарихымызды шынайы түрде жазу
қолымызға тиген тұста өткенімізге зерделей көңіл бөле бастадық. Егер ... ... ... деп ... онда ... ... ... мен келешегінің айнасы. Халык тарихқа қарап бой ... Олай ... ... ... ... ... ... мәдениетіндегі түрлі
әдет-ғұрып, салт-санамен қатар, отбасын құру немесе үйлену ... ... ... ... "Дін және ... Абай ... ырымдар шаманизмнің сарқыншағы дейді.[10,231-б.]
Адам баласы шыр етіп жерге түскеннен бастап қартайып дүниеден
өткенге ... ... сан ... ... таным-түсінігі, қоғамдық
даму барысындағы ізденістері жинақталған салт-дәстүрлер аясында болады.
Біздің халқымызда көптеген ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық көзқарастарын, салт-
дәстүрде көрсете білген. Оларды тұтас құрылым жүйесінде анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... сипаттауға болады. Адамзат үшін ақиқат дүние біреу болса, оны түсіну,
тану, сол ... ... ... ... ... ... ... әр ұлтта әр деңгейде сан алуан интерпретацияда беріледі. Осы
жағынан ... ... діні ... ... ... ... наным-сенімі
мен дәстүрін қазіргі жаһандану заманы кезеңінде қарастыру қажеттігі
туындайтыны ... ... ... ... ... көптеген ғылымдарды
қызықтырады және зерттеліп келе жатқан мәселелердің бірі ... ... ... келген ең алғашқы елшілер, саудагерлер немесе отарлау
әкімшілігінің шенеуніктері болсын ... ... ... ... ... ... қазақ елінің мәдениеті, оның ішінде қазақтың, наным-
сенімдерге қатысты зерттеулерді бірнеше ... бөле ... ... ... Ендеше осы зерттеулерді зерделеп, исламға деінгі ... ... ... ... табуын өзмізше саралап
көрейік.
Оның алғашқы кезеңі ретінде ХVІІІ- XIX ғасырлардағы саяхатшылар мен
ғалымдар ... атап ... ... ... ... ... ... жазбаларында түркі халықтарының арасындағы отбасылық
қарым-қатынастар мен діни ... ... ... ... ... саяхатшылар өздерінің жұмыстарын қысқа мерзім ішінде
жүргізген ... ... ... ... ... ... дейінгі жарық көрген аз мағлұматтар негізінде жазды. Алайда, бұл
еңбектерде қазақ өмірі туралы аз да ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеуге үлес
қосушылардың бірі Броневский ... Ол Орта жүз ... ... ... мәдениеті туралы еңбегінде отбасы және оған қатысты ырымдар
мен тиымдар туралы сөз ... ... XIX ... ... ... ... ... шұғылданған орыс ғалымы А.Левшин болды. Оның еңбегінде
әсіресе қазақ әдет-ғұрыптарының баланың дүниеге келуі мен ... ... ... ... жайлы және сүндетке отырғызуы, бала тәрбиесі,
соның ішінде кейбір мәселелерге байланысты отбасы мен ... ... ... беру ... аз да ... ... ... болады .
Қазақтың біртуар азаматы, этнограф, ... Ш. ... ... діни наным-сеніміне үлкен мән беріп, олардың ... ... ... ... ... туралы барлық
зерттеушілердің айтуынша да, барлық географиялық нұсқауларда да ... ... ... шамандық ырым, сенімді де ұстайды. Олар мұсылман дініне
табынумен қоса, шамандық нанымдарға да ... Бұл ... ... - дей ... ... ... ... дәстүріндегі кейбір салт-
дәстүрдің түп-төркіні тым әріде жатқандығын айтып кеткен болатын.
Ал екінші кезеңдегі ... ... ... ... ... ... жинақтау неғұрлым жүйелі түрде қолға алына
бастағаны ... [11,78 ... ... ... ... ... ... төңкеріске дейін
ғана 130-ға тарта үлкенді-кішілі еңбектер жариялаған А. Диваев болды. Ол өз
еңбектерінде қазақ өмірінің сан ... ... ... ... ... ... ... халқының үйлену тойы мен жөн-жоралғылар туралы ... ... ... рухани мәдениетін зертеушілер тобы ... ... өте ... 125 ... ... ... ... дініне дейінгі наным-сенімдерді зерттеу
кенжелеп қалды деуімізге болады. Себебі, кеңес билігінің нығаюымен көненің
сарқыншағы - наным-сенімдер ... жат әдет ... ... ... алып келді. Тек жекеленген аймақтарда, яғни қазақы ... ... ... ... ... қолданыста.
Келесі бір атап өтуге тұрарлық еңбек 1973 жылы жарық ... ... ... ... ... мен ... атты ... еңбекте отбасы мен некенің туыстық ... ... ... адам ... ... түрлі жоралғылар, үйлену,
дәстүрлі некенің өткені мен ... ... ... ... Еңбек
XVIII ғасыр мен XX ғасырдың басына дейінгі уақыт аралығындағы ... екі ... ... ... ... ... мәліметтерді автор
Қазакстанның барлық облыстарын түгелге жуық ... ел ... ... ... өзі ... [13,158-б.].
Ал қазақ елі егемендігін алып, ... ... ... ... жаңа тарихы сараланып, қайта жазылуына мүмкіндіктер алғаны
белгілі. Осындай жаңаша зерттеу мүмкіндігі ... ... ... ... бірі профессор Ә.Т.Төлеубаевтың «Реликты доисламских верований
в семейной ... ... атты ... Жас ұрпақтың қызығушылығын
тудыратын бұл көлемді еңбегінде автор қазақ ... ... ... ... ... ... ... келуі мен тәрбиесіне байланысты
наным-сенімдерін, атап айтқанда бедеулік, шамандық ... ... ... ... ... аурулары және оларды магиялық ... ... ... ... ... мен ... ... береді[14,56 б.].
Сондай ақ - этнограф Сейіт Кенжеахметов «Ұлттық ... 220 ... атты ... ... ... мәселемізге қатысты
біршама тоқталып өтеді. Онда ол қазақ халқының сондай ақ бүгінде ... бара ... ... ... ... ... ... мән мағынасын көрсетуге тырысқан..
1.
Қалай тіесек те қазақтың рухани мәдениеті, оның ішінде ислам дініне дейінгі
әдет-ғұрыптар мен ... ... ... ... да ... ... ... тәсілдер қолдана отырып қазақтың этнографиялық
құндылықтары ретінде сақталғандығына көз жеткізуімізге болады[15,123 б.].
1.2 Қазақ ... ... ... және оның тигізген әсері
Араб қолбасшысы Кутейб ибн Мүслім әскері Қазақстанның оңтүстігіне 715ж.
VІІ ғ. басып ... ... ... ... осы ... Осы ... ... бауырластарына үнемі қол ұшын ... ... ... Орта ... ... ... ... жерлеріне
үлкен қауіп төндірді, себебі олар Шаш (Ташкент) пен ... ... ... ... ... ... отыру үшін әскер жіберіп
отырды. Арабтардың Испиджабқа (Сайрам) жоғарғы түркештердің қолбасшысы Әбу
Мырзақым (Сүзеген) қаған араб ... ... ... ... ... ... ... кетуге мәжбүр болды. 737 ж.деп келеді
Ә.Қоныратбаев деректерінде. ... ... атты ... ... әскері жерлерін шетелдіктерден тазартты. Бірақ таққа талас
барысында ... ... ... ... ... сол ... ... бастығы Наср ибн Сейяр осы жылдан бастап Орта Азиядағы араб
билігін қалпына келтіре бастады[16, 146 б.].
«714 ж. ... ... ... ... ... Ол ... өз ... Испиджаб бағытында жорыққа аттанды. Кутейбті бұл қаланың сауда
орталығы екендігі емес, оның стратегиялық маңызы қызықтырады: ... ... Орта ... ... көмекке ұмтылған түркі әскерінің
жолын қиып ... ... деп ... ... сарбаздарымен бірге
миссионерлер де қатысты, алайда арабтардың шегінуі дін уағыздаушыларына
жаңа дінді таратуға ... ... Бұл ... ... ... белгілі. Әсіресе, зәрдүстілік қомақты орын алды. Бірақ исламның
таралуына байланысты зәрдүстілік қудалауға ұшырады. Оның ... ... ... манихейлік, будда, христиан діндері де осындай ... ... ... ... ... тайпалары арасында әдет-ғұрыптардың
нормалары қоғамның бірден-бір заң реттегіші ролін ... Оның да ... еді. ... ... ... ... жағдайына байланысты
басқалардан томаға – тұйық өмір сүрді. Сол ... де тек ... ... өз ... алды. Екіншіден, әдет-ғұрып заң нормалары тек үстем
тапқа ғана емес, жалпы ... ... ... ... ие ... ... ру-ру болып көшіп-қонған қазақтарда «ру намысы» күштірек
еді. Бұл төменгі таптың «өз ... ... ... ... ... ... Әбдімәлік ибн Маруан (685-705) тұсында ғана
жаулап алуға қолы ... ... ... Кутейб ибн Муслим ішкі
қырқыстардан әбден әлсіреген Орта ... ... ... ... басып
алды. Сөйтіп, 705 жылдың өзінде-ақ бүкіл Орта Азияны уысында ұстады. Балхты
басып алған Кутейб ибн Муслим Бұхарға ұмтылды. ... мен ... ... от салу ... Бұхарды алды. Ауыр шайқастардан соң соғдылықтар
астанасы Самарқан қолға түсті.
Наршаһидің ... ... ... ... ... ... ... кете салысымен жергілікті халық ислам дінінен безіп, өз
ата-бабасы ұстанған дінге көше берген. Төртінші рет ... әзер ... ... ... сол ... тұрғындарының жартысына жуық мөлшердегі
арабтарды ... ... ... ... ... ... ... табынатын пұттарын талқандап, оның ... ... ... ... келсе, оларға ол (Кутейба) екі дирһам ... деп ... ... ... де ... халықтан қорыққан арабтар ... ... ... ... Дегенмен де, қоқан-лоқы, сатып алу,
т.б. жолдармен Орта Азияға арабтар ислам дінін ... ... ... кең ... ... ... қазіргі Қазақстан
терреториясындағы түркі тайпалары арасынан ... ... ... ... ... Олар ... халыққа күштемей-ақ ислам дінін енгізу
жағын қарастырды. Оларға қазіргі қазақ халқын құраған тайпалар ... ... көп ... ... ... ... ... Мәжауиндік шаман
дінін оңай ығыстыруға болады деп санады. Сол себепті де олар бұл ... хақ» – ... (бұл ... ... мағынасы—«бұлар дұрыс, жолы дұрыс»)
деп атады. Содан барып, «қазақ» деген ... ... ... дей ... ... қабылдауы ұзақ процесс. Алғашқы келген Хашим елші ... ... ... жолығып, Исламға кіру жайын сөз еткенде, әлгі қаған
бүкіл түрік сарбаздарын салт атпен көз алдынан өткізіп, мына ... ... ... бол, ... не майда саудагер бол деп айтпақпын? деп
әскерінің асқақ кейпін мақтаныш еткендей сыңай білдіргені ... ... ... ... пірәдар пенде болып сәждеге бас игенше екі арада қанша
уақыт ... ... ... қабыл болмайтынын түсінгенше қаншалық ішкі
күйзеліс кешпеді! Ал, үйреншікті ... ... ше? ... ... ... ... бір ғана келіп қойған жоқ. Олар әр ... ... ... келіп, ел аралап уағыз айтқан. Олардың бұл ... ... ... ... қарсы болмаған. Қайта сөздерін тыңдап, қадірлеп
қарсы алып, құрметпен шығарып салып ... Ел ... ... кейін
хатқа түскен сондай бір оқиға туралы Кәрім Акрами деген азаматтың «Ислам,
дін, және Құран кәрім» ... ... ... Онда ... ... одан әрі ... ... жайындағы алғашқы деректерден аздап
мәлімет береді. «Қазақ халқы емлесі қиын, графикасы күрделі, талабы ... ... ... ... ... деп ... ... Смағұл қожа бастаған 7 араб қазақ арасына ... одан әрі ... әлгі ... олар ... келіп малшы,
бағбандарды аралайды. Ел басылары оларға билердің ... ... ... ... ... ... ... құлаққа жағымды екен. Жанды қозғайды. ... ... ... ... ... ежелден қоректеніп келе жатқан жылқы етін,
қымызын шектемеңдер, өздерің әндетіп оқып жүрген құранның мазмұнын ... ... ... Ол ... ... ... кең таралады, бәрі тез
жаттап ... ... ... ... сол ... ... үй ... тартып, ас-суын беріп, қамқорлық жасайды. Бұған риза болған Қазұлы
Әбиғали деген қожа еліне қайтып барған соң «Қауым әннәс» ... ... ... Кітапта: «Әннәстар қауымы жаннәтты ... ... ақ ... ... Олар ... ... ... ықыласпен
қарсы алып, мал сойып, күтіп аттандырады. Қайда ... да аста ... ... ... ... ақы алмайды. Үйіне айлап жатсаң да
қонақты қуаламайды. Олардың ... ... адам ... ... ... ... біреу жемейді. Олар шеттерінен ақкөңіл жандар.
Олардың көсемдерінің шығарған заңдары Құранның мазмұнымен бірдей. Егер жер
бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... барлығы пейішке барып, дозақ бос қалар еді» Құран Кәрімді алғаш
рет ... ... ... тіліне аударып өлеңмен жазған Қожа Ахмет
Иассауи — дейді. ... бұл ... ... ... келген Смағүл деген
адам бастаған қожалар шын мәнінде ең ... ... емес ... ... ... отырған кезден үш жарым, төрт ғасырға жуық уақыт ... ... ... ... ұрпақтары исламның жасыл туын көтеріп келгені жоғарыда
сөз болды. Баптардың басшысы Арыстан бап деп ... ... арғы ... Ысқақ бап екенін ислам тарихы да, азаматтық қазақ тарихы да ... ... ... түріктерінің исламды қабылдауы туралы бір дерек Юнус-Хожаның
«Қараханнамэ» атты кітапшасында ... ... ... жыл ... ... ... ... қабылдаған біраз түрік тайпаларының аты аталады. Мүнда
Қарлұқ, Барлас, Бақанас, Балталы, Қаракесек, ... ... ... ... ... Ташқара, Қаңлы, Үйғыр, Дулу, Салор, Шу, Қайсақ,
Ширбак, Алан, Албан, Алшын, Әлім, Құмық, ... ... мен ... ... ... бұл ... де аталған тайпалардың пайда болуы мен
атаулары ... ... ... ... келу ... ... пайымдауларына сөйкес келе бермейтін тұстары да бар. Асылы
өзбек бауырлар кейде қазақ ... жер ... ... ... ... әдеттері бар. Мәселен, бір мысал: Ташкеннің
іргесіндегі ... ... ... ... ... деп ... Сыр ... деп
түсіндіреді.
Исламды Шыңғыс ұрпақтарынан бірінші қабылдаған Берке хан, бұл ... ... ... ... ... ұрпағынан мұсылмандықты мемлекет
діні еткен ... хан ... ... ... да ... ... ... мен жасындарында дін жолын
қадір тұту туралы арнайы баптар ендіріп отырған. ... ... ... ... ... ел діні деп біліп, дін адамдарын өзге адамдардан гөрі жоғары
бағалауды талап еткен. Оларға тіл ... ... ... ... құн ... ... өзге адамдардан гөрі ақсүйек қожалар, дін
иелерін анағүрлым артық бағалап отырған. Сол ... ... ... ... да тіл ... ғайбаттауға қатты тиым салынған.
Құран Кәрімді түсініп оқу үшін оны жергілікті тілдерге ... ... қоя ... Бұл ... әр ... ... деректер келтіреді. Құранды
алғаш парсы тіліне аударушының бірі Ал-Табари еді, ол оны ... ... ... Бұхарада тәржімалады деген бір пікір болса, екінші
бір тәржіма Қытайда ... ... ... — 1368 жылы ... дүнген тілінде «Хи-тыч» деген ... ... ... ... ...... ... «Ұйып тыңдау» дегенге келеді екен. Тағы ... ... ... ... ең ... X ғасырда Ануар әл-Танзил деген кісі
парсы тіліне тәржімалаған деген болжам бар. Бұл ... ... ... шығып, құранның ең алғаш рет көпшілікке кең таратылуы еді. Екінші
аударма түрік тіліне хижраның 712 жылы ... ... ... ... ... бар. Ал ... рет — ... 1190 жылы урду тілінде, ... ... ... Бүл пікірді кезінде Дж.Неру де қуаттаған болатын. Осы
үш аударма ... ... ... (ағылшын, неміс, латын) аудармасының
бәріне негіз ... ... Ал ... тілдерінен ең алғашқыларының бірі
болып. Испанияда латын тіліне аударылып, Мадридте басылған көрінеді.
Жалпы 1980 жылға дейін ... 60 ... 2668 рет ... ... ... ... ең алғаш Ақыт қажы Үлімжіұлы аударған. Ол кісі 1868
жылы туылып, 1940 жылы дүние салған. Онан соң 1988 жылы ... ... ... және ... ... ... Алтай қажы. Одан кейін қазақ
баспаларынан Рәтбек қажы Нысанбайұлы мен У.Қыдырханов, екінші бір ... мен ... ... ... ... ... Мұның бәрі қазіргі
атқарылып жатқан істер. Ал, дала түріктеріне Құранның түп мағынасы сонау
ерте заманда халық ... ... өлең ... ... зор ... ... ... сонау орта ғасырда, ноғайлы тұсында, одан
арғы Қорқыт баба ... ... ... ... ... ... ... көптеген үлгісі мен батырлық, эпостық жырлардың бәрінде дерлік
ислам негіздері қадір тұтылып, қастерленіп, ел, жұрт, тіл, ... ... қара ... ... ... үғымдармен қатар айтылып, дін мұсылманның
әрдайым аман болуын тілеген.
Қазір көптеген ... ... ... ... ... ... ... идеялары тозып, бірыңғай діндер ғасыры, сол діндердің
адам жанына ықпал ету үшін ... ... ... ... делінуде.
Сол шақтарда бұрынғы дала түріктерінің тікелей ұрпағы қазақтар да ... ... ... жолы еді деп шошына қарамай, ғылым-
білім негіздерін терең меңгере отырып, соның бәрін мүмкін ... ... ... ... ... ... таза пейілмен көңіл бөлетін шығар деген
үміт зор.
Сөйтіп жинақтай келгенде:
1. Дала түріктеріне ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, ислам түрік үшін жат емес. Оның рухы астасып, ішкі үндестік
тауып, тез ұғысып кеткен ... ... ... ақиқат.
2. Тәңірі, Көк тәңірі, Тәңір құтына сенетін түрік жұрты бір ғана Алла ... ... ... Ал, қалған діндер адам ... ... Иса) әсер ... дін де, ал ... ... Алла сөзі — ... ... жанға,рухқа жақын екендігін сезінді.
3. Исламды дала түріктеріне жеткізерде пайғамбарымыздың ұрпағы Абдірахман,
Әбдірахым, Әбдіжалал мен Ысқақ бап ... ... ... ... дала ... жан дүниесін, табиғи рухын түсініп, оның өз
табиғатына лайық жол таңдай білуінің үлкен ... ... де, ұзақ ... бойы ... діні ... ... ... ығыстыра алмады. Қайта олармен санасуларына тура келді. Өз ата-
баба дәстүрлерін көбірек ұстанған қазақтарды дінсіздер деп ... ... ... ... шақырулар да сондықтан. Бұл қазақи, ... ие ... ұзақ ... ... ... бар. Олардың гүлденген,
күйзелген дәуірлері де бар. Мұндай жайт дүние жүзі ... ... ... да бар.
Исламның табиғатында рухани және зайырлық бірігу, ... ... ... ... ... мен ... бар. ... да немесе басқа да
ислами мемлекетте мемлекет ісіне қарсы ... ... ... ... жоқ. Бұл
мұсылман орындарының басшыларында, шейх, имамдарда мемлекет әкімшілігінің
іс - әрекетіне немқұрайлы ... бар ... ... бар, ... ... ... ... жағдай қазіргі кезде де кездеседі. ... ... ... ... ... және діни ... үшін ... айтысу және бір - бірімен бөліну деген мұсылман
әлемінде кездеспейді. Христиан дінінен ислам дінінің ... онда ... ... ... ... оның басшылары әрі діни көсемдер, әрі
саясатшылар - пайғамбар, халифтер, ... және ... ... ... және діни ... бір ... ... абыройын көтерсе,
екінші жағынан әкімшілік - бюрократиялық ... ... ... да ... ... ... өз ... шариатпен
салыстырып отыруы, Құранға негіздеуі қажет. Олар муджтахидтермен және
мутакаллимдермен ... ... ... сопылардың жөне басқа
діни қызметкерлердің кеңесін басшылыққа алып отырады. Шариат жолын, ... ... ... ... ... де жетік біледі. Ол -
мемлекет бөлек, дін бөлек ... ... ... сөз. ... ... ... ... өзінше шариат жолын, адам құқығын
бұзуға жол бермейді, оларды бір түп - түзу арнаға ... ... сөз. ... әр қилы ... тәртіп болады. Дегенмен ешкім ешқашан ... Иран ... ... қол ... ... да ... болмасын,
оның істеген қылмысына жаза берсе, оны ешкім тоқтатуға, ара түсуге қақысы
жоқ. Ал, ... ... ... ... ... олар діни орындармен
көбірек байланыста болып, олармен кеңесіп отырады. Міне, бұл әкімшілік
орындардағы шенеуніктерді заңсыздыққа ... ... яғни ... және ... ... діннің өктемдік
танытып, діни мәдениеттің нығаюына себепкер болды. Дін шынайы орнын ... ... ... ... қоса дін ... екен. Алдымен дін, кейін барып
қызмет пен тұрмыс. Осы екеуін ауыстырмай орын - ... ... ғана адам ... ... ... ... Мұны түсіне алмаған әкім
қол астындағыларға, жай пенделерге қиянат жасап, оларға өз ... ... ... өз ... ... Құран мен Сунна қағидаларымен,
шариатпен ... ... ... ... ... ... болып
есептеліп, Алла алдында жауап беретіні белгілі еді. Сондықтан шенеуніктер
бірінші жауапкершілік Алла ... деп ... ... бұл Ислам дінінің таза
дін екендігін білдірді, оның халықтар арасына тез тарауына ... ... тез ... ... ... ... ... оның
халықтарды сабырлылыққа шақырып, барлық іс, яғни жақсылық та, жамандық ... ... ... ... еді. Адам бұл ... өзінің неше түрлі
қызығушылық (зинақорлық, әуесқойлық, құмарпаздық) және нәпсісін қадағалай
біледі, оның тұрмыс қасиетінде рухани күш ... ... ... да, ... алып ... Бұл, әсіресе, суфизм, сунниттер оқуында үлкен
нәтижеге жетті. Крестшілермен соғыста болсын, өз ... ... ... ... өз ... ... ұстаған, өз сеніміне берік мұсылмандар
өз саясатын дұрыс жүргізе білді, ... ... ... ... ... негізге алынды. Жеке тұлғаның прогресс ... ілім ... ... ... белсенділік көрсетуіне исламда ешқашанда
тыйым салынған емес. Әлеуметтік - экономикалық өркендеу жолындағы істерде
тазалық сақталды.
Діни әдет - ... ... ... яғни Алланың адамға қойған
парыздарын орындау, яғни Алланның ... ... ... ... ... оқу, ... тұту, жегім - жесірлерге міндетті түрде зекетберуі
жағдайына қарай ... ... ... ... діни мәдениетін
қалыптастырды. Бұл мұсылман адамдарын ... ... ... ... ... Ең ... ... Құран Кәрімге, хадистерге жеке
тұлғаның «өзіндік пікірін, ... ... ... ... одан ... қатаң тыйым салып, оны қадағалады. Бұл ... ... ... ешқандай күш мұсылманға қанағат бере алмайды, яғни намаз
уақытында орындалуына ешқандай күш кедергі бола ... 30 күн ... ... ... егер ... да ... тұтылмай қалған күндері
болса, міндетті түрде кейін орындайды. Сол сияқты зекет беру міндетін
ешқандай күш ... ... Бұл ... ... Алланың құлына
міндеттеген парызы, оны орындау - мұсылманға міндет. Міне, осы ... ... адам ... әр ... ... сайын өзінің Алла алдындағы
жауапкершілігін, өзінің Алланың құлы екенін сезініп, Алла ... ... ... ... ... ... тазаруға алып келді.
Шындығында, мұсылманға парыздарын орындау, оның ... ... ... алып ... оның ... ... ешқандай қызметтен, ол жай қара
жұмыс болсын, одан оны тыймайды оған кедергі болмайды. Міне, бұл ... ... ... алып ... Бұл ... ... тез тарауына,
оның нығаюына алып келді.
Ислам діні де басқа діндер сияқты теңдікті қадағалайды.Он төрт ғасыр
бұрын ... ... ... адам ... ... ... ... - деп жазады Қ.Құрманбаев өз еңбегінде[19,6 б.].
Бірақ христиан дінінде сөзбен ғана айтса, ал исламда зекет ... ... ... ... беру ... мұсылманға парыз. Алла
алдында әрбір адам тең, бірінде дүние көп болса, зекет беру ... ... ... ... - ... ... сезім бұрыннан да жоғары
бағаланатын болса, ол сезім тек ... ... ғана ... ... бірдей деген исламдық нормада тарап, жиналған зекет ... ... Бұл да дін мен ... ... ... ... ... мен мутакаллимдердің жетістігі, олардың әулеттік негізінде
немесе әлеуметтік байланысында қаралады, оның ... ... ... ... ... ... ХV - ХVІ ... сырттан келі - егі басып алушылар
әскерлерінің келуімен біркелкі ислами тәртіп ... XVI ... көп жері ... ... қол астына енді. Жекеленген күшті
Сефевид мемлекеті шииттер орталығы болған Иран болып қалды. Үшінші ... ... ... Ұлы ... ... еді. Бұл үш империяда
ислам өзіндік жеке ... ... күш ... әр ... ... тәртіпке
қарай өрбіді.
Индияда индуизммен қатар енуге қалыптасса, Иранда шиизмнің нығаюымен
санасуға тура ... ... ... қол ... ... араб елдерінің
жері де, халқы да ... бұл ... ... ... ... ... қарай өріс алды. Халифа орнына сұлтан келді, ислами тәртіп әрі қарай
өркендеді.
Келесі ислам дінінің ... XIX ... еді. Ол ... ... ... еді. Ол өз ... жүрді. Ескертетін жай, әлемді жағрапиялық
бөлшектеуге түсірген Европа экспансистерінің кезінде капиталистік ... ... ... ... ... терең тамырдан жарылуға кезікті. Бұл,
әрине, дінді де жанай келді. Дінге көп кесірі тимегенмен, бұл күйзеліс XIX
ғасырдың ... - ақ ... ... ... ... ... ... тұрақтауына төнген қауіптен құтылу жолын іздеді. Діннің тазалығын,
оның мәдениетін, әдет - ... ... ... Ізденісте түрлі ағымдар
пайда болды. Оған террорлық жолмен енген сыртқы күштер де әсер етті. ... тез ... ... ... елдерінін ислам әлемінің ... ... ... ... ... да болды.
Сол кездегі әлемнің көп жеріне ... ... ... ... және сол ... ірі ... исламды ыдыратуға әрекет
жасады. Сондай жолда, яғни Англия мемлекетінін қауіпсіздендіру орнының көп
жылдар бойы араласуымен ХҮІІ - ХІХ ... араб ... ... ... ... Бірақ ол араб елдерінен әрі асқан жоқ, оны діннін өрбіген және
жақсы сақталған аймақтарында қолдамады. Ал Иранда шиизм ағымы ... ... он ... ... ... ... кейін мың жыл өткенде
бабтар және бехаистер ағымы пайда болды. Өзін он ... имам ... ... ... ... оның ... ерушілер де аз болмады. Ол да
шетел экстремистерінін ... ... ағым еді. Оның жолы ... әйелдердің теңдігін қорғау еді. Міне, осы ... өзі ... ... ... ... ... басқа діндегілердің араласуымен
құрылғаны белгілі. Бостандықты кімнен алмақ, ... ... ... ... ... ... - ... теңдік? Алла алдында барлық адам тен.
Ал, әйелдердің ... ... ... бұл ... ... ... яғни ... ойшылдардың ықпалы екені белгілі. Исламда әйел
тендігі шешілген, ол Құранда ... ... мен ... әйелдер
бір-бірінің досы.Олар ізгілікті бұйырады, жиіркенішті нәрседен ... 1850 жылы ... ... ату жазасымен өлтірілді. Оның жақтастары
жан-жаққа қашып кетеді. Олардың бір бөлігі Иракта тұрақтап, оның ... ... өзін ... деп ... Бұл ағым бехаустер деп аталып,
Батыс идеясын қабылдап, ... ... ... ... ... ... түрде меншік затгы бөлісуге қарсы күресгі.
Бабизм, бехаизм соншалықты ... ... жете ... жоқ, ... ... ... қозғалыстар тутызып, исламда реформа,
модернизация дегендерді ... ... ... көз ... орта ғасырларда орта және таяу шығыста
қалыптасқан "мұсылман әлемі" деп аталатын ... - ... ... ... тайпалар географиялық орналасуы жағынан шалғай болғандықтан,
едәуір шеткері ... ... ... ... ... ... де әр ... болды. Негізінен бұл әрекет Оңтүстік
аймақтардан Солтүстік аймақтарға ... ... ... ... ... ... қазақ даласына тереңірек бойлай ... ... бұл ... араб ... араб тілінің қасиетті Құран тілі
ретінде таралуымен кеңірек танылды.
Араб тілі негізінен VІІІ – ІХ - шы ... ... ірі ... басқарушы қызметкерлер, діни қызметкерлер ғана қолданып қоймай
тарихи - ... ... ... да ... қолданылды.
Бүкіл ислам әлемінде түгелдей дерлік араб тілі жергілікті аристократия,
діни қызметкерлерге, ғылыми шеңбердегі қызметкерлерге түсінікті, ... ... тіл ... ... Осы араб ... арақасында түркі
дүниесінің бірқатар ғалымдарының еңбектері ... ... ... мәлім
болды. Сондай ғалымдардың біразы Әл - Фараби, Әл - Хорезми тағы ... ... ... ... ... ... ... бағыттарының
бірі әдеби поэзияға да елеулі әсерін тигізді. Осы ... ең ... ең ... бірі IX ... жазылған Жүсіп Баласағұнның "Құтты
білік" еңбегі.Бұл еңбек түркі дүниесінде ең ... ... діні ... діни ... ... ... шығарма болып табылады". Алайда
мұнда араб - парсы тілдерінен енген сөздер де аз ... ... - ... ... ... ... түркі
тайпаларының арасында Ислам дінін дәріптеуші мистик, ақын әрі ойшыл Ахмет
Иасауи ... ... ... Оның ... ... ... ... жинағы көне түркі тілінің оғыз – ... ... ... бұл ... ... ... ... араб - парсы сөздері
көбірек қолданылған. Сонымен қатар, бұл шығарма араб - ... ... өлең сөз ... аруз ... ... Ең соңғы XIV ғасырларда
"Алтын Орда" тұсында жарық көрген түркі ... ... ... екі ... ... ... тілдерінде) жазылған "Мұхаббат нәме"
шығармасы жатады. Бұл әдеби шығарма араб - парсы ... ... ... ... ... ... және қара сөздік дәстүрін толық қамтитын, этно
- ... ... ... ... ұрпақтан - ұрпаққа жеткізудің көшпелі халық
үшін, ең бір тиімді, кеңінен ... ... бірі ауыз ... ... ... және қара сөздік дәстүрін толық қамтитын халық ауыз
әдебиетіне де Ислам ... ... ... ... Бұл ... ... ... еңбектерінде кеңірек қарастырған. Оның айтуынша көпшілік ... ... ... ... ... ... әндеріне салып
айтады. Қазақтың ұлттық салт - дәстүрлік поэзиясы да, оның ... ... ... ... ... исламдандырылған. Қазақ фольклорінде аса
жиі кездесетін Ислам дінінің кейіпкерлері — олар бірінші кезекте ... және ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар Ислам әл - қиссаларында жиі кездесетін адам баласын
аздырушы немесе керісінше қолдап - ... ... ... ... ... ... хадистерде баяндалған бірқатар көріністер
толығымен енгізілген. Бұлар көбіне Исламға дейінгі ... ... ... ... ... иран ... ... бар ислам мәдениеті орта
ғасырдағы қазақ мәдениетінің қолөнерлік, зергерлік салаларына ... ... Мұны біз ... ... ... ... археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінен көре аламыз. Онда ІХ
- ХІІ ... ... ... ... тән ... мешіт, моншалары бар
қала құрылыстары табылған. Нағыз мұсылмандық құлшылық орындары мешіттер
құрылысына ... ... олар ... ... яғни ІХ - Х ... шіркеу ғимараттарын мешітке бейімдеп қайта өңделген. Ең ... ... ... ... ... ... Құйрық - Төбе (X
ғ.) елді мекенінде табылған. Алғашқы медреселер де осы ... ... ... да ... түркі дүниесінде ежелден қалыптасқан құлшылық,
ғибадат үлгілерін түбірімен ығыстыра алмады.
Соның ... ... ... ... ... ... оларға сиыну, жалбарыну дәстүрі қалыптасты. Ондай кесенелер ... ... Қожа ... ... (ХІV ғ.), ... баб, Бабажы - Хатун (X
ғ.), Қара - Хан (XI ғ.) кесенелері.
Қазақ даласында кеңінен тараған ислам ... ... бірі ... ... Негізінде бұл жазулар геометриялық фигура немесе өсімдік
бейнесінде куф, сулс деп ... араб ... жазу ... ... ... тақырыптағы хадистерді шеберлілікпен, бояу арқылы немесе
ойып, бедерлеп жазу. Мұндай жазу үлгілері ... атап ... ... безендіруге қолданылған. Сонымен қатар ... куф ... ... жезден жасалған майшам тұғырлары, ыдыс - аяқтар
(VІІІ-ХІ ғ.) ... ... ... қазба жұмыстары
кезінде табылған.
Исламға тән өнердегі адам бейнесін бейнелемеу ... ... ... де өз ... ... Оған дәлел: XII ғасырлардағы адам
бейнесінде тасқа қашалып жасалған балбал тастарда адам ... ... ... Сол ... ... ... ... нысандары мен
бет - пішіндері өзгертілді. Бұрын қытай технологиясымен әзірленген ақшалар
(теңгелер) енді күмістен, ... ... ... ... ... Көп
метал ақшаларда құран аяттарымен қатар халифтердің аты - ... ... ... көп ... халифаттың құлдырауымен ақша ... аты - ... ... ... әмір ... аты - ... бастады.
Сонымен қатар Орта Азия және Қазақстан территориясында мистикалық -
сопылық мәдени дәстүр нығая ... Бұл ... ... ... ... ерекше
қарқынмен тарап, түркі тіліндегі мистикалық поэзияның ... үдеу ... ... түркі дүниесінде бұған дейін қалыптасқан дүние ... ... ... ... түркі дүниесіндегі әлем бірлігі
концепцияларын сопылықтың "уахдат ал - вужуд" (болмыс бірлігі) концепциясы
қуаттай түсті.
Қазақстандағы ... ... ... ... оның ... ... кірігіп өзінше бір түркі дүниесіне тән мәдени ... ... Бұл ... ... ... ... шаруашылық, тұрмыстық жағдайларына лайық ыңғайластырылған болды.
Кеңес үкіметінің келуімен діни ... ... діни ... ... ... мешіт, медреселер жабылып талқандалды. Тек 1943 -
ші жылдары ғана діни ұйымдарға деген көзқарас ... Орта Азия ... діни ... қайта бас көтерді. Көптеген мешіттер қайта
ашылып, діни қызметкерлер даярлайтын Бұқарадағы "Мир Араб" медресесі ... ... ... пен сипатқа ие ... елді ... ... ... рухани қажеттілігін қанағаттандырарлық
өнері. Заңдары мен мінез-құлықтық кодекстері болған. Ұзақ дәуірлер ... ... ... дамыған қазақтардың (өйткені көшпенді тұрмыс кешу
мектептер ... ... ... ... шығармашылық дәстүрі күшті
дамыған. Әсіресе жас ... ... ... ... ... ... мол, әрі қандай терең еді десеңізші! Бұлар тек ... ... ... ... де ... ... ... құқықтық нормалар мен
моральдық, саяси, мінез-құлық, т.б. ... де өз ... ... ... ... ... тыныштық пен қайырым, әділдік, жақсылық
пен игілік тілейді. Үлкенді сыйлап, кішіге қамқор болуға ... Ол ... ... ... ... ізгілік дәнін себуге, тарыққанға
таяныш, ... ... ... ... ... болуға үндейтін
нағыз гуманизмге толы дін.
Міне осындай бірлікке, ынтымаққа негізделіп, ізбасарларын имандылыққа
ұйытатын, рух тазалығын уағыздайтын асыл дін ... ту ... ... ... соң Араб ... шағындап шығып, осы күнгі Сирия, Палестина,
Ирак жеріне жетті. Исламды ту еткен араб қосындарының бір ... ... өтіп ... ... ... ... әрі ... қазіргі Мағриб араб
елдеріне де байрағын желбіретті. Ливия, Тунис, Алжир, Марокко ... жылы ... ... жаңа ... ... етіп ... мұхиты мен
Жерорта теңізін бөліп ... ... ... ... ... аяқ басты. Олар сондай-ақ ... мен ... ... ... да ... ... Ислам діні Солтүстік Африка ғана
емес, Орталық Африканың да біраз жерлері мен елдеріне тарады.
Араб жасақтары тек ... ғана ... ... осы ... Кіші Азия мен
кавказ тауларына да ат басын бұрды. ... жаңа дін ... ... орта Азиядағы түркілер өлкесіне де жетті. Бұхара мен Самарқан, Шаш
(Ташкент) пен Отырар, Хорезм өлкесі де ... ... Көне ... ... сөйтіп Ислам діні IX-X
ғасырларда сүнниттік бағытта бірте-бірте түркілер ... де ... ... де ... мен ... ізгілік пен игілік әкелген дініміздің
қазақ жеріне түгел тарап, ... ... әлі де ... ... ... еді.
Ия, түркі тайпаларын исламдандыру бірнеше ғасырларға созылды. Бұл ретте
Талас маңында ... 751 жылы ... ... шешуші шайқасы
үлкен рөл атқарды.
Исламдандырудың келесі кезеңі ... ... ... (X-XI ғ.) ... (XIV-XV) ... ... тұс ... Бұл кездері Ислам мемлекеттік
дін болды.
Ислам орта ғасырларда ... ... ... ... қалалар мен
қорғандар, қамалдар мен кенттердің ірге тасын нығайтып қана қоймай, өзге де
шаһарлардың ірге ... ... ... ... уағыздайтын мешіттер мен
медреселер, ғылым-білім ошақтары бой көтерді. Отырардың шығысындағы Сайрам,
Манкент, Тараз, Түймекент, ... ... ... ... Шу ... емес, Сыр бойындағы Сүткент, Яссы (Түркістан), Қарнақ, Сауран, Иқан,
Қауған, Созақ қалалары жандана ... Бұл ... ... ... ... мен ... ... ошақтармен байланыста болды.
Жергілікті халықтың көзі ашық, көкірегі ояу ... Шаш ... ... ... ... ... одан арғы Теһран, Исфаһан, Шираз
және оның да арғы ... ... ... ... Бағдад, Басра, Дамаскідегі
білім ошақтарына барып тағлым ... ... Бұл ... ... ... ... де ... мәдени, рухани байланысы
әсте де үзілмеген.
Араб тілі ... ... бойы Орта ... ... мен ... тілі
болды. Отырарлық Әбу Нәсір әл-Фараби, Исхақ әл-Фараби, Исмаил әл-Жауһарилер
Таяу және Орта ... ... ... ... әлем мәдениетінің алтын
қорынан орын алатын классикалық шығармалар қалдырды.
Дегенмен X-XII ... тек араб тілі ғана ... ... ... ... ... ... тілінде де шығармалар дүниеге келе бастады.
Жүсіп Баласағұни, Махмұт Қашғари, Қожа ... ... ... ... ... ғасырларда Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали би Қосымұлы Жалайырилер
жалғастырды. Сөйтіп Ислам өркениеті орта ғасырлардан күні кешеге ... ... ... ... мен мәдениетіне, рухани өміріне үлкен әсер ... ... ... ... ... тілді ғалымдардың бір тобы
философия, тарих, мәдениет, астрономия, логика, музыка, ... пен ... ... ... аты ... енді бірі ... ... мен
тафсир, шариғат, мазһабтар, фиқһке арналған шығармаларымен де ел құрметіне
бөленген. Сайрамдық Ахмад әл-Исфиджаби, Әли әл-Исфиджаби атты ... ... ... ойлы ... дін Ислам ғылымына арнаған. Сайрамнан сондай-
ақ әл-Қади ... ... ... Әли әл-Байдауи секілді ... ... ... екеуі – туған жері Сайрамда көз жұмған. Орта ... ... мен ... софылық ілім де тарады. Ол көбінесе көшпелі тіршілік
кешкен жұртта Ислам дінінің мықтап орнығуына, халықтың ... мен ... әсер ... ... ... ... Ресей отарына айналуы, феодализмның
ыдырап, капитализмнің күш ала бастауы діни руханиятқа да әсер етпей қойған
жоқ. Сондай-ақ Таяу ... ... ... ... әсері Орта
Азия мен Қазақстанға да жетті. Соған байланысты діни істерге реформа жасау
қажеттігі көтерілді. Бұрынғы ... ... ... мен жаңашыл
жадидшілер сынға түсті. Ия, халқымыздың көзі ... ... ояу ... ... де көңіл бөлгендіктен мұсылмандардың басын қосып, діни
істерді заман талабына сай ... ұйым ... ... ... ... құндылығының көрсеткіші
Біздің қазақ халқы мұсылман, діні ислам екендігі үнемі Елбасшымыз
Н.Ә.Назарбаев биік мінбелерден ... ... ... ... жоқ. Сан ... ... ... ұстанған ата-бабаларымыз осы дінге лайықтап өз ... ... ... ... әрі оны ... ... отырған.
Тәуелсіздік жылдары азаматтық қоғамның және нарықтық экономиканың
құрылуымен ғана емес, ... діни ... ... де ... діни ... ... ... бірге қазіргі Қазақстан
үшін беймәлім, жаңа "дәстүрлі емес" діни ұйымдар пайда ... ... ... өз ... ... ... ... сарындағы бірлестіктердің "секта" "балама діндер" жаңа
ғасыр діндері ... ... Олар жаңа ... ... жоқ ,тек ... шетелден келген біздің елде ғана жаңа діни ағымдар.Бұлар –
тәжірибе жинаған,арбау,азғыруд ... ... ... ... ... жаңа дін туралы "[22,5 б.].
Атап айтар болсақ, пресветериандық және методизм, ... ... ... ... ... ... протестанттық
шіркеулер, "Бахаи" "Сайтан шіркеуі", "Саентология ... ... ... ... ... ... діни ахуал күрделі әрі сан-салалы. Кейбір
деректер ... 1989 ... 1 ... 30 ... тиесілі 700-ге жуық
діни бірлестіктер болса, 2003 жылдың 1 ... 3206 діни ... ... Олардың арасында 1652 исламдық, соның ішінде 1642 суниттік,
2 шииттік, 2 сопылық, 4 ахмадия ағымдары бар. ... қоса ... ... шіркеуге жататын 241 діни бірлестік (олардың 230-ы
Орыс православие шіркеуіне ... 7 ... ... римдік-
католиктік шіркеуінің 77 бірлестігі, бірқатар протестанттық бірлестік жұмыс
істейді. ... ... ... емес діни ... ... 5 ... қауым, 24 индуистік, 12 кришнаиттік, 23 бахаи, 2
трансценденталдық ... ... ұлы ақ ... 2 ... ... ... қауымы және т.б.
Еліміздің негізгі діни қауымы суниттік ислам және христиандықтың
православиелік бағыттары. Елімізде 1700-ге жуық ... ... ... ... ... ... ... бірлестіктер. Орыс православие
шіркеуінің үш епархиясына 214 ... 8 ... және ... ... ... Орыс ... ... приходтар санының өсуіне және
материалдық тұрғыдан нығаюына ... ... ... ... ... ... құрылысы жүріп жатыр.Кейінгі
уақытта ... ... және ... емес діни ... ... белсенді түрде жүргізуде. "Иегова куәлары" ... ... ... қарқын алуда. "Иегово куәлары" Қазақстандағы
саны жағынан өсіп келе жатқан конфессия болып отыр. Оның діни ... ... ... ... ... діни ... ... органдарында
ресми тіркелген және 30-дан аса жергілікті қауымдары бар, оны ұстанатын
адамда 20 мыңға ... ... ... протестантизмнің жаңа апостолдық шіркеуі,
елушілер (пятидесятничество), методизм, ... ... ... ... ... ХХ ... ... АҚШ-та құрылған.
Бұл ағымның ең ірі қауымдары Қарағанды және Алматы қалаларында орналасқан.
Апостолдар рухындағы евангелшіл христиандар өз ... ... ... ... 3 ... жуық ... ... 40-қа жуық қауымдар ... ... ... ... ... ... қызметі нәтижесінде таралып жатыр. Бұл уағызшыларға шет ... ... ... көрсетуде. Елімізде 20-дан аса пресветериан
бірлестіктері бар. "Грэйс-Благодать", " ... ... ... ... ... ... бірлестіктері белгілі болып отыр.
Жетінші күн
адвентистері қауымының ... ... ... күн ... ... Қазақстан конференциясы Астана қаласында. Ұйымдық
жағынан бұл бірлестік ... ... ... ... ... Оңтүстік одағына кіреді. Евангелшіл бағыт ... ... ... ... ... Елімізде лютерандық 70-тен аса
діни қауым бар.Евангелшіл христиан-баптистердің қауымдары 10 мыңнан аса
сенушілерді ... ... ... ... ... ... одағын құрды. Бірлестіктің орталығы
Қарағанды облысының Саран қаласында. Евангелшіл-христиан ... ... аса ... мен топтары бар. Евангелистер 2010 жылға дейін Қазақстан
мен Орталық Азия ... ... ... басшылыққа алуда.
Шет елдік миссионердің белсенді ... ... ... харизматикалық қауымдары "Агапе", "Жаңа өмір", "Жаңа ... ... және т.б. ... ... ... ... емес ... өсуде. Саентология шіркеуі АҚШ-та ХХ ғасырдың 50-ші ... ... ... ... Лафайет Рон Хаббард (1911-1986). Ол өз ... ... ... ... туралы бүгінгі заманғы ілім" атты
еңбегінде ... ... ... діни бірлестігі Алматы,
Қарағанды, Семей қалаларында ресми тіркелген. Саентология ... ... ... ... ... ... ұйымдармен тығыз байланыс
орнатқан.
"Кришна санасы" қоғамы ... ... етіп ... жаңа діни
ағымдардың бірі. ... ... ... санасы халықаралық
қоғамының" негізін салушы - Свами ... ... Бұл діни ... ... таралып жатыр. Дүниежүзілік ... ... ... рух ... ... шіркеуі) 1954 жылы құрылған.
Негізін салушы - Сан Мен Мун. ... ... ... әлемнің 100-
ден аса елінде қызмет етеді. Бұл ... ... ... ... ... шіркеуі елімізде 1992 жылдан жұмыс істейді.
Қазақстанда түрлі дәстүрлі емес культтар саны өсуде. Атап ... ... жаңа ... саны ... сәл ... болса қазіргі уақытта жаңа
культтардың саны 160-тан ... ... ... ... "Соңғы өсиет
шіркеуі", "Жаңа аспан", "Жаңа өмір шіркеуі" сынды ХХ ... ... ... ... ... ... және қайырымдылық іс-
шаралар ұйымдастыру арқылы жүргізуде.
Елімізде экстремистік бағыттағы "Хизб-ут-тахрир" ("Азат ету ... ... ... ... ... ... тудыруда. Хизб-ут-
тахрирдің мақсаты - Ислам атын жамылып, ... ... мен үн ... ... ... өмір тыныштығын бұзу. Хизб-ут-тахрир Орталық Азия
елдерінің мемлекеттік құрылысын мойындамайды және осы ... ... ... ... ... ұстанады. Аталған ұйым күресі идеологиялық
күрес, идеологиялық төңкеріс, билікті өз қолдарына алу сынды үш ... ... ... ... ... жік ... ... мен
ұстанымдар көрініс беруде. Діни фанатизм, лаңкестік, пікір төзімсіздігі
ислам дініне жат.
Елімізде "әл-Каида", "Мұсылман бауырлар", "Талибан", ... ... ... ... ... және т.б. ... ұйымдардың
қызметіне тыйым салынған.
Миссионерлік - діни ұйымдардың ілімдерін таратуға ... діни ... ... ... ... ... саясаты Африка және Азия
халықтары арасында қарқындап, ... ... ... ... ... ... елдердің мемлекеттік құрылымдары, қайырымдылық қорлары,
үкіметтік емес ұйымдар, қаржылық ... ... және ... ... ... жұмыс жасайды. Миссионерлер баратын ел ... ... ... ділі мен психологиясын зерттеп біліп барады.
Көптеген миссионерлер ... ... ... елді ... ... ... ... әдет-ғұрпын, мінез-құлықтарын өз қызметтерін табысты атқару
үшін жетерліктей деңгейде ... ... ... ... және
неопротестанттық шіркеулердің миссионерлік қызметтері халқымыздың ... мен ... ... кері ... тигізеді.
Жұмыссыздар, өмірден өз орнын таппағандар, рухани ізденісте жүргендер,
жеке басы және ... ... ... төзе ... ... терең білмейтіндер, әсіресе ... ... ... тез ... ... бірі - ... ... бастауында "Баб" ("қақпа")
деген лақап атымен белгілі болған Сейд Әли ... тұр. Ол өзін ... ... ... ... ... дамытқан, бахаи сенімін орнықтырып,
діни ілімін негіздеген Мырза Хусейн Әли (Баха-Улла) болды. ... ... ... діни ... ... барлық діндердің мақсат
бірлігін уағыздайды.
Бахаи сенімінің ең ... ... - ... ... үйі ... ... қаласында орналасқан. Бахаи ... ... ... ... 1994 жылы ... ... уақытта бахаи сенімінің 80-
нен аса қауымы бар. Кейбір деректер бойынша, пайда ... бір ... ... ... ... бес ... жуық ... бар.
Қазақстан қоғамының рухани тұрғыдан жаңаруында дәстүрлі діндер маңызды
рөл атқарады. Ислам, христиандық және иудей діндерінің жалпы ... ... ... ... және конфессияаралық келісім мен
татулықты орнықтырудағы маңызы ерекше. Олар қоғамымызда ... ... пен ... ... ... етеді. Қазақ халқының мәдениеті
мен руханиаты ислам өркениеті мен дүниесінің ... ... ... діні ... ... бейбіт жолмен енді.
Ислам құндылықтары мен ислам философиясын, ислам мәдениеті мен өнерін
дамыту мен ... ... ... халқы маңызды және зор үлес ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуына қуатты
серпіліс берген қазақ даласының ойшылдары Әбу Насыр әл-Фараби, Қожа ... ... ... ... Хайдар Дулати, Жүсіп Баласағұни және
басқаларының ... ... ... асыл ... ... ... ождан бостандығы мен діни бостандықтың
қағидаттары, әртүрлі конфессияларға жататын ... ... ... ... теңқұқылығы, мемлекеттің шіркеуден бөлінгендігі
туралы қағидаттар бекітілген. Сондай-ақ діннің және діни бірлестіктердің
әлеуметтік ... ... ... тәжірибелеріне негізделген
өзге де бірқатар нормативтік-құқықтық ... бар. ... ... ... оның ... ... шынайы жағдайы мен рөлі, яғни
діннің қоғамның әлеуметтік-саяси, рухани ... ... ... ... және ... қазірге дейін дәл анықталмаған.
Осындай белгісіздік, әсіресе оның теріс салдары еліміздегі қазіргі ... орын ... жаңа ... байланысты анық та айқын аңғарылуда.
Бұл, әрине, әсіресе дін мен діни ... ... ... ... мен догмаларына негізделген жаңа діни ағымдар мен бағыттардың
пайда болуына байланысты. Мұндай әсірешіл ... діни ... ... экстремизм ретінде көрініс табуы мүмкін.
Қазақстанның зайырлы мемлекет болуына байланысты, ресми идеология
дінге мейлінше бейтарап қарайды: ол діншіл де, ... ... да ... ... ... ... ... жағдайы авторитарлық, тоталитарлық және
теократиялық басқару жүйесі бар ... ... ... ... пен ... көпұлтты, көптілді және
көпконфессиялы Қазақстан үшін ... ... ... Қазақстан әлемге
бүкіләлемдік діни-рухани форумның орталығы есебінде де таныс. Оған әлемдік
және дәстүрлі діндердің ... ... ... ... діни
мәселелерді шешу үшін жиналады.
Әлемдік және дәстүрлі ... ... ... съезінде
еліміздегі конфессияаралық келісім мен ... ... ... ... ... аралық келісім мен диалогтың негізгі қағидаттары
айқындалды. Олар: толеранттылық, өзара ... мен ... ... мен діни ... Бұл ... Қазақстандағы конфессияаралық
қатынастардың да негізін құрайды. Бұл туралы Елбасының ... ... ... ... "Біз ... ... тең құқылығына кепілдік
береміз және Қазақстанда конфессияаралық келісімді қамтамасыз етеміз".
Дін біріктірудің, интеграциялық ... ... ... ... Ол үшін діндерден қайшылықтарды емес, керісінше, ортақ белгілер мен
қағидаттарды, ... ... мен ... ... ... бастауды
іздеуге міндеттіміз.
Айта кету керек, Қазақстан діни толеранттылық пен ... ... игі ... ие. Қазақстан көне заманнан бері саналуан
мәдениеттер мен діндердің ... ... ... Қазіргі Қазақстанның
аумағында бірнеше ғасырлар бойы тәңіршілдік, зороастризм, ... ... ... әсіресе нестериондық және яковиттік тармақтары)
және ислам сияқты ... ... ... ... өмір сүрген, яғни
толеранттылық пен конфессияаралық келісімнің үлгісі болған. ... ... ... атап ... ... төзімсіздік немесе
діни фанатизм жат. Бұл рухани дәстүр, бұл қандай шеңберде болмасын Құдайдың
Сөзіне деген ашықтық. Бұл - ... ... ... ... ... ... Біз ... өзіміздің толеранттығымызбен,
ұлтаралық, конфессияаралық келісім мен ... ... ... ... ... ... ... бұдан әрі қарай да
сақталуға, дамуға тиіс".
Өкінішке орай, кешегі «қызыл империя» ата-бабаларымыз ... ... ... айналдырған ислам дінін мансұқтап, ұрпақтарына
құбыжық еткен атеистік тәрбие сәл ... ... ... ... ете ... ... шүкір, қазір тәуелсіздігіміз өз қолымызда,
егеменді елміз. Халқымыз ислам ... ... ... ... ... ұруда.
Қазіргі жаһандану дәуірінде «бәле қайда? Бассаң аяқ астында» дегендей,
бізді сақтануға шақыратын ... ... ... ... көптеген келеңсіз жайттердің бой көтеруіне жол ашып берді. ... ... ... өту, ... көптеген қиындықтарды қоса
әкеледі. Бұл қиындықтардан рухани біртұтастық ... алып ... ... ... ... ... ... жіктерге бөлініп, дағдарысқа
ұшыратады. Қазіргі Қазақстан ... ... ... басынан кешіруде.
Алпауыт империялар ең алдымен жаһандану дәуірінде кез ... ... ... ... ... ... текке көздемейді. Рухани тұтастығынан
айырылған елді ... етіп алу ... келе ... ... ... ... ... нәрестедей қазақ халқын азғыру, ... ерту ... ... ... он жыл ... жарты миллиондай қара көздеріміз
басқа діннің шылауында кетуі осыны айғақтайды. Дәл ... ... ... ... ... 15-20 жыл ... ... тең жартысы өзге діндерге
өтуі ғажап емес.Бүгінде Қазақстанда 25 елден 367 ... ... ... ... ... кездеседі профессор М.М.Молдабаева өз мақаласында [23,
5 б.].
Сондықтан да, әлі де кеш ... ... ... ... беріп, дін
саясатына ерекше көңіл бөлу, мемлекеттің басым көпшілігі ... ... ... ... ресми дерек бойынша 70%)
мүддесін, ауыз ... ... ... ... ... ... мен жоғарғы оқу орындарында оқыту, ... ... салу ... ... куәлері» үстіміздегі жылы Украинада конференция
өткізіп, оған Қазақстаннан барған 500 делегаттың 350-і ... ... ... көп ... ... керек. Қаншама қара көздеріміз «кришна»
дініне еніп, мінез-құлықтары адамдық сипаттан алшақтап кеткенін де жақсы
білеміз. ... ... ... ... гөрі ... дінімізге жат
діндерді насихаттаушылар көп. Олар қалалардағы көше-көшелерді, ... ... ... ... діни ... таратып, жұртты азғыртып жүр.
Қайта, міне осы миссионерлердің өздері адам құқығын ... ... ... ... ... үш жүз ... ... діни секталар мен
ағымдар білгенін істеп жатыр. Олардың қатарында исламдық ағымдар ... ... ... ... ... да ... ... сан ғасырлар бойы ислам дінінің «Имам Ағзам» деп ... ... ғана ... ... Бұл жол ... демократиялық, суниттік
жол. Ханафилер өзінің көнімпаздығымен, ізгілікті сипаттарымен ерекшеленеді.
Мұны жақсы біле білген ата-бабаларымыз осы ... ҮІІІ ... бері ... ... жік ... келген еді.Осы арада айта кететін бір нарсе ... ... ... ... ... ... ... ұқсайды:физика ғылымында ғалымдардың аныұтаған
тұрақты формулалары бар.Ал оны қолданбаймын деген адам өзі сондай ... ... ... ... [24, 18 ... дінінің берік орныға қоймау себебін біз ... діни ... ... Көп ұлтты Ресейде зайырлы мемлекет
бола тұра, заңдарында ежелден келе жатқан ... ... ... оған
басымдылық беретінін айдан анық ... ... Ал, ... ... дін, ... секталарға есік ашық.
Атамыз қазақ «ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген. Бала шыр етіп
жарық дүниеге келген ... ... ... ... ... де жоғарғы
оқу орындарында да мұны талассыз жүргізіп ... ... ... ... ... мәселелерді шешуге мемлекетіміз де, діни басқармамыз да,
бүкіл мұсылмандар да атсалысып, бір жағадан бас, бір ... қол ... ... ... ... 70% ... ... бұл үлкен күш.
Бәріміз осы күшті бірітірсек, адамгершілік, әділеттілік, ... ... ... ... ... ... ... татулығы нығайып, нағыз
азаматтық қоғам құру жеңілдер еді. ... ... ... көзі де осы ... ата-баба қағида-ережелерінде жатыр.
Парламентіміз заңдарды құрастырып, бекітіп, қабылдап отырғанда ... таса ... ... ... өркениетті елдер өздерінің түп-
тамырларына, өткеніне сүйенеді. ... да, АҚШ та, ... да, ... ... де, ... де дәл ... ... заңдары өткенінен нәр алған.
Ал, біздердің заңымыз сырттан әкелінгендіктен, қаншама ... ... ... ... ... Сол үшін де заңдарымыз
көпшілік көңілінен шықпай жүр. Оған ... ... ... кетейін:
біріншіден, ата-бабаларымыз кез келген іс-әрекет, ой-ниетті адал-
арамға, ... ... ... ... ... ... Күнә нәрселер адам баласына зиян келтіреді. Сондықтан
да ондай іс-әрекеттер қылмыс, жөнсіз жасалып, кез келген қоғам мүшесі ондай
әрекеттерден аулақ ... ... күнә ... болмауын қоғамның ... бола ... ... оның шығу ... анықтап,
оның жайылып кетпеу жағы қарастырылады;
— үшіншіден, күнә ... ... ... жазасын тартуы,
жасаған күнәсіна өкініш білдіруі, ... рет ... ... және ... пен ... ... көзде
тұтылады;
— төртіншіден, мұны жүзеге асырушы билер, ... ... ... жақсы біліп қана қоймай, оларды жаман
жолдан қайтарып, имандылыққа жетелеген;
— бесіншіден, кез ... ... іс, ... ... халық алдында өткен. Сөйтіп, жазаның әділдігі
өзгелер алдында анықталып, оның үстіне ... ... (сот ... болған.Өкінішке орай, осындайнағыз
демократиялық ... ... ... органдары
қызметкерлерінде жеткіліксіз. Ал осы принциптерді мықты
ұстанған мұсылман елдерінде ... бос, ... ... ... ... республикамызда
түрмелердің толы ... ... ... ... жоқтығын көрсетеді. Елімізде ... ... ... нәтижелі болуы—имандылық пен
әділеттілкте жатыр. Ал, имандылық пен әділеттілік тек
ислам діні мен ... ... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінде жатыр. ... ... ... ... ... де ... келмей
қалары анық.
2.ИСЛАМНЫҢ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ РУХАНИ ДӘСТҮРІНЕ
2.1 Қазақстандағы ислам мәдениетінің алатын орны
Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке ... бері ... ... ... ... бен рухани
мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді. Қазақ тілінің мәртебесі ... ... күн ... ... өсуде. Міне, орта ғасырлардағы Қазақстанның
руханият, білім, мәдениет және сауда орталықтарының бірі ... ... ... 2000 ... тойы ... Исламның таралу тарихын зерттеп
келе жатқан маған да айрықша әсер ... ... ... ... ... ... ... і ежелгі Ислам мәдениетінің алтын бесігінің бірі,
мүмкін бастысы болған
Осы тұрғыдан, ... ... ... ... ... ... өзгелермен
терезесі тең мемлекет болу; өз ішінде береке-бірлік пен ынтымақ ... ... Бұл ... ... ... негізгі шарты – әрбір Қазақстан
азаматының қатардағы қоғам ... ... ... саналы әрі
белсенді азаматы әрі өз Отанының, халқының ... ... ... ... санамен қалыптасатын қасиет. «Азаматтық
сана» біліммен қаруланған, аға ұрпақтың қалдырған ... ... ... жері мен ... ... ... ... сіңіре білген, ақыл мен парасаттылығы жетілген, жеке мүдде ... үшін ... ... мен ... үрпақ алдындағы парызбен
ұштастыра білетін, ұлтжанды саналы азаматы болуды талап ететін ... ... ... ... беру ... ... - жаны да, қаны да ... халықтың тілі мен дінін, тарихы мен салт-
дәстүрін бойына ана ... ... ... ... ... ... ... парызым деп ұғатын ... ... - деп ... еліміздің елдігі мен бірлігін сақтайтын ұрпақ тәрбиелеу,
білім берудің барлық салаларының алдындағы негізгі міндеттердің ... ... ... нені ... және ол ... ... ... қасиеттерін тәрбиелеудегі құралы не?
Әр халықтың өзіне тән, тарихи-әлеуметтік даму ерекшеліктері мен өмір-
тіршілігіне, тұрмыс-салтына, дәстүрлеріне байланысты ... ... ... ... қалыптасады. Қазақ халқы бай ... ... ... ... ... ... ... Әл Фарабиды, Ж.Баласағұн,
Ахмет Иассауи, М.Қашқари, Қадырғали Жалаири сияқты ... ... ... ... Орта ... ренессанс кезеңінің мәдени
өміріне зор үлес қосқан, асылдары болып
табылады. ... ... ... ... ... тек Таяу ... шығыс ғұламалары: Ибн-Сина, Бируни, Хорезми, Омар Хайям,
Хафиз т.б сияқты ғұламаларының ой-пірлеріне ғана ... ... ... ... да ықпал етті.
Тарих тұңғиығынан Қазақстанның мәдени қазыналарын тауып, бүгінгі
ұрпақтың ол ... ... ... ... рухани-мәдениет саласындағы
білімін дамытуға ұсынған еліміздің ғұлама ғалымдарының қажырлы ... ... ... ... асыл арналары.
Есік қаласынан табылған «Алтын адам» ескерткішінен бастап, Орхон-
Енисей тас жазулары, кең ... ... әр ... ... ... ... жәдігерлері, көне сәулеттік ескерткіштер, ... ... ... үлгілері – осының бәрі Қазақстан
мәдениетінің қазынасын байыта ... әрі ... ... ... ... айналды.
Еліміздің егемендігімен бірге, халықтық ... ... оны ... ... ... ... сол ... асырудың басты құралы – этномәдениет қазыналары.
Қазақ халқы ұрпағының «Сегіз ... ... ... болып дамуын,
ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып жүзеге асырып келді.
Міне, сол құндылықтарды туған жерімізде өмір сүре отырып игеруге,
кезіндегі ... ұлт ... ... ... келді. «Тұтас кеңестік бір
ұлттық» ... пен оның ... ... ... ... ... біртіндеп
келмеске кетуі, қазақ жастарының азаматтық санасына ықпал еткен, ... ... ... - 1986 ... Желтоқсан көтерілісінен басталды. Міне
бұл, қоғам азаматының патриоттық сана-сезімінің оянғаны. Бүгінгі еліміздің
егемендігі, оның саяси-әлеуметтік, ... ... ... ... ... қатарынан орын алуы, сол азаматтық сананың жемісі.
Ата Заңымыздың мазмұнындағы мемлекет ретіндегі белгіленген басты ... ... ... - ... ... бойы ... ерлікпен
қол жеткізген және қорғаған асылы. Бұл үш ... ... ... ... ... ... ... білім беру
тұжырымдамасының мазмұнында: «Бізге қажетті - жаны да, қаны да ... тілі мен ... ... мен ... бойына ана сүтімен бірге
сіңірген, егеменді елінің еңсесін ... ... ... деп ... ... - деп ... ... елдігі мен бірлігін
сақтайтын, Отаны, халқы алдындағы парызын жауапкершілікпен ... ... ... ... ... көне ... араб, парсы және ұрым (Бизантия) деректерінде жиі
кезігетін ... ... ... ... мен араб ... әбден суреттеліп аталатын Тараз қаласы Иран уә ... ... ... үлкен сауда орталығы және ... жолы ... ... ... ... ... ... 576 жылы өлген Истеми қағанға
елшілікке жіберілген Земархтың саяхаты туралы деректерді ... ... ... ... ... бұл қала ... қытай
саяхаткері Хиеюен-Тсаңның еңбегінде “Та-лұ-си”, кейбір ... ... ... ... ал араб ... ... ... “Талас” формасында аталған. Белгілі шығыстанушы Хоуорттың
пікірінше ... ХХ ... ... ... Ата қаласының орнында болған.
Көптеген деректер бойынша Тараз алқабы әйгілі Ма-уера-ән-Нәһір аймағына
жатады. Ма-уера-ән-Нәһір жері жалпы ... (Аму ... ... ... ... дәл қай ... ... және нақты
шекараларын кесiп айту мүмкiн емес. Негiзгi бұлақтарда аталмыш аумаққа
жататын ... ... әр ... ... Әбу Исхақ әл-Истахридің (850-
934) тағрифы болса былай: “Күншығыста Хұттал ... ... ... ... ... арқылы Үндi елiмен шекараласады да, күнбатыста оғыз уә ... ... ... ... (Талас) тұсынан өтiп, Фараб, Бискент,
Самарқанд, Бұхара және Хорезм бойымен Арал ... ... ... ... яғни ... ... кенттерiнен бастап Таласқа қосылады,
оңтүстiкте Бадахшан мен солтүстікте Хорезім көлi ... ... ... бойын жағалайтын жерөлшемi”.
Ислам дінінің аталмыш аймақта таралуы сонау алғашқы халифалар, яғни
сахабалар мен табиғиндер ... буын ... ... (634-751)
болғаны белгілі. Әсіресе, Хорасан аймағының уәлиі ... ... ... ... ... ... (705-715) Бұхара, Самарқанд, Шаш
(Ташкент), ... ... ... ... ... мұсылман билігіне
қосылғанды. Кейбір деректер Құтайбаның ... ... ... ... ... Демек, Тараз өлкесі сонау VIII ғасырдың бас шенінде-ақ
исламиятпен танысқан десек ... ... ... ... ... бет ... ... уақиға 751 жылы
осы өңірде болған және ... ... ... ... деп аталған
соғысқа тікелей ... ... ... ... ғазауат, түрiк
қағандығындағы iшкi қырқыстарды пайдаланған қытайлардың Жетiсу ... ... ... ... ... барған кезінде болған еді. Бұл ... ... ... ... үшін сәл кейінге шегініп, уақиғалардың ... шолу ... 652-658 ... түрiк билеушісі Ашынақойлы (Қойлық)
қаған, Шу және Талас өзендерi алқаптарында қытай ... ... ... ... 658 жылы ... тұтқынға түседi. Осы
жеңiстен кейiн қытайлар ... ... ... ... ... ... нығайып келе жатқан шақта, әлі арабтарға бағынбаған
өлкелердегi түрiк-соғдылар қытай патшалығының ықпал шеңберiне кiрiп, қытай
әсеріне ... ... 750 жылы ... ... ... ... оның орнына
Аббас әулетi билікті қолға алады. Әрине, орталық билiктiң құдiретi алыс
аймақтарда ... ... ... ... ... зәрулiгi, қытай
отарлаушыларына қолайлы жағдай ... ... ... Таң
императорларының батысқа қарай кеңею саясаты ... Орта ... ... ахуалды пайдалану арқылы ұлан-байтақ елдердi
отарлау амалдары жүзеге асырылады.
Түрік тайпаларының арасындағы ... ... ... ... түргештердiң ханордасы Сұйаб және Талас (Тараз) ... ... ... Елiн ... ... ... қырады. Осыдан кейiн
түргеш елiнiң билiгi қытайдың Таң ... ... ... де олар
қалағандарын билiкке келтiрiп, бұқара ... ... ... ... ... ... ... Тәңірі Ілміш (753-756), Үнендер (756-
766) ... ... ... ең ... жауы ... ашына
деген тайпасы болатұғын. 748 жылы Таң әулетi, түргеш тағына осы тайпадан
шыққан Ашынашынды отырғызады. Түргештер бұған қажырлы ... ... ... ... және өз ... соғысып жүрген түргеш елінде береке-бірлік
болмайды. 717 жылы шамасында қытайдан хандық лауазым алған ... ... ... ... Баға ... ... жатқан сәтінде 737 жылы
өлтіреді. Баға Тархан қағандығын жариялайды да қытай патшасына ... ол Таң ... ... ... бала ... Сұ-Лұ қағанның ұлдары
қан мен тақ дауын қуып Бағамен ... ол ... ... ... сұрайды.
Осы арада Тохаристанның түркі йабғұсы, Кәшмiр ... ... ... ... ... Шаһи әулетi Қытай билiгiн ... ... ... олар ... ... ... қамсыздандыруда Таң
әкiмшiлiгiне көмектесудi мiндетке алады.
Қытайдың Таң (619-908) патшалығының езгiсiнен телiм-телiм ... ... ... ... келедi. Бұл түркi халықтарының
тарихында аса елеулi уақиға болады. Ежелден ... ... ... ... ... ... жүрген қытай императоры ... ... ... Као Шиен-чи ... ... ... Као Шиен-чи кореялық еді. Ол Таң әскериесінде көп жылдар
қызмет етіп, патшаның сеніміне ие ... ... ... ... ... ... оған ... соншалық, оны Шығыс Түркістан уилаятының
(Батыс өлкесі) әміршісі етіп тағайындайды. Бұл жоғары ... жету ... үшін аса биік ... еді. ... ... ... шекараларын
өсіру арманын іске асыру міндеті артылған Као әр түрлі тәсілдерді қолданып,
жоспарларын жүзеге асыра бастайды.
Бірақ, сол кезде ... ... ... ... ... бет ... Осы ... қытайлар мен үндi-қытай саудасын бақылап
тұрған түрiк-соғдыларды онша қуантпағаны айдан анық бұл ... ... ... күшке айланатын аймақ еді. Сондықтан, Као Таң әулетінің
алдындағы барлық потенциалды қауіп-қатерді жоймақшы ... ... ... ... оң ... береді. Хорасан
билеушісі Әбу Мүсілiм қолбасы Зияд Салихұлы ... ... ... аттандырады. Мұсылман әскерiнiң құрамында мұсылмандықты
қабылдаған ... ... бар едi. ... 751 жылы ... ... ... ... (кей деректерде – Ахлат, Атлұқ) деген жерде мұсылман
қолымен ... ... ауыр ... ... ендiгәрi аталған аймақтардың маңайын баса ... ... ... ретi, ... мен ... ... ... қарсы
соғысады. Мұсылман әскерi Таң әулетiнiң жасақтарын аса күйзелтушi жеңiлiске
ұшыратады да Жетiсу өңiрiн тұтастай азат етедi. ... жауы ... ... ... ... шексiз разы болған
түргештер, қарлұқтар және басқа да ... ... ... ... емiренiп хақ дiн Исламға жүрегi жiбидi.
Талас ғазауаты ... ... ... 893 жылы ... ... ... Тайфұрдың “Китаб Бағдад” атты еңбегінде кезігеді. ... ... ... (уаф. 997 ж.) бұл ... ... ... Оның ... “Әбу
Мүслім қолбасы Зияд Салихұлын Ма-уера-ән-Нәһірдегі кейбір өлкелерді ... ... ... Зияд ... елді мекендерді бағындырып, Тараз бен
Атлахқа дейін барды. ... да ... ... 100 мың ... ... ... ... Сағид Хұмайдұлы Тараз қаласының қорғанысын бекітіп, осы
қаланы ... ... ... ... Әбу ... ... ... көмекші күштер мен ерікті әскер жіберуін ... ... ... рет шайқасып, олардан 45 мың әскерді өлтіріп, 20
мыңын тұтқындап алды. Қалғандары қашып кетті. ... ... ... Соңыра, Сағид Бұхараға оралды” Шынында Тараз маңында болған
соғыс бес күнге ұласқанды. Ерлер ерлiгiн көрсеткен, ... ... ... Бес ... ... бұл ... Орта Азия мен ... халықтарының
тағдырын анықтаған өте маңызды уақиға болды. ... ... ... және ... жағындағы түрік-соғдылармен соғысқан қарлұқтар
кенет қытайларға қарсы мұсылмандар жағында орын алып, ауыр соққы ... ... ... ... ... ... мен ... үлкен шығынға ұшырайды да талқан-талқан болып, керi шегiнуге
мәжбүр ... ... ... Орталық Азия халықтары лек-лек болып
мұсылмандықты қабылдайды. Олар ... ... ... ... жақсы көредi, елдер арасында махаббат, достық пайда болады.
Мұсылмандар мен басқа дін ... ... оң ... ... ... болады. Алайда, қытайлық авторлар, Талас ғазауатын Орта
Азиядан күдер үзген соғыс деп бағалайды. Өйткенi, олар ... ... ... ... ... ... анық еді. Мұның табиғи нәтижесі түрiк-
соғдылар жаппай ... ... ... ... еді. ... Талас
ғазауаты тек саяси-әскери тағдырды емес, Орталық Азияның діни тағдырын ... бек ... ... ... Қарлұқ қағандығы хақ дiн Исламды қабылдап, ел арасында
мұсылманшылық ... кең ... ... ... ... ... ... Ә.Қоныратбаев.[25, 148 б.].
Мысалға, аталмыш дәуірге жататын Ақыртас керуенсарайын (VIII ... ... ... ... 40 ... ... орналасқан ғимарат 751
жылы болған Талас ғазауатынан кейін қарлұқтардың басым көпшілігі мен
басмыл, ... ... ... ... ... салынған.
Археологтардың болжауынша осы керуенсарайды алғашқы ... ... Көне ... ... Ибн ... ... пен Ибн ... “қасрибас” деп аталған ғимарат осы болуы мүмкін. ... ... ... рет ... ордалары бой көтереді.
Қарлұқ мемлекетi 766-940 жылдары өмiр сүрiп, X ... ... ... ... уә ... ... жиілеп кеткен одақтық
шабуылдарынан күш-қуаты әлсiрейдi. 940 жылы ... ... ... ... ... ... қағандығы құлайды да билiк Қарахан әулетiне
өтеді. Қарлұқтардың басым ... ... ... отырқшылары да бар-
тұғын. Тараз ... ... ... Ислам мәдениетiнiң ең көрікті
орталығы болды. ... ... адам және ... ... ... ... ... мұсылмандықтың бұл өңірде кең тарағандығының ... және ... ... Шу алқабының маңызы арта түскені ... ... ... ... ... Құлан және Мирки (Мерке) болатұғын. Осы
аймақтың байырғы тұрғындары соғды тiлiнде сөйлейтұғын соғдақ ... ... ... мен түргештерге ықпалы әр уақытта күшті болған. Мұның
белгiсi – түрiк ... ... ... ... соғдылардан
таңдаған. Түргеш қағандары өз теңгелерін соғды әлiппесiмен ... ... қай ... ... да ... ... ... өмiрге
аууына басшылық еткен.
Сарық деген жерде табылған ... ... ... хақ ... ... ... ең айқын айғағы. Мұнда мұсылман ... ... ... ... ... ... ... бірге
жеке заттарын көрге салу салты байқалады. Қарахан мемлекетi ресми түрде
Ислам дiнiн ... ... осы ... бұрынғы әдеттер алғашқы
дәуірде сақталған. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... архитектурасының керемет туындысы. Бұрана сөзi
мұнара сөзiнiң өзгерген формасы ... ... ... ... Ислам
мұраларын кездестiруге болады. Қала Қарахан кезеңiнiкi деп болжануда.
Қарлұқтардың Исламиятты алғаш қабылдаған түркі халықтарынан ... ... ... ... ... ... ... (775-785) кезінде
жаппай мұсылман болғаны туралы тұжырымдар бар. Әсіресе, Талас ... он ... ... ... қабылдаған.
Қазақстанның оңтүстік аймақтарын билеген қарлұқтар ... ... ... ... ... Әсілі, осы қарлұқтар
Талас соғысында қытай жағын тастап, мұсылман жағына қуат ... ... ... ... ... жылы сезімдері, оңды көзқарастары соғыс
кезінде-ақ белгілі болған еді. Мәселен, Исфижаб ... ... ... ... (840 ж.) хан мен ... ... ... Қадыр хан (893 ж.)
сондай мұсылман басшылардан еді. Қарлұқ билігіндегі Тараз, ... ... ... ... ... Сыйкөл, Талғар, Тонг қатарлы қалаларда бірте-
бірте мұсылманшылық тарап, ... мен ... ... мен ... ... ... қалыптасқан еді.
Хұдұд-әл Ғалам (ғаламның шекаралары) атты ... ... Орта ... ең үлкен орталығының бiрi болған Тараз
қаласының тұрғындарының басым көпшiлiгі ... ... ... ... басқа діндерді ұстанушылар да бар едi. ... ... және ... ... деп те ... ... (819-1005) әулетiнiң де мәдени мұралары байқалады. Мәселен, 893 жылы
Тараз ... ... жұма ... ... ... ... Осы ... күнiмiзге жеткен табыстардан; монша, Бұрана
мешiтi, Бабажа Қатын, Айша-Бибi дүрбелерiн ... ... 58 ... ... ... ... ... кұфи хат жазылған. Табылған
заттарда Иран жеріндегі Ислам мәдениетiнiң ... ... ... ... ... ... (819-1005) және Қарахан (942-1211)
әулеттерінің билігі тұсында да жалғасады. Қараханилер әуелінде қарлұқ
тайпалар ... ... ... Олар IX ... күш нығайтып, ықпалды
одақ құрады. Қарахан ... ... ... ... дiнiн ... ... Сатұқ Боғыра Хан (915-955) болды. ... ... ол 942 жылы ... шаһарын өзiне бағындырып, қағандығын жария
етеді. Кесенесі Қашғар қаласынан 100 шақырым қашықтықтағы ... ... ... ... ... Боғыра Хан қайтыс болған соң, ел
тiзгiнiн баласы Мұса ... Ілік хан ... Ол 960 жылы ... ... ... дiнi етіп жариялайды. Мұса белгілі ойшыл, ғұлама, сопы
Әбіл Хасан Мұхаммед Сұфйанұлы ... ... ... ... ... ... ... ол Қарахан патшалығығының билігіне
қараған аймақта (бүгінгі ... ... ... ... зор ... ... ... 960 жылы 200 000 шатыр (үй) түркі халқы
мұсылман болған-ды. Самани мемлекетінің бағы ... соң, ... ... хан Ма-уера-ән-Нәһір елдеріне шабуыл жасап, 999 жылы ... ... 1005 жылы ... ... ... ... билiгiне
өтедi.
Қарахан мәдениетi қарлұқ ... ... ... ... X ... орта ... ... XII ғасырдың бас шенiнде
ыдыраған мемлекет болды. Олардың шығу тегi ... ... ... ... зерттеушiлер оларды ойғырлардан тараған десе, ендi
бiреулерi қарлұқтардың ... деп ... ... ... ... ... ... болды. Оның құрамында үйсiн, қаңлы, дұлу, телi,
қырғыз, қыпшақ,
арғұ, йағма, оғыз, бүкриз, салғыр, бектелi, ... балт ... ... және ... ... халықтар болған. XII ғасырдың бас шенiнде Йелүй ... ... ... ... ... Қарахан мемлекетiнiң
күншығыс аймақтарын жаулап алды. Осыдан бастап үлкен соққы ... ... 1212 жылы ... ең соңғы ханы қайтыс болады да мемлекет
ресми түрде құлайды.
Ислам дiнi ... ... ... ... ... ... оң ... байқалады. Қазақстанның оңтүстiк ... ... ... осы ... ... малшылық күшейiп,
қолөнершiлiк және сауда гүлденіп, өркендейді. ... ... ... ... көтерiлiп, жайбарақат өмiр орнайды. Бұрынғы шаһарлар
көркейіп, көптеген жаңа қалалар бой көтередi. ... ... кең ... Сол ... ... ... ... үлкен сауда орталығы, ал
Исфижаб (Испижаб, Сайрам) қаласын бүкiл дүние жүзi ... үшiн ... деп ... Тұңғыш Самани патшасы Исмаил ... ... Нұх ... ... 838 жылы ... алған соң осы қаланың ... ... ... ... ... орасан дамуының
арқасында ақша айналымы қуаттанып, кейбiр қалалардың өзiндік теңгесі пайда
болады. Арыс өзенiнiң орта ... ... ... ... ... ... ... Шаш (Ташкент) және Қашғар сықылды ... ... мұны ... Бұл ... ... өмір салты мен
экономикалық сәуиенің қаншалықты ... ... ... “Бұдан кейінгі
кезеңде Қарахан әулеті билік ... ... ... және Орта ... ... ... байланысты ақша шығару, ақша айналымы да кең ... ... мыс, ... ... ... ... ... ішінде, Тараз,
Исфижаб теңгелері ел экономикасында ерекше міндет атқарды. XII ... ... мен XIII ... ... ... ... ... теңгелері Қазақстан жеріндегі сауда-саттықта ерекше міндет
атқарды. Мұңғұл жаугершілігінің алғашқы дәуірінде (1220-1250) ... ... ... ... ... ... [28,227 ... мемлекетiнде мұсылманшылықтың мемлекеттiк дәрежеге жетуiнiң
арқасында қалалық мәдениет гүлденiп, сәулет өнерiнiң Айша Бибi, ... ... ... Ата ... моншалар және су құбырлары (кәріз) сықылды осы
күнiмiзге ... ... ... ... ... ... Бұхара және
Қашғар шаһарлары асқан дәрежедегi Ислам орталықтарына айналды. Басқа
ғылымдарды ... ... ... ... ретi ... тiлi ... ... алынып, зерттеледі. Қашғарлық Махмұд жазған “Түрк Тiлiнiң Сөздiгi”
және Баласағұндық Жүсiп Хас Хажиб (1016) жазған “Құтты ... ... ... да ... ... ... Түрiк тiлiнiң аман-есен сақталып,
бүгiнгi күнге жетуi осы мұсылман мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... еңбегінде Тараз және
айналасындағы қалалар мен тұрғындары хақында келелі мәліметтер келтірілген.
Демек, Тараз автор өмір ... ХІ ... да ... ... аталмыш еңбегінде
Исфижаб, Сабран, Фараб, Йәңгикент, Қарнақ, ... ... ... туралы мәліметтер бар. Автор Ұлық-Талас және ... ... ... хабарлайды. Сонымен қатар, Таразға ... ... және ... ... ... айта ... ... дейінгі мекендерде мұсылман йағма, ... және арғұ ... ... хабарлайды. Бұларға қоса қыпшақтармен шекаралас
Кенжек Сиңгир және Атлұқ қалалары жөнінде айтылады. Мұның ... да ... бұл ... мұсылман түркілердің мекені болғандығын және қалалық
өркениетінің дамығандығын білдіреді.
Мұсылмандықты мемлекеттік дін еткен Қарахандықтар ... ... ... оңды ... ... “Қазақстан Тарихы” атты кітапта,
отандық тарихшыларымыз: “Қарахан әулеті тұсында түрік ... ... ... ... ... тілінде шыға бастайды. Бұл салада жұрттың
бәрінен бұрын Йұсұф ... ... ... ... Тұтас алғанда
Қарахандар дәуірі сапалық жағынан қоғамның барша саласындағы жаңа кезең боп
табылады. Тек, мұңғұл жаулаушылығы тұсындағы ауыр ... қана ... бет ... ... ... үзіп тастайды” деп, әділ бағасын беруде.
Тұран халықтарының VII ... ... ... кейiн адамзат
тарихының ең жарқын өркениетiн қалыптастырғанын мақтанышпен айта аламыз. Ма-
уера-ән-Нәһірде уә ... бой ... ... Исфижаб, Отырар (Фараб),
Сығанақ, Баласағұн, Алмалық, Йесе, Бұхара, Самарқанд, Мәру (Мары), Хиуа,
Тiрмiз, ... Балх т.т. және Орта ... ... ... Шам, Бағдад,
Басра, Кұфа, Қаһира, Ыстамбұл т.т. ... ... адам ... ... ғылым, өркениет туындыларына толған. Түркiлер
Ислам мәдениетi мен ғылымдары негiзiнде ... ... ... ... ... ... туындылары түгел дерлiктей Исламияттың iзiн
сiңiрген айрықша ... Қала ... ... бiлiм беру (мағариф)
низамдары, ғылыми зерттеулер (тахқиқат) және тариқаттары, ... ... уә тiл ... ... ... ... (тыб) уә химия
пәндерi, кәсiби ... ... ... ... әлеуметтiк
қайырымдылық қорлары және рабаттар, уақыптар, тәккелер, денсаулықты сақтау
(хифз-ұс-сыхха, ... және ... ... ... ... ... туындылары, ғашықтық сарындары, даналық шиырлары, теңiз
зерттеулерi, жағырапиялық ... ... ... т.т. мiне, осылардың
көбiсі Тараз сияқты дамыған қалаларда дүниеге ... ... ... ... ... зор ... уә жан-жақтылығы
тiкелей еліміз орналасқан Орталық Азияға ... ... ... ... ең ... тұлғалары, Құран мен Хадис ғалымдары өмір сүрді,
шаирлар, қаламгерлер, даналар, ... ... ... ... өз ... ... Біздің Тараз сияқты қалаларымыз ғасырлар бойы
Ислам мәдениетi мен өркениетiнiң ең ... ... ... ... ... ... ... адамзаттың игілігіне
ұсынылды.
Осы арада айта кететін маңызды бір жәйт: ... ... тек XIX ... ғана ... ... арқылы мұсылман болды дейді.
Бұл сандырақ, қитұрқы сөз. Мақсат белгілі; ... ... ... ... ... ғып көрсету арқылы туысқан халықтар арасына жік
салу. Жоғарыда, ... ... ... ... ... туралы нақты дәлелдермен айттық. Әбіл Қасым Хаукалұлы (уаф. 889
ж.) ... ... ... суреті) атты еңбегінде Фараб, Кенжиде және Шаш
арасында көшіп-қонып жүретін мұсылман түріктер ... ... ... ... ... ... ... жұма мешіті салынғаны туралы
жазады. ХI ... ... ... ... ... империясының бас
уәзірі Низам әл-Мүлiк (1018-1092) ... ... 940 жылы ... болғанын, сондықтан бұл қаланың имансыздардың қолына түсуiнiң мүмкiн
емес екенiн, мұның тек соғыс арқылы ғана бола ... ... ... ... ... Х ... бас ... ең маңызды Ислам
орталығының бірі болған. Белгілі дін тарихшысы профессор Хикмет ... Діни ... атты ... ... Х ... ... мұсылман болған ғасыр деп ... ... ... ... ... ... ... шиғалықты насихаттағанын байқаймыз.
Алайда, түркі халықтары 920-960 ... әһли ... ... ... ... ... Қарахан Бұғыра хан Хорасандағы қызылбастарға ... ... ... ... ... 940-950 жылдары Орал тауы мен
Сібір аймақтарында орналасты. Түркі халықтарының ... осы ... соң, Х ... ... ... кем ... 80 ... болды. ХII ғасырда Исламият барлық Орталық Азиядағы үстем
дінге айналды”. ... бұл ... ... ... Фұад ... ... “Әр халде, һижри V ғасырда түрік әлемінің ... ... ... ... ... ... болғанын һәм Исламды
қабылдағанын көреміз”. Ал, мархұм Әлкей Марғұлан қазақтардың ... ... ... мұсылман болғанын дәлелдей келе: “Осыған орай бұрыннан
көріп жүрген ғажайып ... ... ... онда қазақ тілімен XIV-XV ғғ.
тасқа жазылған ұран сөзін Л. Кузнецовпен бірлесіп ... ... ... ... ... сөз мынадай дейді С.Ұзақпаеба “Қыпшақ, найман, алшын,
арғын, қаракесек, үйсін, табын, ... кәр ... ... хайа рахмет қыл
сен алтауын!, екінші түрде айтқанда: “О Ием! Үмітіңе жету үшін осы ... бере ... ... ... ... ... ... мұсылман мемлекеттері
тура 1250 жыл бойы отанымызда билік жүргізген. Арысын алмай, 751 ... ... ... ... ... ғазауатын бастаушы дата десек, 2001 жылы
Қазақстан жеріне Исламияттың нақтылы келгеніне 1250 жыл болған. Бұл ... да ... ... ... ... орны көрінеді. Тұтастай
түркілердің исламға бет бұруы бүгінгі Тараз ... ... ... ... Талас соғысынан бұрын да көптеген адамдардың
мұсылмандықты ... ... ... ... маңыздылығы жағынан,
Орталық Азияда Исламияттың түбегейлі ... және ... ... ... Талас соғысының біздің жерімізде болғаны өте маңызды
уақиға, шәһ! Сол ... ... 2000 ... атау ... ... туралы халықты хабардар етіп ид болған ата-бабаларымызды рахметпен
еске алсақ дұрыс ... еді. Бұл, ... ... ... ... ... ... бабаларымыздың ұмытылмағаны болса, екіншіден рухани ... ... ... еңсесін көтерерлік, үлгі аларлық уақиға
болар еді. Талас шайқасының маңыздылығы мен Исламияттың түркі халықтарының,
оның ... ... ... ... ... ... түсіндіруде,
кімбіз, қайдан келдік, қайда бара жатырмыз ... ... ... ... қоса ... ... Ислам әлемінің тарихында осыншама
маңызды орын алған Тараз шаһарында орта ғасырлық мұсылман ... бір ... ... ... мен ... ... зерттейтін ғылыми
орталық салынса, нұр үстіне нұр ... ... ... рухани және зайырлық бірігу, саяси әкімшілік пен
діни биліктің бірігуі мен ... бар. ... да ... ... ... ... ... ісіне қарсы тұратын шіркеу сияқты қауым жоқ. Бұл
мұсылман орындарының басшыларында, шейх, имамдарда ... ... - ... ... қарау бар немесе келісім бар, ... ... ... ... ... ... ... де кездеседі. Бірақ
православие, католиктер шіркеуі сияқты шіркеудің және діни қызметкерлердің
пайдасы үшін мемлекетпен ... және бір - ... ... ... ... ... Христиан дінінен ислам дінінің айырмашылығы онда дін
мен ... ... ... оның басшылары әрі діни ... ... - ... ... ... және ... көмекшілер.
Бұл зайырлық және діни бірігу бір жағынан діннің абыройын көтерсе,
екінші жағынан ... - ... ... маңызы төмендей
түседі. Қандай да болмасын әкімшілік шенеунігі өз ... ... ... Құранға негіздеуі қажет. Олар муджтахидтермен және
мутакаллимдермен ақылдасып, молдалардың, шейхтардың, сопылардың жөне ... ... ... ... алып ... ... жолын, Құран
аяттарын, хадистерді әкімшілік қызметкерлері өздері де жетік біледі. Ол ... ... дін ... ... аулақ деген сөз. Әкімшілік
қызметкерлерді ... ... ... ... ... жолын, адам құқығын
бұзуға жол бермейді, оларды бір түп - түзу арнаға салады деген сөз. ... әр қилы ... ... ... ... ... ешқашан түрік
сұлтанына, Иран шахына өзінің қол ... ... да ... ... істеген қылмысына жаза берсе, оны ешкім тоқтатуға, ара түсуге қақысы
жоқ. Ал, ... ... ... төмендеген сайьш олар діни орындармен
көбірек байланыста болып, ... ... ... Міне, бұл әкімшілік
орындардағы шенеуніктерді заңсыздыққа жібермейді.
Бұл ... яғни ... және ... ... діннің өктемдік
танытып, діни мәдениеттің нығаюына себепкер болды. Дін шынайы ... ... ... ... ... қоса дін ... екен. Алдымен дін, кейін ... пен ... Осы ... ... орын - ... ... ғана адам шынайы болмыстық тұрмыс етеді. Мұны түсіне алмаған әкім
қол астындағыларға, жай ... ... ... оларға өз өктемдігін
діннен жоғары қойып, өз қызмет әрекетін Құран мен ... ... ... ... әлемдік байланысқа қарсы болғандық болып
есептеліп, Алла алдында жауап ... ... еді. ... шенеуніктер
бірінші жауапкершілік Алла алдында деп білді. Міне, бұл Ислам дінінің таза
дін екендігін білдірді, оның ... ... тез ... ... діннің тез тарауына себепкер болған Исламның қасиеті, оның
халықтарды сабырлылыққа шақырып, ... іс, яғни ... та, ... та
Алладан дегенге сендіре білуінде еді. Адам бұл жағдайда өзінің неше түрлі
қызығушылық (зинақорлық, әуесқойлық, құмарпаздық) және ... ... оның ... ... ... күш алдыңғы кезекке шығады да, шынайы
тұрмысқа алып келеді. Бұл, әсіресе, ... ... ... ... ... Крестшілермен соғыста болсын, өз мемлекетінде ... ... ... өз идеясын қатты ұстаған, өз сеніміне берік мұсылмандар
өз саясатын дұрыс жүргізе ... ... ... ... мүлтіксіз орындалу
шарты негізге алынды. Жеке ... ... ... ілім ... ... кәсіпқойлық белсенділік көрсетуіне исламда ешқашанда
тыйым салынған ... ... - ... ... ... істерде
тазалық сақталды.
Діни әдет - ғұрыптарды қалтқысыз орындап, яғни Алланың адамға қойған
парыздарын орындау, яғни Алланның ... ... ... ... ... оқу, ... тұту, жегім - жесірлерге міндетті түрде зекетберуі
жағдайына ... ... ... исламның біркелкі діни мәдениетін
қалыптастырды. Бұл мұсылман адамдарын Аллаға бағыну, шариатты орындау
тәртібіне ... Ең ... ... ... ... ... жеке
тұлғаның «өзіндік пікірін, оларға өзгеріс ендіруге немесе одан ... ... ... ... оны ... Бұл парыздарды орындауда
ешқандай бастық, ... күш ... ... бере ... яғни ... ... ... күш кедергі бола алмайды, 30 күн ораза
міндетті түрде тұтылады, егер қандай да себептермен ... ... ... ... ... ... ... Сол сияқты зекет беру міндетін
ешқандай күш ... ... Бұл ... ... Алланың құлына
міндеттеген парызы, оны орындау - мұсылманға міндет. Міне, осы парыздарын
орындау арқылы адам күнделікті, әр ... ... ... ... Алла ... өзінің Алланың құлы екенін сезініп, Алла алдында сәжде
жасап, табынуы ... ... ... ... алып ... ... ... орындау, оның тұрмысты өміріне ешқандай
кедергі алып келмейді, оның үстіне адамды ешқандай қызметтен, ол жай ... ... одан оны ... оған кедергі болмайды. Міне, бұл мұсылманды
біріктіруге, дінді сыйлауға алып келді. Бұл жағдай діннің тез ... ... алып ... діні де басқа діндер сияқты теңдікті қадағалайды.
Бірақ христиан дінінде сөзбен ғана айтса, ал ... ... ... ... теңестіреді. Зекет беру әрбір мұсылманға парыз. Алла
алдында әрбір адам тең, ... ... көп ... ... беру ... ... ... Мұсылман - әлемінде туыстық сезім бұрыннан да жоғары
бағаланатын болса, ол сезім тек ... ... ғана ... ... ... ... ... нормада тарап, жиналған зекет бәріне ортақ
болды. Бұл да дін мен ... ... ... ... ... мен ... жетістігі, олардың әулеттік негізінде
немесе әлеуметтік байланысында қаралады, оның ... ... ... ... бағаланады.
Мұсылман халифатында ХV - ХVІ ғасырда сырттан келгелі басып алушылар
әскерлерінің ... ... ... ... ... XVI ... көп жері ... империясының қол астына енді. Жекеленген күшті
Сефевид мемлекеті шииттер орталығы болған Иран ... ... ... ... ... ... Ұлы ... империясы еді. Бұл үш империяда
ислам өзіндік жеке бағыттағы саяси күш болып, әр жерде жергілікті ... ... ... ... ... ... ... шиизмнің нығаюымен
санасуға тура келді. Осман империясының қол астына бүкіл араб ... де, ... да ... бұл ... ... бұрынғы қалпында сақталып,
әрі қарай өріс алды. Халифа орнына сұлтан келді, ислами тәртіп әрі ... ... ... өркендеуі XIX ғасыр еді. Ол Голландиялық Индия мен
Индонезияда еді. Ол өз жолымен жүрді. ... жай, ... ... ... ... экспансистерінің кезінде капиталистік жүйе
өркендей бастаған ... ... ... ... ... жарылуға кезікті. Бұл,
әрине, дінді де жанай келді. Дінге көп кесірі тимегенмен,
бұл күйзеліс XIX ... ... - ақ ... ... рухани басшылары,
ғалымдары ислам дінінін тұрақтауына төнген қауіптен құтылу ... ... ... оның ... әдет - ... ... тырысты.
Ізденісте түрлі ағымдар пайда болды. Оған террорлық жолмен енген ... де әсер ... ... ... тез ... басқа Европа елдерінін
ислам әлемінің бөлшектенуіне әрекет жасаған істерінен нәтижелер алғандары
да болды.
Сол ... ... көп ... ... ... ... Англия
империализмі және сол сияқты ірі мемлекеттер исламды ыдыратуға әрекет
жасады. Сондай жолда, яғни ... ... ... ... көп
жылдар бойы араласуымен ХҮІІ - ХІХ ғасырда араб елінде ваххабизм ағымы
пайда ... ... ол араб ... әрі ... жоқ, оны ... ... және
жақсы сақталған аймақтарында қолдамады. Ал Иранда шиизм ағымы қалыптасты.
1844 жылдары, он екінші имамның ғайып болғанынан ... мың жыл ... және ... ... ... болды. Өзін он екінші имам Махди деп
хабарлаған Бабты қолдаушылар, оның соңынан ... де аз ... Ол ... экстремистерінін әсерімен келген ағым еді. Оның жолы ... ... ... ... еді. ... осы үрандардың өзі ислам
дінін шынайы ... ... ... ... ... араласуымен
құрылғаны белгілі. Бостандықты кімнен алмақ, бостандық Алладан ... ... ... ... - ... ... Алла ... барлық адам тен.
Ал, әйелдердің теңдігі жайлы айтсақ, бұл ... ... ... яғни ... ... ықпалы екені белгілі. ... ... ... ол ... ... Баб 1850 жылы ... алынып, ату
жазасымен өлтірілді. Оның жақтастары жан-жаққа қашып кетеді. Олардың бір
бөлігі ... ... оның ... ... ... өзін Махди деп
хабарлады. Бұл ағым бехаустер деп аталып, Батыс идеясын ... ... ... ... махаббатқа, теңдікке, заңды түрде меншік
затгы бөлісуге қарсы күресгі. Бабизм, бехаизм ... ... ... алған жоқ, бірақ интеллигенттер арасында біршама қозғалыстар тутызып,
исламда ... ... ... туғызуға әсерін тигізді.
Тарихқа көз жүгіртсек орта ғасырларда орта және таяу ... ... ... деп аталатын мәдени - саяси қауымдастықтан,
қазақ тектес тайпалар географиялық орналасуы жағынан шалғай болғандықтан,
едәуір ... ... ... ... ... ... деңгейі де әр түрлі болды. Негізінен бұл ... ... ... ... қарай бәсеңдеу болды. Исламдандыру
негізінде Ислам мәдениеті қазақ ... ... ... ... Ең
алдымен, бұл өрекеттер араб ... араб ... ... ... тілі
ретінде таралуымен кеңірек танылды.
Араб тілі негізінен VІІІ – ІХ - шы ... ... ірі ... ... қызметкерлер, діни қызметкерлер ғана қолданып қоймай
тарихи - географиялы әдебиеттер жазуда да қеңінен қолданылды.
Бүкіл ислам ... ... ... араб тілі ... ... ... ғылыми шеңбердегі қызметкерлерге түсінікті, жалпыға
бірдей әдеби тіл қызметін атқарды. Осы араб ... ... ... ... ... ... бүкіл ислам дүниесіне ... ... ... ... Әл - Фараби, Әл - Хорезми тағы басқалары.
Ислам мәдениеті сонымен қатар түркі мәдениетінің негізгі бағыттарының
бірі әдеби поэзияға да ... ... ... Осы ... ең ... ең негізгілерінің бірі IX ғасырларда жазылған Жүсіп Баласағұнның ... ... Э. ... ... "бұл ... түркі дүниесінде ең алғаш
ислам діні негізінде, ислам діни ілімдерін дәріптеуші көлемді шығарма ... ... ... араб - ... ... ... ... де аз емес.
Ал мистикалық - сопылық поэзияның ... ... ... ... ... ... дәріптеуші мистик, ақын әрі ойшыл Ахмет
Иасауи шығармаларын жатқызуға болады. Оның "Диуани ... ... ... ... көне ... ... оғыз – ... диалектісінде
жазылған. Бірақ бұл еңбекте "Құтты білікке" қарағанда араб - парсы сөздері
көбірек қолданылған. Сонымен қатар, бұл ... араб - ... ... өлең сөз ... аруз ... жазылған. Ең соңғы XIV ғасырларда
"Алтын Орда" тұсында жарық көрген түркі поэзиясының ... ... екі ... ... ұйғыр тілдерінде) жазылған "Мұхаббат нәме"
шығармасы жатады. Бұл ... ... араб - ... әдеби жанры "нәме"
жүйесімен жазылған.
Қазақ халқының поэзиялық және қара сөздік дәстүрін толық қамтитын, этно
- мәдени танымды, ... ... ... - ... ... ... ... ең бір тиімді, кеңінен дамыған түрлерінің бірі ауыз әдебиеті. ... ... және қара ... ... ... қамтитын халық ауыз
әдебиетіне де Ислам дінінің өзіндік әсері болды. Бұл жайлы Шоқан Уалиханов
өз еңбектерінде ... ... Оның ... ... ... Алланы, Пайғамбарды мадақтаушы өлеңдерді халық әндеріне салып
айтады. Қазақтың ұлттық салт - ... ... да, оның ... бата
жанры Құран аяттарымен кеңейтіліп, исламдандырылған. Қазақ фольклорінде аса
жиі кездесетін Ислам ... ... — олар ... ... ... және ... ... Ілияс, Сүлеймен, Дәуіт Пайғамбарлардың
есімдері. Сонымен қатар Ислам әл - қиссаларында жиі кездесетін адам ... ... ... ... - қорғаушы періштелер, шайтандар.
Қазақ аңыздарына Құран Кәрім, хадистерде баяндалған бірқатар көріністер
толығымен енгізілген. Бұлар көбіне Исламға ... ... ... ... ... ... иран ... нышандары бар ислам мәдениеті орта
ғасырдағы қазақ ... ... ... салаларына әсерін
тигізбей қоймады. Мұны біз ... ... ... өңірінде
жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінен көре ... Онда ... ХІІ ... ... ... қалаларына тән рабаттары, мешіт, моншалары бар
қала құрылыстары табылған. Нағыз мұсылмандық ... ... ... ... ... олар ... кездері, яғни ІХ - Х ... ... ... ... ... ... өңделген. Ең алғаш
салынған мешіт ғимараттары Оңтүстүк Қазақстан облысындағы Құйрық - Төбе ... елді ... ... ... ... де осы ... ... болғанда да Ислам түркі дүниесінде ... ... ... ... ... ығыстыра алмады.
Соның нәтижесінде әйгілі ғұламалар мүрделерінің басына кесенелер
тұрғызып, оларға сиыну, ... ... ... ... ... ... болсақ Қожа Ахмет Иассауи (ХІV ғ.), Арыстан баб, ... - ... ... Қара - Хан (XI ғ.) ... ... кеңінен тараған ислам өнерінің үлгілерінің бірі шебер
жазу өнері. Негізінде бұл ... ... ... ... ... куф, сулс деп ... араб ... жазу үлгісінде Құран
аяттарын, әртүрлі тақырыптағы хадистерді шеберлілікпен, бояу арқылы немесе
ойып, бедерлеп жазу. Мұндай жазу ... ... атап ... ... безендіруге қолданылған. Сонымен ... ... куф ... ... ... ... майшам тұғырлары, ыдыс - аяқтар
(VІІІ-ХІ ғ.) ... ... ... ... жұмыстары
кезінде табылған[30, 158 б.].
Исламға тән өнердегі адам бейнесін бейнелемеу сияқты заңдылықтар ... де өз ... ... Оған дәлел: XII ... ... ... қашалып жасалған балбал тастарда адам бетінің бедерлері
нақты көрсетілмеген. Сол кездегі айналымда жүрген ақшалардың ... ... - ... өзгертілді. Бұрын қытай технологиясымен әзірленген ақшалар
(теңгелер) енді күмістен, жезден құйылған динарға, дирхамға ауысты. ... ... ... ... ... халифтердің аты - жөндері ... ... көп ... ... ... ақша ... аты - ... орнына жергілікті әмір иелерінің аты - жөндері
жазыла бастады.
Сонымен қатар Орта Азия және Қазақстан ... ... ... ... ... ... түсті. Бұл дәстүр бүкіл түркі дүниесіне ... ... ... тіліндегі мистикалық поэзияның өрбуіне үдеу берді.
Сопылық негізінен түркі дүниесінде бұған дейін қалыптасқан ... ... ... ... ... түркі дүниесіндегі әлем бірлігі
концепцияларын сопылықтың "уахдат ал - вужуд" (болмыс бірлігі) концепциясы
қуаттай түсті.
Қазақстандағы Ислам мәдениеті ... ... оның ... ... ... ... бір түркі дүниесіне тән мәдени орта
қалыптастырғанын ... Бұл ... ... ... ... ... ... жағдайларына лайық ыңғайластырылған болды.
Кеңес үкіметінің келуімен діни басқарма, басқа діни басқармалар ... ... ... ... жабылып талқандалды. Тек 1943 -
ші жылдары ғана діни ұйымдарға деген көзқарас өзгеріп, Орта Азия ... діни ... ... бас көтерді. Көптеген мешіттер қайта
ашылып, діни қызметкерлер даярлайтын ... " Араб ... ... ... ... ... әдет-ғұрып заңдары
Қандай да болсын халықтың шыққан тегі, тарихы, ... оның ... ... ... ... климатына байланысты өрбиді. ... ... ... ... ... ... құрылымы, басқару
жүйесі, психологиясы, мінез-құлқы, бет-бейнесі, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі,
ырым-жырымдары қалыптасады.
Ислам діні пайда болған арабтар мен ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиет, суырып салма
ақындығы, сөзге шеберлігі тұрғысынан ұқсастықтары мол. Бұл ... ... ... бойы ... ... ұқсастығында жатса
керек. Арабтар да, қазақтар да көшпелі мал ... ... ... ... бір ... ... орынға алмаған халық. «Біздің заманымызға
дейінгі ХІ ғасырдан біздің заманымыздың ХVІІІ ... ... ... бір ғана ... ... болды. Ол көшпелі мал бағушылық еді» ... ... Одан әрі ол: ... өзі, ең ... бір ... ... шыңдалуына, біріңғай моральдық-этикалық нормалардың қалыптасуына
мұрындық болды». Біз бұл тұжырымды ... Ұлы дала ... үш ... ғұмырында табиғатпен тіл табысуы арқасында өздерінің ... ... ... Сөйтіп адамзат өркениетінде алғашқы болып
түрен түрді.
Ол тәңірлік сенім мен оған илану еді. Тәңірлік ... ... ... барлығына сену, ол уақыт жаратушылық сенімге дейін қаншама ... ... ... өзгертті. Әрбір рудың өз құдайы
(құты) болып, қоғам ішін ішкілік ішу, ... ... ... ... өз ... ... жерге көмді, өгей аналарына үйленді.
Мұндай надандықтан арабтарды ислам діні ... ... ... да, ... ... ... да жерді
қасиеттейді. Сондықтан жерді ешуақытта жекеменшікке айналдырмаған. Төрт
түлік малдың өсіп-өнуі, адамзаттың ... ... ... ... ... ... ... Адам сапасы жетілуіне игі әсер етті. Әсіресе,
Құран түсуімен бүкіл әлем дүр сілкінді. Ендігі жерде ... ... ақыл ... ... ... ... да, қазақтың да қынжандды,
ақкөңіл, қонақжайлы, дархан, тіл тапқыш, ой-қиялы жүйрік болуы кең ... ... ... керек. Ұдайы ашық аспанда, Алла құшағы
іспетті кеңістікке өмір кешу тәтті ойларға ... ... ... апарады. Саналылық сенімге, ... ... ... ... бұл ... жалған екенін ұққан адам өзгені құрметтейді. Қазақ
халқының әнінде:
«Бұл дүние ... ... ... ... ... ... екен», - деп бекерге айтылмаса керек. «Адамның
күні адаммен» екенін ұғынғанға қоғамға ... ... ... ... ... кең ... жақсылық нысандары тараған сайын, өмір сүру кредосында
жеңілдейді. Қайта адамдық қасиеттер тереңдеп, біртұтастығын ұзақ сақтайды.
Сапарға шыққан адам ... аты да, өзі де ... ... ... өзге түгі жоқ ақын да, кедей би де ... ... ... ... ... Адам мен қоғам тағдырын шешетін билер
(қазылар) сайланып ... ... сөз ... ... ... негізін адамдық сападан іздегеніміз мақұл.
Адамдық сапа ізгі қасиеттерімен өлшенеді. Ізгі қасиеттер: адамгершілік,
әділдік, қарапайымдылық, ... ... ... ... ... сеніммен нығаяды. Осыларды ескере отырып жасалған әдет-
ғұрып, салт-дәстүр қоғамды реттейді әрі ... ... ... ... мәдени-рухани дүниесі жаратылады. Рухани-мәдени дүниесі
терең, тағылымы мол ортада шығарылған заң-низамдар қоғам мүддесімен үндесіп
жатады.
Исламның да, ... ... да ... ұзақ ... ... ... тұтқа етуінде жатыр. Өйткені сенімі бір ... ... ... ... ... ... тамырлы қазақ» деп атамаса
керек. Әсіресе, қазақтар ... ... ... ... ... келе жатқан
халық. Өкінішке орай бұл ғажайып құбылысты кешегі қызыл империя ... ... ... ұлттың тегін аздырды. ... ... ... ... Ол ... жаңа ... ... кіндігін
өзге ұлт өкілі кесті, өзге ұлттың қанын құйды, ... ... ... ... ... ... бар күш-жігерін жұмсады. Бұл
көрініс әлі күнге сақталып отыр. Онан тез құтылу шараларын қарастырмасақ,
көп ... ... – күні ... болғаннан кейін ата-бабаларымыз туысқандық жүйені
терң айластырған. Одан қалса, нағашы-жиен, құда-жекжаттық жолдарды тапқан.
Осыдан келіп шежірелік ... ... ... Бұл ... ... да ... пайғамбардың шежіресі талай-талай ғасырларға жетелейді.
Тек, туыстық принциптерді сақтауда некелесудің де алар орыны ерекше.
Қазақ «Жеті ... ... қыз ... қыз ... Бұл ... ... ... Арабтар шариат заңы бойынша екі атадан қыз беріп,
қыз алысуға рұқсат еткенімен, біраз ата ... ... ... ... ... ... ... тыйым салынған. Ал, өркениетіміз деген
мемлекеттер ше? Өзінің жақынына ... өмір ... ... бара жатыр.
Тек нәпсіқұмарлығын ғана ойлау басым, әрі беріден соң еркек пен еркектердің
некелесуіне заң шығарғанына не дейміз?
Адам үшін ... ... ... ... олар жалпы
адамгершілік шеңберінен шығып кетпеуі тиіс қой. ... ... да, ... ... да ... қасиеттерден шықпайды. «Малым-жаным садағасы,
жаным-арым садағасы» деп ар-ұятты, адамдық қасиеттерді ... ... ... қасиет пәктікті, кіршіксіздікті ұнатады. Неке және ... ... ... да, ... әдет-ғұрпында да ондағы талаптар мен
міндеттер өте ұқсас. Мысалы, тұрақты некелесуде: қалыңдық ... ... ... ... ... туыстық жақындығы, денсаулығы, т.б., кіреді)
мен келісім ... ... құда ... ... мына ... ... жақын туыстық, емшектестік, сүйек жақындық (анасын алып, қызын
да алмау), дінсіздік, талақ айту, әйел санының белгілігі ... ... ... маһр (неке басы) талап етіледі. Ері өлген ... ... ... 4 ай 10 күн, ... асын (бір жыл) бергенше күтеді. Кейін басқаға
тұрмысқа шығуға құқылы.
Бала тастау, аборт жасатуға шариат заңы ... ... ... ... қозы ... бір ... ... шығады» деп оны жасамаған. Бірақ, ... ... ... кең жол ашып ... мәлім. Демографиялық мәселені
қолдау үшін Қазақстанда абортқа тыйым салатын заң қабылдаса өте дұрыс болар
еді.
Шариат заңы да, ... ... да ... қарсы, оны қолдамайды.
Тіпті Алла тағала: «өзімнің рұқсат ... ... ... ... Алла ұнатпаған істі істеу жақсы емес қой. ... ... қыз ... қайта шапқан жау жаман» деп ... ... адам ... ... ... Тек ерлі-зайыптылардың ғана емес,
оның бала-шағаларының да, тіпті ... ... да ... ... ... ... ... шариаттаажырасу процесін өте қиындатып қойған.
Ал біздерде оған мән берілмеген. ... ... ... ... ... шаралар мен механизмдер ойластырсақ, одан мемелекетіміз
ұтпаса, ұтылмайды. Ата-бабаларымыз «құданы құдай қосады», «құда мыңжылдық»
деп текке марапаттамаған. ... екі ... ... неке құруын екі рулы
елдің туыстасуы деп ұққан. [32, 316-б.]
Некесіз туылған балалар ... ... бола ... Осы ... ... де ... және Неке» заңымызға алғанымыз жөн. Жалпы айтқанда
әйел жолы жіңішке, өмірге аңдап басуды талап ету, ... пәк, таза ... ... ... заңдастырмаса, әйелдер бетімен кетіп бара жатыр.
Азаматтық құқық және оның міндеттеме, келісім-шарттары ... ... ... да бір-біріне өте жақын, мәні мен мақсаты бірдей.
Затты асыра мақтау, алдап сату және ... алу ... ... ... ... сатушы жарық, кең орында сатуы, заттың не хайуанның
ол қылық жақтарын ... ... сиыр ... ат тебеді) қажет. Әсіресе,
ішім-жем тамақтарды алып, қымбатқа сату күнә әрі ... ... ... беру не алу ... аса қажет болмағанда қарыз алмауға,
берген ... үшін ... ... ... келісілген мерзімнен бұрын
талап етіп қайтарып алуға болмайды.
Сақтануға беруде ... ... ... берілген зат не хайуанды
пайдалануға болмайды. Қазақтар аманатқа қиянат жасамайды.
Жалдау мен жалдану міндеттемелері де адамдық ... ... ... ұзақ ... жалдау оны құл іспетті етуі ... Оның ... ... ақы, орындалатын не атқаратын жұмыс, мерзімі ... ... Бір ... бір ... 3 ... ... ... жалдауға
тыйым салынады. Ал, біздерде жекеменшік ... ... ... алып, кез
келген жұмысын істетіп, құл іспетті қарауға дейін барып жүр. Бұл ... ... ... ... нақты көрсетіліп, реттелуі қажет. Мұсылман
елдері сырттан келгендерге жекеменшік үй, жер ... ... ... Олар тек ... келісім мерзімі аяқталғаннан соң өз еліне
қайтуы тиіс.
Ислам және оның қағидалары адам ... ... ... Сол үшін ... ... ... ... тұру, ауқаттылар уақыт міндеттемесі
бойынша мешіт, оқу ... ... ... беру, т.б., қарастырылған.
Қоғам ішіндегі мәміле, келісім-шарт, міндеттеме, дау-дамайларды реттеп
отыратын исламда ертеден бар. ... діне ... ... ... ... ... ... көше тәртібін сақтаушылар, полициялар болған. Олар тәртіп
бұзушыларды қазыға (сотқа) алып барып, ... ... ... ... жасауды алға қояды. Бітім ... ... ... ... ... ... ... Ислам діні сот
ісін жүргізу процесіне ерекше мән береді.
Сонымен қатар қазыларға діни ... ... ... ... ... ... білулері міндеттеледі.
Қазыларға: істі әділ шешу, пара алмау, сауда-саттықпен айналысуға тыйым
салынады. ... ... не ... ... ... не ашуланып тұрса да даулы
істі қарауға рұқсат етілмейді.
Қазы алдында бай-кедейлігіне, лауазымына қарамай бәрі бірдей құқыққа ие
болады. Қазы есі ауысса, ... ... ... безсе, пара алса қызметінен
босатылады.
Қазы сот ісін жүргізгенде үш ... ... ... ... ... ... жауапкер істеген іс-әрекетін мойнына алса;
Екіншіден, қаралатын істі нақты білу үшін айғақтар алуға ... ... ... ... айғақ-куәліктер жеткіліксіз болса,
ант ішкізу.
Мұсылман адам істеген іс-әрекетін ешуақытта Алладан жасыра ... ... ... ... ... келеңсіз іс-әрекеттерін өздері
мойындайды. Мойнына алу мәжбүрлеусіз, ... өз ... ... ... куәлік берушілер: ақыл есі дұрыс, кәмелетке толған, иманды, бұрын
өтірік сөйлеп көзге ... ... ... ... білулері тиіс.
Кейбір
істерде бірнеше куә болуы заңмен талап етіледі. Өтірік куәлік бергендер
жазаға тартылады.
Айғақтар ... деп ... сот ант ішу ... қолданады. Мұндайда
ант беруші болған істің ақтығына сенімді, мәжбүрлеусіз, ақыл-есі ... ... ... ... ... Ант ... ... мазмұнына қарай
күшейе түседі. Ант беруші құран ұстап, Алла атымен антын ... ... ... ... қағба, әулиелі жер, мазар) жұма, айт күндері, не
ораза айында айтылса әсері мен ... ... ... да сот ісін ... тәртібі исламға ұқсас. Қазақтарда ... ... ... дау-дамайларды билер қарап шешкен. Билерге
қойылатын талаптар ... ... ... ... ... аттаған
би бедел-абыройдан жұрдай болып, алдына ешкім келмейтін болған.
Қазы даулаушы екі жақты бітімдестіруге, яғни бітім келісімін жасауға
шақырған. ... ... ... ... бен ... жоғары қойған.
Бітім ең қайырлы істерден ... ... да жиі ... болу ... жарылқауға лайықты екені айтылады.
Қазақтардың ең бір ... ... ... ата-баба
аруақтарына табыну. Өлген ата-баба аруаққа айналып, тірілердің зор
құрметіне ие ... Олар тірі ... ... ... ... ... сақтап жүрулерін талап ... ... ... ... олар әр ... ... ... әкеледі, құрғақшылыққа душар
етіп, бірде-бір тамшы жаңбыр жаудырмайды, қажет болса, әйелдерді бала
табудан ... ... ... ... деп ... Сол ... де ... аруағын разы етуге тырысады, олар жолына малдарын құрбандыққа
шалып, үнемі есте ұстап, оларға жалбарынып ... ... ... ... ... қалған қарттарды аса құрмет тұтып, ақсақал, отағасы ... Оның ... бұл ... өлгендер мен тірілер арасындағы
байланыстырғыш деп ... ғой ... ... да ... ... өте құрмет етеді. Өлгендеріне шаң жуытпайды, ... ... ... ... кез ... қарт ие бола ... Әр рудан оза
шауып, ақыл-парасатымен, істеген ісімен ел ... ... ғана ... ие ... ... ... ауызды адамдар көзі тірісінде-ақ әулиеге,
өлгеннен соң аруаққа айналған. Мұндай адамдардың сөзін де жыр ... ... де ... ... де, ... өз ата-бабасы өзіне жақын,
әрбір семья, от басы – ошақ қасының өзіне қас ... ... ... ... «ата-баба аруағын» құдайға теңеуге ... ... екі ... ... ... ... Біреуге наразы болып ашуланғанда
«аруақ атсын», «аруақ ұрсын» деп қарғайды.
Қазақтар былай қарағанда, момақан көрінгенмен, ... ... ... намысына тиетіндей бірдеме істелінсе, онда қазақтар шыдай
алмайды, ... ... ... ... ... ... ... жанұясы тек қана ер, әйел және балаларынан ғана емес, ... ... ... яғни ... мен ... ... ... қажет
болса үйленген немере-шөбересі, былайша айтқанда, «ата-бабалары» бір болып,
оларды үлкен әкесі басқарған. Оларды мұндай ... ... ... ... ... ғана ... сол секілді қандастық-туыстық, намыс
біршілдігі деп ұғуымыз керек. Мұндай үлкен жанұя бірге тамақ ... ... ... үй ... ... Рас, енші алып, бөлек отау еткенімен,
енші алып ... ... ата ... тыс кете ... әке нұсқауымен жүріп
отырған. Барлық тұрмыстық мәселелерді (мысалы, өлім-жітім, көші-қон, ... т.б.) әке ... ... ... оңай болғанымен, семья болу оңай
емес,жанұя ... ... ... ... ... бәрі сол ... қасынан». Сол жанұяға деген сүйіспеншілік, туысқанға ... ... ... ... айқындап, олардың
жауапкершілігін, коллектившілдігін арттырған. Мұндай жанұя оңайлықпен
күйремеген, ... ... ... ... таяныш болып,
табалдырықтары мықты болған.
Үлкен жанұя болғаннан соң, әрине, оның ... ... ... ... ... ... ... мүмкін ғой. Бірақ мұндай кереғарлық
мақсат мүддесінен асып кете алмаған, әрі ондай ... ... ... ... шешіп отырған. Өйткені «ақылдасып пішкен тонешуақытта да
қысқа ... ... ала ... ... ... түгел
болса—төбедегі келеді». Әрине, ... ... ... әрбір қазақ жете
түсініп, сол нұсқамен амал еткен. Бұл бір салдары.[,52 б.]
Екінші салдары, рулық қоғамның алғашқы ... ... ... жиі ... ... ... – қан, ... – жан» дәстүрі, яғни
«құн» алу. «Бір ... ... бір ... ... дегендей, қоғам болғаннан
соң «бір биден ала да ... құла да ... яғни ... ... ... жамандары да болады. Дегенмен, қазақ қоғамында кісі өлімі болып тұрған.
Ол руаралық қақтығыстарда, жер ... ... ... мал ... ... ... Ал жеке ... қылмыстық ниетпен кісі
өлтіріп, тонап-талауы кездеспеген.
Қазақ жанұясының ... әке ... ... ... ... ... ... «жеті атаға» дейінгі аралықтағы туыстар (жеті ата – 200
жыл шамасын ... ... ... ... ... – «ата ... ал жеті ... дейін – аталастар, онан әрі –туысқан-
руластар, одан әрі – тайпаластар, одан әрі – ... ... Ең ... – Үш ... ең ... түркі тайпасының бірігуі—«Алаш» балалары
(олар: Алты Алаш – қазақ, өзбек, ноғай, қырғыз, қарақалпақ және башқұрт)
Жанұяда әке ролі күшті болған. ... да ... ... ... ... деп, сол әке ... атаған, бөлек үй болғанымен, өз атымен
атамаған.
«Әкеге қарап – ұл өсер, шешеге қарап – қыз ... «Ата ұлы – ... ұл – ... құл» ... ... сол ... ... ұлы арыз айта алмаған», «әкесі ұлын өлтіруге, жалшылыққа беруге
құқылы» деген заңдардан біз атаның ... ... ... ... ... ... ... мен кішілерінің қарым-қатынасы әке мен бала
қарым-қатынасындай. Үлкенді сыйлау, оны тыңдау – ... ... ... ... құрметтеп, сыйлағандарды тәртіпті, көргенді санаған.
Әрине, бұлар өздері ертең үлкен болып, ... ... ... дәл ... ... көрсететінін жақсы түсінген. «Әкеңе не жасасаң,
алдыңа сол келеді» деп халық текке ... ... ... аса мейірімді, оларды ешқашан ұрып-соқпаған.
Жалпы бұл әдет Шығыс халықтарына жақын, ... ... ... Э. У. Лэйн ... ... бойы ... ... мұнан 150 жыл
алдын өзі көріп, әбден біліп жазған сөзін айтсақ дұрыс болар деп ... ... ... ... ... ... жіберсе де, олар өз
әке-шешесіне шектен тыс, ізетпен қарап, құрметтейді. Мұсылмандар әке-
шешесіне ... ... ... ... адам өлтірушілер, біреуге
ойнастық етті деп жалған куә ... әйел қаза ... ... ... жетім-жесірдің мал-мүлкін талан-таражға салушылар, сүтқорлықшылар
және дінсіздермен күрес жүргізуден бас тартушылар іспетті санап, өте ... ... деп ... ... әйелді—бастан» дегендей, бала ... ... мән ... ... білімнен жоғары қойылған. «Егер әкесі пияз, ... ... ... ... хош иіс ... ... ... бала
«ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі».[34, 125 б.].
Қазақтар өз қандастарынан, жақын-туыстарынан қыз алмаған. Әсіресе жеті
атаға дейін қыз ... ... ... ... Олар әрдайым алыстан, ... ... ... Бұл медициналық, адамгершілік тұрғыдан алып
қарағанда өте дұрыс жол. Оның ... ... ... ... туыстыруға,
біріне-бірін жақын етуді көздеген. Көптеген Шығыс елдері ... ... ... ... ... Шығыс халықтарын былай қойғанда, өз
туыстарымыз—түркі халықтары арасында немерелес туыстары өзара қыз ... ... ... бар. ... ... ... емес, алдымен
ақылына, тәлім-тәрбиесіне қараған. «Шешесін көріп –қызын ал», «Қайын алма,
қайын-жұрт ал» деп, ... ... ... ... ... Сол себепті де
қазақтар өздері араласып, көріп жүрген жерге құда ... ... ... ... қарсылық етпеген. Өйткені әке-шешесі, туысқандары
кәмелетке енді жеткен жасөспірімнен гөрі көп ... ... ... ... опық жемеген. Кейбір зерттеушілердің артығырақ айтса да: «Қазақтар
үйленбейді, үйлендіреді» деулері, міне, осыдан туындайды. Мұндай ... ... ұл ... ... бұза алмаған. Бұрын қазақ семьясы
түгелге жуық ажыраспаған. «Қайта шапқан жау жаман, қайтып келген қыз ... ... ... әйелдерге, «қатын қоя бергіш» деп ұлдарға ... ... ... ... жол ... «Пәленшенің баласы не қызынан үлгі
алма!» деген сөзден аулақ болуға тырысқан. Қазақ қыздары керікті, қара көз,
қара шашты, ... әрі ... ... ... Оны біз таза ауа, ағарған
ішуден, кішкентайынан ... ... деп ... басқа халықтарға, олардың дініне қарамай сиректе болса
үйленген. Мұндай жәйттер қалмақтармен екі ... ... ... ... ... ... заңы ... қазақтар қыздарын діні басқаға
тұрмысқа беруге тиым салған. Рас, ... ... ... адам ... ... ... ... етіп, тек мәжуасилік діндегілерге
(анимисткаларға) үйленуге рұқсат ... ... ... шыққан
мұсылман емес әйелдер өз дінінде қала беруге еркі бар, ... ... ... болып есептелген. Ал мұсылман әйелдердің кәпірлерге
тұрмысқа шығуына рұқсат жоқ. Қазақтар да осы ... ... Егер ... онда өлім ... ... біз қазақтардың әдет-ғұрып заңдарынан
жақсы білеміз. [35,69 б.].
Қазақтарда қыз 16, ер бала 15 ... ... отау ... ... ... үшін ... Біз жоғарыда айтып өткеніміздей
шариғатта мүлдем ажырасудың 17 формуласы бар. Бұлардың ішінен «талақ», яғни
«мен сені ... деп ... айту ең ... ... ... ... соң,
ері әйеліне қайта қосыла алмайды. Қайтадан қосылу үшін әйелі басқа біреуге
некеге тұрып, сонан кейін онан ажырасып қана өз ... ... тұра ... ... ... ... енбегенін айта кеткеніміз жөн.
Қазақтарда күйеуінен ажырасқан әйелге баласы ... ... ... ... ... ал, ... ... мирасқоры болғандықтан деп
ұғуымыз керек.
«Келін» ... ... ... жыл, ... ... үшін өте ауыр да ... Олар ... жұртқа келіп, жыл бойына қажет болса, ... ... ... ... сынағында, сынауында болып, қажет десеңіз жаңа
түскен келінді келген қонақтарға дейін ... ... ... ... мәні ... ... ... келеді. Жас келін бет ... ... ... ... өзінің үйінде алған өнегесі мен
тәрбиесін көрсете отырып, ене мен жеңгелерінен ... ... ... үй ... ... ... ... қарым-
қатынасын, жалпы айтқанда, күнделікті тұрмыс-тіршілікте өзін ұстап, әдепті
болуды, сыпайылықты үйренеді дейді Кенжеахметов.
Әйелдер аяғы ауыр ... бала ... ... аралықта қазақтар
арасында көптеген әдеттер мен сенімдер қалыптасқан. Семьяда қыздан гөрі ұл
тапқанды ұнатқан. Алайда, қыз ... да ... ... ... ат қою да көбіне ақылдасып шешілген. Дегенмен ұл
балаға әкесі, қыз балаға ... не ... ат ... Азан ... ат ... де ... Исламға дейінгі бала есімдерін, исламнан кейін ... ... ... оңай ... ... ... ... аттардың
бәрі ислам әсерінен енген.
Болашақ туылатын ұрпағының денсаулығы жайлы, тұқымдарының таза болуы
жайлы қазақтар ... ... ... Сол ... де тым әріден,
алыс рулардан қыз алған. Қазақтарда нәсілдік-генетикалық сырқаттың болмауы
осыдан болса ... ... құда ... ... ... ауру бар-жоғына
не ақыл-есі дұрыстығына ерекше мән берген.
Аяғы ауыр әйелдерге барлық жағдай жасалған. Жерік асын қайдан ... ... Ауыр жүк ... Қазақтарда алкоголь ішімдіктер мүлдем
пайдаланылмаған. Екі қабат әйелді ... ... ... Оған ... да ... жасап, тыныштық орнатқан.
Бала туылып, жарық дүниеге келуі қазақ семьясына үлкен қуаныш әкелген.
Туылған ... да көп ... ... Жаңа ... ... қас жауы—суық
тигізіп алу. Әсіресе қыстың күндері киіз үйді барынша жылы ұстаған.[36, ... ... ... кішкентайынан тамақты асықпай, шайнап
жеуге үйреткен. Кішкентай нәрестені көпшілікке көрсете бермеген. Әрине,
мұның бір жақсы жағы ... ... ... ... ... ... ... 6 мың жыл алдын Африка халықта- рында
болған. Баланы сүндетке отырғызу жайлы Құранда да ... ... ... мұсылмандардың дәстүрі болып саналмайды. Кейін бұл дәстүрді ислам
қабылдап, өз ... ... ... отырғызу тойы біздің қазақтарда
көп адамдар қатысуымен атқарылып, оған көп қаржы жұмсалады. Оның ... ... ... ауыл шаруашылық науқаны нағыз қызған күз айларында
өткізіледі. Мұның өзі көп ... ... қол ... сөзсіз. Рас,
қазір медициналық мекемелерде балаларды сүндетке отырғызып жүр. Біз бұл
істі қолдап-қуаттаймыз. ... ... ... ... ... дау жоқ. Ыстық аймақтарда тұратын адамзат зиялылары мұны ойлап
тапқан. Сондықтан ... ... бас ... ... оған ... беру ... Тек қана оның діни ... сыдырып, оған мән бермеуіміз
керек.
Ұлт тәрбиесінің басты құралы - өнер. Жас ... ... ... ... ... ... ... бойына сіңіріп, бүгінгі өмір
талабына керекті жақтарын іздестіреді.
Ислам дінінің берік орын алып күш қуатының ... оның жас ... ... ... ... ғылыми көзқарастың жақындасуына
әсерін тигізетін тіке жол, ол — өнер, яғни, ... ... ... ... көптеген табыстарға жетуге болады.
Ислам дінінің түпкі сырының өзі адамгершілікті, тазалықты, шыншылдықты,
қамқорлықты, ... ... ... ... ... Ал ... пен ... арылудың жолын
уағыздаумен келді. Адамзаттың құндылығын ... ... ... діні ... құран сүрелерінің бәрі дерлік ауызекі әуеннің негізінде
жатталып айтылды.
"Мұхаммед Пайғамбар өз тұсында, кажет кезінде сүрелерді, ... ... оны ... сол ... ... жаттап алып, ауыздан -
ауызға, бірінен - біріне таратьш отырған еді" [37, 33 б.].
Құран сүрелері саф тазалығымен ауыздан - ауызға әуен ... ... ... кең ... ... ... ... жігерлі дауысқа салып,
жоғарғы диапазондағы регистрмен әрбір әріпттің накты естілуін ... ... ... ... ... тез ... сіңімді
болуы үшін әуеннің атқарған рөлі өте жоғары болды.
"Аңыздарға қарағанда, Әбу Бәкір Құранды жылап отырып, ... ... ... ... ... ... жас алатын болыпты"
Діни әдет - ғұрыптарды белгілі бір музыкалық мақаммен ... ... ... діни - ... құбылыс екенін өз мәдениетімізден де ... мен ... ... ... тығыз байланыста болғандығын әнші
ақындар өнерінен ... ... ... ... ... бата оқу, ... күй, ... би, спорт өнерлерін дамытып, құран сүрелерін қоса
жаттап біліп отырған.
Жеке тұлғаны дамытып ... ... ... ... ... ... дінінің жалпы заңдылықтарына сүйене отырьш, ұлттық мәдениетке табан
тірейді.
Бұл тұрғыда қазақ музыка өнерінің ... ... аса ... ... ... ... байланысын синтезді әдіспен қолдану
ізгілік мұраттарды шешуде ... жол ... ... ... ислам дінінің негізінде тәрбие беру құралы ретінде музыка
тек өнердің басқа түрлерімен, соның ішінде ... ... ... ғана өзінің бұл қызметін атқара алады.
Өнер тек өзінің синкретті сипатының арқасында ғана ... ... ... ... көтеріле алған. Сондықтан қазақтың құран сүрелері
таза музыкалық туынды ретінде бір жақты ғана қаралмай, оның ... ... ... өмір ... келген әдебиеттік әңгімелерімен, яғни
халықтың тарихи - ... ... ... ... ... орайда Құранмен қосарлана айтылатын уағыз аңыздарының орыны үлкен,
олар тек нақты шығарма мен оны шығарушы туралы ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... қатар, оны мақамдап айта білу де міндетті
болған. ... өзі ... ... ... ... - ... ... молданың тәп - тәуір ән (мақам) айта білуі ... ... оның ... ... ... ... молданың айналасындағы жұртқа әсер етерлік дәрежедегі анық
та қоңыр даусы болу керек. Мінбарға шығып азан шақырғанда, ... ... ... еркін жететін болған.
Үшінші ерекшелігі, кейбір молдалар Құран мақамын ете күрделі, ауыспалы,
аумалы - төкпелі ... ... ... ... ... ... бар мамандардың өзіне ауыр соғатын мұндай мақамдарды еркін орындаған
молдалардың музыкалық қабілеті өте ... ... ... ақ байқалса
керек".
Міне, осындай шарттарды алға қойған ислам діні ... ... ... ... ... ... алға ... белгілі.
"Медресе оқу мекемесі ретінде мұсылман әлемінің астанасы ... тек XI ... ... ... ... болды..., Ал бұл кезеңде
Мауранахрда Медресе жаңалық болудан қалған" (Академик В.В. ... ... ... атты ... 937 жылы Бұхарада алапат өрт
болғандығы, сол өрт ішінде қаладағы ірі ... ... ... ... ... өлкесінің халықтары ресми түрде ... ... ... ... ... оқу ... өз ... бастады. Ағарту
саласындағы "Медресе" институты ең ... рет ... ... ... ... ... болу тарихы VIII ғасырлардан, өлкеде ислам дінінің
таралған ... ... ... медресе арабтар ортасынан шыққан
деген көзқарастың пайда болуы заңды. Алайда араб ... ... ... деректер тек ІХ - ХІ ғасырларда болғанын ғана көрсетеді.
Ал ... ... болу ... ... ... VIII ... ... Бұдан шығатын көзқарас, мұсылмандардың оқу ісі араб ... ... ягаи VІІІ - Х ... шығыс мәдениетінің ошағы болған
Түркістан қалаларында патша болған деген объективтік көзқарас өзінен - өзі
туындайды [38, 375 ... ... ... ... ... елеулі сипаттама
беріледі. әл - Фарабидің "Музыканың ұлы ... ... ... ... ... еңбектерге ұқсастығы айтылады. әл -
Фарабидің ән мен ... ... ... ... ... қалыптасуына әсері, үздіксіз жаттығудың ғана нәтижесі
екенін, ол үшін адамның есіту ... ... ... ... - бір ... ... ... бұрынғы аға буынның ақыл - ой,
тәрбиелік тәжірибесін пайдаланбай өмір сүрген емес. Халық келер ұрпағын ... ... ... ... етіп тәрбиелеу үшін өзіне дейінгі қоғамда ... ... ... ... ... ... еңбек сүйгіш,
адамгершілігі зор азамат етіп баулуды мақсат еткен.
Халықтың ғасырлар бойғы бай қазынасы — ауыз ... асыл ... - жыр, аңыз - ... ... - ... афоризм - сөздер мен ән -
күй, би ... ... қол ... ... ойын түрлері т. б. өнер
атаулының бәрін ұрпақтәрбиесінің пәрменді құралы етіп ... ... ... ... ... ... көзқарасты,
эстетикалық талғамдарды қалыптастыру, балалар мен жастарды бай ... ... ... ... ... сан алуан.
Қазақтың халықтық шығармаларында көркем - эстетикалық, этносимволдық
(рәміздік), сакральдық (діни - ... ... ... және тағы басқа әлеуметтік функциялар, сондай - ақ, ең ... ... - ... ... ... ... орын ... Өнер
тарихында көркемдік синтездің бірнеше түрі қалыптасты. ... ... ... ойды жеткізуде сан алуан өнердің бірігуі мүмкін. ... ... ... сәндеу - әшекейлеу өнері. Сондай - ақ саз
өнері мен сөз өнері, ... ... ... мен ... ... ... ... бар.Ән өнері жеке адам сезімінен бастап тұтас ... ... ... үн ... ... оңтайлы. Адам қоғамындағы үлкенді
– кішілі барша кұбылыс әнге арқау бола алады. Ұлы Абай ән ... ... ... ... ... ... ... Өлеңмен жер қойнына кірер
денең" деп түйіндеген. [39,115-б]
Ән қазақ халқы өмірінің ажырамас ... ... Жас ... ... күнде жын - перілер қоршап жүреді деген үғымнан барып, олардан қорғау
үшін өлең айтып, ән мен жыр, күй мен би ... ойын - ... ... - кете кейіннен ол шілдехана тойы сипатын алған. Ұрпақ жалғастығын
қадірлеуді жастар ... ... ол ... ... әсері күшті
болған. Сондай - ақ, бесік тойы да, ... кесу тойы да, атқа ... қыз ... келін түсіру, құда күту, наурыз, көшіп қону, ерулік т.б.
тойларда ән мен күй, жыр мен ... ... ... ... ... айтқанда, оның басты бір ерекшелігі — ол тәрбиелік
қасиеті. Қазақ халқының ... салт - ... әдет - ... ... ... ... жыр - ... ойын - сауығы, ... ... ... ... ... мәселеге келіп тіреледі. Олар
адамгершілікке, көпшілдікке, азаматтыққа баулыған.
Сөйтіп қазақ отбасында балалар әнмен өсті. Ән мен ... ести ... ... ... ... де ... ... Музыкалық - эстетикалық
және рухани бай болып қалыптасты, сөзге ... әнге ұста ... ... ... ... ... ... тұрмысы, әдет - ... салт ... ... ... әншілікті, ақыңдықты, шешеңдікті, күйшілікті,
өнерпаздықты талап етті.
Ән мен күйдің әуені сөйлеу ... ... ... ... - ... ... ... әр дыбыс (өлеңде сөздің әр жеке
буыны) бірінен - бірі жоғарылы - ... ... әр ... ... ... ... ... қасиетке ие болады[40, 120 б.].
Міне, осындай өнерлі халықтың сезімталдық ... ... да ... ... жүз ... ... негізін құрайтын халық өнерінің арқасында
бойып таза ұстау, тез үйрену, тез ... тез ... тез ... ... ... толық меңгерген халықты дана деп айтуға болады.
VII ғасырда ислам діні шығыс көгіне өрлеп шыққанда, да осы ... ... ... ... ... ... оқылатын болған. Қандайда
бір ырғақты қозғалыс ... ... ... ... ... ... отырған. Алайда дін ... ... ... ... қатар оны
мақамдап әуендетіп айта білуді міндеттеген.
Қазақтың ауыз ... ... ... ... - болмысында музыкамен тығыз
байланысты
Халық поэзиясының жаны сөз, сөз өнері, сөздің бейнелі, суретті кестесі
десек, бұл ауыз ... ... ... ... ... дарытатын
көркемдік құралдарының бірі. Ұтымды, шебер қолданылған әрбір сөз, әрбір
буын, бунақ, ... ... ... бейне бір жан ... ... ... ширақ ырғақ дарытады, сөздің үнділігі мен ... мен ... ... сөз ... ... музыкаға
жақын тұрған.
Осындай мың салалы өнер - білім қазынасы бар халық — бай. Ал оны жүзеге
асырушы кім? Әрине, өзінің жергілікті ата ... ... ... ... Олай болатын болса, халық мұрасын жас ұрпаққа ғана оқыту аздық етеді,
оны бүгінгі өскелең жас буын ... де ... ... ... ... білім саласында алар орны ерекше, сондықтан оны жалпы
білім беретін мектептерде өнер саласының бір түрі ретінде ... - ... ... ... ... - бір жол. ... дінін оқыту кезінде
музыка мамандарының білім беруге араласқаны дұрыс болар еді.
Дін және мәдениеттің арақатынасы ... ... ... ... ... діни ... ... айналған елімізде «дініміз өзгерсе
өзгерсін, мәдениетіміз өзгермесін» дейтіндей, ора ... ... ... Осы ... ... ... ... жасау үшін алдымен қоғам
өмірінің ең маңызды ұстыны саналатын дін мен ... ... ... ... ... және ... саласының
теоретиктері дінді мәдениеттің ең маңызды құрамдас бөлігі деп ... ... ... ... ... те ... Дін әлеуметтік
құбылыс және қоғамды қалыптастыратын ұйытқы ретінде адамзат ... ... рөл ... ... идеологиялар мен саяси ағымдар діннің осы
рөлін пайдаланғысы ... ... күні ... орын алып ... әлеуметтік, мәдени һәм экономикалық уақиғалардың негізінде діни
факторлардың бар екенін айту жаңсақтық ... ... дін осы ... беретін күштің бірі, тіпті ең бастысы. Қоғам құрылымының
анатомиясында діннің алатын орны ... ... ... ... ең ... қасиеттің бірі осы діннің өзі болып табылады.
Заманауи әлеуметтану ғылымдарынан социология, психология, антропология,
мәдениеттану, философия, филология, саясаттану, өнертану дінді ... ... ... ... феномен, қоғамдық уақиға және қоғамға
пішін беретін құдірет ретінде қарайды. Халық арасында кең ... ... мен ... өзі ... ... екені баршаға белгілі.
Діннің мәдениетті қалыптастырушы басты күш екеніне дау жоқ. ... ... ... ... ... танып-білуі, ортақ ұлттық
мұраны қалыптастыруы және ХХІ-ғасырдағы халқымыздың өсіп-өркендеуінің басты
құралы дініміз.
Ислам ... ... ... бөлінген араб қоғамында пайда болғаны
белгілі. ... ... діні ... ... ... ... ... халқының тарихына қарайтын болсақ, ірілі-ұсақты рулар мен
тайпалардың басын қосқан күш осы ... діні ... ... ... ... ... болса мүлдем басқа мәдениет тобына ... ... ... айналған. Бұған мысал ... ... ... ... ... т.т. айтуға болады. Америкада
зорлықпен шоқындырылған қаралардың, Африкадағы ... ... ... ... де ... ... ... әр халықтың
мәдени ортасын анықтайтын басты фактор – дін. Мұсылман халқымыздың басты
қасиеттерінен меймандостық, ... тату ... ... айт пен Құрбан айт
кезінде кешірімдесу, ... ... ... ... ... уағыздаған қасиеттері.
Мәдениеттің күштілігі соншалық, мәдениеттер арасындағы ... ... ... өзі жеңіліске ұшыраған мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттер пайда
болады. Ислам діні мәдениеттердің арасындағы парықтарды қабылдаған дін.
Нәсілдер мен ... ... ... әртүрлілігін ислам діні таниды.
Құранда адамдардың тайпаларға, түстерге бөлінгендігі, ... діні ... ... ... және ... мұны ... шешімі ретінде көрсеткен.
Қоғамдар арасындағы парықтар адамдардың ... ... және ... ... ... ... рөл атқаруы да мүмкін. Бұл біздің
қолымыздағы ... ... ... ... ... ... да
жоғары қойған жөн. Тарихқа қарағанымызда сан жағынан аз мұсылмандардың
үлкен ... ... ... ... мұсылмандар басқа дін
уәкілдерін де қорғаумен шұғылданған. Мұсылмандар негізінен бір мемлекеттің
туының астында біріккен басқа ... және ... ... ... ... ... ... дінсіз мәдениет болмаған. Алғашқы қоғамдық құрылымнан
бері қарайғы уақытта пайда болған ... ... да діни ... қалыптасқан. Ал, сенім жүйесі ең жоғары деңгейдегі имани, фәлсәфи
негіздерді қамтитын ислам діні осы ... ... ... ... зор ықпал жасаған, түбегейлі өзіндік қалыпқа салған...
Дін адамдардың іс-әрекеттеріне бірінші дәрежеде ықпал жасайтын құдірет.
Ислам діні мәдениеттің негізгі ... ... да ... ... еркі береді. Мәселен, исламият адамдардың киінуі мәселесінде
негізгі ... ... ... дәл ... киім ... ... Ислам діні адамдардың халал тағамдарды жеуін сұрайды, ... ... және ... ... ... Мәселен, Қытайдағы
мұсылмандар ағаш таяқшамен, ... ... ... ... ... ... ... іше алады. Негізгі мәселе, халал,
яғни рұқсат ... таза ... ... ... ... ... Зейданның «Ислам мәдениеті тарихы»
атты еңбегінде мәдениет былайша сипатталған: «Мәдениет дегеніміз ... ... ... ... ... ұлт ... оны өзге ұлттардан
ажырататын өмірлік көріністердің топтамасы. Осы өмірлік көріністер ... ... тән ... ... Қысқаша қайырып айтқанда мәдениет «әр
ұлттың өзіне тән ойлау және өмір сүру ... ... ... табылады.
Міне, осы қасиеттердің барлығын зер сала зерттегенімізде ислам дінінің
қазақ халқының мәдениетіндегі ең ... ... ... ... ... мемлекетінің сыйлығын алған жазушы Дулат Исабеков ағамыздың «дін
мәдениеттің құрамдас ... емес ... ... ... ... ... ... сөздерінің ғылыммен үш қайнаса сорпасы
қосылмайтыны анық болады. Ал, мәдениет пен өркениеттің парқы неде? Мәдениет
ұлттық сипатта ... ... ... халықаралық, ғалами сипаттағы
нәрсе. Бір мәдениетті екінші мәдениетке тұтастай аударудың мүмкін еместігін
жоғарыда айтқанбыз. ... ... ... ... тән байлық.
Мәдениеттің негізгі факторлары мыналар:
1. Дін: Әр ұлттың өзіне тән иман және сенім жүйесі.
2. Тіл: Әр ұлттың өзіне тән ... және ... ... ... Әр ... ... тән сән, ... және сезімдердің бейнеленуі
және жасалуы.
4. Тарих: Әр ұлттың өзіне тән өмір сүру ... ... ... ағымындағы көрінісі, іс-әрекеттердің даму барысы.
5. Әдет-ғұрыптар: Құқықтық-қалыптық құжат еместігіне қарамастан, қоғам
тарапынан есепке ... іске ... ... ... ... қазақ халқының мәдениетінің жоғарыда көрсетілген
тармақтарының барлығында да ... ... ... ... үлесін ешкім
жоққа шығара ... ... ... ... ... ... ... айтылғанын түсіну мүмкін емес. Қазір, халқымыздың ... ... ... ... күн тәртібінде тұрған жоқ, яғни қазақ халқының ... жоқ. Ал, енді ... ... дінімен, тарихымен
қақтығыста жүрген бір-екі адам айтты деп, ислам дінін ... ... ... деп ... ... халық та жоқ. Халқымыздың, мәдениетіміздің
толып ... ... ... ... жазушы ағамыздың қажетсіз
әңгімені көтеруі көңілге күмән келтіреді. Сол себепті, ислам дініне ... ... ... ... ... те, сәтсіз һәм орынсыз айтылған
деуге толық хақымыз бар
2.3 Дін және мәдениет
Орта ғасырларда орта және таяу ... ... ... ... ... ... - ... қауымдастықтан, қазақ тектес тайпалар географиялық
орналасуы жағынан шалғай болғандықтан, едәуір шеткері болды. Сонымен қатар,
Қазақстан территориясындағы ... ... де әр ... ... бұл ... ... ... Солтүстік аймақтарға қарай
бәсеңдеу болды. Исламдандыру ... ... ... қазақ даласына
тереңірек бойлай түсті. Ең алдымен, бұл ... араб ... ... ... ... тілі ... таралуымен кеңірек танылды.
Араб тілі негізінен VІІІ – ІХ - шы ғасырларда дамыған ірі қалаларда,
мемлекетті басқарушы қызметкерлер, діни ... ғана ... ... - ... ... ... да ... қолданылды.
Бүкіл ислам әлемінде түгелдей дерлік араб тілі жергілікті аристократия,
діни қызметкерлерге, ғылыми шеңбердегі қызметкерлерге түсінікті, жалпыға
бірдей ... тіл ... ... Осы араб ... ... түркі
дүниесінің бірқатар ғалымдарының еңбектері бүкіл ислам ... ... ... ... ... Әл - ... Әл - ... тағы басқалары
[41,221 б.].
Ал мистикалық - сопылық поэзияның ... ... ... ... ... ... дәріптеуші мистик, ақын әрі ойшыл Ахмет
Иасауи ... ... ... Оның ... ... ... ... жинағы көне түркі тілінің оғыз – ... ... ... бұл ... ... білікке" қарағанда араб - парсы сөздері
көбірек қолданылған. Сонымен қатар, бұл шығарма араб - ... ... өлең сөз ... аруз ... ... Ең ... XIV ... Орда" тұсында жарық көрген түркі поэзиясының ескерткіштері қатарына
Хорезмидің екі вариантта (араб, ... ... ... "Мұхаббат нәме"
шығармасы жатады. Бұл әдеби шығарма араб - ... ... ... ... ... ... ... және қара сөздік дәстүрін толық қамтитын, этно
- мәдени танымды, даналар сөзін ұрпақтан - ұрпаққа жеткізудің көшпелі халық
үшін, ең бір ... ... ... түрлерінің бірі ауыз әдебиеті. Қазақ
халқының поэзиялық және қара ... ... ... ... ... ... де Ислам дінінің өзіндік әсері болды. Бұл ... ... ... ... ... ... Оның айтуынша көпшілік ақындар
Исламдағы Алланы, Пайғамбарды мадақтаушы өлеңдерді халық ... ... ... ... салт - ... ... да, оның ішінде бата
жанры Құран ... ... ... ... ... ... кездесетін Ислам дінінің кейіпкерлері — олар бірінші кезекте Алла
Тағала және ... ... ... ... ... Пайғамбарлардың
есімдері. Сонымен қатар Ислам әл - қиссаларында жиі кездесетін адам баласын
аздырушы немесе керісінше ... - ... ... ... ... иран ... ... бар ислам мәдениеті орта
ғасырдағы қазақ мәдениетінің қолөнерлік, ... ... ... ... Мұны біз ... Қазақстанда, Жетісу өңірінде
жүргізілген археологиялық қазба ... ... көре ... Онда ... ХІІ ... ... ... қалаларына тән рабаттары, мешіт, моншалары бар
қала құрылыстары табылған. Нағыз мұсылмандық құлшылық орындары мешіттер
құрылысына ... ... олар ... кездері, яғни ІХ - Х ғасырларда
бұрынғы шіркеу ғимараттарын мешітке бейімдеп қайта өңделген. Ең ... ... ... ... ... ... Құйрық - Төбе (X
ғ.) елді мекенінде табылған. Алғашқы медреселер де осы ... ... ... да ... түркі дүниесінде ежелден қалыптасқан құлшылық,
ғибадат ... ... ... ... ... ... ғұламалар мүрделерінің басына кесенелер
тұрғызып, ... ... ... ... ... ... кесенелер атап
айтар болсақ Қожа Ахмет Иассауи (ХІV ғ.), Арыстан баб, ... - ... ... Қара - Хан (XI ғ.) ... ... ... ... ислам өнерінің үлгілерінің бірі шебер
жазу өнері. Негізінде бұл ... ... ... немесе өсімдік
бейнесінде куф, сулс деп аталатын араб классикалық жазу ... ... ... ... ... ... бояу арқылы немесе
ойып, бедерлеп жазу. Мұндай жазу ... ... атап ... кесене,
мешіттерді безендіруге қолданылған. Сонымен қатар мұндай куф ... ... ... ... ... ... ыдыс - ... ғ.) Қазақстан территориясынан археологиялық қазба жұмыстары
кезінде табылған.
Исламға тән өнердегі адам бейнесін ... ... ... ... де өз ... ... Оған дәлел: XII ғасырлардағы адам
бейнесінде ... ... ... ... ... адам бетінің бедерлері
нақты көрсетілмеген. Сол кездегі айналымда жүрген ақшалардың нысандары мен
бет - пішіндері өзгертілді. Бұрын ... ... ... ақшалар
(теңгелер) енді күмістен, жезден құйылған динарға, дирхамға ауысты. Көп
метал ақшаларда құран аяттарымен қатар халифтердің аты - ... ... ... көп ... ... ... ақша ... аты - жөндерінің орнына жергілікті әмір иелерінің аты - жөндері
жазыла бастады.
Сонымен қатар Орта Азия және ... ... ... -
сопылық мәдени дәстүр нығая түсті. Бұл дәстүр бүкіл түркі ... ... ... ... ... ... поэзияның өрбуіне үдеу берді.
Сопылық негізінен түркі ... ... ... ... дүние таным
заңдылықтарымен үйлесімділік тапты. Мысалы, түркі дүниесіндегі әлем ... ... ... ал - вужуд" (болмыс бірлігі) концепциясы
қуаттай түсті.
Қазақстандағы Ислам мәдениеті жайлы айтқанда оның ... ... ... өзінше бір түркі дүниесіне тән ... ... ... Бұл қалыптасқан мәдениет Қазақстан халқының
барлық шаруашылық, тұрмыстық жағдайларына лайық ... ... ... ... діни ... ... діни басқармалар сияқты
репрессияланып, көптеген мешіт, медреселер жабылып ... ... ... - ... ... діни ... ... байланысты. Исламның мемлекеттік ретінде орнығуына
байланысты сан алуан ғибадатханалық ... ... ... түрі ... ... ... ... кескіндемемен, мозаикалық
керамикамен, бедерсуретпен, ағаш және ғаныш ойма суреттермен безендірілген.
Мұндай құрылыстардың ... ... ... және ... ... ... өнер синтезін (тоғыстығын) құрайды. Мешітті
әшекейлеуде бейнелеу негізі ою - ... ... Ою - ... ... ... түрлерімен қатар өрнектік өнер дәрежесіне көтерілген
эпиграфика кең түрде ... Тор мен ... құра ... ою - ... ... ... ... үшін өзіндік бір арқау
болып, бейнелеу жазықтығын ұйымдастырды және онымен ... ... ... ою - ... ... ... насихаттаудың өзіндік бір түрі
болып табылды. Жазу жолақтары михраб қақпасын айналып, мешіттің ... ... ... ... порталдың ауқымымен, күмбездің
барабанын жиектеп, мешіттің интерьерін әшекейлегенде ... ... ... ішкі қабырға — михраб - интерьерде ең көп ... ... ... өнер ... ... кеңеюі, ою - өрнек гаммасының баюы,
өркендеуі және бейнелеу канондарының орнығуы Орта Азияда монументалды ... ... ... нәтижесі болып табылды.
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының тарриториясында
мешіттер құрылысы кеңінен дами бастады. Көпшіліктің ... ашық ... ... ... құрылысы - мешіт — әр қашан да өзіндік бір Олимп
секілді болатын. Оны безендіруде ... өз ... ... ... ... пайдалануға ұмтылатын.
Осы күнге дейін жеткен, орта ғасырлық сәулет өнерінің үздік бір тұмасы,
құрылыс, сәулет ... және ... ... ... ескерткіш. Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Йассауи құрылыс
кешені.
Монғолдарға дейінгі кезеңде өнердің өркендеуі ... және ... ... өз ... ... Көп ... жыланкөзді жылтырақпен
қапталған керамика өндірісі дами ... ... ... шикі қыш пен пасхамен қатар күйдірілген қыш кең ... ... ... ... ... ... ... және де
одан сәндік бөліктер жасалды. Ғимараттардың қасбетін безендіруде кең түрде
терракоталық және изразецтік ... ... ... көтеру әдісі
жетілдіріле түсті. Күмбездерді құрастыру дами түсіп, олардың ... ... ... ... пайда болды. Моңғол шапқыншылығына
дейінгі саңлақ ескерткіштерге Бұхарадағы Ысмайыл Саманидің кесенесі, Тараз
жанында орналасқан Айша бибі мен ... ... ... ... ... ... жолда орналасқан Рабат и Мәлік керуен - сарайы,
Уапкент пен Бұхарадағы ... ... - ... ... ... ... 42,65 б.].
Бүкіл Орта Азияны біріктірген Темірдің орасан зор құрылыс қызметі
монументалды салтанат ... ... ... ... мол сәнделген,
әсерлі порталды және күмбездері биікке көтерілген айбынды құрылыстар
әміршіні ардақтап, оның ... ... - ... мемлекетінің ұлылығын
көрсету үшін арналды.
Қожа Ахмет Йассауи кесенесін безендіруде мозаикалық жұмыстар мол ... ...... - ... ... мол ... ... болып
келіп, бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтпаған. Материалдың мықтылығы
және оның ... ... ... өтсе де ... тек оны ... мен істеп шығару қоспалары ... ... ... бері
интерьерлердің, көбінесе діни сипаттағы қоғамдық ... ... ... Бұл ... дұрыс пайдаланып,
барлық технологаялық әдістемелерін ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... құндылығын жоғалтпайды. Мысал
ретінде Қожа ... ... ... ... ... ... діни ... кешенін, Стамбул Қаласындағы Әулие София Соборының
мозаикасын келтіруге болады.
Тақтайшалар қалау технологиясы ... ... ... және ... ... ... Мозаикамен ою - өрнектік жұмыстармен қатар реалистік
бейнелерді суреттеуге болады. Бұған социалистік реализм өнерінің ... ... - ... ... ... паннолары
керемет мысал бола алады. [43,89-б]
Қолмен терілген мозаика тек Алматы қаласының Орталық ... ... ... Экстерьердің бірінші қабатының арқалық ... мен ... ... ... іскерлерімен оқтау мозаика әдісі
арқылы Түркияда өндірілген смальтадан құрылған. Ол жағы I см тең ... ... Осы ... әдетте 50 х 50 см көлемдегі арнайы ... ... ... ... ... ... ... Бұл әдіс - кілемдегі
бейнені жүн түйіндерін оқтау арқылы терген секілді.
Қазақстанда құрылымы мен мүмкіндіктері бойынша ... ... ... жоқ, өз ... өндіруге мімкіндік баршылық. Қожа Ахмет
Йассауи кесенесін ... құру ... ... ... ... ... және ... материалдарды өндіру
технологиясын толық көлемде жаңадан жасаған. ... ... ... ... жүргізгенде бұрын Қазақстан территориясында пайдаланылған
материалдар мен технологиялар іске асырылса деген тілек ... ... ... мұндай ерекше жұмыстың, айта кетсем, мешіттерді ... ... ... ... ... ... Негізінде бұл
"Монументалды кескіндеме" бөлімінің түлектері, және де олар ... ... ... ... ... ... ... саласында жұмыс істеуге
маман шеберлер өз тәжірибесін тек отбасылық әулеттік ... ... адам ... ... ... салада арнайы білімсіз меңгере алмайды.
Бізде Т. Жүргенов атындагы Қазақ Ұлттық Өнер ... ... ... ... ... ... ... - кеңістіктік ортаны әсемдеуге қажетті ... ... мен ... ... ... ... алуға мүмкіндіктері бар. Мешіт
секілді ғимаратты көркемдейтін суретші монументал - суретшінің жан - жақты
біліміне ие ... ... ... ... материалдар технологиясы,
кескіндеме сияқты салаларының біліміне ие болған, және май, ... жан - ... ... ... ... ие ... монументал -
суретші ғана бұл мәселені сауатты түрде шеше алады.[44,227-б]
Мұндай жұмыстарды ұйымдастырғанда бөліп айта ... ... бар, ... ... ... болашақ безендіру жұмысына суретшіні
қатыстырмайтындығы. Егер ... ... - ... ... - ... жөне ... бөлімдері бірге орындалса жөн болар еді.
Әрине, монументал - суретші сәулеттік ... ... ие болу ... ... ... жұмыстардың тәжірибесінен, ең жоғары ... ... бас ... мен ... бойынша бас суретшінің творчестволық
бірігуі арқылы ғана жетуге болатыны белгілі. Социализм уақытында ... ... рет ... ... өзінің келешегі бар екендігін дәлелдеді.
Суретші безендіруге объектінің әлі де жобаланып, сәулеттік эскиздер ... ... ... ... ... - ... ... эскиздік - жобалау бөліміне нақты объектінің болашақ сәулеттік -
кеңістіктік ортасының кешенді көрінісін безендіру үшін ... ... ... ... ескерілуі керек. Егер ... ... ... болашақта тәжірибелі түрдегі проблемалар азая түседі.
Ұзақ уақыт өткенімен, ғасырдан ғасырға өтіп, бізге ... ... ... өз ... ... ... ... мен
әсерлілігіне біз таңданып, бас иеміз. Біздің ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, Қазақстандағы
монументалды – сәндік өнер ... ... ... ... ... қалдырады деп сенемін білдіреміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде Ислам дінінің қасиетті кітабы «Құран Кәрім» өткен мен
қазіргі уақыт сабақтастығын жүзеге асырды, онда ... ... ... тағдыры тоғысты, терең тарихи тамырлары, уақыт пен ... ... ... ... ... ... ашылып, адам қоғамның пайда
болуының алыс-жақын түп-тамырлары зерттелді: Құранның ... өтсе де, ... ... де ... ... діні ... халықтардың рухани
табиғатына сай ... 1500 ... ... ... Мұхаммед
пайғамбардың(с.ғ.с.) өмірі, оған дейінгі пайғамбарлар тарихы осыған дәлел.
Исламның терең тарихы бар Көне ... ... ... ... дамуына,
қоғамымыздың өзіндік санасы мен руханилығы игі ықпал еткені баршаға аян.
Мұсылман мәдениетінің артықшылығы тең рухани салада ғана ... жоқ. ... ... ... және ... мен мәдениетті дамытуға зор ықпалын тигізді. Сонымен қатар ... ... ... таралуын қазақ халқына тигізген оң әсерлерін қазақтың
төл салт-дәстүрімен байланысуы, қазақ халқының ... ... ... ... толы қасиеттер мен тәлім-тәрбиенің ұқсастығының
молдығын барынша ашып көрсеттім ... ... ... ... оң ... көп ... ... жақтар да жоқ емес.[45, 3-
б.]
Атамыз қазақ «ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген. Бала шыр етіп ,
жарық дүниеге ... ... ... ... ... ... де, жоғарғы
оқу орындарында да мұны талассыз жүргізіп отыру бүгінгі күннің өзекті
мәселесі ... ... ... сапа ізгі ... өлшенеді.
Ізгі қасиеттер: адамгершілік, ... ... ... ... ... ... ... сеніммен нығаяды. Осыларды
ескере отырып жасалған әдет-ғұрып, салт-дәстүр ... ... ... ... ... бәріне ортақ мәдени-рухани дүниесі
жаратылады. Рухани-мәдени дүниесі терең, ... мол ... ... ... ... ... жатады. Исламның да, қазақ әдет-
ғұрыпының да шындалып, ұзақ ... ... ... ... ... ... ... сенімі бір халық өзара бауырлас туысқан.
Қазақтарды текке «қарға тамырлы қазақ» деп атамаса керек. ... ... ... ежелден қатаң сақтап келе жатқан халық. Өкінішке
орай бұл ... ... ... ... ... аздырып, «интернационал»
деген желеумен ұлттың тегін аздырды. ... ... ... жұтыла
бастады. Ол аздай, жаңа туылған сәбилеріміздің кіндігін өзге ұлт өкілі
кесті, өзге ... ... ... ... еміздірді.
Сөйтіп, ұлттық тұтастығымызды әлсіретуге бар күш-жігерін жұмсады. Бұл
көрініс әлі ... ... ... Онан тез ... ... қарастырмасақ,
көп зияндылықтар көреміз Ислам эстетикалық негіздермен салыстырғанда,
адамгершілік негіздеріне басым мән ... яғни ... ... ... ... ... онымен тығыз байланыста болады.
Исламдық ұстаным басшылыққа алынады Адам үшін конститутция, заңдар
жазылады. Бірақ олар ... ... ... ... ... тиіс ... ... да, қазақ әдет-ғұрып заңдары да адамдық қасиеттерден
шықпайды. «Малым-жаным ... ... ... деп ... адамдық
қасиеттерді жоғары қояды.Адамдық қасиет пәктікті, кіршіксіздігі.Азаматтық
құқық және оның міндеттеме, келісім-шарттары ... да, ... ... да бір-біріне өте жақын, мәні мен мақсаты бірдей. Сатылатын ... ... кең ... сатуы, заттың не хайуанның ол қылық жақтарын
ескерту ... сиыр ... ат ... ... ... ... алып, қымбатқа сату күнә әрі заңсыз іс-әрекет деп саналады.Қарыз
беру не алу ... аса ... ... ... алмауға, берген
қарызы үшін үстеме қосуға, ... ... ... ... ... қайтарып алуға Сақтануға беруде (аманат етіп) сақтауға берілген зат не
хайуанды пайдалануға болмайды. ... ... ... ... жалдану міндеттемелері де адамдық тұрғыдан қарастырылған. Бір адамды
ұзақ мезгіл жалдау оны құл ... етуі ... ... ... ... ақы, ... не ... жұмыс,
мерзімі анық көрсетілуі тиіс. Бір адамды бір жерде 3 жылдан артық ... ... ... Ал, ... ... ... ... жалдап
алып, кез келген жұмысын істетіп, құл іспетті қарауға ... ... жүр. ... ... ... ... ... нақты көрсетіліп, реттелуі қажет.
Мұсылман елдері сырттан келгендерге жекеменшік үй, жер алуға мүлдем
рұқсат ... ... ... ... ... ... діне ... тұрған кездің өзінде-ақ ... көше ... ... ... Олар тәртіп бұзушыларды қазыға (сотқа) алып ... ... ... ... ... алға ... ... келісімі өзгермейтін
міндеттеме болғандықтан, ондағы іс-әрекет жойылуға жатпайды. Ислам діні сот
ісін жүргізу процесіне ерекше мән береді.
Кәмелетке ... ... ... білімі болуы;
ер жынысты болуы.
Сонымен қатар қазыларға діни жол-жораларды, Құран, ... ... ... ... ... міндеттеледі.
Қазыларға: істі әділ шешу, пара алмау, сауда-саттықпен айналысуға тыйым
салынады. ... ... не ... ... қуанып, не ашуланып тұрса да даулы
істі ... ... ... ... ... лауазымына қарамай бәрі бірдей
құқыққа ие болады. Қазы есі ауысса, ауыру болса, діннен ... пара ... ... сот ісін ... үш ... ерекше назар аударады.
Біріншіден, алдына ... ... ... ... ... алса;
Екіншіден, қаралатын істі нақты білу үшін айғақтар алуға куәлар қатытыру;
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... ант
ішкізу.
Мұсылман адам қзінің істеген іс-әрекетін ешуақытта Алладан жасыра
алмайды. Сол себепті көбіне ... ... ... ... мойындайды. Мойнына алу мәжбүрлеусіз, жауапкердің өз еркімен айтылуы
тиіс.
Ал ... ... ақыл есі ... ... ... ... бұрын
өтірік сөйлеп көзге түспеген, болған ... ... ... ... ... бірнеше куә болуы заңмен талап ... ... ... ... ... ... деп тапса сот ант ішу ... ... ант ... ... ... ... сенімді, мәжбүрлеусіз, ақыл-есі
бүтін, өзін-өзі ... ... ... ... Ант ... ... ... күшейе түседі. Ант беруші құран ұстап, Алла атымен антын бастайды.
Ант қасиетті орындарда (мешіт, ... ... жер, ... ... ... не ораза айында айтылса әсері мен енімі күшейе түседі.
Қазақтарда да сот ісін жүргізу тәртібі исламға ... ... ... азаматтық қылмыстық дау-дамайларды билер қарап шешкен. ... ... ... қойылатын алаптарға ұқсас. Әділдіктен аттаған
би бедел-абыройдан жұрдай болып, алдына ешкім келмейтін болған.
Қазы даулаушы екі ... ... яғни ... ... ... Мұхаммед алейһисалам бітімді намаз бен оразадан жоғары қойған.
Бітім ең қайырлы істерден саналады. Қазақ ... ... және ... дәстүрін толық қамтитын, этно - мәдени танымды, ... ... - ... жеткізудің көшпелі халық үшін, ең бір ... ... ... бірі ауыз ... Қазақ халқының поэзиялық және қара
сөздік дәстүрін толық қамтитын ... ауыз ... де ... ... ... болды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Д.Өмірзаққызы.Адамзаттың асыл тәжі Мұхаммед Пайғамбардың өмірі.Мадина
кезеңі.-Алматы:Атамұра,2003-335б.
2. Ш.Уәлиханов.Таңдамалы шығармалар жинағы.- ... ... ... ... Қ. Ислам дінінің топтық және әлеуметтік ... 1970- ... ... ... ... ... сенімдерінің басталуы.-Алматы:Ата-мұра, 2002-460б.
6. Бартольд В.В. Двенадцать лекции по истории ... ... ... ... ... шығармалар жинағы.- Алматы: Жазушы,1985,-170б.
8. М.С.Орынбеков.Қазақтардың сенімдерінің басталуы.-Алматы:Ата-мұра,2002
-460б.
9. Ғафуров Б.Г. Таджики. Древнейшая,древняя и средневековая история.-
М:Родина,1972-664б.
10. Қ.Жолдыбайұлы.Дін мен ... ... ... ... жинағы.- Алматы: Жазушы,1985,-170б.
12. А.Диваев.Из области киргизских верований.-Алматы:Атамұра,1993-355б.
13. Х.Арғынбаев.Қазақ халқындағы жанұя және неке.-Алматы: ... ... до ... ... в ... ... ... С.Кенжеахметов.Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі.-Алматы:
Рауан,1991 -625б
16. Ә.Қоңыратбаев.Көне мәдени жазбалар.-Алматы:Қазақ университеті ,1991-
400б.
17. К.Акрам.Ислам діні және Құран кәрім.-Алматы:Шалқар газеті 1996-25б.
18. Юнус ... ... адам ... ... ... до исламских верований в семейности казахов.-
Алматы: Рауан,1992-452б.
21. Ш.Уәлиханов.Таңдамалы шығармалар жинағы.- Алматы: Жазушы,1985,- 170б.
22. М.М.Молдабаева.Имандылық ислам құндылығының ... ... ... ислам құндылығының көрсеткіші\\Алаш айнасы
27.05.2012
24. Қ.Жолдыбайұлы.Дін мен Діл.-Алматы: Дәуір,2012-283б.
25. Ә.Қоңыратбаев.Көне мәдени жазбалар.-Алматы:Қазақ университеті ,1991-
400б.
26. Н. ... Ж. ... ... және ... ... ... -149б.
27. Мавлюгов Р.Р.Ислам.-М:Родина 1969-160б.
28. Нұралы Өсерұлы. Ислам және ... ... ... 2003 - ... Нұрғазина Н.Д.Қазақ мәдениеті және ислам.-Алматы:Рауан, 2002 -315б.
30. А.Искакова ... ... ... ... және ... ... ... сын. -Алматы:Жалын, 1976 -256б.
31. Ұзақбаева С. Өміршең өмір ... ... 1991 ... ... Д. ... ... Ж.Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы.-Алматы Ата-мұра,1992
-149б.
34. Бернштам А.Н. Уйгурская эпиграфика Семиречья.-Алматы:Жалын,1989 ... ... Н, Ж. ... ... және қазақтардың әдет-ғұрыптары.- Алматы
:Ата-мұра,1992 -149б.
36. С.Кенжеахметов.Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі.-Алматы:
Рауан,1991 ... ... асыл тәжі ... ... ... Х.Арғынбаев.Қазақ халқындағы жанұя және неке.-Алматы: Рауан,1992-352б
39. С.Қ.Қалиев ... ... ... ... ... :Дәуір,1992
-545б.
40. Б.Уахатов.Қазақтың тұрмыс- салт жырларының типологиясы.-Алматы:Жалын,
1983 -789б.
41. Ұзақбаева С. Өміршең өмір өрісі –Алматы:Ата-мұра, 1991 -236б.
42. ... Қ. ... ... ... және ... мәні.
–Алматы:Рауан, 1970 - 562б.
43. Орынбеков.М.С.Қазақ ... ... ... ... ... мәдениеті және ислам.-Алматы:Рауан, 2002 ж.-315б.
45. Қ.Жолдыбайұлы.Дін мен Діл.-Алматы: Дәуір,2012-283б.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жеріндегі исламның таралуы 10 бет
Қазақ жеріне исламның таралуы12 бет
Ислам діні қазақ жерінде таралуы.Ислам дінінің әлеуметтік және негізгі бағыттары17 бет
Исламдағы жастардың кейбір мәселелері27 бет
Мұсылман құқығының пайда болуы мен дамуы46 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь