Каспий теңізі жағалауындағы елдердің мұнай – газ проблемалары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I бөлім. Каспий қайраңын игеру; проблемалар және олардың шешілу жолдары

1.1 Каспий теңізі жағалауында орналасқан елдерге физико . географиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

1.2 Каспий аймағының әлемдік отын . энергетика кешеніндегі орны және теңіз энергоресурстарының ғаламдық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13

1.3 Каспий аймағының көмірсутекті ресурстар қоры және аймақтың геосаяси жағдайына мұнайгаз факторының әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

1.4 Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі және акваторийін бөлу проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

1.5 Каспий аймағындағы мұнай . газ қорларын игеру
проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35



ІІ бөлім. Каспий мұнайын әлемдік нарыққа тасымалдау жобаларын экономикалық тұрғыдан бағалау және теңіздің геоэкологиялық жағдайы

2.2 Каспий аймағының мұнай . газ өнімдерін тасымалдау мәселелері және транспорттық инфрақұрылымының даму мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... .49

2.3 Көмірсутекті ресурстарды тасымалдаудағы негізгі бағыттар ... ... ... ...54

3.1 Каспий аймағының геоэкологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... . 62

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..77

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80
Зерттеудің көкейкестілігі: Мұнай өндіру және тасымалдау проблемасында қазіргі заманның бірнеше ғаламдық проблемалары көрініс береді. Геосаяси, энергетикалық және экологиялық проблемалар күн өткен сайын әрбір халықтың өміріне және бүкіл халықаралық қатынастардың даму жүйесіне өзіндік ықпалын тигізуде. Осы аталған жағдайлар маңызды мұнайлы аймақтарда географиялық тұрғыдан зерттеулер жүргізуді қажет етіп отыр.
Мұнай өнеркәсібі саласының жалпы шаруашылық жүйесіндегі орнын сипаттау үшін оның әлеуметтік сфераға ықпалын ескерген жөн. Халықтың тұрмыстық және мәдени өмірінің сапалық көрсеткіштерінің көбі мұнайгаз өнеркәсібінің өнімдерін қолдану деңгейіне тығыз байланысты. Сонымен қатар мұнайдың газбен басқа да ресурстардың орасан қоры арқасында оған ие болып отырған ел де дамиды. Дегенмен де шикізат шикізат саласы есебінен ғана көтерілген экономика түбінде тығырыққа тірелетіндігін әлемдік тәжірбие дәлелдеп отыр.
Мұнайгаз өнеркәсібінің жоғары деңгейдегі маңызы және бұл салаға инвестиция құйылу мүмкіндігіне нық сеніммен қарауға және оның болашақта дами түсетініне болжау жасау бірнеше факторлармен айқындалады. Атап айтқанда, экономиканың перспективалы салалары мен секторларының қарқынды және тиімді дамуының шикізаттық негізін жасау, адамзаттың еңбек ету және мәдени тұрмыстық жағдайларын жақсарта беру, дүниежүзілік мұнай бағасы, оның тұрақсыздығы мен алдын – ала айтуға келмеуі, шетел компанияларының нашар дамыған инфрақұрылымды аудандарға қызығушылық танытуы. Тағы бір жайт, баламалы мұнай өндіруші аймақтардағы ресурстарды игеру.
Қазіргі кезде де, болашақта да мұнай мен газ адамзаттың энергияға қажеттілігінің негізгі бөлігінің басты көздері болып табылады. Мұнай мен газ өндіру көлемінің өсуі, сәйкесінше олардың тасымалдануы, өңдеудің, барлау мен эксплутациялық бұрғылау көлемінің өсімі, технологияда жаңа физико – химиялық тәсілдерді кеңінен қолдану температура, қысым, жылдамдықтың жоғарылығы, мұнайгаз өндірісінің экологиялық қаупін, олардың ауа, су, жер. өсімдік, жануарлар әлемі мен адамға мүмкін болар нақты әсерін жоғарылатады.
Дәстүрлі дүниежүзілік мұнай өндіруші салалардың біртіндеп тозуы мен өнім өндірудің іс жүзіндегі көбеюімен бірге қорларының сарқылу үрдісі қосарласып жүруде. Осы жағдайда Азия мен Еуропа қиылысындағы жаңа орталық – Каспий аймағының маңызы артты.
Каспий мұнайгаз өндіруші аймағы көмірсутекті шикізат қоры жөнінен Солтүстік теңізбен бара – бар әлемдік нарыққа мұнай мен газ жеткізетін жаңа аймақ. Мұнай мен газ өндіру күннен – күнге қарқынды өсуіне байланысты бүгінгі таңда бұл аталған аймақ әлемнің назарын аударып отыр.
Каспий теңізі аймағында орналасқан елдердің табиғи ресурстары мен қазба байлықтарының алуан түрлілігіне қарамастан, мұнай – газ өнеркәсібі бұл мемлекеттердің экономикасының тұрақты дамуында маңызды орын алады. Басқа индустрия салаларының даму ағымына қарамастан, Каспий аймағы елдерінде мұнай – газ секторы инвестиция тарту жөнінен де басым бағытқа ие болып отыр.
Осындай жайттарды ескерсек, Каспий аймағы мұнай – газ өндірісінің даму барысында туындап отырған проблемаларды экономикалық – географиялық тұрғыдан зерттеудің өзектілігі айқын көрінеді
1. Айтмуханбетова Г. – Каспийский регион в мировой политико – экономической системе. Саясат – Policy, №2, 2006 с.57
2. Акимов А. – Транскаспийский проект. http // www.caspinfo. ru 2000
3. Алаев Э. – Социальная – экономическая география. Понятийно – терминологический словарь. Москва, «Мысль» - 1983
4. Александров В. – Нефть из Тенгиза. Проект ХХІ века. Международная жизнь. 2001. №7. С. 92
5. Алекперли Э. – Экономико – географические особенности развития нефтяной промышленности Исламской Республики Иран. Афтореф. Баку – 2006
6. Алисов Н. – О соотношений производственных и непроизводительных вопросов в экономико – географических исследованиях производительных сил. // История и методология естественных наук. Москва, издательство МГУ, 1987
7.Алисов Н. – Об основной проблематике экономико – географических исследований в промышленности; - Проблемы географии промышленности. Москва, 1975
8. Анализ нефтегазовых проектов РК. – Саясат. № 12. 2005.
9. Анучин В. – Теоретические основы географии. Москва, «Мысль», 1972
10. Ахметова Г. и др. – Проблемы обеспечения экономической безопасности стран Центральной Азий и Каспийского региона. Analytic. №3. 2006.
11. Ашимбаев М. – Безопасность Казахстана на современном этапе. Алматы, КИСИ, 2002
12. Бейсенова Ә., Самақова А., Шілдебаев Ж. – Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Алматы, «Ғылым», 2004
13. Баймұратов О. – Прикаспийские проблемы освоения. Казахстанская правда. 20 марта, 1998
14. Вашанов М., Михайлов М. – ТЭК Россий и стран Центральной Азий www. Caspianenviron. org.ment / index 14. 02. 2005
15. Газета СНГ. Ru 31. 02. 2003
16. Диаров М. – Мұнайлы аймақ мұнартып тұр. Атамекен газеті. 6. 09. 2000
17. Егемен Қазақстан. 30 сәуір, 1996
18. Егемен Қазақстан. 13 ақпан, 2003
19. Жулинский М. – Каспийский регион: нефтегазовые проблемы. География в школе. 04. 2006 с.18
20. Жұмабаева Ж., Егізбаев Б. – Каспий аймағындағы геосаяси мүдделердің тоғысуы және оның Қазақстанның болашағы үшін әсері.
21. Жумагулов Р. – Экономические предпосылки увеличения потоков нефти по транспортным системам. Вестник Национальной инженерной академии РК. №4 (22). 2006
22. Зачем приезжал И. Алиев? – Континент. 17 – 30 марта, 2004
23. Иконников А. – Китайский маршрут и не только 8 – 21 октябрь, 2003
24. Илина Л. – География и ресурсоведение // методологические вопросы региональной географии. Иркутск, 1977
25. Исингарин Н. – Тенденций и перспективы развития интеграционных процессов на террриторий СНГ. Транзитная экономика. №2. 1998
26. Казахстанская правда. 18 мая, 2004
27. Казахстанско – Китайское энергетическое сотрудничество. – Analytic. №4. 2006.
28.Карагианнис Э., Сулейменов У. – Споры по правовому положению Каспия: Позиция Казахстана. Казахстан и современный мир. 2 (9) 2004
29. Карибджанов Е. – Мировой нефтяной бизнес в условиях глобализаций. Дисс. Алматы, 2005
30. Карсаков И. – Западные оценки нефтегазовой стратегий Прикаспийских государств. Analytic. №2. 2006.
31. Касенов У. – Каспийское море; правовой статус, нефть и международная безопасность. Алматы, КИСИ, 1998
32. Курганбаева Г. и др. – Нефть в Каспийском регионе; Проблемы, мировые тенденций и перспективы. Analytic. №1. 2002
33. Колосавский Н. – Теория экономического районирование. Москва, 1969
34. ҚҰЭ ( І, ІІІ, ІҮ томдар)
35. Мамедов Р. – Нефтяная дипломатия Баку. Междунароодная жизнь. №5. 2002.
36. Мансұров Т. – Қазақстан – Ресей қатынастары өзгерістер дәуірінде. 1991 – 2001. Алматы, «Қазақстан» 2006
37. Международная конференция «Каспий – правовые проблемы». Международная жизнь. №6. 2002.
38. Мирзоев С. – Братская помощь Азербайжана в развитие нефтеной промышленности Туркменстана (1946 – 1965). Баку, 1981
39. Мырзагелді К. – Каспийдің экологиялық жүйесін сақтау проблемалары. Дүние. №6. 2005
40. Надиров Н. – Нефть и газ Казахстана в 2 – х частях. Алматы, «Ғылым», 1995
41. Назарбаев Н. – Сындарлы он жыл. Алматы, 2003
42. Нефтегазовые ресурсы Казахстана в системе мировых и региональных отношений (под. ред. М. С. Ашимбаева) Алматы, КИСИ, 2002
43. Нефть и Капитал №6, 2004
44. Нефть и Капитал 10. 2004
45. Ноғаев Ы. – Каспий теңізінің экологиясы – біздің баға жетпес байлығымыз. Атамекен газеті. 24 мамыр, 2006
46. Пірназар С. – Каспий теңізі: қазақстандық сектордың өндірітік әлеуеті. Егеменді Қазақстан, 1 мамыр, 2002
47. Радионов С. – Современные изменения климата Каспийского моря. Москва, 1989
48. Россия считает нефтепровод Баку – Тибилиси – Джейхан политическим проектом. http // www. centrAsia. Ru / news 14. 04. 2002
49. Сейдін Н. – Каспий теңізінің құқықтық мәртебесінің анықталу барысы және ондағы мемлекеттік шекара мәселесі. Қоғам және Дәуір. №3. 2006
50. Сейфуллина Т. – Экономико – географические проблемы развития нефтегазового комплекса Казахстана в условиях вхождения республики в мировую экономику. Дисс. Алматы, 1999
51. Смирнов С. – Топливо – энергетический комплекс Казахстана; Состояние, проблемы, решения. Казахстан Спектр. №4. 2001.
52. Сыроежкин К. – Роль Казахстана в Каспийском регионе. Саясат. №6. 2001.
53. Тоқаев Қ. – Қазақстан республикасының дипломатиясы. Алматы, 2002
54. Төлепберген М. - Әлем картасныдағы Қарашығанақ. Егемен Қазақстан. 23 қазан, 2004
55. Федоров Е. – Экологический кризис и социальный прогресс. Ленинград, 1977
56. Формирование энергетического рынка стран Центральной Азии; проблемы и перспективы. Казахстан Спектр. №2. 2004.
57. www. Caspianenviron. Org.
58. www.centrAsia. Ru
59. www. CPC. Ru
60. www. Caspinfo. Ru.
61. www. KISI. kz
62. www. Stat. kz
63. www. Transcaspian. ru
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
магистратура
6N 0609 - География
География ғылым магистрі академиялық дәрежесін алу
үшін даярланған
МАГИСТРЛІК ... ... ... ... ... – газ проблемалары
Орындаушы: ... ІІ курс ... ... ... ... ... п. ғ. к., ... Қасенов С. Қ.
Нормалық тексеруші: ____________ Ниетжанова Г. Е.
Магистрлік диссертация кафедра
мәжілісінде талқыланып,
қорғауға ... ... п. ғ. к., ... ... С. Қ.
География кафедрасы, ____________, күні «___» __________2008ж
Алматы, 2008
Мазмұны
Кіріспе---------------------------------------------------------------------
------------------3
I ... ... ... ... ... және ... ... жолдары
1.1 Каспий теңізі жағалауында орналасқан елдерге физико – географиялық
сипаттама-------------------------------------------------------------------
-----------------6
1.2 Каспий аймағының әлемдік отын – ... ... орны және ... ... ... ... аймағының көмірсутекті ресурстар қоры және аймақтың геосаяси
жағдайына мұнайгаз факторының әсері-----------------------------------------
-----19
1.4 Каспий теңізінің құқықтық ... және ... бөлу ... Каспий аймағындағы мұнай – газ қорларын игеру
проблемалары---------------------------------------------------------------
--------------35
ІІ бөлім. Каспий мұнайын әлемдік нарыққа тасымалдау жобаларын экономикалық
тұрғыдан ... және ... ... ... ... ... ... – газ өнімдерін тасымалдау мәселелері және
транспорттық инфрақұрылымының даму мүмкіндіктері-------------------------49
2.3 Көмірсутекті ресурстарды тасымалдаудағы негізгі бағыттар---------------
54
3.1 Каспий аймағының геоэкологиялық жағдайы---------------------------------
62
Қорытынды-------------------------------------------------------------------
------------ 71
Әдебиеттер------------------------------------------------------------------
----------------77
Қосымшалар------------------------------------------------------------------
--------------80
Зерттеудің көкейкестілігі: ... ... және ... проблемасында
қазіргі заманның бірнеше ғаламдық проблемалары көрініс береді. Геосаяси,
энергетикалық және экологиялық проблемалар күн ... ... ... халықтың
өміріне және бүкіл халықаралық қатынастардың даму ... ... ... Осы ... ... ... ... аймақтарда географиялық
тұрғыдан зерттеулер жүргізуді қажет етіп отыр.
Мұнай ... ... ... ... ... ... үшін оның ... сфераға ықпалын ескерген жөн. Халықтың
тұрмыстық және мәдени өмірінің ... ... көбі ... ... ... ... ... байланысты. Сонымен қатар
мұнайдың газбен басқа да ресурстардың орасан қоры арқасында оған ие ... ел де ... ... де шикізат шикізат саласы есебінен ғана
көтерілген экономика түбінде тығырыққа ... ... ... ... ... жоғары деңгейдегі маңызы және бұл ... ... ... нық ... қарауға және оның болашақта
дами түсетініне болжау ... ... ... айқындалады. Атап
айтқанда, экономиканың перспективалы салалары мен секторларының қарқынды
және тиімді дамуының ... ... ... ... ... ету ... ... жағдайларын жақсарта беру, дүниежүзілік мұнай бағасы, оның
тұрақсыздығы мен алдын – ала айтуға ... ... ... ... ... ... ... танытуы. Тағы бір жайт,
баламалы мұнай өндіруші аймақтардағы ресурстарды игеру.
Қазіргі ... де, ... да ... мен газ ... ... негізгі бөлігінің басты көздері болып табылады. Мұнай мен
газ өндіру көлемінің өсуі, сәйкесінше ... ... ... мен ... ... ... ... технологияда жаңа
физико – химиялық тәсілдерді кеңінен қолдану температура, ... ... ... ... ... ... ... су, жер. өсімдік, жануарлар әлемі мен адамға мүмкін болар ... ... ... ... ... ... ... тозуы мен
өнім өндірудің іс жүзіндегі көбеюімен ... ... ... ... жүруде. Осы жағдайда Азия мен Еуропа қиылысындағы жаңа ... ... ... ... артты.
Каспий мұнайгаз өндіруші аймағы көмірсутекті шикізат қоры жөнінен
Солтүстік теңізбен бара – бар ... ... ... мен газ ... ... ... мен газ ... күннен – күнге қарқынды өсуіне ... ... бұл ... аймақ әлемнің назарын аударып отыр.
Каспий теңізі аймағында орналасқан елдердің табиғи ресурстары мен
қазба байлықтарының алуан ... ... ... – газ ... ... ... ... дамуында маңызды орын алады.
Басқа индустрия салаларының даму ағымына қарамастан, ... ... ... – газ ... ... тарту жөнінен де басым бағытқа ие
болып отыр.
Осындай жайттарды ескерсек, Каспий аймағы ... – газ ... ... ... ... ... ... – географиялық
тұрғыдан зерттеудің өзектілігі айқын көрінеді
Зерттеудің мақсаты: Каспий теңізі жағалауындағы ... ... ... ... – газ проблемаларына экономикалық –
географиялық тұрғыдан кешенді зерттеу жүргізу.
Зерттеудің міндеттері: ... ... ... – газ өндірісінің
аумақтық және салалық құрылымының ерекшеліктерін зерттеу бағытынан қоса,
төмендегідей ... ... ... ... ... мұнай мен газ қорының дүниежүзілік нарықта бағалануы мен теңіз
энергоресурстарының ғаламдық маңызын айқындау;
_ Аймақтың жалпы ... – газ ... ... ... ... мемлекеттерінің ірі кен орындарына сипаттама беру;
_ Көмірсутекті шикізат қорларының игерілу проблемаларын сипаттау;
_ Каспий аймағының ...... ... ... – газ ... Каспий аймағының мұнай – газ өнеркәсібінің транспорттық инфрақұрылымының
даму мүмкіндіктерін анықтау;
Зерттеу объектісі: Каспий теңізі және онымен ... ... ... ... және ... негізі:
Жұмыстың жазылу барысында ... ... ... ... баяндалған мұнайгаз саласын дамыту ... ... мен ... және ... зерттеулерге сүйенді.
Атап айтқанда, өнеркәсіп географиясының жалпы проблемаларына арналған ... А.Т. ... Э.Б. ... А.Т. ... Л.Н. ... ... өнеркәсібі проблемалары бойынша Н.К. Надировтың, С.Г. Агаевтың,
т.б. ғылыми ... ... ... ... ... ... қатар,
аталған саланы дамыту мен оны басқару мәселелеріне қатысты ... ... ... ... ... мен ... ... қазіргі
таңда жиі қарастырылып және талқыланып жүрген келелі проблемалардың бірі
болғандықтан зерттеу жұмысында мерзімді ... ... ... ... ... ... Спектр, Егемен Қазақстан, т.б.) ... ... ... ... кеңінен қолданылды.
Жұмыста сандық сандық ... көзі ... ... ... ... ... ... саласын басқару
органдарының мәліметтері және т. б. есептік ... ... ... ... мен ... мәнділігі: Каспий теңізі
аймағы мемлекеттеріне экономикалық тұрғыдан сипаттама беріліп, ірі ... ... ... ... баға ... Статистикалық мәліметтер негізінде
болашақта аймақтан мұнай – газ өндіру көлеміне болжам жасалды.
Зерттеудің практикалық маңызы: Зерттеу ... ... ... ... ... ...... мәселелерін шешуге, мұнай
– газ өнімдерін тасымалдаудың тиімді мүмкіндіктерін қарастыруға ... ... ... бағыттарына сәйкес, салыстырмалы –
географиялық, тарихи, картографиялық, статистикалық ... ... ... - ... үш ... қорытындыдан,
пайдаланған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан ... ... ... 17 кесте келтірілген. Жұмыстың жалпы көлемі 82 бетті құрайды.
Әдебиеттер тізімі 63 .
1.1 ... ... ... ... ... ... – географиялық
сипаттама
Ресей
Жалпы мағлұматтар
Ресми атауы – ... ... ... ... мен ... ... мемлекет. Жер көлемі 17,075 млн. км2 . Халқы 147
млн. (2001). Жүзден ... ұлт ... ... ... тілі – орыс ... кең ... ... – христиан дінінің православие тармағы және
ислам. Астанасы – ... ... 10,2 млн.) Ірі ... Санкт –
Петербург (4,7 млн.), Новосибирск (1,4 млн.), Нижний ... (1,3 ... (1,2 ... ... (1,15 ... Омбы (1,13 ... Қазан (1,1
млн.), Дондағы Ростов (1,07 млн.), Уфа (1,02 млн.), Пермь (1 млн.) ... ...... ... Қарулы күштердің Бас
қолбасшысы болып табылады. 1993 ж. ... ... ... заң
шығарушы органы – Федерация кеңесі мен Мемлекеттік думадан тұратын қос
палаталы ... ... ... ... федерацияның әрбір
субъектісінен 2 өкілден кіреді. Мемлекеттік дума 450 депутаттан ... ... ... ... жүйе ... бір мандатты округтардан, ал
екінші жартысы пропорцианалды өкілдік жүйесі негізінде партиялық ... 4 ... ... ... ... үкімет жүзеге асырады. Үкімет
төрағасын Мемлекеттік ... ... ... ... ... Ресейде 89 субъекті 21 республика, 6 ... ... ... ... ие 2 қала, 1 автономиялық облыс, 10 автономиялық
округ бар. Ақша бірлігі – рубль.
Географиясы.
Ресей аумағы солтүстіктен оңтүстікке 2,5 – 4 мың ... ... ... 9 мың ... ... ... ұзындығы 60 932 шақырым,оның
ішінде судағы – 38 807 ... ... – 22 125 ... ... шекаралар Арктиканың ресейлік секторын белгілеп (солт. полюстен
Колыма түбегіне және ... ... ... Ресейді АҚШ (Беринг бұғазы
арқылы) және Жапониядан (Лаперуз және Кушинар бұғаздары арқылы ... ... және ... ... ... ... ... бөлігінде
Ресей Солтүстік ... ... ... ... және ... ... ... бөлігінде – Украинамен,
Белоруссиямен, Латвиямен, ... ... ... Ресейдің
бір бөлігі – Калининград облысы – ... және ... ... Ең ұзақ шекара – Қазақстанмен (7599 км.), ең қысқасы – ... (39 км.) ... - ға ... ... ... аласа (биіктігі 250 – 400 м ) қыратты
(Валдай, Орта Орыс, Еділ бойы) және ... (Ока – Дон, ... ... ... ... ... орта ... Орал таулары (ең биік жері 1895 м), оның
шығысында Батыс Сібір жазықтары бар. ... мен Лена ... Орта ... ... ... шығыс жағында Орталық Якут жазығымен
жалғасады. Ресейдің таулық өңірі шығыс және оңтүстік бөлігіндегі жоталардан
құралады. Бұларға Ресейдің еуразиялық ... ... ... ... ... (ең биік жері – ... т. 5642 м.), ... Алтай (4506 м), Кузнецк Алатауы, Батыс Саян, Шығыс Саян,
Тува таулары, Байкал ... ... ... ... ... ... ... Сібірдегі Жоғарғы Яна, Черский жоталары, Колыма таулы қыраты ... ... ... ... таулы қыраттары, Джугджур, Бурейн, ... ... ... ... және ... ... жатады. Геологиялық құрылымы
жөнінде Ресей жері Шығыс Еуропа ... ... ... ... түгел, Орал, Батыс Сібір жазығы, Оңтүстік Сібір, Жоғарғы Яна –
Чукот аймағы, Коряк таулы қыраты, ... ... ... Приморье және
Сахалин қатпарлы аймақтарын қамтиды.
Ресей аумағы негізінен қоңыржай белдеуде; Солтүстік ... ... мен ... қиыр ... ... ... ... Кавказдың Қара теңіз жағалауының ... жері ... ... Климаты континенттік; әсіресе Шығыс Сібірде қаңтардың
орташа температурасы 0 – 50 С ... ... ... ... ... және 40, - 500С ... Республикасының шығысында). Шілдеде 10С
(Сібірдің солтүстік жағалауы) және 250С (Каспий маңы ... ...... ... ... ... ... мұхиттық және шығыстан енетін
Тынық мұхиттық ауа массаларына тығыз ... ... ...... ең көп жері ... және ... таулары (1500 – 2000 мм), ең аз
жері Каспий маңы ... (120 – 150 мм.). Қар ... ... жағында 60
– 80, қиыр солтүстігінде 260 – 280 ... ... Ең ... қар жамылғысы
(70 – 10 м) Батыс Сібір мен Камчаткада байқалады.
Ресейде ұзындығы 10 шақырымнан ... 120 мың өзен бар. Жер беті ... ... ... ... ... Двина, Печора, Обь, Енисей, Лена,
Индигирка, Колыма, т.б.), ... ... ... ... ... ... мұхиты (Дон, Кубань, Нева) алаптарына жатады. Ішкі тұйық алап айдыны
– Каспий теңізіне Еділ өзені құяды. Ірі көлдері – ... ... ... Таймыр көлдері. Топырақ және өсімдік жамылғысы солтүстіктен
оңтүстікке қарай ... ... ... ... бойынша тараған. Солтүстік
Мұзды мұхиттың аралдарында және материктік жағалауында арктикалық шөл
зонасы ... ... ... мүк, қына, т.б. өседі), ... ... ... ... мүк, қына ... бұта ... және
орманды тундра (қайың, шырша ... ... ... ... Ресей
аумағының жартысынан астамы орманды зона ... ... ... шым ... ... ... шалғындық шөптің көптеген түрі, шырша,
май қарағай, ... ... бал ... ... көк терек, емен
ағаштары аралас орман өседі. Бұл зона өзінің оңтүстігінде орманды ... ... Сұр, ... ... ... далада негізінен шөптесін
өсімдіктер өседі; емен, қайың, көк терек шоқ ормандары да ... ... ... қара және қара ... ... Оңтүстік жағында Ресей жері
шөлейт зонаны қамтиды. Таулы аймақтарының топырақ және өсімдік жамылғысы
алуан ... ... ... ... ... ... ... байқалады.
Мұндағы 600 – 800 м – ге дейінгі қара топырақты еменді және одан жоғары
қылқан ... ... ... 2000 – 2200 м ... ... жатқан
таулық – шалғынды топырақты беткейлерді субальпілік және альпілік шалғын
басқан. ... мен Қиыр ... ... бөлігі, Еуропа жазығының
солтүстігі орманды болып келеді.
Қазақстан
Жалпы мағлұматтар
Ресми атауы – ... ... ... құрлығының орталығында
орналасқан. Жер көлемі – 2724,9 мың км2, халық саны – 14 ... ... 130 – дан ... ұлт ... ... ... тілі – ... Астанасы – Астана қаласы.негізінен кең тараған дін – ... ... және ... ...... ... ... Күштердің Бас
қолбасшысы болып табылады. 1995 ж. қабылданған Конституцияға ... ... ...... пен ... ... қос палаталы парламент.
Атқарушы билікті үкімет жүзеге ... ... ... ... ... тағайындайды. Унитарлық құрылымдағы Қазақстан
Республикасында 14 ... бар. Ақша ...... ... 55026 және 40056 ... ... пен ... 87018 батыс бойлық аралығында орналасқан. Елдің аумағы батыста Еділдің
төменгі ағысынан шығысында Алтай тауларына ... 3000 ... ... ... ... жазығынан оңтүстігінде Тянь – Шань ... 1700 ... алып ... ... және ... Ресеймен (6467
км), оңтүстігінде Түрікменстанмен (380 км), Өзбекстанмен (2300 км.), ... (980 км.), ... ... Халық Республикасымен (1480 км).
Шекараның жалпы ұзындығы 12 187 км (Каспий теңізін қоса алғанда).
Қазақстан аумағын елдің ландшафттық ... ... 4 ... ... ... ... ... дала, шөлейт, шөл. Орманды дала
зонасына ылғалға бай елдің солтүстігіндегі ... ... ... ... солтүстіктің ауқымды аумағын қамтып ... ... ... зона алса одан оңтүстікке қарай шөл зонасы созылып жатыр. ... 10% - ы биік ... ... ... ... ... ... – ойпат,
жазық, үстірт, қырат ... ...... ... және ... ... ... деңгейінен 200 – 300 м ғана биік келген ... ... тән. ...... ... 5000 – 6000 ... таулы өңір
болып келген. Сонымен бірге, ... ... ... ... Арал ... көлі сынды тұйық сулы алаптар, терең ... мен ... ... ... ең биік жері – ... шыңы (6995 м). Ол
республиканың оңтүстік – шығыс бөлігін ... Тянь ... тау ... ... ... жағалауында құрлықтық бөлігінің ең ойыс жері, теңіз
деңгейінен 132 м төмен ... ... ... ойысы орналасқан.
Республиканың шығысында Алтай тау жүйесі (Оңт. Алтай мен Кенді Алтай ... ... ... ... ... ... 2500 – 3500 м, биік
жері Мұзтау – 4506 м. Алтайдан Зайсан ... ... ... ... ... тек ... бөлігі кіреді, ал шығыс жартысы Қытай аумағында.
Тарбағатай жотасы Алакөл ойысы арқылы Қазақстанның оңтүстік – ... ірі тау ... бірі – ... ... ... ұласады.
Ұзындығы 450 км, ені 100 – 250 км. Көксу аңғары тау жүйесін 2 жотаға (Солт.
және Оңт. ... ... ... ... ... ... ... бөлігінде
бүкіл тау жүйесінің ең биік жері – Бесбақан шыңы (4464 м) бар. ...... ... ... ... ... ... жотасының шығыс
сілемдері, Күнгей Алатаудың шығыс бөлігінің солтүстік беткейі және ... ... ... Тянь – ... ірі әрі биік тау жотасы – Іле
Алатауы; ұзындығы 350 км., ең биік жері – ... шыңы 4951 ... ... ... өз ... жеке геоморфологиялық облыс. Ең биік
жері – ... ... ... шыңы ... ... оңтүстік –
батысы оқшауланған аласа таулы, қырқалы келген кең аумақты шөлді Бетпақдала
үстірті орналасқан. Балқаш – Алакөл ойысы құмды шөл ... ... ... ... жерінде оның географиялық орнына және жер
бедерінің сипатына байланысты қуаң континенттік климат қалыптасқан. ...... ... ... ... республика климатына да радиациялық
және циркуляциялық факторлар кешені әсер етеді.
Казақстан кен ... қоры мен әр ... ... ... бай аймақтардың бірі. Минералдық шикізат ... ... ... ... ... мен ... ... кепілі.
Минералды шикізат ресурстары маңыздылығы жағынан үш топқа ... ... ... ... қамтамасыз ететін және экономикалық – саяси мәні бар
стратегиялық кен байлықтары. Олар: мұнай, газ, ... ... ... ... 2.Қаржы түсімін қамтамасыз ететін әрі елдің индустриялық бет –
бейнесінің негізі болып табылатын маңызды кен ... ... ... ... ... ... ... кен орындары. 3. Ішкі және ... ... ... ие ... ... ... ... кен орындары
кіреді. Кен байлықтарының барланған қоры негізінде ондаған мұнай – газ және
кентас өндіретін кәсіпорындар жұмыс ... Олар 70 – тен аса әр ... ... ... ... және өңдейді.
Әзербайжан
Жалпы мағлұматтар
Ресми атауы - Әзербайжан Республикасы. Кавказдың оңтүстік – шығысында
орналасқан мемлекет. Жер ... – 86,6 мың км2. ... 7,5 млн. ... – Баку қаласы. (1,1 млн. адам). Халқының 83% - ы әзербайжандар.
Мемлекеттік тілі - әзербайжан тілі. ... ... ... ... және ... ... ұстанады. Негізгі заңы – 1995 ж. 12 қарашада ... ... ...... Заң ... ...... (Милли меджлис, 125 депутаттан тұрады.) Атқарушы өкіметтің
жоғарғы органы – Министрлер кабинеті, оны ...... ... солтүстігінде Ресеймен, солтүстік – батысында ...... ... және ... оңтүстігінде Иранмен,
шығысында Каспий теңізі арқылы Қазақстанмен шектеседі.
Әзербайжанның жер бедерінің 2/3 бөлігін ... және Кіші ... ... ... ... ... және ... таулары алып жатыр.
Ең биік жері – ... (4466 м). ... және Кіші ... ... Кура – Аракс аллювийлі ойпаты орналасқан. Талыш ... ... ... ойпаты жатыр. Үлкен Кавказ таулары, негізінен, мезозой
тақтатасынан, саздан, құмтас пен әктастардан, Кіші кавказ таулары мен ... ... ... жанартау тектес шөгінді жыныстарынан ... ... ... ...... ... мен субтропикалық белдеуді
(Ленкоран ойпаты) құрайды. Қаңтар айының орташа ... ... 00С – тан 30С – қа ... ... орташа температурасы 25 – 27
0С. Жауын – шашынның ... ... тау ... 200 мм, тау
беткейлерінде 1400 мм, ал ... ... 1700 мм – ге ... Ең ... Кура және Аракс. Ірі көлдері – Гаджикабул және Беюкшор. Теңіз
деңгейінен 200 м – ге ... ... ... одан ... ...... таулы шалғынды. Ленкоран ойпатында сары ... тән. ... ... және ... дала ... ... ... жерлерде жалпақ жапырақты
орман басым. Кен байлықтарынан мұнай мен газ, сондай – ақ ... ... мыс ... алтын, молибден; құрылыс материалдарынан:
мәрмәр, каолин, туф, доломит, т.б. ... ... ... – Иран ... ... (Джомхурийе эсламийе Иран) (1935
жылға дейін Парсы мемлекеті) Оңтүстік – Батыс Азияда орналасқан. Аумағы
1648 мың км2. ... саны 66,6 млн. ... ... тілі – ... Астанасы – Тегеран қаласы. (8 млн. ... ... ... (шиит және суннит) дінін ұстанады. Мемлекет басшысы – президент. ... – Иран ... және 63020 ... ... пен 25047 ... ... ... Солтүстігін Каспий теңізі шайып жатыр (жағалау сызығының
ұзындығы 657 км.). ... ... ... ... ... ірі ... – Харг (мұнай экспорттайтын негізгі терминал),
Лаван, ... Кешм және Киш ... ... ... Абу – Мұса, Үлкен
Томб және Кіші Томб БАӘ - мен даулы аймақта ... ... ... ... ... құрлықтан да судан да өтеді.
Құрлықтағы ... ... ... 6031 км, оның ... Ауғанстанмен 945
км. (Нахичеван автономиялық республикасымен 179 км), Иракпен 1609 км.,
Пәкістанмен 978 км., ... 486 км., ... 1206 км. ... теңізі арқылы Әзербайжанмен және Түрікменстанмен қатар, ... ... ... және Оман шығанақтары арқылы Ирактан өзге Кувейт,
Сауд Аравиясы, Бахрейн, ... БАӘ, және ... ... ... ... жер ... ... көзге түседі. Аумақтың 90% - ға жуығы
Иран үстіртінде ... ... ... және ... далалық
жерлермен алмаса орналасқан. Деште Кефир мен Деште Лут ... ... мың ... үш жағынан да тау жүйелері қоршап жатыр. Ең биік тау ... ... ... ... оның ұзындығы батыстан шығысқа ... ... ... жатыр, ені 30 – 129 шақырым. Биік нүктесі – Демавенд
(5604 м). Шығыста Түрікмен – ... ... ... ... және ... және ... мен ... аласа таулары алып жатыр. Ал оңтүстікте
Мехран және Загрос таулары ... Елде өзен торы жиі ... ... Сефидруд, Карке, Атрек, Аракс. Өзендердің көпшілігі ағынсыз,
тұзды, суы аз ... ... Ең ірі көл – ... ... – 53 мың ... Хамун, Бактеган, Хорсұлтан, Паришан тұщы сулы көлдері балық ... ... ... ... Каспий теңізінің жағалауын бойлай
Каспий маңы ойпаты созылып жатыр.
Климаты аумақтың көп ... ... ... ... және ... жағалауында тропиктік ауа қалыптасқан.
Иранның негізгі табиғат байлығы – мұнай (8 млрд.тонна, әлемдік қордың
10% - ы) және газ (23 ... м3 , ... 3 - ... ... өзге ... - ... марганец, мыс, хром, қорғасын – мырыш кен
орындарымен құрылыс материалдарына да біршама бай.
Түрікменстан
Жалпы ... ...... Республикасы. Орта Азияда орналасқан. Жер
көлемі – 491,2 мың км2, халық саны 5,3 млн адам (2001). ...... (0,6 ... 2002). Ақша бірлігі – манат. Халқы негізінен Ислам
дінінің суннит бағытын ұстанады. Мемлекет басшысы – президент.
Географиясы
Түрікменстан ... ... ...... ... ... және ... шекара түйістіреді.
Батысында Каспий теңізі орналасқан (1768 км.). Ел аумағында Қара – ... ... ... шығанақтары, Красноводский, Дарджа, Челекен түбектері
орналасқан.
Түрікменстан аумағының ... ... ... ... орналасқан.
Жер бедерінде жазық және барханды құмды шөлдер құрайды. Елдің 80% - ын алып
жатқан ... шөлі ... ... ... 880 ... ... 450 шақырым созылып жатыр. Батыста Кіші Балхан (777 м) және
Үлкен Балхан ... ...... 1881 м), ... ... жотасы,
оңтүстігінде Копетдаг (биік нүктесі – Ризе, 2942 м) және ... ... ... (Бадхыз, 1267 м және ... 984 м). ... ... тауы ... ... Таудың биік нүктесі – Айрыбаба
(3139 м). Копетдагтан солтүстікке ... ... ... маңы ... ... жазық созылып жатыр. Капий ... ... ... ... ... ... Ал солтүстік - батыста Түрікменстан
аумағына Үстірттің оңтүстік шеті (400 – 600 м) ... ... ... ... ... ... ... Памир
тауының мұз – қарымен қоректенетін Әмудария өзенінен батысқа ... ... ... ... каналы салынған (қазіргі аты - Түрікменбашы).
Оңтүстігінде Парапамиз және ... ... қар – ... суларымен
аралас қоректенетін маңызы бар үш өзен – ... ... ... ағып ... көпшілігі тұзды, олар Каспий жағалауында кездеседі. Ең ірісі –
Куули. Тұщы көлдерден ... ... ... және ... ... ... ... Коу - Ата (Бахерден үңгірінде) және ... ... ... типті көлдерді кездестіруге болады.
Климаты құрғақ, континенттік, ылғал аз ... де, ... Жазы ... әрі ... Қысы ... қар жұқа түседі. Жылдық орташа
жауын – шашын мөлшері Әмударияның орта ағысында 80 мм, Қарақұмда 150 мм, ал
тауалды және ... ... 200 – 300 мм, ... ... 400 мм –
ден жоғары. Жазықтарға ыстық ... мен ... ... ... ... ... ... қоса алғанда) табиғи газдың
әлемдік қорының 1/3 бөлігі жатыр (21 -24 трлн. м3). ... ... ... айтарлықтай қоры орналасқан. Ал Қара – Богаз – Гол шығанағында
табиғи ... мол қоры бар. ... өзге елде ... (жалпы қоры шамамен
6,8 – 12 ... ... ... ... ... ... қосындылар
өндіріледі, күміс, алтын, қорғасын, мыс, мырыш кен ... ... ... ... ... ... отын - энергетика кешеніндегі
орны және теңіз энергоресурстарының ғаламдық маңызы
Мұнай мен оған тән қасиеттер адам баласына ерте кезден аян. ... ... ... ... қалдықтары мұнай мен газға
айналған ... ... мен ... ... ...... тұтқыр зат, б.з.б. 30 ... ... ... ... ... ... Вавилон мұнарасын қалау кезінде
құрылысқа қолданған. Ежелгі Грекияда соғыс қимылдары ... ... ... мұнайдың болғандығы туралы Гомердің «Илиадасынан» оқуға болады.
Тарихта тұңғыш рет ... ... ... ... бері (1859 ж), ... ... үлкен даму жолынан өтіп,
әлемдегі көптеген елдердің ... ... ... айналды.
Әлемдік экономиканың ең тез зерттеліп,
ұшқыр ... ... бірі ... ... өнеркәсібі ХІХ ғасырдың
екінші жартысында қолға алынды. Статистикалық мәліметтерге ... ... ... жер шары ... ... 100 баррельдей қара алтын ... жылы ... 75 млн. ... ... ... ... ... өндірісі
көлемінің мұншалықты шамадан тыс ... ... ... ... ... ... қажеттілігінің күрт артуына байланысты болса,
көмірсутегі технологиялық жағынан оңай ... өнім ... ... да ... мен ... толық алмастыратын отын түрі әзірге
табылған жоқ. Әлемде әртүрлі мақсаттарда жылына үш ... ... ... ... ... мен газ ... көптеп тұтынылуы Сібір мен Парсы шығанағы,
т.б. дәстүрлі мұнай өндіруші елдермен қатар, ... да жаңа ... ... ... қажет ете бастады. Осындай әлемдегі тағы бір
мұнайлы аудан – Каспий теңізі мен оған ... ... ... ... ... сұраныс мөлшерінің көп бөлігі
өнеркәсібі жоғары дамыған елдерге тиеді. Бірақ ... ... ... ... ... елдер мен дамушы елдер арасындағы мұнай
мен газ ... ... ... ... ... ... Бұл процес алдағы уақыттарда да жалғаса беретіні анық. ... ... ... 2020-жылдарға таяу дамушы елдердің
мұнай өнімдерін тұтыну көрсеткіштері дамыған ... ... ... ... өз ... ... мен газ ... сұраныстың күн артқан
сайын өсуін тудырып, ғаламдық отын-энергетика жүйесін тығырыққа ... ... ... бойынша, 2010 - 2037жж. жаhандық мұнай
өндірісінде дағдарыс тууы мүмкін, яғни барланған мұнай ... ... ... бітеді, ал мұнай тапшылығы бағаның серпінді өсуіне әкеледі
[30,32].
Бұл туралы ... ... ... ... де ... ... триллион баррель мұнайды жұмсау үшін, бізге 125 жыл қажет болды.
Ал ... ... ... үшін 30 – ақ жыл ... ... ... бір ... ғана емес, 50 жыл бұрын қарау керек!». Осылай АҚШ - тың ... – газ ... ... үнемдеп пайдалануға үндейді.
Мұнайлы Калифорния орналасқан АҚШ қазірдің өзінде қажетті мұнай
өнімдерінің 52% - ын ... ... Ал 2020 – ... елдегі ішкі
сұраныстың шамамен 64% - ы басқа елдерден әкелінеді деп болжануда ... ... ... ... ... ... азаюына байланысты,
өндіруді шектеу көзделіп отырғанын ескерсек, болашақта АҚШ – пен қатар,
ЕуроОдақ елдеріне де ... ... жаңа ... ... ... ... ... Каспий мұнайы әлемдік нарықта үлкен сұранысқа ие болады.
1-кесте
Әлемдегі барланған ... қоры (2001 – 2002 ... ... | ... қоры ... ... |Кен ... |
| ... ... ( ... ... ... |
| | | ... ... | 48,6 | 5 % | 19 ... ... | 17,0 | 2 % | 32 ... | 24,0 | 2 % | 20 ... | | | ... – | | | ... ... ... )|673,5 |64 % |91 ... | 818,8 | 78 % | 77 ... қор | 1050,0| 100 % | 39 ... ... ... Politik - 2003 ... 3 - ... бойынша
Analytic /№2. 2006/ журналынан алынды
Басты мұнайлы елдердің басын қосқан ОПЕК - негізінен Солтүстік
Америка мен Азия - ... ... ... ... роль атқарады. Аталған
ұйымнан тәуелсіз мұнай экспорттаушы ... ... ... ... ... ... ОПЕК - тің аз үлесі одан да азая түсер еді.
Бұл ұйымның үлесі азайған жерде ... ... ... ... ... қана ... ... елдерінің энергетикалық балансын қажетті деңгейде
қамтамасыз ете ... [42,21]. ... ... – ТМД ... ... ... баррель мұнай жеткізілсе, Парсы шығанағынан 3,55 млн. ... ... ... ... 1,96 млн. баррель мұнай Еуропа ... ... бір ... ... ... ... ... Каспийге салыстырмалы түрде жақын ... ... ... ... ... беруде. Бұл ретте ең алдымен энергоресурстары
қажетті деңгейде ... ... ... ... даму ... ... ... Жапония сияқты елдерді атауға болады.
2 - кесте
Елдер ... ... ... тұтыну болжамының дамуы
|Елдер |1995 |2010 |2020 |1995 – 2020 |
| | | | |жж. Орта |
| | | | ... даму |
| | | | ... % ... |3324 |4468 |5264 |1,9 ... ... | | | | ... | | | | ... ... |1832 |2159 |2261 |0,9 ... ... | | | | ... пен ... | | | | ... елдері | | | | ... ... |873 |1025 |1050 |0,7 ... |650 |779 |850 |1,1 |
| | | | | |
| |309 |354 |361 |0,6 ... және | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... |1363 |2135 |2794 |2,9 ... ... | | | | ... |97 |145 |180 |2,5 ... Азия |164 |355 |506 |4,6 ... | | | | ... Азия |264 |471 |639 |3,6 ... | | | | ... ... |191 |277 |4,2 ... | | | | ... ... | | | | ... |981 |424 |520 |2,5 |
| | | | | |
| |183 |218 |181 |1,7 ... Қытай республикасы 2010 жылға дейін мұнай мен ... ... ... 50% - ға ... ... ... өз
алдына статегиялық мақсат қойып отыр. Бұл елде электростанциялардың 75% -
ы көмірмен ... ... ... кері ... ... ... Таяу Шығыс пен Парсы шығанағындағы орын алып ... ... ... ... ... үшін Каспий, Сібірмен қатар маңызды
мұнай экспорттау ... ... ... ... ... мен Қытай
елдері арасындағы келіссөздер дәлел. Қазіргі кезде жылына 50 млн. тонна
мұнай жіберілетін Атырау – ......... ... ... ... ... аймағы мен оның көмірсутекті ресурстары -
әлемдік саясат пен экономикаға айтарлықтай ... ете ... ... және ... ... ... отыр. ХХ ғ. 90 жж.
бастап ... ... ... ... ... ... ролі арта
бастады.
Каспий теңізі Кеңес дәуірі кезінде – ақ (мұнай шектеулі ... де) ... ... ... ... ... болатын.
Теңіз қойнауын игеруге технологиялық жетістіктердің жоқтығынан, кеңес
өкіметіне Каспий мұнайын өндіруден Батыс Сібір ... ... ... түсті.
Сол себептен де 1960 – 1980 жылдардағы КСРО экономикасының жоспарлап дамуы
кезінде Сібір мұнайы басты отын – энергетика ... ... ... ... теңіз қайраңында 36 кен орны, 374 геологиялық
құрылым барланған. Каспий елдерінің көмірсутекті ресурстарының ... ... - 194,1 ... баррель деп бағалануда. Аймақтағы мұнай қорының көп
бөлігі Қазақстан (92 млрд. баррель) мен ... (38 ... ... Ресейдің үлесінде 7 млрд., ... ... 15,1 ... ... 32 млрд. баррель мұнай бар деп ... та ... ... ... қоры ... ... ... сандары бір – бірінен үлкен айырма жасайды. Бұл айырмашылықтар ... ... ... ... ... туып ... болуы керек.
Мысалы, 2003 жылдың аяғына ... ... ... қоры 17,2 – ден ... ... ... ауытқыды. Қазіргі кезде мүмкін болар мұнайдың тұтастай
қоры 186 млрд. баррель деп болжануда. Бұл көрсеткіштерден ... ... ... ... ... ... ... Ал
американдықтардың ойынша, Орта Азия және Каспий көмірсутекті шикізаттарының
жалпы құны 4 ... ... ... құрайды. Батыс сарапшыларының пікірлері
бойынша 2010 – 2015 жж. ... ... ... ... 90 – ... ... ... мұнай мөлшерімен деңгейлес болады [1,60],
яғни болашақта Каспий аймағы әлемдік ... ... ... ... ... деп ... ... негіз бар.
Каспий аймағының энергетикалық қорының 1/3 бөлігін табиғи газ алып
жатыр. Қазіргі кездің өзінде ... мен ... ... газ ... ... ... елдің қатарына енеді. Аймақтағы газдың қоры шамамен
236 – 237 трлн. фут3 құрайды. Бұл ... ... ... елдерінің газ
қорынан асып түсіп (168 – 242 ... ... ... Солтүстік Америка
құрлығындағы газ қорымен салыстыруға келеді (300трлн. фут3) [32,35].
Қазіргі кезде Каспий аймағында ... 1,9 млн. ... ... 1992 ... ... 927,3 мың ... ... өндірілгенін
ескерсек, аталған көрсеткіш 2003 жылға дейін екі ... ... ... ... жж. ... мұнай өндіру күніне 3,8 млн. ... ... ... [10,36].
Әрине, Каспий аймағы жақын болашақта мұнай – газ ... ... ... құра ... ... рынокта ұзақ уақытқа басты мұнай
экспорттаушы елдердің қатарында әлемдегі барланған мұнай ... 70% - ... Таяу ... елдері қала бермек.
3 – кесте
Әлемдегі мұнай ... ... млн. ... ... | 2000ж| | 2020ж| 2030ж |
| | |2010ж | | ... |6,5 |8,6 |9,0 |9,5 ... аймағы |1,6 |4,1 |4,9 |5,4 ... |3,2 |2,8 |2,5 |2,1 ... ... | | | | ... ... – ке| | | | ... |21,0 |26,5 |37,8 |51,4 ... ... | | | | ... |75 |88,8 |104,0 |120,0 ... – тің ... | | | | ... |38 |40 |48 |54 ... | | | | ... | | | | ... ... | | | | ... ( %) |28 |30 |36 |43 ... ... агенттігінің деректері бойынша
//Word Energy Qutlook, 2002 - Paris, 2002 // ... /№2. ... ... ... ... ... ... теңіз
жағалауындағы елдер экономикалық проблемаларының шешілуі мен дамуының
стратегиялық мүмкіндігі ретінде ... Ал ... ... ... ... мұнайын ең алдымен алыс болашақта, әлемде көмірсутекті шикізат
тапшылығы байқалған ... ... ... ... ... ... деп
қарастырады. Бұл көзқарастың да өзіндік себептері бар. Біріншіден, қазіргі
кезде Каспий елдерінің мұнай және газ ... ... ... ... ... ... ... барланған мұнайдың жалпы қоры дүние жүзіндегі
мұнай қорының шамамен 3,3% - ын құрайды [19,17].
Екіншіден, тасымалдаудағы ... ... ... импорттайтын
орталықтардан қашықта болуы, тасымалдаудың ... әрі ... ... жүргізу кезіндегі үшінші бір елдерге тәуелділік, Каспий
мұнайының ... ... ... ... ... ... ... алдағы уақыттарда Каспий аймағын-
дағы мұнай мен газ ресурстары өндіріс көлемінің артуына және ... ... ... , ... ... ... өзіндік ықпалын тигізіп, бірқатар мұнай өндіруші
елдермен бәсекеге түсуге толық мүмкіндігі бар. Қалай айтқанда да ... ... ... ... ... тууы мен әлем ... күннен - күнге артуы, Каспий – аймақтық ғана емес,
ғаламдық мұнай ... ... ... ... ... аймағының көмірсутекті ресурстар қоры және аймақтың геосаяси
жағдайына мұнай – газ факторының әсері
Мұнай жер бетіне біркелкі ... ... ... ... мұнай
қоры 147,7 млрд. тонна болса, оның 2/3 бөлігі Орта және Таяу Шығыс елдеріне
тиесілі. Олар: Сауд ... ... ... БАӘ және Иран ... орында Америка дүние бөлігі (Венесуэла, ... АҚШ, ... Бұл ... ... ... 15,2% - ды ... ... орындағы
Африка құрлығында - 6,8%. Әлемдік қордың 5,6% - ы ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің үлесі – 4,7%). Халықаралық
статистикалық ... ... Таяу ... ... ... ... млрд. баррель болса, Оңтүстік және Орталық Америка елдері – 96 млрд.
баррель, Африкада – 76,7 ... ... 43,8 ... ... ...... баррельге бағаланып отыр. Ал газдың дәлелденген қоры негізінен басты
екі аймақта, ТМД және Таяу Шығыс ... ... ... ... өндіретін ірі трансұлттық
компаниялар
|Компания аттары ... ... |
| ... ... |Saudi Arabian Oil (Aramco) ... ... |420.57 ... ... Iranian Oil ... ... |186,25 ... ... ... (Мексика) |169,57 ... |China National ... Co (ҚХР) |166,86 ... ... de ... SA (Венесуэла) |150,71 ... |Exxon Mobil (АҚШ) |133,12 ... |Royal ... ... - ... |115,75 ... |Britsh Petroleum/Amoco (Ұлыбритания) |113,53 ... ... National ... Corp. (Нигерия) |105,23 |
|10. |Shevron Texaco (АҚШ) |102,14 ... |Kuvvait Oil Corp. ... |92,14 ... ... ... |67,07 ... ... ... |74,72 ... |National Oil Corp. (Ливия) |71,42 ... ... ... |70,10 ... |ADCO (БАӘ) |51,45 ... ... және ... министрлігі (Оман) |45,50 ... ... ... |37,72 ... |Syrian ... Co. (Сирия) |27,07 ... Ru ... ... ... 72% - ы ... ... ТМД ... шамамен 38,4%) осы
аталған елдер үлесіне тиеді. Қалған 4,5% - ы АҚШ пен Канадаға, ал 3% - ... ... ... ... ... ... ОПЕК ұйымына кіретін елдер шикізат қоры мол
болуымен ... ... ... да ... орналасқан. Таяу және Орта
Шығыс елдерінде өндірілген 1 ... ... ... ... өнімнің 1/3) 85%
- ы сырт елдерге ... ... ... ... ... құрайды
(46,5%). Мұнайдың жоғары сапасы, өндірудің өзіндік құнының ... (2 $ ... Таяу және Орта ... ... мұнай өндірудің тиімділігін
көрсетеді. Жекелеген елдердегі ... ... ... ... ... 150 млн. тонна, Кувейтте 102 млн. тонна, Қазақстанда – 35 ... ... ... – келген мұнайгаз аймағының стратегиялық маңызы
оның географиялық орнымен және энергоресурстарының қорына байланысты. ... ... ... ... маңызы тек шикізат қорының көлеміне
ғана емес, оның орналасуымен де ...... және ... ... мен ... ... ... Азия) арасында, ал екінші ... ... ... отын жеткізетін
елдердің (Таяу Шығыс, Солтүстік ... ... ... ... ... ... арттыра түседі. Әртүрлі дерек көздеріне ... ... ... қоры 16 – 32 ... деп ... Бұл
көрсеткішті АҚШ (22млрд.баррель) және Солтүстік ... (17 – 33 ... ... ... Сонымен, Каспий аймағы көмірсутекті шикізат
көздері жөнінен Солтүстік теңізбен бара – бар әлемдік нарыққа мұнай мен ... жаңа ... - ... ... айдынының кен орындарының құрылымдары
| |Құрылымдардың ... қоры ... ... ... ... | ... |дайын |кенорындары |
| | ... ... ... | |
| | ... | | |
| ... |Дайындық | | | |
| | ... | | | ... |151 |34 |26 |8 |10 ... | | | | | ... |39 |11 |1 |10 |10 ... | | | | | ... |65 |46 |- |1 |- ... | | | | | ... |255 | |27 |19 |20 ... ... ... академии РК 2006. №2 ... ... мен газ ... ... күнге қарқынды өсуіне байланысты бүгінгі
таңда бұл аталған аймақ бүкіл әлем назарын аударып отыр.Каспий көмірсутекті
ресурстарының барланған қорының ... ... ... ... ... – 10% – ын құрайды. Ал Ресей Федерациясы табиғи ресурстар министрлігінің
бағамдаулары бойынша теңіздегі мұнайдың қазіргі ... қоры 5,1 ... ... және 8 ... м. куб газды құрайды. Аймақтағы ең ірі барланған мұнай
қоры Қазақстан мен Әзербайжанның үлесінде. Қазақстанның ... ... – ден ... ... мен газ ... бар. Олардың барлығы дерлік Батыс
Қазақстанда орналасқан. Олардың ... қоры 3,6 ... ... мұнай және 1,9
млрд. м. куб газды құрайды. Мұнай қорының шамамен 2/3 бөлігі екі ... кен ...... (900 ... және Қашағанда (1,23 млрд.тонна)
орналасқан. Солтүстік Қазақстандағы ірі газ кен орны – Қарашығанақ.
2003 – 2004 ... ... ... ... ... сүйенсек, Әзербайжанның Каспий секторында барланған мұнай
қоры шамамен 1 млрд. тоннадан астам. Әзербайжанның мұнай ресурстарының ... ... ... ... ... кен ... ... 730 млн. тонна Азери – Чираг – Гюнешли кен орнына тиесілі. Ал газдың
барланған қоры 721 ... м. куб. ... 625 ... м. куб Шах – Дениз кен
орнының үлесінде.
Аймақтағы барланған ең ірі газ қоры ... – 2,92 ... ... Барланған мұнай қоры – 230 млн. тонна.
Каспий теңізінің ресейлік бөлігінде барланған мұнай қоры 300 ... ... ... ... кен орындарында және перспективті
блоктарда ... ... ... ... ... ... Республикасы,
Дағыстан, Қалмық Республикасындағы кен орындарының ресурстар қоры маңызы
төмен ... кен ... деп ... ... аймағының ресейлік
секторының құрлық бөлігіндегі ең ірі кеніш – ... ... ... Оның ... қоры 2,5 ... м. куб газды және 400 млн.тонна конденсатты
құрайды [19,18]. АҚШ – тың Энергетикалық ... ... ... пікірлеріне сенсек, Каспий аймағының мұнай газ ... ... ... ... екі есеге ғана кем. Бұл орталықтың
мәліметтері бойынша Каспий қайраңындағы ... ... қоры – 16 ... – 6 млрд.,Түрікменстанда – 5,3 млрд. тонна мұнай қоры бар.
Ресей Федерациясы жобаларды қаржыландыру және энергетикалық ... ... ... ... ... А.Конопляниктің пікірінше
аймақтың мұнай газ ресурстары ... ... ... ... ... ... жағалауындағы елдерге, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... елдерге тәуелсіз
экономикалық саясат жүргізу үшін тиімді болса, батыс ... ... ... ... ... игеруге тарту үшін қолайлы.
6 - кесте
Каспий аймағының ... – газ ... ... есебімен)
| | ... | газ |
| | | ... | | ... | | |
| ... ... ... |Барлан- |Мүмкін ... |
| |ған ... |ғы |ған ... | |
| ... ... | ... ... |
| | ... | | | | ... |0,7 – |5,4 |6,1 – 7,0|0,4 |1,3 |1,7 ... |2,0 | | | | | ... |0 |2,4 |2,4 |0 |0,4 |0,4 ... |2,0 – |17,0 |19,0 |2,0 |3,3 |5,3-6,4 |
| |3,2 | |–20,0 | | | ... |0,04 |1,0 |1,0 | | ... ... |0,3 |6,4 |6,7 |3,7-5,8 |5,9 | ... | | | | | | ... |3,0-5,7 |31,2 |34,2 |6,1-9,0 |10,9 ... ... ... басқару орталығы мәліметтері бойынша берілді.
КСРО тарағаннан кейінгі кезеңде Орта Азия және Кавказ елдері әлемдік
саяси, ... және ... ... өзіндік ұстаным ұстауға,
дүниежүзілік қауымдастықпен сыртқы экономикалық байланыстарды реттеуге
мүмкіндік ... Бұл ... өз ... ... ... және келер
ұрпақтың ұлттық мүддесін қорғауды қажет етті.
Қазіргі таңда Орта Азия мен ... ... ... Review ... – дің есептеуі бойынша Қазақстан, Әзербайжан, Түрікменстанның ... 16,5 ... ... ... 2010 жылға қарай Каспийден 3,8 ... ... ... деп ... Бұл ... Солтүстік теңізден
өндіріліп отырған мұнайдың 60% - ы. Осы уақыттарда аймақта ... ... да көп ... өндіріліп, мұнай қоры Мексика шығанағының
қорынан да асып ... ... ... ... ... Ассамблея
кеңесінде Каспий аймағы Еуропаның энергетикалық ... ... ... бірі деп танылуы кездейсоқ емес.
АҚШ сонау 1997 жылдың өзінда – ақ Каспий аймағын басты назарға алған.
Осының ... ... ... ... ... мен Қазақстан
үкіметтерімен келісім – шарттарға қол қойған болатын. АҚШ Каспий аймағын
болашақта бұл елдің ... ... ... ... ... ... ... Бұл көзқарасты АҚШ – пен бірге, ... ... ... ... ... Еуропа елдері де
қолдайды. Американдықтардың пікірінше, Орта Азия мен ... ... даму ... өтіп ... ... ... жүзеге асу
үшін аймақта саяси тұрақтылық болуы керек, ол үшін ... ... ең ... ...... ... ... болуы керек. Дж. ... ... ... ... ... мынада болуы мүмкін,
Қазақстан, Түрікменстан, Әзербайжан ... ... ... ... ... кірмейді, сондықтан Каспий елдерінен тасымалданатын ... ... ... баға ... ... емес ... кезде АҚШ пен оның басты одақтасы Ұлыбританияың мұнай – газ
компаниялары Каспийдегі мұнай кен орындарының 30% - ын, және ... 40% - ын өз ... ... ... ... кен
орындарының 30% - ын, және 80% - газ кеніштері ... ... ... да ... кен ... 40% - дан астамы, газ
орындарының 35% - ы ... ... ... ... негізгі орталықтары: АҚШ, Еуропа Одағы, Қытай,
Ресей және Үндістан. Бұл күштердің ... ... ... ... ... ... орналасқан. Сасаттанушылардың пікііне сүйнесек,
Еуразия құрлығында үстемдік ету Бұл күштердің негізгі мақсаты. Өйткені,
Еуразияда ... 6 ... ... 4 ... - ы ... етеді. Еуразияда
әлемдегі табиғи ресурстардың жартысынан көбі шоғырланған. Адамдар мекен
ететін кеңістіктің 1/3 - нен ... (38%) ... ... ... өз ... ... үшін ... АҚШ, Ресей, Қытай арасында өрбиді.
Сонымен ... ... ... ... континентаралық баллистикалық
ракетеаларға ие болып отырған осы үш ... АҚШ, ... ... қолында
барлық ядролық ракеталардың 90% - ы шоғырланған. Геосаяси теориялар бойынша
ХІV ғасырға дейін әлемдік ... Үнді ... ... ХХ ... - ... ... ... роль атқарды. ХХІ ғасырда әлемдік
геосаясат бағыттары Тынық мұхитта өрбиді деп ... Яғни АҚШ ... ... ... аймағындағы бәсекелестіктері әлі алда. Сондықтан
шығысқа жылжыған НАТО мен АҚШ - тың Орта Азия мен ... ... ... Қазақстан экономикасына нен бастауын кездейсоқтық деп қарастыруға
болмайды. Қытайдың мұнай ... ... ... өте жоғары. Қытай
экономикасының қарыштап дамуына ... ... өз ... ... ... байланысты Қытай басшылығы өз елінің жарқын болашағы ұшін
барлық мүмкіндіктерді ... ... ... сияқты жақын
көршілерінің мұнай экспортын пайдаланушы ғана ... осы ... ... ... ... ат ... мұнай бағасының үнемі жоғарылауы жағдайында Қытай үшін импортер
болу тиімді ... ... ... ... инвестиция енгізу арқылы
тасымалдағанды жөн көреді.
Ангерск - Дацин мұнай құбыры Ресей мұнайын жеткізсе, Нека - ... ... Иран ... ... ... - ... құбыры қазақ мұнайын импорттауға
мүмкіндік береді. Ресейдің Иркутск облысындағы Көбікті (Ковыкты) ... кен ... ... - шығыс» газ құбыры тартылған.
Сонымен қатар ҚХР мұнай ... ... ... ... ... Ресей, Солтүстік Африка мен Оңтүстік Америка
елдерінің мұнай кен орындарында ... - ... ... ... туралы келісімдерге қол жеткізді. Қазіргі кезде Қытай Оман,
Йемен,Иран, Сауд ... ... ... ... Таяу Шығыс мұнайы Қытайдың
мұнай импортының 60% - ын құрайды, 2010 жылы бұл ... 80% - ға ... ... бар. Қытай Сириямен ... ... ... ... бірлесіп пайдалану туралы келісімге қол қойды. Ираннан алатын
импорт 10 - 12 млн. ... ... ... ... ... ... ... газды экспорттауға көшуі мүмкін.
АҚШ - тың ... ... жаңа ... ҚХР - дың
экономикалық ... мен ... ... ... ... ... ... жаңа бағыттарды іздеуге мәжбүр етті. АҚШ ... 90 - ... ... Азиядағы стратегиясы үлкен өзгерістерге
ұшырады. ... ... ... ... АҚШ - тың ... енуі ... ... әкімшілігі жоспарлары бойынша Орта Азияға
бекіну - басты мақсатқа айналып отыр.
Ал жалпы Еуразияға ену - ... ... - ... ... ... бен ... аймағына, одан кейін Орта Азияға ену арқылы жүзеге
асады. Осы ... ... ... АҚШ ... ... роль атқарады.
Америкалықтар Кавказға ену арқылы Ресейді одан ... ... ... - тың неосаясатындағы өзгерістерді НАТО ... ... ... ... ... Сондықтан НАТО - ға кіру шарттарына сәйкес келмесе де АҚШ
Грузия, Азербайжан сияқты ... ... ... Орта ... ... ... Олардың НАТО - ға кіру мәселесі қаралмайды да,
олар үшін НАТО - мен байланыс «Бейбітшілік үшін ... ... ... бүл ... альянстың әскери механизмдеріне тартуды
жоспарлайды. НАТО - ның 2004 ... ... ... оның ... бен ... өз шеңберіне кіргізгісі келетінін көрсетті.
Әлемдік құрлықтың 1/6 бөлігін қамтып жатқан Ресей 11 ... ... ... алып ел. ... саны 180 млн. ... тең. ... ... Орасан зор табиғат байлықтарына (алтын, алмаз, мұнай,
газ, темір, және т.б.), сондай – ақ аса зор ... ... ие. ... шын ... ... ... табылатын бұл ел өзінің бұрынғы
империялық саясатын жүргізуге аса мүдделік білдіріп келеді.
Ресей АҚШ – тың, НАТО – ның ... ... ... төнген қауіп деп
біледі. Сондықтан да, әлемнің полицентристік жүйесін сақтап қалуға ұмтылған
Ресей мен Қытайдың Шанхай ынтымақтастығы ұйымын ... АҚШ – тың ... ... ... жауап деп ұққан жөн.
ҚХР, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан сияқты шекаралық мемлекеттердің
Шанхай ынтымақтастығы ... ... Оның ... аймақтық ұйым құрылады
деп күтілуде. Оған Өзбекстан, Үндістан кіреді. Терроризммен күресте ШЫҰ
Ресейдің ... ... ... Қытай тибеттік сепаратизммен күресу
мақсатын қояды, сонымен қатар, Мәскеудің Шешенстандағы саясатын қолдайды.
Ресей де, Қытай да АҚШ – тың ... ... ... көпполярлық
әлемді қалыптастыруға ынталы. Ресейдің НАТО – ның ... ... ... ҚХР ... Екеуі 1999 жылы НАТО – ның Югославиядағы
соғысына қарсы шықты, Ирактағы АҚШ ... ... ... ... ... Ресей Иран пікірін қолдайды. Каспий аймаңына
өзге аймақ елдерінің әскерлерін кіргізбеу ... ... ... ... жақсарту арқылы АҚШ – тың Таяу Шығыстағы әрекеттеріне
және Каспий ... ... ... ... құруға мүдделі.
Қазақстан үшін Еуразиядағы күштер арасалмағының қазіргі жағдайда
сақталуы аса ... ... ... ... бірінің геостратегиялық
артықшылыққа ие болуы Еуразиядағы күштер ... ... ... ... Азияда саяси тұрақсыздықтың және әскери қақтығысқа
әкеп соқтыруы мүмкін.
АҚШ – тың ... ... ... басты мақсаты - Баку – Жейхан
мұнай құбырының салынуы. Бұл құбыр ... ... ... ... мен ... ... Әзербайжан, Грузия, Түркия арқылы Жерорта ... ... ... 2005 жылы іске ... Сонымен қатар АҚШ ... ХХI ... ... ... – Қытайдың да аймақтағы ықпалының ... Ал Иран – АҚШ үшін ... ең ... ... ... ... мәселелері жөніндегі президент кеңесшісі Стивен
Манның айтуынша, ... ... ... аймағындағы энергетикалық жобаларға
қатысуына жол беруге болмайды, «Вашингтон осы елмен әріптес болған қез ... ... ... жариялайды». Осыған қарамастан, Қазақстан үкіметі
Францияның «Total» мұнай компаниясымен бірге Иран арқылы Қазақстан мұнайын
Парсы шығанағына шығаруға болатын ... ... ... Бұл ... ... де ... көрсетіп отыр. Бірақ жоғарыда аталғандай, АҚШ
үшін Иран «қауіптілік мекені» болғандықтан, бұл жобаның іске асуы ... ... ... 73% - ы ... ... – газ ... екендігін ескерсек, Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... отын ресурстарын пайдалану жөніндегі ... ... ірі ... ... ... ... Қазақстан
президенті Н.Ә. Назарбаевтің мәлімдеуінше «Біз АҚШ, Ресей, ... ... ... ... мемлекеттерінің бәрімен кең ... ... ... елдің ресурстарын экспорттауға мүдделі бұл елдер мен
компаниялардың экономикалық қызығушылықтары ... ... ... ... ... ... айналады». Бұл мәлімдемеден Қазақстан
басшылығының екі нәрсені - өзінің ... ... ... дәрежелі
геосаясатпен ұштастыра білгенін, сонымен қатар, өзінің ... ... ... қамтамасыз ете алғандығын көруге болады
1.4 Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі және акваторий бөлу проблемалары
Каспий – Еуразия құрлығында орналасқан, бірде – бір ... ... ... ... ... шыға ... ... немесе ірі көл. Каспийдің су беті
көлемі 440 000 шаршы шақырым (ұзындығы 1440, ені 278), ... ... ... ... су алабы шамамен 78 000 км3 құрайды. Ірі шығанақтары:
Маңғыстау, Қазақ, Қара –богаз – гол, және т. б. ... ... 350 ... ... 50 арал бар. Мұнда қызыл балықтың әлемдік қорының 90% -
ы, 854 жануарлар түрі тіршілік етіп, 500 – ге ... ... түрі ... ... 30 – ға жуық ... мен 20 – дан ... өсімдік түрлері
Қызыл кітапқа енгізілген [22,130].
Каcпий теңізі мен оны қоршаған аумақтар көмірсутекті шикізаттың үлкен
қорының жинақталған жері ... ... ... барланған мұнай қоры 17
– 33 ... ... ... газ қоры 232 ... фут3 ... ... ... АҚШ, 2003)
Теңіздегі шекара бұрын Кеңес Одағы мен Иран арасында жүргізілсе, КСРО
– ның ыдырауы нәтижесінде теңіз жағалауында ... бес ... ... - ... теңізінің параметрлері
| ... ... |Су ... ауданы |
| ... | |
| |км %|мың км.2 ... | 5990 | 381 |
| |100,0 |100,0 ... ... ... ... | ... | 2000 | 113 ... |33,4 |29,7 ... |1250 |66 ... |20,9 |80 ... |1080 |78 ... |18,0 |44 ... |880 14,7| |
| |780 13,0| ... ... ... мен осы ... мұнай мен газ қорының көптеп
табылуынан ... ... ... ... ... ... ... толық таппай келе жатқан мәселе – теңіздің құқықтық ... ... орыс – ... ... екі мемлекеттің шекараларын
белгілеумен қатар, Каспий теңізінің де мәртебесін реттейтін ... ... ... ... ... 1813 жылғы келісімге сәйкес, Парсы
мемлекетіне теңізде әскери кемелер ұстауға тиым ... Ал 1907 ... мен ... ... ... ... ... бөлу жөніндегі
келісімге сәйкес, Персия екі бөлікке бөлініп, солтүстігі Ресейге, оңтүстік
бөлігі Ұлыбританияға қарады. Бұл ... ... ... ... ... ... 1917 ... дейін, яғни Ресей империясы құлаған
кезге дейін сақталды. Бұдан кейінгі Каспий теңізінің мәртебесі Ресей мен
Иран арасындағы 1921 ... және 1940 ... КСРО мен Иран ... ... ... Осы келісімдерге сәйкес, теңіз тек ... ... ... ... және ... да бір ... ... ешқандай құқығы жоқтығы атап көрсетілді. Бірақ бұл
құжаттарда тек сауда, ... ... ... ... ал Каспийдің толық
көлемдегі құқықтық мәртебесі, теңіз түбіндегі табиғи ресурстар проблемалары
реттелген жоқ.
1880 жылдардан ... ... ... өзендер мен каналдар жүйесі
арқылы Балтық теңізіне жету мүмкіндігі туды. Ал Дон – ... ... ... ... ... ... Қара теңіздеріне жол ашылды.
Каспий теңізі Иран мен КСРО меншігі деп ... ... ... заңды түрде жүргізілмеген. Тек 1935 жылы НКВД наркомы Г. Ягоданың
құпия бұйрығымен теңіз Астара – Гасан – Кули ... ... ... ... кеңес карталарында КСРО – ның мемлекеттік шекарасы ... ... бұл ... ... ... ... ... жылы КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі республикалардың көмірсутекті
ресурстарын есептеу мақсатында Каспийдің кеңестік бөлігінің ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып
секторларға бөлді.
1991 жылдан кейін пайда ... ... ... ... ... басты міндеттің бірі - Каспий теңізінің құқықтық
мәртебесі туралы конвенцияны жасау болып табылды. Мұны ... ... ... яғни ... ... ... Түрікменстан, Иран
белгілеуге тиіс. Құқықтық ... кеме ... ... ... ресурстарды пайдалану, экология, теңіз ... ... ... ... ... мемлекеттер юристикциясының шектерін де
белгілеу мәселелерін реттеу кіреді. ... тек ... ... ... осы ... бейбітшілік, тату көршілік, достық пен ынтымақтастық
аймағы ретінде сақтау; Каспийге ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау және Каспий теңізінің ластануын
болдырмау, оның биологиялық ресурстарын сақтау, ұдайы өндірісі және ... ... ... ... ... қоршаған ортаға және бір
– біріне теңізді пайдалану және оның ресурстарын игеру жөніндегі ... ... ... үшін ... ... жағалауы
мемлекеттерінің сауда кеме ... ... мен ... ету ... ... бойынша геофизикалық және геологиялық
барлау жұмыстарын, көмірсутекті шикізаттардың кен орнын ... ... ... ... ... дамыту туралы нақты ұсыныстармен
алмасатын болады. Айта кететін бір ... бұл ... ... ... ... ... Ең алдымен Каспий теңіз бе әлде көл ме,
оны бөлу үшін ... ... ... ... ... деген сауалдар
төңірегінде таластар жүргізілді.
Геологтардың айтуынша, көлдер мен ... бір – ... ... көлеміне, тұздылығына, тереңдігіне, тіршілік
ету уақытына, пайда болу жолдарына, құрлықтық қайраңның бар – жоғына ... ... ... ... ... ... анықтауда 1982
жылғы БҰҰ – ның барлық теңіздер мен мұхиттарға қолданылатын теңіз құқығын
реттеу ережелері қолданылады. Бұл ... сай, ... ... ортақ сызық негізінде ... (2 – бап), ... ... және ... үшін ... ... зона ... (56 –
бап), және 12 – мильдік территориялық суға иелік етуге құқықтары бар. ... ... ... ... ортақ болады. Аталған конвенцияда ішкі теңіздер
жөнінде нақтылы шарттар қарастырылған. Келісімде көрсетілгендей, ... ... ... өз ... мен ... ... ... бір – бірімен ынтымақтас, әріптес болуы шарт.
Егер Каспий ішкі теңіз ретінде қарастырылатын болса, онда ... ... ... барлық жағалаулық елдердің құқықтары ... ... ... ... ... ... және ... бөлінуі керек. БҰҰ конвенциясының 15-ші бабына сүйенсек,
жағалаудағы ... ... ... ... жағалаудың бір
жағынан да, қарама – қарсы жақтан да ... ... ... ... ... ... ... тек жағалаулық
сызықтар мен орталық тереңдіктердің шекараларын ... ... ... ... Осы ... әр елге, басқа жағалаулық елдердің құқықтарын
бұзбай қайраң шекарасын анықтауға геологиялық негіз ... ... ... да жағалаулық елдердің ішкі теңіздерді ... ... ... ... Қара ... – Украина, Ресей, Румыния,
Болгария, Түркия және Грузия ... ... ... сәйкес
территориялық суларға бөлінген. Өлі теңіз Израиль мен Иордания арасында
бөліске түскен. Бұл екі ... да ... ... ... ... сәйкес жүргізілген.
Егер Каспий теңіз емес, көл деп анықталатын болса, бұл ... ... ... ... ... халықаралық конвенцияны
қолдануға болады. Аталған конвенцияда бірнеше елдермен шектесетін көлдер,
мемлекеттер арасындағы келісімдерге сәйкес бөлінуі тиіс, ... ... ... ... көлді дәл ортасынан бөлетін жағдайға сәйкес
келгенде ... ... Бұл ... ... ... ... ... германдықтар арасында отарлық ... ... ... ... елдерінің құрлықтық шекаралары арқылы бөлінген. Чад көлі
Нигер, Нигерия, Чад ... ... ... Бұл келісім Англия мен
Франция арасында отаршылдық басқару кезінде жасалып, кейіннен ... ... ел ... ... ... ... және ... көлдері Британия,
Германия және Бельгиялықтардың басқару кезінде бөлініске түсіп, қазіргі
кезде Уганда мен Заир ... ... ... көлі ... ... және Замбия елдерінің арасында бөлінген.Танзания мен ... ... ... ... бойынша жүргізілсе, қалған екі ал
арасындағы меже құрлықтық шекара ... ... ... АҚШ пен ... ... ... көл, ... және Онтарио көлдері 1783 жылы АҚШ пен Ұлыбритания ... ... ... сәйкес, АҚШ пен Канада территорияларына бөлінген.
Латын Америкасындағы Аргентина мен Чили шекараларында ... бес көл ... мен Перу ... ... көлі, екі мемлекетпен шекараласатын,
бірақ өзара бөлініске түспей, жалпы қолданыстағы жалғыз көл. 1956 ... ... ... ... сай, көл екі елге де ... ... Перу мен ... арасындағы шекара 1925 жылы жүргізілген еді, ол
кезде Титикака көлі құрлықтағы ... ... ... ... еді. ... ... ... ресурстарын бірігіп игеру мақсатынан туған сияқты.
Еуропада Женева көлі Швейцария және Франция ... ... ... ... Лаго және Маджоре көлдері Швейцария мен ... ... Бұл ... ... әр ел ... көл ... ... кез – ... ... ... ... ... ... Арал теңізі 1924 жылы 27 –
қазандағы ... Азия ... ... ... ... заңына
сәйкес, Қазақстан мен Өзбекстан арасында бөлінді. Теоретикалық тұрғыдан
алғанда, әр мемлекет өз ... ... ... ... ... көрсетілген жағдайлар Каспийдің құқықтық мәртебесін
айқындаудың екі нұсқасын көрсетеді.
Каспий жағалауында орналасқан бес ... де ... ... ... әртүрлі, бірақ кейбір мәселелерде ... ... де ... ... Каспийді көл деп танып, судың
акваториясын, табаны мен ... ... ... бөлу қажет деген
позиция ұстануда [25,50]. Каспий көл деп ... ... БҰҰ – ның ... ... ... ... шекаралары негізінде және көлдің
орталық нүктесінен өзара ... ... Ал су ... ... ... ... ... мен тиімді пайдалануда қиындықтар ... яғни су ... ... ... ... ... ... үшін қауіпті. Ал екіншіден, бұл ... ... ... жол ... ... су ... ... теңіз табанын бөлуден
әлдеқайда күрделі.
Ресей Каспий теңізі ... ... ... қаралып, Кеңес – Иран
келісімдеріне сәйкес ... ... ... ... ... ... Иран ... де қолдаған - ды. Бұл ... ... ... ... ортақ пайдаланыстағы теңіз болуы ... ... ... ... ... ... ресурстармен бірге барлық
мемлекетке бірдей таралуы қажет. Бұл ұсынысты басқа үш мемлекет қолдамады.
Оның да өзіндік ... бар, ... бір ... аумағына теңіз түбінің
көп бөлігінің жақын болуы, олардың тәуелсіздік құқығын бұзады және теңіз
түбіндегі ... ... мен ... үшін ... тартуда
қиындықтар әкеледі. Осыған қоса кондоминиум идеясы ... ... ... ... ... та оны іске асыру қиынға соқпақ.
Түрікменстан 1993 – жылы Мемлекеттік шекара туралы заң ... 12 – ... ... суға өз иелігін орнатты, бұл қадам
Ашхабаттың Каспийді тұйық теңіз ретінде ... ... жағы ... ... және оның Дон – ... өзендері
жүйесі арқылы ашық теңізбен жалғасып жатқандығын ескере отырып, оны ... ... БҰҰ – ның ... құқы ... ... ... ... 19
– шілде 1994 жылы Қазақстан Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... ұсынды. Жоба негізіне Каспийді тұйық
теңіз ретінде қарастырып, теңіз құқы ережелерін қабылдап, ... ... ... елдер арасында территориялық суға және ... ... ... ... ... ... ... теңізде жылжу
және балық аулау еркіндігін сақтауға, барлық ... ... ... ... ... ... үйлестіруші органның
қажеттілігі атап ... ... ... мәртебесіне байланысты
Қазақстанның ұстанымдарына кеңірек тоқталсақ; теңіз түбі мен ... ... ... ... ... ... тәсіл және
әлемдік тәжірбиелер бойынша ортақ сызық негізінде делимитациялауды ұсынды.
Минералды ... ... мен ... әр ... өз еркінше өз
зонасында ... ... ... ... ... ... мүдделерін тиімді түрде қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан
Каспийде аумақтық теңізді, ... ... ... және ... су кеңістігін
белгілеуді ұсынған болатын [33,568].
Осы аймақтарда тиісті режимдерді белгілеуге ерекше назар аудару орынды
сияқты көрінеді. Аумақтық теңіздің ... ... ... шекара болып
табылуы тиіс, оның шегінде жағалаудағы мемлекеттер барлық ... ие ... Бұл ... ... және ... ... ету ... қауіпсіздіктің қосымша кепілдіктерін
алуға мүмкіндік береді.
Балық аулауды және биоресурстарды пайдалануды тиісті ... – ақ ... ... мен кәсіпшілікті лицензиялаудың келісілген
квоталары негізінде ашық теңізде жүзеге асыру қажет.
Балық ... ... оның ... мен ... ... ... жеке ... бөліп көрсету керек.
2004 жылы қазақстандық тарап Каспий ... қару – ... ... ... ... құру, қару – жарақтың тұрақты балансын ... ... ... ... ... ... Мұндай шаралар
жанжалдардың алдын – алудың және мемлекеттеріміздің бейбіт ынтымақтастығын
дамытудың анағұрлым ... ... бірі ... ... ... ... ... еркіндігіне арналған
Каспий жағалауы мемлекеттерінің құрлықішілік құқығын және бірқатар әмбебап
халықаралық ... ... ... да ... мен ... ... ашуды Конвенцияда қадап айту қажет деп есептейді.
Экологиялық қауіпсіздікке сәйкестігін ... көру үшін ... ... ... желілерін төсеуге Каспий жағалауындағы барлық мемлекеттердің
сараптама жүргізуі, мүдделі тараптардың экономикалық жобаларын ... ... ... әрі ұзақ ... ... ... ... құбыр желілері өтетін елдермен құбыр желілерін төсеудің талаптары
мен бағытын келісу ... ... ... ... көзқараста.
Қазақстан Республикасы басқа да Каспий мемлекеттерімен Каспийдің
Қазақстан ... ... ... ат ... ... басуда, бұл жұмысқа
қатысу түрі де әр алуан.
Қазақстан пікірі бойынша Каспий теңізінің байлығын анықтауда ... ... ... басқа зоналарды да ортақ ереже қазіргі
күнгі консоциумдарға тиіспеуі керек. Екі немесе ... зона ... ... барысында, тиісті мелекеттер арасында тиісті өнімді бөлісу
жөнінде ... ... ... ... ... ... ... кеме
жүзу, балық аулау, қоршаған ортаны қорғау ... ...... жолында Қазақстан кез – келген келісімге, оның ішінде кондоминиумға
да дайындығын жариялады.
Сонымен қатар, әр мемлекеттің келісілген ... ... ... ... яғни, олардың балық аулау зонасы сол ұлттың ... ... ... қалған бөлігі мемлекеттер ... ... жүру үшін ашық ... ... – 1996 ... ... кездесулер мен конференцияларда,
атап айтқанда, 1995 – жылы 30 ... – 2 ... ... ... ... 29 маусымдағы Тегерандағы, 26 – 27 қыркүйектегі Алматы кездесулері; ... 20 – 22 ... ... 11 – 12 ... Ашхабаттағы; 1997
жылғы мамырдағы Алматыдағы ... ... ... ... ... ... ұзақ ... созылғаннан кейін,
жекелеген жағалаулық елдер бір – ... екі ... ... ... 1997 жылы Қазақстан мен Әзербайжан елдері теңіздің ... ... ... ... медиана сызығы бойынша
ұстануға келісті. Сонымен бірге осы жылы Қазақстан Түрікменстанмен кеңес
кезінде қабылданған, ... ... ... ... бөлу ... ... қойды.
Каспий мәселесінің толық шешілу жолында бетбұрыс әкелген қадам
Қазақстан мен ... ... 1998 ... ... ... түбін
әділетті шешу қажеттілігі туралы мәлімдемелері болып табылады. 1998 жылғы
ақпандағы Астрахандағы, сәуірдегі ... ... ... ... ... ... 1998 жылы 6 – ... күні Қазақстан мен Ресей
президенттерінің Мәскеу кездесуінде теңіздің солтүстік бөлігін орта сызық
арқылы түбінен шекараға ... ... ... ... қол ... [13].
Қазақстан мен Ресей теңіздің түбін ғана шекараға бөлу қажет деп тапты. Бұл
жағдайда теңіздегі су, балық, ... да ... оның ... ... қоры
да ортақ болып есептелінетіні белгілі. Каспий орта сызығы арқылы ұлттық
секторларға ... ... ... 29% – ы, ... 16% – ... 20% – ы, ... 14% – ы, Түрікменстанға 21% – ы ... ... екі ел, егер кен орны ... ... ... ... аралық тең бөліс сызығы жанынан табылса, онда оны игеру құқығы қаржы
жұмсап, барлау ... ... ... ... 50/50 түрінде бөлінуі керек
деген тоқтамға келісті. Үш ... ... ... ... ... ... мен ... кеніштерін бақылау құқығы Ресейге жүктелді. Ал
Құрманғазы кенішінің 50% – ы Қазақстан жағына өтіп, 25% – ы Ресейге, ... – на ... ... ... ... ... болады [17].
Бұл келісім маңызды оқиға болды, себебі бұл келісім арқылы солтүстік
Каспийдің шекара мәселесі шешіліп қана қоймай, ... ... ... ... жасалды. Енді осы келісім негізге алынып, ... ... ... онда ... ... ... еді ... сұрақ
туындайды. Әрбір мемлекеттің жағалауынан 12 – ... ... ... ... ... ... ... т.б. бақылаулар жүргізетін
зоналар орнайды. Бұл территориялық судың баламасы тәріздес. Тағы да ... 20 – ... ... ... ... балық аулау зонасы қойылады.
Бұл көрсетілген зонада тек сол мемлекеттің кемелері ғана ... Ал ... ... зона ... шекара қойылмайды, биологиялық ресурстар
ортақ, ортақ экологиялық стандарттар, ... ... ... шарттары.
Теңіз түбі мен қойнауы екі жақты келісімдермен ... ... ... ... әділеттілік және келісім ұстанымына сәйкес жүргізілуі
керек. Бұл жағдайда әлемдік тәжірбиедегі 80 пайыз қолданатын ... ... ... арасындағы келісімге сәйкес шекараны анықтау
аралдарды, геологиялық құрылымды т.б. ... ... ... ... ала ... жүргізілді. Осылай пайда болған теңіз түбі секторлы
шегінде екі жағалаулық елдің ... ... ... ... жұмыстар
жүргізуге дербес құқықтары бар.
Шекара сызықтары болашақтағы перспективті көмірсутекті құрылымдарды
бөліп өткен жағдайда (Құрманғазы – Ресей мен Қазақстан, ...... ... ... – Самур – Ресей - Әзербайжан), аталған кен орындарында
барлау және игеру жұмыстары бірлесіп жүргізіледі. Ал теңіздің ... ... ... ... қалдыру туралы ұсынысты Каспий жағалауындағы
өзге ... ... ... ... ... Әзербайжан Ресей мен Қазақстан
арасындағы қойнау бөлісуді қолдады, бірақ ... су ... де ... ... ... 45 – ... ... зонаның өздеріне тиімдірек
екенін білдіре отырып, егер өзге ... ... ... ғана бөлуге
келіссе осы ұсынысқа қосылатынын ... ... ... ... 14% – дық үлес ... Иран бұл ... келіспейтіндігін көрсетті.
Иран өкіметінің ұсынысы теңіз түбі мен су бетін ортақ ... ... 20% – дық үлес ... ... бес ... ... ... В. Путиннің 2000 жылғы 9 – 10 қазандағы Қазақстанға ... ... ... ынтымақтастық туралы Декларацияға» қол ... ... ... мен қоршаған ортаны қорғау салаларында
бірлескен ұстаным белгіледі. 2004 жылы 9 ... ... ... ... ... ... ... Каспий тенізінің құқықтық
режимін реттеу мәселесі күн өткен ... ... ... ... ... өзі
жағалаудағы мемлекеттер үшін Каспий қайраңындағы көмірсутекті шикізатты
қоры стратегиялық мәнге ие болуымен ... ... ... Оның ... ... тұтынушылары болып табылатын ірі ... ... ... және ... зор мүдделік танытып келеді.
Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі ... ... ... ... ... кезекте Каспий акваториясын аймақтарға бөлу және
олардың режимін анықтау проблемасын шешу керек. Бұл мәселеде кейбір елдер
Каспий теңізін ... ... ... ... ... ... ... аймақтарына және ашық теңізге бөлуді ұсынды.
Балық аулау ... ... іс ... келісілген. Тек бұл аймақты
жеке категорияларға бөлу және оның енін анықтау қажеттігі туралы ... ... ... ... ... ... мәселесінің маңызы айрықша. Қазақстан
мұны халықаралық құқықтық жалпыға ... ... ... ... ... ... ... орналасқан мемлекеттердің уағдаластығы негізінде жүзеге
асыруды ұсынады. Каспий теңізінің труба құбырларын ... ... ... ... ... ... ... тараптардың келісімі
бойынша жүзеге асырылуы тиіс [28,265].
Қоғамда, іскер және саяси топтарда, баспасөзде ... ... ... мәселесі оның минералдық ресурстарын бөлісуге тіреледі
дейтін пікір қалыптастыруда. Бірақ шынтуайтында проблеманың кешенді, ... ... бар, ол ... ... ... барлық жақтарын
қамтиды. Мұның тағы бір аса маңызды әскери қыры бар: Каспий ... ... ... ... мәселе бойынша бәтуаластығы
қаралып келеді. Аумақтық ... де ... ... бар: Каспийдегі
әртүрлі аумақтық тәртіпнемелердің параметрлерін анықтау әрі оларды нақты
заңдық ... ... сөз жоқ, ... ... және ... басқа
да ресурстардың болу не болмауына ... аса ... ... ... ... ... мемлекетінің егемендік құқықтарын ескере отырып,
Каспийді қорғау, оның көмірсутекті және ... ... ... ... шараларды іске асыру үшін мемлекеттердің кірігуі – ешбір
баламасы жоқ саясат.
Қазіргі таңда тек Ресей ғана өз ... ... ... ... Түрікменстанмен, Түрікменстанда Әзербайжан және ... ... және ... ... ... ... ... Каспий мәселесі бойынша арнайы жұмыс тобының 20 отырысы өтсе
де, шетелдік сарапшылардың айтуынша Каспийдің мәртебесі әлі де ... ... ... ... мәртебесін анықтауда ондағы мемлекеттердің
ортақ шекара белгілеуге, елдер арасындағы ... ... ... ... ... ... келтіріп отыр. Соған қарамастан
мемлекеттердің ортақ бір ... ... ... ... келу мүмкіндіктері бар деп айтуға толық негіз бар. Себебі,
Каспий - ... пен ... ... ... ... ... – газ ... игеру проблемалары
Жалпы табиғи ресурстарды пайдалану тиімділігі проблемасы өте ... ... Ал ... өңірінде мұның өз ерекшелігі бар. Қазіргі
кезеңде Каспий теңізі бірнеше Каспий ... ... ... ... ... ... өндіріс секторлары қоршаған табиғи
ортаның өндірісіне қауіпті мүмкіндіктерден тұрады. Каспий теңізіне үлкен
көлемде ... ... ... әсіресе құрамында жоғары концентрациялы
ядохимикаттар мен пецтицидтер бар суармалы жерлердің ... ... Су ... ... жеке ... мен ... іс
- әрекеттері тиісті дәрежеде шектеліп, бақылана бермейді. Су ... ... ... де орын ... ... ... ... шекаралық аймақтарда балық ... ... ... көрініс табады. Кеме ... де ... ... ... де ... ... өңіріне қосымша жүктеме мұнайгаз ресурстары кен ... ... ... ... Ал бұл аумаққа экстремалдық
жүктеменің артуы, табиғи ресурстардың ... ... ... ... ... күні пайдаланудың ... ... ... іс - ... ... өте ... тұр. Бұл іс ... ғылыми негіздеу үшін нарықтық экономикадағы табиғи ресурстардың
маңызы мен оларды пайдалану жағдайын нақты ... ... Кез - ... экономикасында табиғи ресурстар маңызды роль атқарады. ... ... ... ... көрсеткіштердің бірі, оның табиғи
ресурстармен қамтамасыз етілуі болып табылады. Табиғи ресурстар еңбек және
капитал ... ... олар ... ... ... ... жоқ ... немесе олардың төменгі ... ... ... ... ... ресурстар сарқылатын және жаңарылатын болып екіге бөлінеді.
Сарқылатын ресурстар қоры ... ... ... ... және физикалық
тұрғыдан жаңара алмайды. Жаңарылатын табиғат ресурстар қоры ... ... ... ... ... ... ... ұдайы
өндірілмейтін ресурстардың сарқылуымен айқын көрініс табады. Бұған мысалға
минералдық шикізаттар жатады.
Ал қазіргі кезеңде ... ... ... ... ... ... игеру қолға алынуда.
Каспий жағалауында мұнай болуы мүмкін ... ... ... ресейлік
саяхатшылар мен ғалымдар айтқан болатын. ХIХ ғ. ... ... ... ... ... аймақтың табиғи жағдайларына
сипаттама берілді.
Ембінің мұнай кәсіпшілігінің дамуы ұсақ орыс ... ... 1892 жылы Соль – ... ... ... Ю.Лебедев
Қарашұңғылдан мұнай шығып жатқанын байқап, бірінші болып барлауға сұраныс
берді. Кейіннен ол қаржы тапшылығынан өз ... ... штаб ... ... сатып, ал ол мұнай өндірумен айналысу мақсатында «Леман и
К» құрды. 1899 жылы Қарашұңғыл кен орнынан 40 м ... 5000 т ... ... шықты. Осылайша Қазақстанның мұнай байлықтарын игеру
басталды.
Бакуде бірінші мұнай скважиналары 1870 ... ... ... ... Әзербайжанда мұнай бизнесінің негізін қалаған – Нобельдер әулеті.
Роберт Нобель, осыдан 130 жылдай бұрын Петербургтан Бакуға ... ... ... ... ... ... ісінің маңызы бауыры Альфред
ойлап тапқан динамиттен кем болмайтынын ... да ... ... бір ... ... ... ... жалғастырып, кейіннен «мұнай
королі» атанды.
1949 жылы ... ... ... ... ... кеңес геологтары
жүргізген кешенді зерттеу жұмыстары ... ... мол қоры ... ... ... ... ... қайраңы әлемдегі мұнайлы аймақтардың бірі
саналады. Каспийден энергоресурстардың көптеп ... мен ... ... ... және ... ... арттыра түсті.
8 - кесте
Солтүстік Каспий кенорындарынан мұнай өндіру мүмкіндіктері
|Мұнай жобалары |2016 ... ең ... |
| ... ... \мың ... |225 ... |775 ... ... |300 ... |800 ... ... |800 ... |2900 ... ... инженерной академии РК
деректері бойынша берілді. №4. ... ... ... Ресей және Орта Азия елдері бұрынғы Кеңес
кеңістігінде құрылған ТМД мүшелері болып табылады. ТМД – ның ... ... тек ... ғана ... инвесторлардың қызығушылығын
тудыратындай мұнай мен газ қорына ие.
Олар: Ресей, ... ... ... ... Бұлардың
ішінде Әзербайжанның негізгі мұнай ресурстары түгелімен Каспий теңізі
астында
.1991 жж. КСРО ... ... және Орта Азия ... ... 467 ... ... (газ ... қосқанда) өндіріп отырған. Кеңес Одағы
ыдырағаннан кейін, дербес мемлекеттерге айналған бұл елдер 491,4 млн. ... ... іс ... ... ... 90 жж. деңгейінде болды. Бірақ
ортақ көлемдегі әр ... ... ... ... Осы қарастырылған
уақыттарда Қазақстан мұнай өндіруді 1,93 есеге, Түрікменстан 1,85 ... 3,17 ... ... - ... және Орта Азия ... мұнай өндіру динамикасы
(газ конденсатын қосқанда) /млн. т./
| |
| 1999 ... 2000 ... 2001 ... 2002 ... 2003 ... ... org. ment / index ... алынды.
Әзербайжан Республикасымен 15 елдің 30 трансұлттық ... ... ... 20 ... қол ... Бірінші шарт 1994 жылы 20
қыркүйекте Баку қаласында «Гүлстан» сарайында жасалып, оны «Ғасыр ... те ... Ал ... 2000 жылы ... ... ... Г.
Әлиевтің АҚШ – қа сапары кезінде жасалды. Жалпы елдің ... ... ... 1992 ... басталды. ГНКАР президенті Н. Әлиевтің
айтуынша «қазір ... ... ... отырған, болашақта
республиканы табиғи көмірсутекті ... ... және ... ... ... ... экспорттауда халықаралық орталыққа айналдырады.»[35,51].
Ресейдің мұнайгаз ресурстары елдің еуропалық бөлігінде де, азиялық
бөлігінде де таралған. Жалпылай алғанда, ... ... ... 44 млрд.
т, ал газ көлемі 127 трлн. м. куб деп бағалануда. Болашақта Ресейде ... ... ... ... ... (Батыс Сібір, Повольже,
Солтүстік Кавказ) жаңадан игерілу ... ... ...... ... Қиыр Шығыс, Солтүстік Каспий) қарқынды ... ... ... 2020 жылға дейінгі энергетикалық стратегиясына сәйкес, 2010
жылға қарай газ өндіру 645 – 665 млрд.м. кубты құрап, 2020 жж. 710 – ... м ... ... Бұл ... - ... даму ... болған жағдайда. Егер аталған көрсеткіштер орта деңгейде болса, газ
көлемі 2010 жылы 635 млрд. м. Куб, 2020 жылы 680 ... м. куб ... ... ... жағдайы орын алса, газ көлемі қысқарып, 2010 жылы 555 – 560
млрд. м. куб болып, тек 2020 жж. ... 90 ... өнім ... ... м. куб.) ... деп ... [14].
Каспий аймағының Ресейлік бөлігіне ... ... ... ... ... – газ ... ... ... да мұнайлы аймақтарын қосуға болады. Бірақ бұл елдің мұнай
саласы терең ... ... ... мұнайшыларының айтуынша, Каспийдің
ресейлік бөлігіндегі ... мен ... ... қоры ... ... Бұл аймақтағы басты мұнай өндіруші – ... ... ... ... ... олардың бесеуінде игерілу жұмыстары
жүргізіліп жатыр. Кеңес кезінде ашылған дағыстандық теңіз қайраңында барлау
жұмыстары ... ... газ – ... кен ... ... ... ... кен орнында 2003 жылы 11,4 млрд. м. куб ... ... ... ... ... ... ... есептеулері бойынша
аймақтың жалпы алынатын ресурстар қоры 405 ... ... оның ... ... ... ... ... 8 іздеу – барлау ... ... және ... кен ... ... ... түсімін
берді. Ю.Корчагин ат. Және 170 – ші км. Кен орындары мұнайлы болып шықты.
2004 жылы ... ... ... ... ... ... ... Жобаға сәйкес, 2008 жылы Ю.Корчагин ат. кеніш пайдалануға беріліп,
алғашқы кезде бұл ... тек ... ... ... ... ... ... басқа бірқатар компаниялар
жұмыс істейді. Олардың қатарында, 2000 жылы ... ... ... ... ... мұнай компаниясы» (КНК) да бар. Бірақ КНК – ның
бұл ... ... баяу ... ... ... ... ... тағы
бір кәсіпорын – «Калмьнефть», ол Лаган ... ... ... Қалған
бірқатар мұнай өндірушілер Каспийдің дағыстандық қайраңында жұмыс істейді.
Бұл «Роснефть» компаниясының бөлімшесі ... ... ... және 2003 жылдан бері 70% ... ... ... ететін «Мегатрон НВК» кәсіпорындары. «Каспойл» Дербент
учаскесіндегі Арабляр – море құрылымын игеру ... ... НВК» ... екі ... ... ... 2005 жылы ... [44,66].
Түрікменстанның теңіз қойнауы да көмірсутекті ... ... ... ... Түрікменстанның энергетикалық потенциалы 45
млрд. тонна мұнай бірлігіне тең. Жиырма шақты кен орындарындағы мұнай ... ... ... қоры 213 млн. ... бағаланып отыр. Басты кен
орындары – Котурдепе және Барсагелмес мұнайдың елдегі жалпы ... 65% ... ... өндірудің 70% - ын қамтамасыз етеді. Елдегі газ қорының 80% - ы
шығыстағы ерекше кен орны ... және 20 – дай ... да ... Газдың барланған қоры 21 – 23 ... м. ... ... Осы
көрсеткіш бойынша Түрікменстан әлемде 4 – ші ... 2003 жылы бұл елде ... куб газ және 10 млн. ... ... ... Оның ... ... компаниясының үлесіне 84% газ ... ... ... компаниясының үлесіне 80% мұнай өндіру көлемі тиісті
болды. ... ... ... ... ... секторлармен игеріліп
жатқан үш кен орнында – Хазар, НебитДаг және Челекен кеніштеріне ... ... ... ... проблемалары ең алдымен
перспективті ... ... ... ... бұл ... ... да кедергі болып отыр. Онымен қоса елде экспорттық
құбырлар да жоқтың қасы. Елдегі ірі деген кен орны – ... ...... ... даулы аймақта орналасқандықтан, бұл жерді игеру
жұмыстары Каспийдің құқықтық мәртебесі толық анықталғанға ... ... Тағы бір ... ... ... ... таласты шекарада
орналасқан.
Қазақстан – «Вектор» ақпараттар және стратегиялық болжаулар бюросының
мәліметтері бойынша ... ... қоры ... 12 – орынды (Каспий
қайраңындағы зерттелмеген кен орындарын қоспағанда), газ және ... ... ... 15 – ... ал ... 23 – ... иеленіп
отыр. Ал қазіргі таңда таңда Қазақстан мұнай мен газ ... ... ТМД ... ... ... ... екінші орында ... ... ... қоры ... 55 елдің ішінде 12 орынды
иемденеді. Республикамыз көмірсутегі өнімінің стратегиялық қорын иемденіп,
әлемдік ... ... ... ... елеулі рөл атқарады. Қазіргі
уақытта республикамыздағы жалпы өнім көлеміндегі мұнай-газ ... 30 ... ... ... ... Қазақстандағы бастапқы және қалдықты
қоры 2 млрд. тонна шамасында болса, ... ... ... ... қорларын қоса есептегенде оның көлемі 6 млрд. тоннадан асып отыр. Ел
аумағында 70 мұнай кеніші әлі игерілу үстінде. ... ... ... мәселесі жыл өткен сайын келелі сипатқа ие болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... барлау
мақсатымен бұрғылау жүргізді. Компанияның хабарлауына қарағанда, ... ... жеті ... табылған. Бұл көмірсутектерінің өндірістік қорлары бар
екенін білдіреді. Ресей мәліметтері бойынша, Каспийдің жалпы ... 8 ... ... ... ... 24 % ы, яғни 2 ... тоннаға жуық
шартты отын Ресейдің үлесіне тиеді.
Барлау мақсатында бұрғылау жұмыстарын жүргізген қазақстандық ОКІОС
консорциумі жүргізген ... ... кен орны ... ... да
анықталды. Қашаған қайраң кен орны Каспий ... ...... ...... ... ... бастапқы нүктесінен 75 шақырым
жерде орналасқан және 70 – ші жылдары Аляскадан ашылған North Slope – ... ... ең ірі кен орны ... Ал зерттеу нәтижелері
әлемдік ... ... ... ... ... Қашаған
кенішіндегі болжамды мұнай қоры 7 ... ... ... ... ... бірден 13 млрд. баррельге ... ... ... 2010 жылы ... күніне 2 млн. баррельден артық ... ... ... ал 2015 ... қарай күніне 8 млн. баррель. Деңгейіне
жетуі мүмкін. Соның нәтижесінде Қазақстан әлемдік ірі мұнай ... ... орын ... ... ... ... арасында Қашағандағы мұнай өндірудің біртұтас операторы орнын
алу үшін ... ... ... ... ... ... әлемдік экономиканың
үш бірдей басты индустриялық орталықтары – АҚШ – тың, ... ... ... ... ... ... 9 ... қолында. Қазақстан
өкілдері мен ОКІОС консорциумі өкілдерінің Алматыдағы кеңесінде шешім ЕNІ –
дің еншілес кәсіпорны – АGIP компаниясының ... ... 2001 ... ... инвестициялар 500 млн. доллар болды. АGIP ... 14 жыл ... ... ... ... ... ... 20
млрд. долларға жетеді.
Қазақстан мұнайының бар қазынасы еліміздің батыс бөлігіндегі бес облыстың
қойнауынан табылды. Атап айтқанда, мұнайлы ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан облысы 10 пайызын, Қызылорда 15 ... 8,2 ... ал ... ... қойнауы Қазақстан мұнайының 27,5
% - ын алып жатыр.
Шикізат ... ... ... ... нарығындағы баға
конъюктурасының жайлылығы мұнай өндірудің өсуіне оң ықпал ... ... – 2004 ... ... мұнай және газ конденсатын өндіру екі есеге жуық
өсті.
Қазақстанның 200 – ден астам мұнайгаз кен орындарында ... ... ... ... ... ... – 700 млн. ... Елдің мұнай ресурстары шамамен
13 млрд. тонна деп бағаланып отыр [62].
Қазақстандағы жылдық мұнай өндіру көлемі 25 – 30 млн. ... ... ... 2005 жылы 60 млн. ... ... ... жөнінен
Қазақстан – Алжир, Ангола, Аргентина, Бразилия, ... ... ... ... Ал 2015 жж. қарай елде мұнай өндіруді 120 – 150 ... газ ... 30 ... м. кубқа өсіру жоспарланып отыр [2]. Каспий
теңізінің қазақстандық секторына сейсмикалық ... ... ... бастағанына он жылға жуықтады. Болжам бойынша ... ... ... 12 – 17 ... ... құрайды.
1 - сурет
1998 – 2004 жылдары мұнай және газ конденсатын өндіру көрсеткіштері және
2015 жылға ... ... ҚР ... ... ... ... www. Stat. ... айтар болсақ, Каспий өңірі ойпатының тұзасты шөгінділерінде –
7-10 миллиард, ... ... – 1 ... ... ... ... теңіз бөлігінде – 3 – 5 миллиард, ал ... ... ... ... ... 1,5 – 2 ... ... көмірсутегі шикізатының
қоры жинақталған. Сондай-ақ Қашаған құрылымында 1647,9 миллион тонна мұнай,
884 мың ... газ ... 960 ... ... метр газ тағы игерілуін
күтіп жатыр. Жекелеген учаскелерді қоспағанда, осы ... ... ... ... тиесілі бөлігінде үлкен көлемде геологиялық-
геофизикалық зерттеулердің жеткілікті жүргізілгендігін және ... кен ... ... ... игеру үшін барлық негіз бар
екендігін көрсетеді.
Каспийдің ... ... ... үш кезеңді қамтиды. Бірінші
кезең – 2003 – 2005 жылдардың аралығы. Бұл жылдары теңіз ... ... ... ... ... ... төмендегідей ауқымды іс-
шаралар жүзеге асырылды: Солтүстік-Каспий жобасының мониторингі қамтамасыз
етіліп, мұнай-газ ... ... ... ... ... құру ... негіздер қаланды; барлау және өндіруге
арналған учаскелер, сондай – ақ ... ... ... мен ... ... ... мұнай-газ операцияларын
метрологиялық қамтамасыз ... ... ... ... ... жүргізу үшін ғылыми және жобалау-технологиялық база жасалды.
Сонымен ... ... ... ... ... алынды. Бұлардан
бөлек жаңа экспорттық мұнай құбырларының ... ... ... жобаларға сәйкес көмірсутекті шикізаттарды ... ... ... ... ... – 2006-2010 жылдардың аралығын қамтиды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... отыр. Яғни,
теңізден көмірсутектерін өндіру және оны ... ... өсу ... көрініс бермек. Ол үшін жаңа ... ... ... ... қою ... ... барлық жобалардың
мониторингі қамтамасыз ... ... ... ... ... ... қосымша табиғат қорғау іс-шаралары әзірленіп, мұнай - газ кешені
және ... ... үшін ... мамандарды дайындау әрі қарай
жалғастырылады. Сондай-ақ мұнай-газ саласына қажетті отандық ... ... ... ... ... қол ... ... кезең – 2011 – 2015 жылдары теңіз қайраңынан өнім өндіру
бірте-бірте артып, жоғары ... ... және ... ... ... ... бола ... Осыған орай, ... ... ... ... ... енгізіліп, ілеспе
компонненттердің толық кәдеге жаратуды қамтамасыз ететін мұнай мен ... ... ... ... ... ... ... өрістетіліп, Каспий жағалауы мен теңіз ... ... ... ... ... ... ... шаралары
жандандырылады. Кен орындарын игеруге салынған ... ... қол ... Каспий теңізі акваториясы бойынша мұнай-газ кешені
операторларының ұтқыр қозғалысы үшін ... ... ... ... қазақстандық секторын игеру негізінен осындай
бағыттарда жүргізіледі. Ал ... ... ... ... ... ... мен газ ... қалай дамытылады? Нақты мәліметтерге
сүйенетін болсақ, теңіз кен орындарынан мұнай өндіру ... жыл ... ... ... 2005 жылы 0,5 ... ... 2010 ... қарай
40 миллион тоннаға, 2015 жылы 100 миллион тоннаға жеткізіледі деген болжам
жасалып отыр. Бұл көрсеткіш одан ... 25 – 30 жыл бойы ... ... ... ... ... газ ... жұмыстары да мұнай
өндірумен қатар жүзеге асырылады. ... ... ... және
Қарашығанақ кен орындарында газдың аса мол қоры ... Осы ... ... газ ... 2005 жылы 0,3 ... текше метрге, 2010 жылға
қарай 24 миллиард текше метрге, 2015 жылы 63 миллиард текше метрге жеткізу
көзделген.
Қашаған, тағы ... кен ... ... тұзасты
құрылымдарындағы ілеспе газдың басты айырмашылығы мен ...... ... ... құрамы жоғары болуында жатыр. Ол – 19 % ... ... ... ... кезінде осы жағы ескеріліп, жабық үлгі бойынша
ілеспе газды ... ... ... ... ерекше көңіл бөлуге тура
келеді. Сондықтан кен ... ... шикі ... 75 % - ға ... ... қайтадан айдалатын болады. Оның көлемі 2005 жылы 0,3 миллиард
текше метрді, 2010 жылы 16 миллиард, 2015 жылы 40 ... ... ... деп ... Ал ... ... қалған бөлігі кен орындарынан құбыр
арқылы құрлықта орналасқан газ өңдейтін ... ... ... ... оның ... 2015 ... ... 23 миллиард текше метрдей болуы
мүмкін. Ал газ өңдейтін кәсіпорындар ілеспе газды тазартуды, ... ... ... ... ... мен сақтауды, сондай - ақ тауарлы
газды еліміздегі газ тасымалдау жүйесіне айдау үшін сығымдауды ... Осы ... ... кешенді түрде рет-ретімен жүзеге асырылады.
Табиғи газдың барланған қоры 2 – 2,5 трлн. м куб. Мүмкін болар қор ... м куб. Кен ... ... қоры ... батыс бөлігінде орналасқан.
Еркін газдың барлық қорының 70,4% - ы Қарашығанақ кен орнында екенін ... ... ... ... конденсаты кеніші – дүние жүзіндегі ең
ірі кен орны болып саналады.
Бұл кен орнының ашылу тарихы ... 25 жыл ... 1979 ... ... еді, - ... ... профессор-мұнайшы Сухан Камалов.
Қазақстан мемлекеті өз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін ... ... кен ... ... мұнай өндірісін дамыту үшін
ірі қадамдар жасады. Себебі, 280 шаршы шақырымды алып жатқан Қарашығанақ
кенішінде, 1,2 ... ... ... және ... 1,35 ... астам
текше метр газ қоры бар деп болжануда. Бұл ... ... ... ... ... де көп ... ... өзінен-өзі белгілі болған-
ды.
Бұл күндері Қарашығанақ мұнайы 635 шақырымдық құбыр бойымен Каспий
құбыр консорциумы ... ... ... шығып отыр. Осының өзі
Қазақстандағы ең ірі ... ... бірі – ... ... ... ... Технологиясы бойынша бірегей жаңа нысан №2 газ
дайындау кешендік қондырғысы (газ бен сұйық ... ... ... ... ... ... ... жерасты қысымын сақтауға арналған және
ол өндірілетін мұнай көлемін ұлғайтуға мүмкіндік әкеледі. Осы жылдар ішінде
жүзден астам ұңғы ... ... ... ... 120 ... салынды. Жұмыс істеп тұрған өндірістік қуаттар жөндеуден
өтті және жаңғыртылған.
Қарашығанақта өндірілген газ бен ... ... 2003 ... деңгейге жеткен. Ұзынырғасы 5,7 миллион тонна конденсант және 5,5
миллиард текше метр газ өндірілген. Енді жаңа ... іске ... ... ... қол ... ... ... 10 миллион тоннадан астам
мұнай өндіру, ал газ өндіруді 7 миллиард текше метрге ... ... ... Бұл ... ... ... ... көбеюіне
әкеледі.
Алда Қарашығанақта жыл сайын көлемі 20 миллиард текше метр газ және
12 миллион тонна ... ... қол ... ... ... ... ... рынокқа тасымалданатын қазақ жері байлығының қайтарымының
мол болатынын аңғару қиынға соқпайды.
Көмірсутекті ресурстар ... ... қоры ... ... орын ... ... жалпы барланған мұнай қоры 1 млрд. тоннаны құрайтын 75 кен орны
бар және 846 млн тонна ... бар деп ... 39 ... игерілу
үстінде. Ал 7 кен орнында дайындық жұмыстары ... ... ... ... 24 кен ... қоры 50 млн. тонна мұнай деп күтілуде.
Атырау облысының ірі кен ... ... ... қоры ... ... (бастапқы алуға болатын қоры 30,5 млн. тонна ... ... млн. ... ... ... ... 70 – ке жуық кен орны ашылған. Олардың
27 – і белсенді игерілуде. Ірі кен ... ... ... ... ... ... жыл сайын шығаратын мұнайдың 10 пайыздан
астамы Қаламқаста ... ... ... ... ... 25
миллиардтан астам теңге түсіріп отырады. Маңғыстау ... ... ... ... ... ... мұнай өндіретін 15 кен орны бар. Оның ең ... ... пен ... ... ... мұнайдың 90 пайызы осы ... ... ... 10 пайызын 13 кен орындары өндіреді.
Қаламқас кен ... ... ... ... ... күні –
1979 жылғы 23 тамыздағы 18 ... 47 ... ол орын ... ... басқармасы деп аталады.
Бұл басқарма қазір тәулігіне 11100 ... ... ... ... ... ... 26 жыл бұрын көкке көтерілген Қаламқас
кен орны қазірде 100 – ші миллион тонна ... жер ... ... онда ... ... ... 2602 ұңғы бар. ... басқа жер
астына су айдайтын (жер астынан алынған мұнайдың қуыс қалған ... ... жер ... су тартатын, газ өндіретін, қадағалау жұмысын ... және бар. ... саны 800-ге ... ... Қаламқас жерінде барлығы
3 мыңға жуық ұңғы жұмыс істеп тұр.
13 - кесте
ҚР мұнай өндіру мен экспорттау көрсеткіштері
|жылы ... мен ... ... мен ... |
| ... ... млн. т.) |экспорты (жылына млн. т.) |
| 1999 | 30,0 |21,2 |
| 2000 | 39,7 |29,0 |
| 2001 | 39,9 |30,0 |
| 2002 | 47,2 |39,27 |
| 2003 | 51,4 |44,34 |
| 2004 | 54,9 |52,4 |
| 2005 | 61,9 |52,4 ... ҚР ... ... ... ... www.stat.kz
Осы ұңғымалардың күшімен Қаламқас кеншілері елімізге 1980 жылы ... ... ... ... 1981 жылы – 2 ... 228 мың, 1982 жылы – 3
миллион 117 мың, 1983 жылы – 3 ... 893 мың, 1984 жылы – 4 ... ... 1985 жылы 5 ... 569 мың ... ... берді.
ТМД елдері ішінде Қазақстан мұнай өндірісі көлемі жөнінен ... ... ... ... саласының дамуы ұлттық экономиканы
құрудың маңызды факторы деп ... ... ... 30 жыл ... ... ... ... саласы ретінде қарастырылады.
«Қазақстан – 2030» даму стратегиясында да энергетика саласына ... ... Бұл ... ... әл – ауқатын жақсарту үшін ... ... ... ... ету ... ... мен ... өндіру және
экспортқа шығаруды ұлғайту керек» екендігі баса айтылған.
Аталған стратегияда негізгі үш ... ... ... ... ... ... шетелдік ірі кәсіпорындарды, халықаралық іскер
топтарды, ірі инвестициялармен әлемдік озық технологияларды тарту ... ... ... ... ... ... Қазақстан ауқатты
серіктестер тарта отырып, өзінің көмірсутекті ... тез және ... ... Екінші, экспорттық құбыр және тасымалдау ... ... ... және бір ... баға ... ... ... желілерінің дамуы мұнай өндіруді ұлғайтуға
да ықпал етеді. Қазақстан мамандарының айтуынша мұнай ... 2015 ... 120 – 170 млн. ... ... ... ... бағытқа келсек, Қазақстан өзіндегі отын ресурстарын пайдалану
арқылы әлемдік қауымдастықтың назарын ... ... ... бар
көмірсутекті шикізатты ел ретінде аударуды мақсат етіп ... ... ... ... – перспективті кен
орындарына барлау жұмыстарын жүргізуге, игеруге батыстың ірі ... ... сол ... ... ... тек қаржы ғана салу емес,
сонымен қатар өндірудің ... ... және ... ... ... мүдделері жатыр.
Қазақстанның сыртқы саясаттағы бағытын президент Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... ... ... басты кепілдігі
- батыс капиталдарының біздің экономикамызға қатысуы» деп айқындап берді
[15].
Республика аумағында British Gas, British ... Exxon, ... Conoco, Pan ... Elcon, Elsad Bailey, National Iranian ... ... Angio Dutech ... Chevron ... Texaco, Total,
Turkish petroleum, China National Petroleum Company, Agip, Лукойл, Роснефть
және т.б жұмыс істеуде.
1993 жылы 6 ... ... мен аса ірі ... мұнай
компаниясы «Шевронмен» бірлескен кәсіпорын «ТеңізШевройл» құру ... қол ... Ол 40 жыл ... ... ... пайданың 80% - ы
Қазақстанға, 20% - ы «Шевронға» тиесілі ... ... ... кен орнын
игеруге 20 млрд. доллар көлемінде қаржы салуға міндеттеме алды.
«ТеңізШевройлдағы» үлес көлемінің таралуы
Chevron Texaco------50%
ExxonMobil-----------25%
«Қазмұнайгаз»-------20%
LUKARCO*----------5%
* - ... (54%) және ... (46%) ... – 2000 ... ... ... жасалуы нәтижесінде
кәсіпорында қазіргі акционерлердің құрамы қалыптасты.
Теңіздегі барлық ... ... ... бес технологиялық
әдістермен тазалаудан өтеді. Кен орнындағы өндірістің артуы ... ... ... ... қарастыруды талап етті.
14 - кесте
«ТеңізШевройлдағы» мұнай өндіру көлемі (млн.т)
| 1993 | 1,3 |
| 1994 | 1,7 |
| 1995 | 2,7 |
| 1996 | 5 |
| 1997 | 7 |
| 1998 | 8,3 |
| 1999 | 10 |
| 2000 | 10,5 |
| 2001 | 12,5 |
| 2002 | 13,1 |
| 2003 | 12,7 ... ... ... ... и ... ... ... орнын дағы өндірістің артуы өнімді сыртқа ... ... ... ... ... Дәл осы ... ... тасымалдау
мақсатында 2001 жылы Каспий құбыр консорциумы құрылды. Қазіргі ... ... ... мұнайы осы бағыт арқылы тасымалданады. Болашақта «ТеңізШевройл»
мұнай өндіруді жылына 40 млн. ... ... ... ... ... теңізінің қойнауын игеру мәселесі жыл өткен сайын келелі
сипатқа ие болып келеді. Өндіру көлемі ... ... ... және ... территориялардың экологиясы да қазіргі кезде айтарлықтай проблемаға
айналды.
2.2 Каспий энергоресурстарын тасымалдау мәселелері және
транспорттық инфрақұрымының даму мүмкіндіктері
Халықаралық экономикалық ... ... ...... байланыстардың дамуының маңызы арта түседі.
Осыған байланысты кейбір аймақтарда ... ... ... ... тікелей әсер етеді. Осындай аймақтар қатарына Каспий
аймағы да жатады.
Еуропа – ... – Азия ... ... ... даму
бағдарламасының іске асуы, бір жағынан осы аталған бағытқа жақын ... ... ... ... ... ... ... жағынан бай ресурстарды игеруге оң әсерін тигізеді. Бұл
аймақтағы тасымалдаудың негізін теміржол мен құбыр транспорты құрайды.
Каспий ... ... ... ... ... ... іске ... Құбырлар салынуы нәтижесінде аймақтағы мұнай
өндіруші негізгі үш ел - ... ... және ... ... ... ... ... алды.
Құбыр жүргізудегі негізгі қиындықтар аймақтың мұнай нарығынан алыста
жатуымен және ... ... ... бір ... ... ... ... салдарларға байланысты туындайтын ұлттық ... ... ... ... ... танкер көлігінің алатын орны ерекше. Өйткені, Иран
бағытына шығатын Қазақстан – Түрікменстан – Иран ... ... ... ... жоқ. Сондықтан қазіргі кезде бізге ең ... ... ... ... ... ... ... жылы қазақстандық
“Қазмортрансфлот” ... ... ... ... Нека ... ... ... астам мұнай жеткізді. Сондай-ақ, танкер тасымалы белсенді
жұмыс істейтін Махачкала бағытына 1,5 миллион тоннаға жуық ... ... ... ... танкерлі флоты жоқ. Дегенмен, жалпы
сыйымдылығы 42800 тоннаны құрайтын 8 танкер сынақтан ... ... ... “Қазмортрансфлоттың” тапсырыс беруімен Выборгте әрқайсысы
12 мың тонналық мұнай құятын үш кеме ... Бұл ... ... ... ... ... ... білдіреді.
2003 жылы Каспий аймағынан 50 млн. тонна мұнай мен 50 млрд. м. куб.
газ экспортталды. 2005 жылы Баку – ... ... ... ... ... болды.
Енді осы экспорттық мұнай және газ құбырларының ... мен ... ... ... – Самара магистральды мұнай
құбыры Қазақстан мұнайын Ресей ... ... ... ... бағыттардың бірі болып саналады. Бұл жөнінде Қазақстан мен ... ұзақ ... ... ... бар. Осы ... ... ... 2005 жылға қарай 25 миллион тоннаға дейін ... ... Ал ... ... ... ... құбырының Қазақстан
үшін тиімділігі де ... әрі бұл ... ... ең ... бірі ... ... ... бұл құбыр арқылы жоғары сапалы
Қазақстан мұнайын Жерорта теңізіне ... ... ... Оның ... ... ... де ... 2011 жылы 67 миллион тоннаға жетеді деп
жоспарланып отыр. ... ... ... 50,7 миллион тоннаны құрамақ.
Мұнай тасымалында, сондай-ақ Ақтау ... ... ... ... ... алдағы жылдарда 8 миллион тоннаға ұлғаяды.
Жоғарыда аталған мұнай құбырлары, басқа да ... ... ... ... ... ... жатқан мұнайды экспортқа
тасымалдауға мүмкіндіктері толық жетеді. Ал одан кейінгі ... ... ... бастап елімізде жылына 140 – 145 миллион тоннаға дейін мұнай
өндіріле бастайды. Оның ... ... ... ... қайраңының мұнайы.
Міне, сонда мұнай экспорттауға қосымша маршруттар қажет ... ... ... ... мұнайын тасымалдаудың бірқатар бағыттары
таңдалып отыр. Оның бірі – ... – Бау – ...... мұнай құбыры
бағыты. Жылдық өткізу қуаты 50 миллион тоннаны ... ... ... ... ... ... ... мұнайын тасымалдауға арналған. Мұнай
өндіруші компаниялар үшін бұл ... ... ... жағынан тиімді
болған жағдайда, осы бағыт бойынша Қашаған кен ... ... ... мүмкіндігі пайда болады.
Өндірілген мұнайды экспортқа шығаруда ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан – Қытай мұнай құбыры
Қазақстан ... ... ... және одан әрі Азия-Тынық мұхиты ... ... ... ... ... ... ... ең басты
ерекшелігі басқа елдердің аумағы арқылы транзитке тәуелділіктің болмауында
жатыр. 2003 жылдың ... ... ... ... ... Онда 2004-2005 жылдары Атасу – Алашанькоу – Душанцзы аралығына
мұнай құбырын салу ... ... бұл ... ... ... станциясы деп белгіленсе, енді “ҚазМұнайГаз” ... ... ... ... корпорациясы жобаға Алашанькоу – Душанцзы учаскесін
де кіргізу қажет деп шешті. Ал мұнай ... ... ... келісімге
2004 жылдың мамырында қол қойылды. Мұнай құбыры ... ... ... ... ... ... ... Ағадыр, Ақшатау, Ақтоғай және
Үшарал елді мекендерін басып өтеді. Алғашқы 5 – 6 жыл аясында ... ... ... ... ... ... жөнелтілсе, екінші кезеңде құбырдың
қуаттылығы 20 миллион тоннаға дейін артпақ. ... ... осы ... айларында басталып, 2006 жылы аяқталды. Маңызды нысан 7 – 8 жыл
аралығында өзін - өзі ақтайды деп ... Осы ... ... ... жылдары салынған Омбы – Павлодар – Шымкент – Түрікменабад қолданыстағы
құбырын атап кету керек. Жылына 30 миллион ... ... ... ... бұл ... жылына небәрі 2,7 миллион тонна ғана мұнай ағыны
өтуде. Соған сәйкес болашақта ... ... ... ... ... ... арқылы жеткізілуі әбден мүмкін. Сарапшылардың пікірінше, ... ...... ... ... қуаттылығының жартысын Ресей
мұнайы толтыруы мүмкін. Нәтижесінде жоба Қазақстан, Ресей, Қытай елдерінің
мұнай ... ... ... елдер арасындағы өзара ынтымақтастықты
нығайта түспек. Бұл – Қазақстаннан ... аса ... ... мұнай
тасымалдайтын құбырдың екінші ... ... ... ... 6 миллион
тоннаны құрайтын Кеңқияқ – Атырау ... ... ... 2003 ... ... еді. ... жобасы деп ат тағылған Батыс Қазақстан –
Солтүстік ... ... ... жобасы осылайша біртіндеп жүзеге асырыла
береді.
Ал ...... – Иран ... құбыры жобасы Қазақстан
мұнайын Парсы шығанағындағы елдерге экспорттау үшін ... ... ... бірі ... Жоба ... бұл ... Батыс Қазақстанда
басталып, Түркіменстанның батыс қңірі арқылы Иран ... осы ... ... Әрі ... ... ... терминалдарға
жеткізіледі. Бұл бағыт кейбір ... ... ... қарапайым. Алдын ала жасалған ... ... ... – Иран ... ... Қазақстан мұнайын Парсы шығанағы елдерінің
рыногына экспорттау үшін экономикалық жағынан тартымды нұсқалардың бірі
болып табылады. Бірақ, ... ... ... мәселелер жетерлік.
Енді көгілдір отын – газ ... ... ... ... ішкі және ... ... газ ... арқылы жеткізу өзекті
мәселеге айналады. Өйткені, Еуропалық газ рыногын ырықтандыру ... ... ... ... елдердің бірлестігі нығая түседі.
Келешекте ... ... ... газды негізгі жеткізушілер Ресей және
Орталық Азия елдері болғалы тұр. ... ... ... ... газ ... ТМД ... ... ортақ күш біріктіретін Газ
альянсын құрған жөн болар еді. ... ... ... мен ... ... Газ ... ынтымақтастық туралы (2001 жылы 28 қараша) ... бола ... ... ... ... өткен жылдың ортасында
“ҚазГосГаз” Қазақстан – Ресей бірлескен кәсіпорны құрылды. Ал газ экспортын
жандандыруда ... ел үшін ... әрі ... ... ... де ... - ... Азия – Орталық” газ құбыры саналады.
Қазақстан газына ... ... ... ... жоқ. ... ... негізгі табиғи газ жеткізіп берушілердің бірі - “Газпром”
мен Орталық Азия елдері болып табылады. Оның ... ... да бар. ... 50 ... ... бар қазақстандық – ресейлік «ҚазРосГаз»
бірлескен кәсіпорнының Әзірбайжанға газ жеткізу жөніндегі ... ... бола ... ... ... кен ... газ сатып алып, оны
Орынбор газ өңдеу зауытында өңдеуден өткізеді. Одан соң табиғи газды ... ... оның ... ... ... де бар. “ҚазРосГаз” өткен жылы
6 миллиард текше метрден астам табиғи газ сатуға қол ... Бұл ... 11,5 ... көп. ... ... ... аймақтарын
көгілдір отынмен қамтамасыз ететін Амангелді газ қоспалары кен орнының
игерілуі ерекше маңызға ие болды.
Газ ... ... ... ... ... ... кезде
қазақстандық газды экспортқа тасымалдаумен қатар, Орта Азия – Орталық
магистральды газ құбыры жүйесі ... ... ... ... де ... ... ... жылы халықаралық транзит мөлшері жоспарда
қарастырылғаннан 7,8 пайызға ... ... ... ... ... бара жатқандығын айту керек. Осыған байланысты Орта Азия
– Орталық газ тасымалдау жүйесін жаңғырту ... ... Егер ... ... асырылатын болса, құбырдың жылдық өткізу мүмкіндігі 96
миллиард текше метрге дейін жетер еді. ... оның ... ... ... есе артады.
Табиғи газ қоры жөнінен Түрікменстан алдыңғы орында, ал ең аз ... ... ... ... бұл елде Шах – ... кен
орнынан Түркияға газ тасымалдау жобасы бар. Құбыр Баку – Тбилиси – Эрзурум
деп аталады. Әзербайжан Республикасы ... ... 5 ... м. куб. ... жоспарлап отыр.
Газды басты экспорттаушы мемлекет – Түрікменстан. Экономикалық –
географиялық орналасу ... ... ... ол ... ... ... ... отыр. Әзірге тек Иран жағы ғана газ сатып алуда. 2003 ... ... газ ... 15% - ы, ал ... Каспий аймағының
газ экспортының 13% - ы тиесілі болды.
Қазірде Түрікменстанда табиғи газды экспорттаудың 2 бағыты бар.
1. Солтүстікке (Ресей, Украина ... ... ... мен ... Орта Азия – Орталық Оңтүстікке Иранға қарай Корпедже – Корд – Куй
құбыры АҚШ – тың ... ... бұл ... ... ... ретінде салынған еді.
Үшінші бағыт – Транс Каспий газ ... Бұл ... ... ... ... ... қарамастан іске аспауы мүмкін. Оның бір
себебі «Голубой поток» газ құбыры арқылы Ресей газы Түркияға шығып, бұл ... ... ... ... аса ... бола ... алғанда Каспийдегі құбыр жүйесі нақты бағыттарда, Солтүстік
– Ресей мен ЕуроОдақ (КТК және Атырау - ... ... – АҚШ, ... және
ЕуроОдақ (Баку – Жейхан, Баку – Супса, Баку - Новоросийск), ...... ... ... ...... ... балама ретінде
қазірде бірнеше жоба қаралуда. Бірақ олардың әртүрлі саяси – экономикалық
жағдайларға ... іске ... да ... ... коммуникациялары геосаяси күрестің бір ... ... ... ... аймағында АҚШ, Ресей, Иран, Түркия, Қытай, ЕуроОдақ секілді
әлемдік державалардың және өздерінің экономикалық мүдделерін көздеген басқа
транзиттік елдердің ... ... ... ... ... қазіргі таңда төмендегідей
тенденциялар байқалуда.
2 - сурет
Каспий аймағынан газ тасымалдау құрылымы (2003 ... в ... 04.2006 ... бойынша берілді
_ Баку – Тбилиси – Жейхан жобасының іске қосылуымен ... ... АҚШ ... ықпалы күшейді;
_ Өзінің транзиттік мүмкіндіктерін жоғалтып алмау үшін Ресей де ... ... ... ... ... аймағында Қытай мемлекетінің ықпалы ұлғайды.
Бүгінгі күні аймақтағы басты оқиғаларға Баку – Тбилиси – Жейхан құбырының
іске қосылуы мен Батыс Қазақстан – ... ... ... ... ... Бұл аталған екі жоба аймаққа ... ... алып ... ... АҚШ пен ... ... ... ықпалын күшейтіп, керісінше
Ресей позициясына кері әсерін тигізді.
2.3 ... ... ... ... бағыттар
Теңіз – Новороссийск (КТК)
Каспий құбыр ... 1992 жылы ... ... және ... ... ... және оған жақын аралықта орналасқан кен
орындарының мұнайын ... ... ... ... ... 1996 ... ... құрамы түбегейлі өзгеріп, оның ... сол ... ... ... ... ... ірі ... түгелі дерлік
кірді.
КТК акционерлер құрамы
Ресей -------------24%
Қазақстан--------19%
Оман--------------7%
Chevron----------15%
LUKARKO*------12.5%
Rosneft – Shell Caspian
Ventures**---7.5%
ExxonMobil---------7.5%
Agip------------------2%
British Petroleum----2%
Kazahkstan Pipeline Ventures***-
---1.75%
Oryx---------------------1.75%
*«Лукойл» (54%) және British Petroleum (46%) ... (51%) және Shell (49%) ... ... British ... ... қазіргі кезде жылына 28,2 млн. ... ... ... тасымалдау қуаты 2010 жылдарға қарай 45 – 67 млн. тоннаға ... деп ... Оның ... ... 50 млн. ... және ... млн. ... [4,92].
КТК мұнай құбырын салуға 4,5 млрд. доллар қаржы жұмсалды. Қаржыны
түгелдей ... КТК ... ... ... ... өндіруші компаниялар
салды. Бұл консорциум мүшелерінің өздері бірнеше елдердің ... ... өте ... ... ... ... туады.
Құбырдың құрылысы 2001 жылы аяқталған болатын. Теңіз – Новороссийск
құбырының қуаты жылына 28 млн. тонна мұнай ... ... Бұл Баку ... ... ... 5 есе көп. ... ... әлемдік
нарыққа Новороссийск арқылы шығуы, бұл әрі ... әрі ... жол. КТК ... бас ... В. ... ... құбыр негізінен Ресей аймақтары
арқылы ... оны ... 40 жыл ... бұл ел 20 ... ... ... Атап ... КТК жобасының
іске қосылуы нәтижесінде Калмык Республикасының қазынасына 2001 жылы ... ал 2014 ... ... 75 млн. – ға ... ... ... осы ... 4 – млн.- нан 49 млн. – ға дейін түседі. Негізгі ауырлық
Краснодар ... ... ... ... іске ... ... ... 30 млн. төлем түссе, 2014 жылдары бұл көрсеткіш 250 ... ға ... ... Ал ... табысы 8,2 млрд. АҚШ долларына жуық
болмақшы. Салықтың ... ... және ... 50% - ы ... өтетін
өңірлердің үлесіне тиеді [4,95].
15 - кесте
КТК мұнай өткізу жүйесінің негізгі параметрлері
|Өткізу қабылеті, жылына млн.т. |28 (67) ... ... ... км |1580 ... ... Қазақстан аумағында |452 ... ... |1128 ... ... дюйм ... ... ... АҚШ ... |2510,0 ... ... | ... ... бар активтері ретіндегі үлесі |231,6 ... ... бар ... ... ... |292,6 ... ... ... - Новоросийск) |25,00 ... ... ... ... ... |5,39 ... ... бойынша |19,61 ... www. CPC. ru ... ... жылы ... Қазақстан, Ресей, АҚШ, Ұлыбритания өкілдерімен
құбыр ... ... ... ... қол қойды. 2007 – 2008 жылдары
Қазақстаннан 40 млн. тонна мұнай КТК арқылы тасымалданады деп ... - ... ... ... ... мұнайдың жоспарлы көлемі (мың. т.)
|Көрсе|2001ж |2002 – |2005 – |2008 – ... ... ... ... | | | | ... ... ... 0С |10,5 |24,4 |15,8 |
| | |9,2 |22,5 |15,5 ... ... ... мг\л, % |7,69 |6,59 |7,98 |
| | |7,61 |5,78 |7,84 ... ... көрсеткіш, РН |8,44 |8,44 |8,41 |
| | |8,42 |8,35 |8,40 ... ... ... % |11,6 |8,66 |8,18 |
| | |11,45 |9,52 |9,99 ... ... О2, мг\л |11,74 |5,64 |10,06 |
| | |11,54 |5,69 |9,20 ... ... |7,1 |4,9 |9,7 |
| | |6,2 |7,9 |9,3 ... ... | | | ... |Азот ... |17 |130 |34 |
| | |33 |109 |73 |
| ... |0,8 |1,2 |2,3 |
| ... |1,2 |1,3 |2,1 ... ... ... |246,7 |554,4 |576,9 |
| | |318,3 |551,0 |589,3 ... |Темір ... |66 |228 |166 |
| | |91 |194 |166 |
| ... |25 |67 |58 |
| | |21 |67 |51 ... Ізденіс –
Поиск журналынан алынды. 2006. №3
Судағы мұнай өнімдерінің ең жоғары ... ...... ... ... жағалауының мұнай және мұнай өнімдерімен, ... ... ... мен теңіз суында тіршілік ететін жануарлар
мен өсімдіктердің жаппай жойылуына әкелуде. Теңіз ... ... ... ластануы бентостық тіршілік ететін ағзалар ... ... – ақ, су ... мен ... да ... ... суын ең қауіпті ластаушы заттың бірі – ... ауыр ... ... барий). Судағы мыс пен мырыштың мөлшері 20 мкг/л (рұқсат
етілген шектен 2 есе ... ал ... – 50 ... (бұл – 5 есе ... ... аймағының ластануы онда тіршілік ететін ағзаларға ... ... ... ... да ... ... ... Каспий теңізінің жағалауындағы 5 мемлекет (Әзербайжан, Иран,
Ресей, Түрікменстан және Қазақстан) Дүниежүзілік банкпен, БҰҰ ... ... орта ... ... ... ... ... экология
бағдарламасын (КЭП) жасап, оны іске асыруда. Бұл ... ...... ... ... және Каспий аймағының табиғи
ресурстарын тиімді басқаруды қамтамасыз ету. КЭП – тің негізгі ... ... ... ... жергілікті тұрғындардың тұрмысы ... ... ... ... ету; ... ... мен оның
биоресурстарын ластанудан арылтып, қоршаған орта жағдайын жақсарту;
теңіздің экожүйесін сауықтырып, ... ... және оның ... ... ... аймақта экологиялық қауіпсіздікті және қоршаған ортаның
қалыпты жағдайын сақтап, ондағы тұрақты тіршіліктің ... ... ... ... ... өндірудің басталуы мен мұнда балық қорының
кемуі кезегімен тұтас келді. Солтүстік Каспий айдынында судың ластануы ... ... ... Ұңғымалардағы жоғарғы қабат қысымына және желдің
әсеріне байланысты тез қалыптасады. ... 1985 жылы ... ... ... апат болғанда 3 млн. тонна шамасында мұнай төгіліп, 2 млн. –
ға жуық құстардың ... ... ... Жалпы су айдынының осылай
бүлінуі сайып келгенде мұндағы тіршілік көзіне ... ... ... 1987 – 1989 ... бекіре тұқымдас балықтарда жаппай ауру белгісі
білінді. Оның ... ... су ... ... және оған өзге ... аталды. Бұл дерттен әсіресе шоқыр, бекіре көбірек зардап шексе, ол
қортпаға (белуга) аз әсер еткен.
Теңіздің ... ... мен ... ... ... ауқымы әрқилы болып келеді. Әсіресе оны сейсмикалық жұмыстар
кезінде ерекше назарда ұстау ... ... ... ... жер асты ... теңіз тіршіліктері үнемі зақымдалып
отырған.
Тағы бір мәселе – Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... екі жақтың тіршілігі екі басқа. Ауа райы мен
табиғи ортасы да екі бөлек. Сондықтан ... ... ... ... ... керек. Экваториялық өзгешеліктерін де естен шығаруға болмайды. Бұл
жерде Кариб өңіріндегі әдістерді қолдану да тиімсіз. Демек ... ... ... ... өзге теңіздердегі әдістерді басшылыққа алудың пайда
бермесі ... асты ... ... ... ... ... алаңдар
ашылады. Халықаралық талапқа сай ашылған алаңдар мен ... ... ... ... кезінде патент алған компаниялар сол
сектордағы жұмысты өз қаражатымен атқаруға ... ... ... ... ... аймақтық экологиялық
проблемаға айналды. Каспий мұнайын игеру ... ... ... ... ... Бұл проблема тек Қазақстан ғана ... ... ... және Иран ... да тән ... іс. ... ... теңізінің фаунасы мен флорасының әртүрлілігін сақтап қалу.
Каспий ... БҰҰ ... ... 2002 жылы шілде айында БҰҰ –
ның шешімімен бекіре тұқымдас балықтарды аулауға мараторий жарияланды. Қара
уылдырықты ... да ... ... 1999 жылы ... ... ... теңізінің биокөптүрлілігін сақтаудың белсенділігін
бағалау» тақырыбында ... ... ... ... ... Мемлекет
аралық деңгейде мөткен кеңестің мақсаы – ... ... ... ... ... теңізінің экологиялық проблемаларын
шешудің ең тиімді ... ... ... ... ... отырған
проблемаларды саралап және баға бере орырып, экологиялық апаттарға ... және оны тез ... ... мақсат қойылды.
Жалпы Каспий маңындағы осындай экологиялық жағдайлар экологиялық
жүйені қалыпқа келтіру ... ... ... ... ... ... Аймақтың экономикалық дамуын тоқтатуға болмайды, әрине. Алайда, бүкіл
шаруашылық әрекеттерімізде экологиялық қауіпсіздіктің сақталуына ... ... ... ... ... мұнай кен орындарының негізгі
қорын игеру басталған кезеңде, ... ... ... ... ... ... ... төлемдердің жүйесі қалыптастырылуы тиіс,
ірі – ірі экономикалық жобаларды бекіту барысында мемлекеттік ... ... ... ... ... экспертизаның
маңыздылығын көтеру керек.
Қазақстан Республикасының табиғатты қорғау заңнамаларына сәйкес ... ... ... ... ету үшін ... ... іс-
шараларды іске асырмақ. Олардың арасында қоршаған ортаның қазіргі жай-күйін
экологиялық зерттеуді, жоспарланып отырған мұнай операцияларының қоршаған
ортаға әсерін бағалауды ... ... ... ... сараптауды
ұйымдастырады. Сондай-ақ, төтенше жағдайлардың алдын алу және ... жою ... ... мұнай өнімінің төгілуінің алдын алу және
оның салдарларын жою ... ... күн ... қойылды. Теңіз
учаскелерінде жұмысты бастар алдында компания мемлекеттік бақылаушы
органдардан барлық ... ... мен ... ... ... экологиялық мониторингке сай жасалып, оның ... ... ... ... ... береді. Қазір
Каспийдің қазақстандық бөлігінде бір ғана бұрғылау жұмыстары жүргізілуде.
Ал 2015 жылы осы ... ... ... 400 – ге ... ... ... ... жылға дейін қарқын алып ктктін болса, жылына 100 миллион ... ... ... ... бар. Әлемдік статистика бойынша дүние ... ... 0,1 % - ы ... ... ... ... ...
шашпай аламын дегеннің өзінде, үлкен қарбалас кезінде бір тамшы боас да
теңізге тамбай ... ... ... ... ... алатын мөлшері – 0,05
мг\л. Бұл таяу ... ... ... ... ... улап ... Бұл ... немесе бірнеше апат болған жағдайда, Солтүстік Каспийдің экожүйесі
түгел бұзылатындығын айғақтайды. Ол ... келу үшін бір ... ... ... Ал ... ... миллиардтаған АҚШ долларын қажет етеді.
Қазақстанда қазір мұнайды тұз қабатының үстіңгі бетінен іздеп жатыр.
Өйткені тұз қабатының астындағы мұнайда күкірт пен ... ... ... ... конценцтациясы, теңіз экологиясына өте қауіпті. ... ең ... ...... ... ... ... Каспий теңізі
ешқандай мұхитпен шектеспейтін тұйық теңіз.
Экожүйені қорғауға байланысты республика көлемінде бағдарлама жасалды.
Каспийдегі балықтардың ... 1995 жылы ... Осы жылы ... ... өзекке кірген балықтар қырылды. Осындай жағдай сол кезден бері
үш рет қайталанды. 2000 жылы мамыр, маусым айларында ... ... ... ... Қашағанды қазған кезде 2000 метр тереңдіктен инертті
газ атылып және ыссы фонтан атқылаған. Ол қыс кезінде теңіз суын ... су ... ... ... дейін жеткен. Теңіз қатпай, итбалық
күшіктейтін орын болмаған. Бірқатары Форт – Шевченконың мұз ... ... ... ... итбалықтардың жаппай қырылуы басталған. Ол бекіре
тұқымдас балықтарға, одан өзге балықтарға ауысты.
Экологтардың мәлімдеуінше, Каспий теңізінің ... ... ... ... ... жиналатын орынға айналған. Қаламқас мұнай
өндіру орны тұсынан салынған бірнеше шақырымға созылған ... ... ... бола алмай, мұнай өнімдері теңіз суына араласып кеткен. ... 20 – дан ... ... ... теңіз суының астында қалуы да
бүгінде Каспийді мекендейтін тіршілік иелерінің қырылуына себеп ... ... ... ... мұнай өнімдерімен ластануы орта есеппен 0,282 ... ... ... мұнай өнімдерінің қоыслып, ... ... ... ... 11 ... ... ... Егер Каспий теңізі суының ластануы тоқтатылмаса енді біраз жылдарда
Каспийдің Маңғыстау, Атырау жағалауларында тіршілік тоқтап, ... ... ... ... ... бойынша балық аулау 60% - ға
төмендеді, ал Каспийде өсетін бекіре балығының өнімдері 3,3 % - ға азайып
отыр. – ... Орта Азия ... ... директоры Б. Ескенов.
Каспий маңындағы мемлекеттердің барлығы дерлік мұнай алу ... ... ... ... ... ... ... үшін де негізгі табиғи
байлық, дегенмен, биоресурстардың жаңармайтынын, ал, ... ... ... ... ... ... ... назардан
шығармаған жөн. Өйткені, Каспий – тек көмірсутек қоры ғана ... онда ... ... бар, әлемдік нарықта аса жоғары бағаланатын ... ... бар, ... орта ...... ең ... ... Ол бір сәттік емес, күнделікті
көңіл бөлуді қажет етеді. ... ... ... елдердің
экономикалық потенциялының артуы минералды – ... қоры мен отын ... ... ... тығыз байланысты. Бұл жерде ерекше
назар мұнайгаз құрылымдарын пайдалану ... ... ... ... ... ... жағдайлармен, жоғары қысым және
жоғары температурамен сипатталады.
Аймақтағы мәселелердің тек ... үшін ғана ... ... ... ... ... ... үшін стратегиялық мәні
болғандықтан, басты ... ... ... ... және
экологиялық қауіпсіз дамуына берілуі керек.
Қорытынды
Каспий жағалауындағы елдердің экономикалық потенциялының ...... қоры мен отын – ... ... ... тікелей
байланысты. Бұл жерде ерекше назар мұнай – газ ... ... ... Бұл ... негізінде күрделі геологиялық
жағдайлармен, жоғары қысым және жоғары температурамен ... ... тек ... үшін ғана емес, Сонымен бірге барлық
Каспий жағалауындағы ... үшін ... мәні ... ... приоритет барлық құрылымдарға кешенді және экологиялық
қауіпсіз дамуына берілуі керек.
90 жж. Каспий ... 5 ... ... – газ ... ... ... жер ... кең көлемде кешенді зерттеулер ... ... ... ... – газ қоры ... болжамдық мәліметтер
алынды.
Қазіргі таңда Каспий қайраңының көмірсутекті ... - ... пен ... ... ... ете ... ... геостратегиялық
және геоэкономикалық факторларға айналып отыр. ХХ ғ. 90 жж. бастап аймақтың
мұнай өндіруші ретіндегі ролі арта бастады.
Каспий ... ... және ... ... мұнай нарығының (Еуропа мен
Азия) арасында, ал екінші жағынан қазіргі сұйық отын жеткізетін ... ... ... ... Ресей) аралығында орналасуы аймақтың
ғаламдық маңызын арттыра түседі.
1949 жылы теңіз түбінің ... ... ... кеңес геологтары
жүргізген кешенді зерттеу ... ... ... мол қоры ... ... ... ... қайраңы әлемдегі мұнайлы аймақтардың біріне
саналады.
Қазірде әртүрлі дерек ... ... ... және оған ... ... ... қоры 16 – 32 ... баррель деп
бағалануда. Теңіз қайраңының толыққанды ... ... ... ... қоры ... ... мен ... көрсеткіштері бір
– бірінен үлкен айырма жасайды. Мысалы, 2003 жылғы ... ... ... ... қоры 17,2 – ден, 44,1 ... баррельге дейін
ауытқиды. Ал қазіргі кезде мүмкін болар мұнайдың тұтастай қоры 186 ... деп ... екі ел – ... мен ... газ қоры ... ... жиырма елдің қатарына кіреді. Теңіз қайраңы ... ... ... газ қоры 236 – 237 ... фут куб ... ... ... бұрын Кеңес Одағы мен Иран арасында
жүргізілсе, 90 жж. КСРО ... ... ... ... ... ... шекара түйістірді.
Кеңес Одағының ыдырауы мен осы өңірден мұнай мен газ ... ... ... ... ... ... отыр. Солардың ішіндегі
толық шешімін таппай келе жатқан мәселе – теңіздің ... ... ... ... бұл мәселеге көзқарастары әртүрлі.
Бірақ кейбір мәселелерде олардың түйісетін жерлері де баршылық.
Қазақстан Республикасы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін тез ... мен ... ... ... ... жету негізінде
конвенция қабылдау үшін ат ... ... ... ... ... кезек күттірмес мәселе, Каспий теңізінің түбін делимитациялау
барысында ортақ шешімге келу және ... ... ... барынша жақындату болып отыр. Каспий теңізінің тағдыры – ... ... ... ... ... ... бұл жерде
мемлекеттер келісім негізінде бір – бірінің және ... ... ... ... ... Ол тек келісім негізінде барлық 5 мемлекет ... ... ... ... ... ... ... бөлуде ортақ сызық принципі негізінде бөлу қажет деген пікір
айтуда.
Мұнай бизнесінің дамуы ... ... ... ... ... ... бірі ... қаралады. Себебі, ол бағалаудың
нарықтық жүйесінің қалыптасуы шарттарының құрылуына себепші болады.
Каспий аймағынан мұнай өндіру 1992 – 2003 жылдары ... ... 2 ... жуық ... 40,3 млн. ... 76,3 млн. ... құрады.
Аймақта негізінен үш мұнай өндіріші ел бар. Олар – ... ... ... Газ ... ... ... орында. Мұнай өндіру
ұлттық мұнайгаз компаниялары мен ірі шетелдік ... ... ... ... ... шығаруға байланысты операциялардың табысты
болуы үшін ... ... аз. Бұл ... ... ... өндіріс
инфрақұрылымы желілері алады.
Каспий аймағында ... ... ... ... ... іске қосылды. Құбырлар салынуы нәтижесінде аймақтағы ... үш ел - ... ... және Түрікменстан көмірсутекті
ресурстарын экспортқа шығаруға мүмкіндік алды. Құбыр жүргізудегі негізгі
қиындықтар ... ... ... нарығынан қашықта орналасуымен және құбыр
салуда үшінші бір елдерге тәуелділік, сонымен қатар экологиялық салдарларға
байланысты туындайтын ұлттық ... ... ... ... мұнай – газ өндірудің артуы, көмірсутекті шикізат қорының
молдығы, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... мұнай өндірісінің дамуы, энергоресурстарды тиімді пайдалану,
жағалау елдерінің әлеуметтік – ... ... оң ... тигізуде.
Экологиялық кері әсерлердің алдын алу, негізгі өндіру және ... ... ... үшін ... мұнайгаз жобаларына ірі
инвестициялар арқылы қазіргі заманғы озық технологияларды сатып алумен
қатар, Каспийдің ... ... оның ... ресурстарын сақтау
ұтымды пайдалану жөніндегі шұғыл ұжымдық шараларды қабылдау ... ... ... ... ... ... да қоршаған ортаны
қорғау заңдарына қайшы әрекеттерге жол береді. ... ... ... ... ... ... ҚР ... ортаны қорғау туралы»
заңының 38 – бабының талаптарына сәйкес зиянды заттар тастайтын белгіленген
лимиттер ... ... ... Заң ... ... ... ... түзелді. Келешекте Каспий теңізінің
бұрғылау ... ... сай ... ... ... үшін ... осы ... соңғы үлгілермен жабдықталған зертханалармен
қамтамасыз ету ... ... өзі ... ... ... мен ... жағын
әрдайым қадағалап отыруға мүмкіндік берер еді.
Қорыта келгенде, жаһандану дәуірінде Каспий ... ...... ғана емес, сонымен бірге саяси мәселелер тоғысқан ... ... өз орны бар. ... ... – АҚШ, ... Қытай, Еуропа
елдерінің, Түркия, Иран, т.б. мемлекеттердің аса маңызды өмірлік мүдделері
тоғысқан. ҚР президенті «менің топшылауым бойынша Каспий ... ... ... ... ... ... ескере отырып,
тұтастай алғанда бұл аймақты солтүстік – ... және ...... бойынша өзінше бір «геосаяси қақпа» деп ... ... ... ... кездесетін терминдерге түсінік.
Акваторий ... АҚШ, ... ... ... ... ... ... Бір
мұнай баррелі
159 литрге тең болады.
Газ конденсаты (лат. ... - ... газ ... ... ... ... газ
күйіне өткен сұйық мұнайдың
қосындысы. Газ
бен сұйық мұнайдың
өзара
әрекеттесіп,бірін – бірі ерітуінен
пайда болады.
Диверсификация (лат. Diversus - ... - ... ... ... ... өндірісті тиімді
дамыту,өнеркәсіптің жаңа түрлерін
игеру
мақсаттарында өндірілетін өнім
түрлерін өзгерту
және кеңейту. Осының
нәтижесінде
өндірілетін заттар мен
көрсетілетін
қызмет түрлерінде ... ... ... ... проблемаларды шешу мен
мақсатттарды
іске асыруға бағытталған
бір –бірімен
байланысқан қызмет
көрсетудегі
құрылымдық кешен.
Импорт (лат. ......... келісіміне
байланысты елге шет ел
бұйымдарын
әкелу.
Консорциум ... ... ірі ... ... салу мақсатында
бірнеше өнеркәсіп
кәсіпорындарының
уақытша бірігуі
туралы келісім.
Мұнай ... мен ... ... сұйық зат. Түсі
сарғыш қоңыр,
өзіндік иісі бар. Жер
бетінің кесек
шөгінді жыныстардың
арасында,
әсіресе ... ... ... ... ... әр
кен орнына
байланысты өзгеріп отырады.
(негізгі құрамы
% - бен: 82 – 87 – C, 11 ... – H, 0.1 ... – S, N, O). ... жеңіл
(тығыздығы 0,65
– 0,87 г/см3), орташа
(0,871 – ... және ауыр (0,910 ... ... ... ТМД – да ... ... аз күкіртті
(0,5% - ға
дейін),күкіртті (0,5 - 2%) және
жоғары ... - дан көп) ... ... ...... ... ... пен
ұсыныс деңгейін
бейнелейтін нарықта
қалыптасатын
экономикалық жағдай.
ОПЕК ... ... ... ... сөздердің бастапқы
әріптерінен) –
Азия, Африка және Латын
Америкасындағы
негізгі мұнай өндіруші
елдер
бірлестігі.
Табиғи жанғыш газ Жер ... ... ... ... ... ... ... әрі таза күйінде метан,
этан, пропан
және бутан таралады.
Транзит (лат. ... - ... ... ... ... ... арасындағы аралық
пункт.
Экспорт (лат. ... ... ... ... ... өнім ... әдебиеттер
1. Айтмуханбетова Г. – Каспийский регион в мировой политико – ... ... – Policy, №2, 2006 ... Акимов А. – Транскаспийский проект. http // www.caspinfo. ru 2000
3. Алаев Э. – ...... ... Понятийно –
терминологический словарь. Москва, «Мысль» - 1983
4. Александров В. – Нефть из Тенгиза. Проект ХХІ ... ... ... №7. С. ... ... Э. – ... – географические особенности развития нефтяной
промышленности Исламской Республики ... ... Баку – ... ... Н. – О ... производственных и непроизводительных вопросов
в экономико – географических исследованиях производительных сил. // История
и методология ... ... ... издательство МГУ, 1987
7.Алисов Н. – Об основной проблематике экономико – географических
исследований в промышленности; - Проблемы географии ... ... ... ... ... РК. – ... № 12. 2005.
9. Анучин В. – Теоретические основы географии. Москва, «Мысль», 1972
10. Ахметова Г. и др. – Проблемы ... ... ... ... Азий и Каспийского региона. Analytic. №3. 2006.
11. Ашимбаев М. – Безопасность Казахстана на ... ... ... ... ... Ә., ... А., Шілдебаев Ж. – Экология және табиғатты
тиімді пайдалану. Алматы, «Ғылым», 2004
13. Баймұратов О. – Прикаспийские проблемы освоения. Казахстанская ... ... ... ... М., ... М. – ТЭК ... и стран Центральной Азий www.
Caspianenviron. org.ment / index 14. 02. ... ... СНГ. Ru 31. 02. ... Диаров М. – Мұнайлы аймақ мұнартып тұр. Атамекен газеті. 6. 09. 2000
17. Егемен ... 30 ... ... ... ... 13 ақпан, 2003
19. Жулинский М. – Каспийский регион: нефтегазовые проблемы. География в
школе. 04. 2006 ... ... Ж., ... Б. – ... ... ... мүдделердің
тоғысуы және оның Қазақстанның болашағы үшін әсері.
21. Жумагулов Р. – Экономические предпосылки увеличения ... ... ... ... ... Национальной инженерной академии РК. №4
(22). ... ... ... И. ... – Континент. 17 – 30 марта, 2004
23. Иконников А. – Китайский маршрут и не только 8 – 21 октябрь, 2003
24. ... Л. – ... и ... // ... вопросы
региональной географии. Иркутск, 1977
25. Исингарин Н. – ... и ... ... ... на террриторий СНГ. Транзитная экономика. №2. 1998
26. ... ... 18 мая, ... ... – Китайское энергетическое сотрудничество. – Analytic. №4.
2006.
28.Карагианнис Э., Сулейменов У. – Споры по правовому ... ... ... ... и современный мир. 2 (9) 2004
29. Карибджанов Е. – Мировой нефтяной бизнес в ... ... ... ... Карсаков И. – Западные оценки нефтегазовой стратегий Прикаспийских
государств. Analytic. №2. ... ... У. – ... ... ... ... ... и международная
безопасность. Алматы, КИСИ, 1998
32. Курганбаева Г. и др. – ... в ... ... ... ... и перспективы. Analytic. №1. 2002
33. Колосавский Н. – Теория экономического районирование. Москва, 1969
34. ҚҰЭ ( І, ІІІ, ІҮ ... ... Р. – ... ... ... ... жизнь. №5. 2002.
36. Мансұров Т. – Қазақстан – Ресей қатынастары өзгерістер дәуірінде. 1991
– 2001. ... ... ... ... ... ...... проблемы». Международная
жизнь. №6. 2002.
38. Мирзоев С. – Братская помощь Азербайжана в ... ... ... (1946 – 1965). ... ... ... К. – Каспийдің экологиялық ... ... ... №6. ... ... Н. – Нефть и газ Казахстана в 2 – х частях. Алматы, ... ... Н. – ... он жыл. Алматы, 2003
42. Нефтегазовые ресурсы Казахстана в системе мировых и региональных
отношений (под. ред. М. С. ... ... ... ... Нефть и Капитал №6, 2004
44. Нефть и Капитал 10. 2004
45. Ноғаев Ы. – Каспий ... ...... баға ... Атамекен газеті. 24 мамыр, 2006
46. Пірназар С. – ... ... ... ... өндірітік әлеуеті.
Егеменді Қазақстан, 1 мамыр, 2002
47. Радионов С. – Современные изменения климата Каспийского ... ... ... ... ... Баку – Тибилиси – Джейхан политическим
проектом. http // www. centrAsia. Ru / news 14. 04. ... ... Н. – ... ... ... мәртебесінің анықталу барысы және
ондағы мемлекеттік шекара мәселесі. Қоғам және Дәуір. №3. ... ... Т. – ...... ... развития
нефтегазового комплекса Казахстана в условиях вхождения республики в
мировую экономику. Дисс. ... ... ... С. – ... – энергетический комплекс Казахстана; Состояние,
проблемы, решения. Казахстан Спектр. №4. 2001.
52. Сыроежкин К. – Роль ... в ... ... ... №6. ... ... Қ. – ... республикасының дипломатиясы. Алматы, 2002
54. Төлепберген М. - Әлем картасныдағы ... ... ... ... 2004
55. Федоров Е. – Экологический кризис и социальный прогресс. Ленинград,
1977
56. Формирование энергетического ... ... ... ... ... и
перспективы. Казахстан Спектр. №2. 2004.
57. www. Caspianenviron. Org.
58. www.centrAsia. Ru
59. www. CPC. Ru
60. www. ... ... www. KISI. ... www. Stat. ... www. ... ... игерілу үстіндегі кен орындарының барланған қоры.
|Кен орны ... |тип ... жылы ... ... қоры |
| | | ... (мың т.) |(мың т.) ... ... |1979 |1770584 |735479 ... ... |1961 |1113422 |489213 ... ... газ | | | |
| ... |1988 |379375 |189315 ... |Мұнай, газ | | | |
| ... |1986 |399922 |181140 ... ... |1976 |486536 |159812 ... ... |1961 |369624 |143696 ... |мұнайгаз |1974 |238535 |96983 ... ... |1969 |40830 |52764 ... ... газ | | | |
| ... |1964 |47441 |13726 ... ... |1980 |10444 |4178 ... |Мұнай, газ | | | |
| ... |1964 |23565 |8139 ... ... |1969 |14612 |4434 ... ... | | | | |
| ... |1967 |28385 |13416 ... |мұнайгаз |1962 |28436 |14106 ... ... |1935 |17344 |5581 ... ... |1996 |82443 |1848 ... |Мұнай, газ | | | |
| ... |1984 |153207 |90441 ... ... ... ... ... ету географиясы
|Компания атауы |Жұмыс істеу |Кен орны |тип ... ... ... | | ... ... ... |Теңіз ... ... ... – АҚШ) ... | | | ... (АҚШ) ... |Теңіз |мұнай ... ... ... | | | ... (АҚШ) ... ... ... газ ... бөлінісі|
| ... | ... | ... ... (АҚШ) ... |Өлі қолтық, |мұнай ... ... ... | | | ... (АҚШ) ... ... ... ... ... ... | | | ... ... ... |Қарашығанақ |Мұнай, газ |өнім ... ... | ... | ... (РФ) ... ... ... газ |өнім бөлінісі|
| ... | ... | ... (АҚШ) ... ... ... ... |
| ... | | |БК ... ... |Каспий | | | |
| ... | | | ... ... ... ... |Мұнай, газ |Консорциум |
| ... | ... | ... ... |Ақтөбе |Өзен ... ... ... БК (ҚР - ... |Теңге |Мұнай, газ | |
| ... | ... | |

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датов басшылыгымен жасаган көтерілісі (1783—1797 жж.)9 бет
Қазақстанның қазба байлықтары4 бет
Каспий теңізі туралы10 бет
Каспий экологиясы21 бет
«Каспиймұнайқұрылыс» АҚ – ның қысқаша тарихы22 бет
«Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау21 бет
Антикалық жерорта теңізінің медецинасы20 бет
Арал теңізі9 бет
Арал теңізі мәселесі6 бет
Арал теңізі туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь