Қазақ хандығы дәуіріндегі тархи шығармалар қазақ тарихының дерек көзі ретінде

Жоспар

І. Кіріспе. Қазақ хандығы дәуіріндегі тархи шығармалар қазақ тарихының дерек көзі ретінде.

ІІ. Негізгі бөлім.
2.1. Ә.Бахадурхан. «Шежіре . и түрік» шығармасы.
2.2. Қ.Жалайри. «Жами . ат . тауарих» шығармасы.
2.3. З.М. Бабыр «Бабыр.наме» шығармасы.
2.4. М.Х. Дулати «Тарихи и Рашиди» шығармасы.

Қорытынды.

Сілтемелер тізімі, пайдаланған әдебиеттер.
Кіріспе.
Қазақ хандығы дәуіріндегі тарихи шығармалар – қазақ тарихының дерек көзі ретінде.
Мен қарастырып отырған курстық жұмысымның тақырыбы – қазақ хандығы заманындағы тарихи шығармалар. Қазақстан тарихының дереккөзі, яғни, жаңа замандағы қазақ жұртының өткеніне шолу жасау. Менің бұл тақырыпты таңдап алудағы мақсатым, жалпы сол кездегі тарихи шығармалардың жазылу стилін, жазылудағы көзделген мақсаты мен мүдделерін қарастыру. Сондай-ақ сол кезде қазақ хандығы дәуіріне сипаттама беріп, оның ішкі, сыртқы саясаттағы көріністерін айқындап беретін қандай шығармалар болды, сондай-ақ авторларын атап өту т.с.с. мәселелерді қарастыру жатады.
Сонымен қатар осы кезеңге тиісті тарихи шығармалардың Қазақстан тарихында алатын орнын және оның қандай сипатта, қандай деңгейде жазылғанын ашып көрсету кіреді.
Тағы бір айта кететін жәйт, бұл шығармаларда сипатталатын өзгеде мемлекеттер мен хандықтардың саяси тұғырнамасына да шолу жасап өту, сондай-ақ ол мемлекеттердің Қазақ хандығына деген пиғылдары мен ұстанған позицияларын айқындау.
Ең бастысы бұл тарихи шығармалар өз заманының ең озық үлгідегі туындылары. (Шедевр)
Қазақ ханыдығы дәуірінде әсіресе, көзге ілінер ең ірі төрт тарихи шығарма болған:
25. Әбілғазы Бахадурханның «Шежіре и – түрік» еңбегі.
Бұл еңбек әйгілі ғұлама-тарихшы, есімі әлемге мәшһүр шежірені Әбілғазының (1603-1664) өз қолымен жазылған.
Әбілғазы еңбегінің маңыздылығы сонда, мұнда тек Қазақ хандығына байланысты мәліметтер емес, сондай-ақ Шыңғысхан дәуірінен бастап XV ғасырға дейінгі аралықты қамтитын тұтастай бір бөлімі бар. Сонымен қатар, Әбілғазы еңбегінің тағы бір ерекшелігі ол тек тарихшы ғана емес, сондай-ақ керемет дәрежелі генеолог. (шежіреші). Ол Нұх ғалейкуассаламнан өзі өмір сүріп отырған дәуірге дейінгі тарихи тұлғалар мен оқиғалардың шежірелік кестесін құрастырған.
Әбілғазы көбіне Алтын Орда хандығының іргесін қалаушы Бату (Сайынхан) ханнан бастап ең соңғы билешіге дейінгі генеологиялық кесте құрып кеткен.
Алтын Орда тарихынан ажырамас бөлігі болып табылатын Қазақхандығы үшін де мұнда қажетті мәліметтер шаш етектен жетерлік. Өйткені, Қазақ хандығының тарихын Алтын Орда тарихынсыз көзге елестету мүмкін емес. Екінші бір тарихи шығарманы, қазақ хандығы хақында едәуір көлемде дерек кеткен Қадырғали Қосымұлы Жалайри (1555-1607). Ол Қазақтың ғұлама тарихшысы, қоғам және мемлекет қайраткері. Оның тарнақ алды туындысы – « Жами ат тауарих» яғни, сөзбе сөз аударғанда, «Шежілелер жинағы» деп аталады. Қадырғали Жалайри бабамыздың өмір жолы тіпті өте қызық. Ол тіпті, сол кезеңдегі азулы империя саналатын Ресей патшалығында өмір сүрген. 1598 жылы Мәскеу патшасының сарайында тұрған. Ол өзімен ертіп туысқан інісі Ораз Мұхамедпен осы сән-салтанат сарайында тұрған еді.
Тіпті, орыс патшасының сеніміне кіріп алғаны сондай, 1600 жылы Борис Годунов оның туыс інісі Ораз Мұхамедті Қасым хандығының ханы етіп қойды. Оған қосып, Қадырғали Жалайриді де көмекші уәзір етіп тағйындады. Осы жылдары Жалайри тек саясатпен ғана айналысып шектеліп қалмады, ендігі кезекте ол ой еңбегімен шұғылданып, кітап жазуға бел шеше кірісіп кетті. Еңбегі «Жами-ат-Тауарих» (шежірелер жинағы) негізінен дәстүр бойынша орыс патшасы Борис Годуновқа арналды. Қ.Жалайри еңбегі де қазақ хандығы тарихынан ойып тұрып орын алған хан- сұлтандар жайлы пікір қалдырды.
Бұл шығармаларда қазақ тарихына қатысты бар хандар: Ұрыс хан, Тоқтамыс, Темір, Құтлық, Қожыгерей т.с.с. арнала, бір бөлімі Ноғай Ордасының шаңырағын көтеруші Едіге батырға арналған.
Қ.Жалайри еңбегінің маңыздылығы сондай ол Ресейде баз кешіп өмір сүріп жүрсе де өз туған өлкесін ұмытқан емес. Тіпті орыс патшалығында аманатта жүгендіктен де болар ол өз еліне деген сағынышында байқатпай, өте алмаған. «Өзге елде ұлтан болғанша, өз еліңде сұлтан бол» деген нақыл сөз нақ осындай жәйттерге байланысты айтылған болуы керек.
Сарайшық қаласын өздеріне мекен еткен Шыңғыс ұрпақтарының өмірі мен саяси жолдарын нақтылап, жан жақты түрде пікірін білдірген алғашқы тарихшы да дән осы Қадырғали Жалайри бабамыз болатын.
Ол Сарайшықта жерленген аттары әлемге мәжһүр 7 ханның моласы алғаш рет өскелең заман тарихтарынушыларын сабақ ретінде тапсырып кеткен болатын.
Қ.Қосымұлы өз туындыларында Ресей патшалығы мен сол кезеңдеггі қазақ хандығы арасындағы демократиялық, саяси, экономика, сауда сферасындағы қарым-қатынастарға да көп дерек беріп кеткен. Сондықтанда оның шығармасы өлкеміздің, хандықтың тарихы үшін аса маңызды рольді атқарған.
Қазақ хандығы туралы аса құнды мәлімет беретін келесі бір шығарма – «Бабырнама». Бұл еңбектің орны ерекше. Өйткені, оның авторы дүниежүзіне аты әйгілі қолбасшы, жер жүзіне мұсылмандықтың ізгілік ұрығын себуші – Захириддин Мұхамед Бабыр. Ол да аса танымал ғұлама-ғалым, лирик ақын болған.
Алғашында Әмудария мен Сырдария төңірегінде үстемдік құрған ол кейін Шайбанидтерден қысым көріп, Ауғаныстан, Тибет, Үндістанға дейін жол-жөнекей сапар шегеді. Солт Үндістан жерінде ол жергілікті халықтармен тік табысып, ислам өркениетінің тамырын тереңге жайып, тарихта Ұлы Моғолдар империясы деп аталатын қуатты державаны құрып кетті.
Бабыр еңбегінде де XV ғасырдың соңы мен басы 16 ғасырдың басындағы тарихи оқиғалар мен процестер толық түрде баян етілді. Әрине, бұл кезекте ол өз туған қонысы (қазақ жері) туралы баға жетпес құнды мәліметтер қалдырып кеткен.
Сілтемелер тізімі.
25. Н.Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті», Алматы, 291 бет.
26. Бұл да сонда 292 бет.
27. А.Мыңжан. «Қазақтың қысқаша тарихы» А,1994. 199бет.
28. Бұл да сонда 203 бет.
29. Қазақ совет энциклопедиясы, 1 том, 301 бет.
30. Қазақ прозасы. Хрестоматия І, Алматы 2001. 318 бет.
31. Қ.Жалайри. Шежірелер жинағы, Алматы, 1997ж 39 бет.
32. Б.Қожабекұлы. Тарихи таным, Алматы, 1994 ж. 190 бет.
33. Қ.Салғараұлы. «Қазақтың қилы тағдыры», Жалын 1992 ж 315 б.
34. К.Нұрпейісов. «Шежіреден-тарихқа, тарихтан-ақиқатқа» Егемен Қазақстан. 9 желтоқсан. 1992ж. 4 бет.
35. Бұл да сонда. 4 бет
36. 15-18 ғ. –Қазақстан, Алматы. 1969ж. 58 бет.
37. К.Нұрпейісов. «Шежіреден-тарихқа, тарихтан-ақиқатқа» Егемен Қазақстан. 9 желтоқсан. 1992ж. 4 бет.
38. Қазақ прозасы. Хрестоматия І Алматы. 2001ж. 203 бет.
39. Бұл да сонда 214 бет.
40. Заһир-ад-дин Мұхаммед Бабыр, Бабырнама, Алматы.1993ж. 219бет
41. Б.Қожабекұлы, Қазақия, роман-эссе. Алматы 1996. 29 бет.
42. Бұл да сонда
43. М.Х.Дулати «Тарих и Рашидин». Алматы, 1999ж.
44. Мицулина К.А. «Юговосточный Казахстан в середине 14-16 в Алматы, 1977, 214 бет
45. М.Х.Дулати. «Тарих и Рашиди». Алматы 1999ж. 3 бет.
46. Б.Қожабекұлы, Қазақия, роман-эссе. Алматы 1996. 73 бет.
47. Қадырбаев А.Ш. Қазақстан, орта және орталық Азия 16-18 ғасырларды, алматы 1983 ж. 89 бет.
48. Қазақ прозасы. Хрестоматия І Алматы. 2001ж. 271 бет.
49. С.Ж.Жолдасбаев. «Қазақ хандығы тарих сахынасына қалай шықты?» Ақиқат журналы №10. 1993ж. 14 бет.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
50. Н.Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті», Алматы 2005ж.
51. А.Мыңжан «Қазақтың қысқаша тарихы» Алматы 1994ж
52. Қазақ совет энциклопедиясы І том.
53. Қазақ прозасы хрестоматия І том, Алматы 2001ж.
54. Қ.Жалайри «Шежірелер жинағы» Алматы 1997ж.
55. Б.Қожабекұлы «Тарихи таным», Алматы, 1994ж.
56. Қ.Салғараұлы «Қазақтың қилы тағдыры» Алматы 1992ж.
57. К.Нұрпейісов «Шежіре-тарихқа, тарихтан ақиқатқа» егемен Қазақстан 9 желтоқсан 1992ж.
58. 15-18 ғ. Қазақстан, Алматы 1969ж.
59. Захир-ад-дин Мұхаммед Бабыр, Бабырнама, Алматы 1993ж.
60. Б.Қожабекұлы, қазақия, роман-эссе, Алматы 1996ж.
61. М.Х. Дулати «Тарих и Рашиди» Алматы 1999ж.
62. Пищулина К.А. «ЮгоВост.Каз-н в серед 14-16 в. Алматы 1977
63. Қадырбаев А.:Ш. Қазақстан, орта және Орталық Азия 16-18 ғасырларда Алматы. 1983ж.
64. С.Ж. Жолдасбаев «Қазақ хандығы тарих сахнасына қалай шықты?» Ақиқат журналы №10 1993.
65. С.Ж.Жолдасбаев «Қазақ қалай халық болды?» №16, 1993ж.
66. Қазақ совет энциклопедиясы, энциклопедиялық анықтама,Аматы 1980 ж.
67. Қазақ ССр тарихы көне заманнан бүгінге дейін, 2 том Алматы 1980ж.
68. Ә.Байбатша «Қазақ даласының тарихы» алматы 1998ж.
69. Қазақ совет энциклопедиясы, энциклопедиялық анықтама, 1,3 том, Аматы 1984 ж.
70. Әбсаттар Дерчалы «Мұхаммед Хайдар Дулати» Алматы. 1999ж.
71. М.Байдолда. «Қазақстан тарихы» Алматы 1996ж.
72. «Ортағасырдағы Қазақстан тарихы» 7сын. ІІ бөлім
73. Қазақстан тарихы туралы Түрік деректемелері І том Өтемісқожы.
74. Әбілғазы «Түркі шежіресі» Алматы 1991ж.
        
        Жоспар
І. Кіріспе. Қазақ хандығы дәуіріндегі тархи шығармалар қазақ
тарихының дерек көзі ретінде.
ІІ. Негізгі бөлім.
2.1. ... ... – и ... ... ... ... – ат – ... шығармасы.
2.3. З.М. Бабыр «Бабыр-наме» шығармасы.
2.4. М.Х. Дулати «Тарихи и Рашиди» шығармасы.
Қорытынды.
Сілтемелер тізімі, пайдаланған әдебиеттер.
Кіріспе.
Қазақ хандығы дәуіріндегі тарихи ...... ... дерек
көзі ретінде.
Мен қарастырып отырған курстық жұмысымның тақырыбы – ... ... ... ... ... ... дереккөзі, яғни, жаңа
замандағы ... ... ... шолу ... ... бұл ... таңдап
алудағы мақсатым, жалпы сол кездегі тарихи шығармалардың жазылу ... ... ... мен ... қарастыру. Сондай-ақ сол кезде
қазақ хандығы ... ... ... оның ... ... саясаттағы
көріністерін айқындап беретін қандай шығармалар болды, сондай-ақ авторларын
атап өту т.с.с. мәселелерді қарастыру жатады.
Сонымен қатар осы ... ... ... ... ... алатын орнын және оның қандай сипатта, қандай деңгейде жазылғанын
ашып көрсету кіреді.
Тағы бір айта кететін жәйт, бұл шығармаларда ... ... мен ... ... тұғырнамасына да шолу жасап өту, сондай-
ақ ол мемлекеттердің Қазақ хандығына ... ... мен ... ... ... бұл ... шығармалар өз заманының ең озық үлгідегі
туындылары. (Шедевр)
Қазақ ханыдығы дәуірінде әсіресе, көзге ілінер ең ірі төрт ... ... ... Бахадурханның «Шежіре и – түрік» еңбегі.
Бұл еңбек әйгілі ғұлама-тарихшы, есімі әлемге ... ... ... өз ... ... еңбегінің маңыздылығы сонда, мұнда тек Қазақ хандығына
байланысты мәліметтер емес, ... ... ... ... ... ... ... қамтитын тұтастай бір бөлімі бар. Сонымен
қатар, Әбілғазы еңбегінің тағы бір ... ол тек ... ғана ... ... ... ... ... Ол Нұх
ғалейкуассаламнан өзі өмір сүріп отырған дәуірге дейінгі тарихи тұлғалар
мен оқиғалардың шежірелік ... ... ... ... Орда ... ... ... Бату
(Сайынхан) ханнан бастап ең соңғы билешіге дейінгі генеологиялық кесте
құрып кеткен.
Алтын Орда ... ... ... ... ... үшін де ... қажетті мәліметтер шаш етектен жетерлік.
Өйткені, Қазақ хандығының тарихын Алтын Орда тарихынсыз көзге ... ... ... бір тарихи шығарманы, қазақ хандығы ... ... ... ... Қадырғали Қосымұлы Жалайри (1555-1607). Ол Қазақтың
ғұлама тарихшысы, қоғам және ... ... Оның ... алды
туындысы – « Жами ат тауарих» яғни, сөзбе сөз аударғанда, «Шежілелер
жинағы» деп ... ... ... ... өмір жолы ... өте
қызық. Ол тіпті, сол кезеңдегі азулы империя саналатын Ресей ... ... 1598 жылы ... ... ... тұрған. Ол өзімен
ертіп туысқан інісі Ораз Мұхамедпен осы сән-салтанат сарайында ... орыс ... ... кіріп алғаны сондай, 1600 жылы
Борис ... оның туыс ... Ораз ... ... хандығының ханы етіп
қойды. Оған қосып, Қадырғали Жалайриді де ... ... етіп ... ... ... тек ... ғана айналысып шектеліп қалмады, ендігі
кезекте ол ой еңбегімен шұғылданып, кітап жазуға бел шеше кірісіп кетті.
Еңбегі «Жами-ат-Тауарих» (шежірелер жинағы) негізінен ... ... ... ... ... ... Қ.Жалайри еңбегі де қазақ хандығы
тарихынан ойып тұрып орын алған хан- ... ... ... ... шығармаларда қазақ тарихына қатысты бар хандар: Ұрыс хан,
Тоқтамыс, Темір, Құтлық, Қожыгерей т.с.с. ... бір ... ... ... ... ... батырға арналған.
Қ.Жалайри еңбегінің маңыздылығы сондай ол Ресейде баз кешіп өмір
сүріп ... де өз ... ... ... емес. Тіпті орыс патшалығында
аманатта жүгендіктен де болар ол өз еліне деген сағынышында ... ... ... елде ... ... өз ... сұлтан бол» деген
нақыл сөз нақ осындай жәйттерге байланысты айтылған болуы керек.
Сарайшық қаласын ... ... ... ... ... өмірі
мен саяси жолдарын нақтылап, жан жақты түрде ... ... ... да дән осы ... ... ... болатын.
Ол Сарайшықта жерленген аттары әлемге мәжһүр 7 ханның моласы
алғаш рет өскелең заман тарихтарынушыларын сабақ ретінде тапсырып ... өз ... ... ... мен сол ... ... ... демократиялық, саяси, экономика, сауда
сферасындағы қарым-қатынастарға да көп ... ... ... ... шығармасы өлкеміздің, хандықтың тарихы үшін аса ... ... ... ... аса құнды мәлімет беретін келесі ...... Бұл ... орны ... ... оның ... аты әйгілі қолбасшы, жер жүзіне мұсылмандықтың ізгілік ...... ... ... Ол да аса ... ғұлама-ғалым, лирик
ақын болған.
Алғашында Әмудария мен Сырдария ... ... ... ол
кейін Шайбанидтерден қысым көріп, Ауғаныстан, Тибет, Үндістанға дейін жол-
жөнекей сапар шегеді. Солт ... ... ол ... ... ... ... өркениетінің тамырын тереңге жайып, тарихта Ұлы Моғолдар
империясы деп аталатын қуатты державаны құрып кетті.
Бабыр еңбегінде де XV ... соңы мен басы 16 ... ... оқиғалар мен процестер толық түрде баян етілді. ... ... ол өз ... ... ... жері) туралы баға жетпес ... ... ... ... алғашқы хандары Жәнібек пен ... ... ... саяси тактикалары мен әскери қуаттылықтарын т.с.с. тура
және дәл жағында ... ... ... ... біздің тарихымыздың
«ақтаңдақ» сырлары көп бой бұққан тұстарын ашуға көмектеседі.
Ал енді, қазақ хандығы туралы тікелей дереккөзі болып ... ... ... ... бірегейі – Мұхаммед ... ... ... ... ... ... XV-XVI ғ.ғ. қазіргі Қазақстан, Өзбекстан,
Қырғызстан, Шығыс ... ... ... маңызды мәлімет көздері
беріледі. ... ... - ... ... ... Шығыс
Түркістан, Ауғаныстан, Үндістан, Тибет ... де 15-16 ... ... ... мен мәдениетін зерттеп жүрген ғылымдар
үшін таптырмас құнды ... ... ... ... ... Мырза
ХайдарДулати Бабырдың жиені болып келеді. Екі ғұлама әрі екі ... аты ... ... ... ... салыстырып
көрсек, ешқандай да кемшілікке көз ... ... ... ... да бір-бірінің дәлелдерін қуаттайды.
-Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Осы ... төрт ірі ... ... тарихы үшін беретін маңыздылығы, яғни, оның ролі.
Сонымен қатар қарастырып ... ... ... сол ... тарихи шығармаларда көріністапқан әскери қолбасшылар мен саяси
қайраткерлердің өмір жолы және ... ... ... ... осы тақырыпты таңдап алып, зерттеудегі мақсатым, бұл
тарихи еңбектердің қай жылдары жазылып, олардың ... ... ... ... ... замандарда бұл туындылардың қандай дәрежеге
көтерілгенін айқындау.
26. Зерттеу міндеттері.
Қалалық кітапханалар мен ... ... осы ... дерек көздерін жинау, соның ішінде қажетті жерлерін жазып алу, ғылыми
құндылықтарын айқындау, одан соң осы ... ... ... пікірлерін зерделей отырып, оның мәніне көз жеткізу. ... ... тиек етер ... осы ... төңірегінде көптеген
ғылымдар қалам тартпай қоймаған.
27. Зерттеу объектісі.
Мұндағы тақырыпқа негіз болып ... ... бұ ... ... ... ірі төрт ... ... и түрік, Жами -ат Тауарих,
Бабырнама, және ... ... ... ... ... ... ... осы
тарихи еңбектерде зор роль ойнаған батырлар мен дарабоздардың ерлігі мен
өнегелері жатады.
28. Зерттеу әдістері.
Осы жұмысыма сәйкес, ... ... ... ... ... ... кезеңге сәйкестендіріліп жарық көрген еңбектерді оқып шығып, оны
классификациялау, ... ... ... ... отырып, оларды да
жіктеп, сыныптап, тақырыбыма сай тұстарын ... ... ... сай тарихи газет журналдарды жинаған ақпарат көздерінің
маңыздылығын және де тарихи ... ... ... ... ... осы ... еңбектер жазылғанна бастап, оның жазылу мерзімін,
бұл тарихи шығармалардағы мемлекет ... ... ... ... ... осы тарихи туындылардағы негізгі цифрлық
көрсетілімдерге аса мән беру , ... ... ... ... ... еңбектер арқылы іздеп, жарыққа шақырған тұстарын ... ... ... ... болып табылады.
ІІ. Негізгі бөлім.
2.1 Ә.Бахадурхан «Шежіре и Түрік» шығармасы.
Әбілғазы Бахадурхан түркі халықтарының ежелгі шежіресін ... ... ... ... Хиуа ... болған.
Әбілғазының Арабмухаммед Дешті Қыпшақтың ханы, Жошы ұрпақтарының
бірі ... ... Ал ... ... – Арал теңізі маңайын ... ... ... ханы –Жанғазы сұлтанның қызы.
Әбілғазы Үргеніш қаласындағы Арысхан медрессесінде оқып, шығыстың
аса білікіті ғалымдарынан әлем ... ... ... басқару мен әскери
өнері т.с.с. бойынша дәріс алған. Ол ер жеткен шағында өзі туралы .. ... ... ... ... ... нәрсе берген, мен әсіресе үш түрлі өнерді
жете меңгердім. ... - ... ... ... ... ... оның
тәртібі атты әскер мен жаяу әскерді аз не көп болғанда шабуылға қалай алып
шығу, достарымен де, ... де ... ... екіншісі – ақындық
өнер, яғни, түрлі өлең құрылысын сақтай отырып, түркі тілінде ... ... ... ... өлең ... ... араб, парсы, түркі
сөздерінің ... ... ... ... – бұрын Арабстан, Иран, Туран,
монғолияны билеген патшалықтардың өмірі мен мемлекеттік ... ... ... ... ... жатқа білу» - деп жазады.
Арабмұхаммед хан қартайған шағында оның ... ... ... ... ... ... талас ұзаққа созылып кетеді. Осындай қарулы
қақтығыстардың бірінде Әбілғазы қатты ... ... ... ... ... ол ... жалғыз жүзіп өтеді де, төніп келген
ажалдан ... ... ... Әбілғазы жастайынан батыл, ержүрек, қайсар,
мінезімен көзге түседі. Сол үшін оның ... ... ... ... ... айтылатын болған. Әбіғазы өзбасына өлім қатері төнген ... ... Есім хан мен ... ... ... мәпсыр болады. Ақыры ағалары
1628 жылы ... ... ... түсіріп, оны Иранға айдатып жібереді.
Сөйтіп, Әбілғазы өз өмірінің 10 жылын Исфахан ... ... ... ... ... ол ... жыл бойы түркімен және қалмақ ауылдарында
бой тасалап жүреді.
Арал қазақтары 1645 жылы Хиуа хандығына қарсы көтерілісте ... ... Хиуа ханы деп ... ... хан ... ... ... игі істер жасайды. Ол алпыс жасқа келгенде хандық билікті
баласына – Анум Мұхаммедке беріп, енді өзі ... ... ... ... ... ... жазылу тарихи туралы Әбілғазы: ... ... бір ... ... деп ... едік, мол бақытты кісі
таппадық. Сондықтан «Жетім өз кіндігін өзі кесер» ... өз ... ... Адам ... бұл кезге шейін, есебін бір құдайдың өзі біледі,
патша бірде-бір әмір, бірде-бір ауылды билеуші өз ... өзі өзі ... ... ... бата ... бұл ... жазғанда мен пақыр жалған
айтуды не өз кемшілігімді жасыруды ... ... екен деп ... - деп ... жазған екі шежіре сақталып, бүгінгі күнге жеткен. Олардың
бірі – « Түкмен шежіресі», ал екіншісі «Түрік шежіресі» деп ... ... Адам ... ... Шыңғыс ханға дейінгі және
одан кейінгі дәуірлердігі Орта Азия мен Қыпшақ ... таяу ... сан қилы ... ... жүйелі түрде баяндалады. Шыңғыс хан мен
оның ұрпақтары шежіресін сөз ете ... ... ... түркі тектес
халықтардың тарихына көбірек назар аударған. Кезінде академик Х.Френ «Түрік
шежіресін» аса ... ... ... ретінде бағалай келіп, бұл шежіре
«Ресей мұсылмандарына өз ата бабаларының тарихын ... ... ... Олардың жалпы тарих ғылымына деген көзқарасын оятуға ... ... ... XIX ... ... тіліне (шенстрем) одан кейін
француз тіліне, бертін келе орыс ... ... ... ... ... жеке ... болып шығуына кезінде Ресейдің атақты ... ... өзі ... ... мәлім.
Қазақ халқының көне тарихына, әдебиеті мен мәдениетіне тікелей
қатысты түрлі жазба жәдігерлер ішінен «Түрік ... ... орын ... ... ... ... ... тұрады. Шежіренің 1-2 баптары адам
атадан бастап Шыңғыс ханға дейінгі ... 3-6 ... әлем ... Шағатай, Төле деген ұрпақтарының Мауеренахр, Иран, ... ... ... Ал 7-9 ... Жошы хан мен оның ... ... ... ... ... Хорезмде патшалық етуінің тарихы
баяндалады. Әбілғазы шежіресінде қазақ халқының этникалық құрамына енген
рулар мен тайпалардың ... ... ... ... ... ... ... өнер т.б. туралы көптеген құнды деректер бар.
«Түрік шежіресі» күні бүгінге дейін тек тарихи мұра ретінде қаралып
келеді. Ал кезінде ол тек ... ғана ... ... ... өз дәуірінің
көркем туындысы саналған. Иә, кезінде шежіре ... ... ... ... Мұнда қара сөздің өзі оқуға жеңіл ... ... ... ұйқасқа, белгілі бір ырғақ пен екпінге ... ... ... ... ... әсерін күшейте түсетін болған. Бұл сөзімізге
«Түркі шежіресінен» бір ғана мысал келтірейік. «Меңлі хан тағы ... ет ... оны ... ичип, айдег, күндег сулуларни кучип, сынаптай
иорғаларни минип, көңлі тиген иелерге учип, ол дуниеге ... ... ... ... ... ... алатын өзіндік
орны бар. «Түрік шежіресінің» қазақ тарихына тікелей қатысы бар жетінші
бабын оқырманға толық ... ... ... ханның анасының аты – Бөрте қомын еді. Ол екіқабат кезінде
Шыңғысхан жоқта меркіт ... ханы ... үйін ... ... ... қылыпалып кетті. Ол ханның қатыны Бөрте қошағының жеңешесі еді. Оң ... ... ... арасында достық бар еді. Оң хан Бөрте қошынды сұратып
алып, шыңғыс ханға ... ... ... хан мен Оң хан ... ... дос еді. Бөрте қошын жолда Жошыны туды. Ол жерде баланы салып алып
жүрер ештеңе болмағандықтан, қамырдан қорап ... ... ... ... алып
келді. Шыңғыс хан баланы көріп, қатты қуанды, бізге Жошы келді деді. Монғал
тілінде «жошы» деп жаңа ... ... ... еді, сол ... атын ... Есте ... Жошы хан әкесінен бұрын ... ол ... ... ... ... ... қайғырып, аза тұтты. Ол уақытта мемлекет
маслихатында ... ... ... және ... айта бастады. Аза
тұтып біткен соң, өтішкенге : «Сен ... ... бар, Жошы ... ... ... ... ... соны әкесінің орнына отырғызып, інілерімен
әмірлерді ... ... Егер ... мен ... сенің сөзіңді тыңдамаса,
өзің аңда қалып маған хабарла, біз ... ... ... ... ... ұлысына жақындағанда, Бату хан хабар алып, інілері мен балаларын
алдынан жіберді., өзі ... ... ... ... ... ... Үш ... соң Өтшікен Батуды әкесінің орнына таққа отырғызып, ... ... мен ... ... ... ... ... жеткізді.
Барлық халық оны қабыл қылды. Одан соң монғаол рәсімімен ұлық той жасап,
Батуға аяқ берді. Бату ... аяқ ... көп ... ... Дәл ... ... хан өлді ... хабар мен шапқыншылар келді. Бүкіл халық аза
тұтып жыласты. Азадан қайғыдан кейін, Бату ... кіші ... ... ... бес ... ... Өтішкен бәрі Шыңғыс ханның ... ... ... ... ... ... барша әмірлер мен
хандарға қосылып, үлкен аза тұтты. Азадан айыққан соң Бату хан және басқада
бекзадалар Шыңғысханның өсиетін орындап, ... ... ... ... ... ... ... аяқ берді, хан ханзадаларға аяқ берілді. Қазынаның кілтін
ашып, соншалықты көп сый-сыяпат үлестірілді ешбірі ... ... ... болды.
Қытай мемлекетінен бірнеше жұрттың билеушілері жау болып ... хан ол ... ... ... Бату ... бұл ... менімен бірге
аттанайық деп хүкім қылды. Бату хан бес ... ... ... Ол ... бұл ... ... ... қайтып, Қарақорымға келді. Бату
ханды ... ... ... және ... ... ... ... ұлы Күйік
ханды, Төле ханның ұлы Лянку ханды және Шағатай ... ұлы ... ... ... ... ... және көмек беріңдер деп Батуға қосты. ... ... ... ... ... келді. Батудың інісі Тоқай Темір ... үш күн ... ... ... ... Бату хан ... ... күн бойын
қонақтады. Одан кейін әскери жимаққа әр жаққа хабаршылар жіберді. Аз ... ... көп ... ... Есте ... Жошы хан Дешті Қыпшақта Көк
орда деген жерде тұратын. Бату ханның Мажар, Башқұрт, ... ... ... және ... опаты болғаны жайлы кейінірек айтылады.
Бату ха өлген соң, Менку қаған оның ұлы ... хан ... Ол ... кіріспестен бұрын қаза болды. Одан соң оның інісі Олақшыны хан
қылды. Олақшы да аз ... опат ... ... хан болғаннан соң ұлық той
жасады. Көп сыйлықтар берілді. Барлық аға-інілеріне Бату хан ... ... ... Одан соң құдай тағала бір күні ... ... ... ... сеуіп, өз дініні бос нәрсе екенін білдірді.
Кейін ағасының ... ... атты ... ... ... ... ... ішінен екі жақсы кісіні бір аулақ ... ... ... мен тарихын сұрады. Бұл кісілер мұсылманшылықты
жақсылап баяндап берді. Одан соң кіші інісі ... ... ... бұл
сырын оған айтты. Ол және мұсылман ... ... ... ... ... 664 жылы ол ... өтті. Патшалық өмірі жиырма ... ... ... хан ... соң ... ... хан болды. Бату хан дәстүрі мен
аға-інілері ұлыстарды бөліп берді. Ақ орда ... ... ... ... ... құм уалиятын Оран Темірге тапсырды.
Оран Темір Тоқай Темірдің баласы еді. Өзі ... ... Екі ... кейін қайтып келіп, сансыз әскерімен Абақа хан үстіне
аттанып, Ирак мемлекетіне барды. Абақа ханмен жарасып, қайтып келді. Бір ... ... ... ... ... ... 680 жылы Абақа хан қайтыс
болып, оның орнына Ахмет хан ... еді. ... ... кейін Абақа
ханның ұлы Арғұн ханның қолынаншейіт болды. Арғұн ... ... ... ... ... ... ... патша болғанын естіп, Тоқай және
Теріктай деген екі бегін бас қылып, 80000 ... ... ... үстіне
жіберді. Арғұн хан хабарды ... ... ... ... ... ... ... жіберді, өзі оның артынан аттанды. Екі әскер Қарабах
үстінде соғысты. Меңку хан ... ... ... ... Мұны ... ол құса
болып өлді. Одан соң Меңку патша болды. ... ... ... адам ... хан оның ... ... кетті. Біраз уақыттан соң көп әскер
жиып, келіп, Меңкумен соғысты. Меңкуді өлтіріп, өзі ... ... Көп ... ата ... көп іс ... ... бұл дүниені тастап, ол
дүниеге кетті. Патшалығы 6 жылға ... ... ... ... ... соң, ... хан болды. Елді он үш ... ... ... ... ... қарай құрмет кұрмет көрсетіп, ... ... ... ... ... ... ... артты. Одан соң
Жошы елі Өзбек елі атанды. Екі рет иран жұртына Әбусағит үстіне жүргенімен,
Иранды ала ... ... ажал ... қаза ... ... соң, оның ұлы ... хан ... Жәнібек хан
таңғажайып мұсылман патша болды, өзін ғұлама, ибалы, ... кісі ... ... ... ... ... ... сақтады. Темірташ ұлы
Мәлік ашраф ол ... ... ... еді, ол өзі ... ... әрі ... ... азербайжанның игі , жақсы адамдары жан-жаққа ... ... ... ... адам ... ... ... Ол күнде уағыз айтатын еді.
Қазы Мұхитдин Жәнібек ханға келіп: «Егер Мәлік ... ... ... ... ертең қиямет күні біздің қолымыз сіздің етегіңізге ... ... ... бұл күш әсер етті. ... ... ... ... ... оны ... ... оның төрт жүз түйе лағы мен жауһарын, өзге ... ... өз ... үлестіріп берді. Ұлы Бердібекті Азербайжанға әкім
етіп, өз жұртына қайтып келді. Одан соң ... ... ол ... созылды.
Хан: «Енді мен бұл ... ... - деп, ... ... ... Ол ... ... алдында халқын жиып, оларға көп
насихаттар айтты. ... 758 жылы ... ... Он жеті жыл ... ... ... Бердібек келіп үш күн аза тұтып, азадан соң барлық
ханзадалар мен әмірлер Бердібекті хан ... ... өте ... ... қара адам еді. Аға-інісі, барлық туыстарын ешкімін қалдырмай, бәрін
өлтіртті. Ақыры ... ... ... екі жылдан соң, 762 жылы опат
болды. Сайын хан ... ... ... ... ... «Нар ... кесілді» деген сөз бар. Бұдан соң Жошы ханның өзге ... ... ... ... ... тауарих» шығармасы (Шежірелер жинағы).
Қадырғали Қосымұлы Жалайри (1505-1607) – қазақтың ... ... және ... ... ... Қарахан әулеті билік жүргізген
кезден бері ұдайы ханның ... ... ... ... ... маңызды мемлекеттік қызметтер атқарып келген. Қадырғалидың әкесі Қосым
кезінде бек ... ... ал ... ... ... ... ... атағын алғаны мәлім.
Қадырғали Жалайри алғашында хан ... ... ... ... хан ... тәрбиеші – ұстазы болған. Қалмақ шапқыншылығы
кезінде Шығай ханның баласы (Тәуекел ханның ... одан ... қаза ... ... ... он үш жасар Ораз Мұхамедті ертіп, бүкіл ауыл аймағы
мен Сібір ханы Көшімнің ... ... ... ... ... ... би етіп ... Қосым би ұдайы Ораз Мұхамедті жанында болып, оны
өз баласындай тәрбиелеп ...... ... мен әдебиетін, мәдениеті мен салт-санасын
терең меңгерген, араб және ... ... ... ... ... ... ... Оның даналығы мен ғалымдығына көзі жеткен Көшім хан көп ... ... ... етіп ... ... ол ... ... қарсы шығып,
Сібір князы Сейдақтың да ақылғой- ... бірі ... ... Ораз ... және Сейдақ – үшеуі бірге ... аңға ... ... ... ... ... (1588) Ертіс өзені бойында
саясатшылық құрып жеткен осы үш қазақты Сібір Воеводы ... ... ... ... ... Сосын үшеуі де үй ішімен «аманат» ... ... ... жіберіледі. Сонымен Қадырғали Жалайри 1598 ж дейін
Мәскеуде патша сарайында тұрды. Ал Ораз ... ... ... ж. ... Шведтерге қарсы соғыстарына білікті әскери адам ретінде қатысып,
сан рет ерлік көрсетті. Адалдығы мен ерлігі үшін сол ... орыс ... ... ... ұлы) 1592 ж. Ока ... бойындағы Қасым
хандығынан Ораз Мұхамед сұлтанға арнайы жарлықпен арнайы жер ... ... ... ... ... ... ... күрес жүргізу мақсатымен Ока
өзені бойынан «Касымовскяая царство» деп аталатын княздық құрғаны ... ханы ... есім ... солай атанған. Орталығы- Кермен қаласы
еді. Ресей құрамындағы бұл патшалықты Қыпшақ хандарының ... ... Орыс ... ... 1600ж. өз ... Ораз Мұхамедті осы Қасым
хандығының ханы етіп қойды. Сол жарлығы мен патша Ораз Мұхамедке төрт ... ... ... бірі ... еді. Орыс патшасы Б.Годунов
Мәскеуде Ораз Мұхамедке қандай зор ... ... ... ... ... ... жинағында» егжей тегжейлі баяндаған. Сөйтіп, 1600
ж. Ғана Қ.Жалайри тікелей ғылыми жұмыспен ... ... ... ... ... патшалығында» ол өзінің «Жами –ат тауарих» атты тарихи еңбегін
жазуды бастап, оны 1602ж. Толық жазып бітті. Бұл кітап сол ... ... орыс ...... ... бұл еңбегін Шыңғыс хан және оның ұрпақтары жайындағы,
сондай-ақ Қазақ хандығы туралы шежіре ... ... ... «Шежірелер
жинағының» алғы сөзінде атап көрсетілгендей-ақ, «Қазақстан тарихы үшін аса
маңызды ... яғни ... ... ... ... тың ... мәлеметтер берген соңғы бөлімі. Ол ... ... ... ... ... хан ұрпақтарының ішіндегі Қазақстан тарихына
қатысы бар хандар: Тоқтамас, Темір құтылық, Ұрысханұлы, Қаже-Керей, Қажы
Мұхаммед, Әбілхайыр, ... Ораз ... және ... ... ол ... ... Орда тарихындағы ең ірі біртұлға – Едіге биге арналған. «Жәми-
ат ... сол ... ... ... ... ... ... тіліндегі
жазылған. Соған орай, автор қазақ тілінің зор ... ... ... ... тән ... ... ... Мұнда қаламгер
қара сөздің өзін жыр толғауға ұқсатып, жиі –жиі қайталанып оырған.
Қ. Жалайри ... ... ... ... құнын дәлелдеу
үшін шежіреден бір ғана мысал ... ... ... орыс патшасы
Б.Годуновқа арналған мындай мадақтар жолдары бар: «Жумлят алькристиян падия
хазрат пари Борис ... улуғ ... ... ... алты хан, ... хан, ... төрт ... биляган хан, халайқын адллік білан сураган
хан, ... ләр, га ... ... ... ... ... уа йаз, ай ... хазина да бар малын хақ йолында ихсан қылған хан, йеті ықлым кәшур ны
алған хан. Міне осы ... ... ... құрылымы тұрғысынан сол
кездегі жыраулар ... еске ... ... қара сөздің өзі өзі бейне
бір жыр-толғау, секілді ырғақты, ұйқасты болып ... ... – ат ... ... ... жазылған ғылыми
еңбекхана емес, сондай-ақ бірге өз ... ... ... ... көркем сөз үлгілерін шеберлікпен пайдаланған туынды деуге болады.
Енді «Жами-ат тауарих» туралы ... ... алу үшін ... «Ораз Мухамед хан дастаны» деп ... ... ... ... ... ... ... Шығайханұлы, Жәдікханұлы,
Жәнібекханұлы, Барақханұлы, Құйыршықханұлы, Ұрысханұлы туралы дастандар.
Ораз Мұхаммедтың барлық ата –бабалары, туыстары мен бір ... ... ... ... ... ... төотінші буын еді.
Жәнібек ханның оғландарын (ұлдарын) бұл ... тағы еске ... ... ... ... ... өз ... патшалықтарын құрып
билік етті. Сондықтан атақ-даңқы осы заманға ... ... ... ... айтылатыны-Қасым хан – жаған бегімен (бәйбішеден)
туылған еді. Біраз жылдар бойы ... ... ... ... құрды.
Және өз тұсында әр тараптағы уалиаттарды бағындырды. Ақырында Сарайшықта
дүние салды.. қазір оның ... ... ... ... сұлтан туралы
хикаялар көп жерде кездеседі. Ол ... ... ... ... ең ... ... ... жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсетті. Шығай хан
тұсында әскерлердің бас қолбасшысы ... ... ... ... ... ... ... шағында шаһит болды. Оның қабірі Қожа Ахмет
Яссауидіңғ қасында жерленген. Оның ... мен ... өте көп ... Ол
көп уалиаттарды бағындырып, өзіне қараты. Оның әйгілі үлкен екі ... ... ... Алтын ханым –Үсек ханның баласы ... ... еді. Одан ... ... һәм ... Ораз ... хан туылды. Тәтті
ханым туды.
Чуйдік ханым- Бурундық ханның баласы Кемсін сұлтанның қызы ... ... ... ... еді. Ол ислам патшасы Тәуекел ханның әскербасшысы
болып тұр. Ол сол ... сол ... әлі ... ... өмір ... ... Мұхаммед хан сегіз жасында өзінің атасы Шығай ханнан айырылды. ... 13 ... өз ... Одан ... ... болды. Одан соң және бірнеше
уақыт таршылық көріп, Сейдақбидің алдында кіріптарлық шекті.
Он алты жасында бүкіл ... ... ... ... ... ... болды. Сол күннен осы күнге дейінгі Б.Федоровичке қызметін
атқарып келді. Патша ағзам өз ... ... ... ... ... ... еді. ... бурчқа келгенде тышқан жылы еді. Рамазан
айында он бесінші күні бүкіл орыс патшасы Б.Годунов үкім жарлығымен ... ... ... ... отырғызып, көнсе-көнсе, орам-орам
мылтық аңдаздарымен және ... қол ... бас иіп игі ... ... ... Ораз ... хан ... сұлтан ұлтын аса құрметтеп,
көрініске алып, бұл жерде патша хазіреті ... ... ... ұлы ... ... ... ... Ораз Мұхаммед ханға Мүбарақ қылды, құтты
болсын айтты. Патша Һазіреттері бас иіп, ... ... ... енші ... ... ... күн ... хазіреттері жанында тік тұрып
қызмет етті. Кермен шаһарының бектері, мырзалары, қара ... жүз ... ... әзір еді. ... хазіреттері рұқсат берді. Ораз ... ... ... тілмаш қосып шауһар ... ... күні ... тәзім қылды. Керменнің жасы мег үлкендері де хан хан қазіреттері
құлдығында ... күні Ораз ... хан ... ... хан көтеріп таққа
отырғызды. Ұлкен, кіші барша орыс, ... онда әзір еді. ... ... жиын болды. Төрт кісі төрт жақтан хазіреті ханды алтын сандалдың
үстіне ... 28 ... Ораз ... ... ... ... Алла
дәрежесін ғұмырлық етсін.
Барлық үлкен кіші акбар молда және ... ... ... ... ... түгел қатысып, дұға қылды. Одан кейін қорашылары.
Аталық емдеушілері хазіреттің үстіне нисафлер қылды. Барлық ... ... бас иді. ... ... Федоровичтың тілегін тіледі, әрқашан
ертелі кеш бікесе май інісіде оны есінен ... Және тағы өзі ... ... да әзір еді. ... ... ... Мұстафа-Алла
тағала оған нұрын төксін-рухына ардайым дұға оқып ... ... ... ... ... ... ... жоғары мәртебелі
Ораз Мұхаммед ханның ата-анасынан бері ... қыла ... ... ... еді. ... ... ... кітабынан түрік тіліне аударды, ал
кейінгі замандары болғандарды өзі ... ... ... Алла ... ... ... ... Патша Борис мәңгі әділдігі, ақтыған және ... ... ... ... отырғызғанын баяндау үшін жазылды.
Хазірет Нұх ғалейксаламнан оғызға ... ... ... ... Шыңғысқа дейін, Шыңғыстан бұл заманға дейін неше түрлі патшалар,
хандар өтіп еді, барлығы баяндалды.
2.3. З.М.Бабыр «Бабыр-наме» шығармасы Захириддин ... ... ... ... ... қолбасшы, сонымен қатар ғажайып өлең
–жырлар жазып қалдырған, лирик ақын, дарынды ... ... ... ... ол 1483 жылы 14 ақпанда Әндіжан қаласында туылған. Бабырдың ... Шейх - ... әмір ... ... ... келеді. Шешесі Шағатай
әулетінен шыққан Жүнісханның бәйбішесінен туғагн екінші ... ... ... ... ... тұңғыш қызы Михр Нигар ханым, ал кенже қызы ... ... ... ... тарихшысы Мұхаммед Хайдар Дулатидің анасы
екені мәлім. Қазақ ханы сұлтан Ахмет яғни Алаша хан осы ... ... ... ... ... . ... өнерге , білімге құштар болған Бабыр
түркі тілдерімен ... ... ... тілдерін жетік меңгеріп, шығыстың
классикалық поэзиясынан еркін сусынданған, тарих, философия, табиғаттану
ғылымдары ... өз ... ... едәуір білім алған жан. Ержүрек
батырлығы үшін лоны бала кезден-ақ Бабыр (арабша «Бабыр»-арыстан деген ... ... ... ... екі жасар Бабыр Ферғана уалиатының
әмірі болып таққа отырды. Бұл – ... ... Әмір ... ... ... ... ... әмірші ұрпақтарының билік үшін күресі қызып
жатқан болатын.
Бабырдың мақсаты - Әмудария мен ... ... ... бір орталыққа бағынатты қуатты мемлекет құру болатын. Сол
арманына жету үшін ол көп жылдар бойы ... ... ... суыт ... ... ... нәтиже шықпайды.
Ақыры Шайбани хан бастаған ру –тайпалардың тегеурініне төтеп бере
алмаған Бабыр өзінің сенімді бір топ ... ... өтіп ... ... одан әрі ... ... бет алады. 1525 жыл ол Дели ... ... ... ... етіп ... ... Бабыр Үндістан
билеушісіне айналады. 300жыл бойы, яғни 19 ғасырдың бас кезіне дейін өмір
сүріп келген ұлы Монғол ... ... ... ... ... ... ... тарихта қалды.
Бабырдың есімін көркем сөз зергері негізінде ғана емес, сондай-ақ,
дарынды тарихшы, географ және ... ... ... ... ... «Бабырнама» болып табылады. Кезінде түркі халықтарының бәрінде
бірде ортақ ... ... ... ...... тілінде жазылған бұл
прозалық шығарма үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімінде XV ғ. соңы мен ... бас ... орта ... негізгі саяси оқиғалар егжей тегжейлі
баяндалады. Ол ... ... ... деп ... қазіргі Ауғаныстан
аумағында орын алған тарихи оқиғаларды ... ... ... ... болады.
Ал Бабырдың өз қолымен жазған мемуарлық кітаптың үшінші ... ... ... ... ... осы елдің ғажайып географиясын,
табиғатын, халқын , әдет ғұрып, салт-санасын т.б. ... ... ... ... ... тап ... ... тәжге таласып, үздіксіз
жүргізген соғыстарын мағынасын қан төгілген шайқастардың салдарынан қаңырап
қалған қалалар мен ... ... ... кеткен өлкелерді, алым-салықтың
шамадан тыс көбейіп кеткенін, жұт жайлаған ауылдарды,т.б. бүкпесіз, ашықтан-
ашық әңгімелейді.
Бұл жөнінде ... өзі ... деп ... ... ... ... . мен өзіме -өзім мынадай шарт қойдым, әрбір оқиға қалай болғанын-
дәл солай жазамын, мен жазған ... сөз ... ... ... ... ... ... жақтарын да, жаман жақтарында жасырмай
айттым. өзіме жақын жандарды да, жат ... де ... ... баян ... ... ... жан ... қамтып бұл көрсететін
автобиографиялық сипаттағы туынды әр жылда болып ... ... ... ... ... ... тізгендей етіп баяндайтын жылнама
түріндегі шежіре кітап емес. «Бабырнама – құнарлы, бейнелі тілмен ... сөз ... ... шыққан нағыз көркем шығарма ... ... ... ... ... ... қай ... мұрасы саналады? «Бабыр-
наманың» қазақ халқының тарихына, әдебиетіне, тіліне, ... ... ... ... қандай дәрежеде болды?
Кезінде қазақтың оқыған зиялылары «Бабыр-наманы» қазақ халқының өз
тарихы туралы жазылған шығарма деп ... ... ... да еді. ... бұл ... ... ... өзбек, түркмен т.б. түркітілдес
тайпалардың тарихы баяндалды. Бірқатар, қазақ хандары, ... ... ... туралы аса құнды деректер бар. Ежелгі қазақ
жеріндегі ... ... ... ... ... ... мен ... т.б. әңгіме болды. Мәселен, Бабырнамада» қазақтың Түркістан,
Сайрам, Отырар секілді шаһарлары туралы, Сырдари мен Арыс ... ... ... бар. ... ... ... Омар ... Арыс өзені бойындағы
бір шайқасы жайында айта келіп, «Арыс өзенінен өтіп, Омар Шейх өзбектерді
тас талқан етіп ... ... ... малдарды тартып алып, бұрынғы
иелеріне қайтарып берді» - деп жазды.
Сол кезде қыпшақ даласын мекен ... ... ... ... ... ... діни-ұғымдарын т,б, сөз етеді.
«Бабырнамада» қазақтың алғашқы хандары Жәнібек, үш жүз мыңға жуық
атты әскері ... ... ... ... ұлы жүздің Жетісудағы Дулат
тайпасынан шыққан тарихшы ғалымы, әрі ақын – ... ... ... ... ... ақын – ... али т.б. жөніндегі нақты тарихи деректер
берілген. Қазақ елінің Қыпшақ, Дулат, Жалайыр руларынан ... ... ... есік ... ұлы бек ... ... ... қызмет атқарған
жиырма шақты қоғам қайраткерлеріне Бабыр өзінше мінездеме берді.
Бабыр өз шығармасында жүніс ... сұлу қызы ... ... ханым
туралы айта келіп, оны Әдік сұлтан өлген соң, қазақ ... ханы ... ... ... мен ... ... –біреуі бұл ұлысты Қасы
хандай нығайтқан емес.
Сондай-ақ Бабыр өзінің ... ... ... ... ... ... ... Дулати туралы да өз пікірін айтты: «Хайдардың әкесін
өзбектер өлтірген соң, ол менің ... ... ... жыл ... Кейін
рұқсат сұрап, Қашқар ханға кетті. Жұртың айтуы бойынша ол енді ... ... ... ... ... ... Қолы әр іске ... жазуға
да, сурет салуға да, жебе ұстауға да ұста. Өлең сөзге де дарыны бар. ... ... ... еді. Сөз ... ... ... ... қасида өлең (мақтау өлең, ода) жазуда ... ... ... ақын Хасен Әли туралы «Бабыр-Намада» мынадай ... бар: ... Али ... еді. Шын аты ... ... еді. ... ол
Хасен Али деген атпен көбірек мәлім болды. Әкесі Әли Жалайырға Бабыр мырза
құрмет көрсетіп, оны бек ... ... ... ... құрамына енген ру тайпалардан шығып,
есімдері XV-XVI ғасыр Шағатай тіліндегі ... ... ... ... ... аз емес пе еді. ... ... кезінде алджына жан
салмаған жалайыр Хасен Әли жырлары да, ... ... ... ... ... «Жиһаннемесі» де қазақ әдебиеті тарихында ... ... ... ... ... Ұлы Абай көрнекі шығыстанушы ғалым Ш.Уалиханов
және академик – жазушы Мухтар Әуезов ... ... ... зейін
қойып оқып, бұл еңбеңті қазақ халқының тарихына , ... тілі ... ... ... ... ... деп танығаны мәлім. Олар
Бабыр кітабының қазақ халқы тарихына қатысты жақтарын ашып ... ... ... де XV-XVI ... ... ... ... сөз еткенде, осы
еңбектің ұрыстал тұстарынан нақты дерек ... ... ... «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген
қара сөзбен жазылған ... ... ... ... шешесімен бір
туысқан екі бауыры болған, үлкені, Ташкентте ханболып, ... ... ... ... ... ... ... балалары болған. Сол қазақты
билегеннің аты Ахмет екен. Ол ... ... ... ... үш ... ... үш жүз басыға билетіпті. Әр ... ... ... ... есеп ... ... «Үш жүз ... дейтұғыны сол. Ахмет хан
қалмақты көп шауыпты, көп қырыпты. Қалмақ рақымсыздығына қарай «Мынау ... ... ғой» ... жан ... ... ғой дегеннің орнына. Сондықтан ол
кісі Алаша хан атаныпты. «Бабырнамада» солай жазылған дейді.
Қазақ халқының ... ... ... қатысты «Бабырнамада»
қызықты мәліметтерге, әсіресе, 400 мың нөкері болған ... ханы ... ... ... ... Шоқан Уалиханов ерекші көңіл
аударып, бұл шығарманы осы ... аса ... ... мәлім. Біз
«Бабырнама» Шағатай тілінде жазылған деп ... Ол ... тіл? Сол ... ... Кезінде Шағатай хан билеген өлке «Шағатай ұлысы» десе, ал
кейінірек барып Орта ... ... ... ... бүкіл түркі халықтарына
ортақ-орта Азиялық әдеби тілді» «Шағатай тілі» деп атаған. Бұл тілді қазір
орта ... ... ... ... тілі ... атайды. Ал Бабыр заманында «
Шағатай тілі» дегеннен гөрі «түрікше», ... ... ... ... көбірек қолданылған.
«Бабырнама» тарихи, ғылыми еңбек қана ... ... ... ... мол ... зор шеберлікпен пайдалана отырып жазылған көркем
туынды. Рас, бұл прозалық шығарманың негізгі объектісі ... ... ... ... де ... сол ... ... баяндап шығумен шектеліп
қоймайды. Жазушы көркем шығармаларға тән метафора, теңеу, литатеза, эпитет,
гипербола т.б. көріктендіру ... ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтардың ертегі-аңыздары, мақал-
мәтелдері, фразиологиялық сөз тіркестері, айшықты ... ... ... ... ... оқушысын бірден баурап әкететін туынды.
Жиһанкез Бабыр сөзі жүрген жерлердің табиғатын, тауларын, өзендіре ... ... ... мен ... нағыз суретшіге тән
шеберлікпен бейнелеп ... ... ... ... ... ғалым
–В.В.Бартольд «Бабырнаманы» көркемдік дәрежесін жоғары бағалай келіп, оны
түркі тіліндегі прозалық шығарманың ең жақсы ... ... ... айтқанда, «Бабырнама» - шын мағынасындағы энсиклопедиялық
шығарма. Мұнда ... ... ... жөнінде аса құнды мәліметтер
берілген. ... ... ... ... әсіресе, әдебиеті ... ... ... Бабырдың осы еңбегінде мейлінше көп
жинақталған. Орта Азия мен Үнді елінде XV ғ соңы мен XVI ғ бас ... ... ... сол ... феодалдық қарым-қатынасты дәл осы
кітаптағыдай толық әрі ... ... ... ... және тарихи
жәдігер жоқ. Әсіресе, мұнда сол кездегі Үндістан туралы егжей-тегжейлі, ... ... ... ... күні ... ... өз маңыздылығын
жоймаған көркем туынды.
2.4. М.Х.Дулати «Тарихи и Рашиди» шығармасы.
М.Х.Дулати ... ... ... ... тұңғыш тарихшы, ғалым,
кемеңгер ойшыл, аса дарынды қаламгері, әдебиет ... ... ... ... ... ... ... моғолстан мемлекетінде
билушісі болған Сұлтан Махмұд ханның туған қарындасы Хуб Нигар ханымға
үйленген. ... ... ... ... ... Хуб Нигар ханым-Моғолстан
әміршісі Жүніс ханның кенже қызы. Ал Жүніс ханның тұңғыш қызы Михр Нигар
ханым-аты ... ... ... Мұхаммед Бабырдың анасы.
Сонымен, Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд күйеу баласы Мұхаммед
Хусейнге ... ... Ора төбе ... ... ... Міне ... шаһарында 1499ж Хайдар Дулати дүниеге келді.
Хайдар Дулати -өз ... ... аса ... ... ... ғұлама адам.
Тарих ғылымы, поэзия, музыка, сәулет өнері, зергерлік салалары бойынша оған
дәріс берген ұлы Бабыр, Сұлтан Сайдхан ... орта ... аса ... ... Рашиди. «Тарих и Рашиди» Хайдар Дулатидың есімін әлемге
мәшһұр еткен ең ... ... Бұл ... ... 15-16 ғ ... Өзбекстан, Қырғызстан, Шығ Түркістан аймағында болған аса
маңызды ... ... ... жазды. Сондай-ақ Ауғаныстан, Тибет, Үнді
елдерінде орын алған кейбір саяси, ... ... ... ... ... сол ... ... еткен ру-тайпалардың, халықтардың
тарихын, қоғамдық әлеуметтік өмірін, ... ... ... ... Бұл ... ең ... ... Дулати өз
көзімен көрген аса маңызды ... ... ... және өзі өмір ... дәуірдегі тарихи құбылыстармен шебер ... ... ... и ... - қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Шығыс Түркістан,
Ауғаныстан, ... ... ... XV-XVI ғ ... ... мен мәдениетін зерттеуші ғалымдар үшін аса құнды, таптырмас
деректер көзі ... ... ... тарихы, Дулатидың айтуы бойынша,
Моғолстан мемлекетінің өмірге ... ... ... Моғолстан –
шығысында Ертіспен, Солтүстігінде Балхаш көлімен, батысында – ... ... ... ... ... шектесіп жатқан ұлан-
ғайр мемлекет еді. Сонау XIV ғ. ІІ жартысында моғолстанның алғашқы хандары
тоғылық Темірмен Ілияс Қожа ... ... ... үшін ... ... ... келе осы мемлекетке қарасты, Жетісу жерінің билік әрбір
Каларрадинге көшті. Бұл кезде орта ... ... Әмір ... ... ... ... болды. Моғолстанның
билеушілері Әмір Каларрадин дулат, Еңкі төре, ... қожа хан және ... ... хан бас ... Әмір Темірге қарсы шықты.
XV ғ. ІІ жартысында мемлекеттің ішкі қолбасшылары күшейіп қазақтың
көптеген ру-тайпаларын, Дешті Қыпшақты тастап ... Олар енді ... ... ... ханы Есбұға Керей мен Жәнібекті құшақ жая қарсы
алып, Шу өзені, ... ... ... ... Ал ... пен ... бұл
кезде қазақ хандығын құрды. Сөйтіп, Хайдар Дулати «Тарихи ... ... ... ... және ... көрші мемлекетпен қарым –
қатынасы кең көлемде сөз болады.
Х.Дулати қазақ халқының ... ... ... ... ... сан рет қанды қақтығыстарға соқтығысып жүргенін ел ішіндегі
алауыздықты сыртқы ... ... ... ... ... ... ... тарихшы ғалым ғана емес, ол сонымен бірге аса дарынды
жазушы, ақын. Сол себепті ол «Тарих и Рашиди» ... сөз ... ... ... Қаламгер өз сөзімен көрген оқиғаларды аса дарынды суреттерге
ғана тән шеберлікпен бейнелеп көрсетті. Міне, ... ... ... ... ... ... гөрі, көркем шежіре дәстүрімен жазылған шығармаға
көбірек ... ... ... өмір сүрген дәуірде ... ... ... жазу ... кең ... еді. ... де ... жазған шежіре
ғылыми жағынанда, көркем сөз ... ... ... ... биік
туынды болатын. Х.Дулатидың бірқатар елдерге жасаған ... да ... ... ... ... Тарих и Рашиди қызықты оқиғаларға,
ғажайып көріністерге толы, еңбек мәселен, ... ... ... табиғатын
сүйсіне сүйреттеп, ондағы алтын өндіру кендері туралы қызықты ... ... өз ... ... ... ... Жыр қадірін жектік
білетін атақты Бабыр патша кезәнде Хайдар Дулатидың ақындық дарынын ... ... Жиын ... ... ... ... ... салып
айтады екен.
Ақын өлеңдерінің негізгі идеясы адамгершілік, сүйіспеншілік,
достастыққа адалдық болып келеді. Ол өз ... ... көп ... ... тарихи оқиғаларға куә болған. Тағдар тауқыметін көп ... ... көп ел ... ... ... ... ... отырған хан да
болған. Сол себепті ол жалған дүниенің ... ... адам ... ... ... да ... ... өз ара шайқалып жататынын
өзгелерден гөрі тереңірек пайымдаған.
М.Х Дулати Кашмир елін ... ... хан ... ... кезіндегі
көрген-білгендерін зор шеберлікпен жазады. Мәселен, «Тарих и ... ... ... бар: ... ... ... ... өте қоңыр салқын, сондықтан ешқандай желпуіштің қажеті жоқ. Ұдайы
қоңыр ... ... есіп ... Оның қош ... лебі адам жанын жадыратып
жібереді. Үнемі ... ... ... ... қасиетке ие таңғы
самалдан райхан жапырақтары төгіліп жатады. Сайраған бұлбылдар мына халді
баян еткендей ... ... ... кім ... ... Шынында да, «Тарих
и Рашиди» құнарлы бейнелі тілмен қазақтың айту ... ... ... ... Ол ... ... ретінде тарихи тұлғалардың ... ... ... и ... қанаты сөздерге, мақал-мәтелдерге, сан
қилы әдеби теңеулерге, мейлінше бай. Ең бастысы – бұл мемуарлық еңбектің
шынайы ... тән ... ... бар, ... ... ... әрі ... эпитет, теңеу істептес көріктеу құралдары қатар
пайдаланылады.
Дәл сол деректер жайында өзінің ой ... ... ... ... ... ... ... бұл
философиялық пікірлері арнайы зерттеуді қажет етеді.
Хайдар Дулати «Тарих и ... жазу ... өзі ... ... ... Прозатілімен түсіндіру қиын болған кейбір жәйттерді ол
аракідік поэзия тілімен, яғни ... ... ... ... «Тарих и Рашидиді» өзге тілдерге тәжіма жасаған батыспен
шығыстың көптеген ғұламалары ерекше атап көрсеткен. Х.Дулати бұл ... көп ... өмір ... және ... замандас шығыс шайырларының
поэзиясына теориялық талдау жасап, олардың ... ... ... ... ... ... ... Сухали, Хилали т.б. ақындар.
Жанырлық тұрғыдан алғанда «тарих и Рашиди» ғылыми еңбек, әрі түркі
тілдес халықтарының ... ... ... ... ... ... туынды деуге болады.
Біріншіден, «Тарих и Рашиди» көне түркі, ... ... ... ... үнді, тілдерінде жазылған, есімдері әлемге әйгілі шығыспен
батыс ғұламаларының тарихи зерттеушілеріне негізделіп ... ... ... ... Дулати еңбегі сан ғасырлар бойы ұрпақтан –ұрпаққа
жалғасып, ауызша айтылып келе жатқан тарихи дерктерді, аңыз-афсаналарды,
хандар мен сұлтандардың ... өз ... ... ... ... деуге болады.
Үшіншіден қазақ зиялылары шежіре кітаптарды тарихи ... ... ... ... таныған тіпті, алғашқы ресми тарих ретінде
жазылған шежіренің өзін айтушы жыршы – жаралар оған көркем ... ... ... ... ... тақырыпқа жазылған көркем туындыға
айналдырып жіберетін болған. Міне, «Тарих и Рашиди» атты ... ... ... Хайдар Дулати осы жәйіттерді мықап еске ала отырып, оны
жоғарыда аталған үш талапқа да сай жауап беретіндей етіп ... ... ... ... ... и Рашиди» атты еңбегі –
бүкіл ... ... ... ... ... ішінде қазақ қауымының ... аса ... ... ... ... туынды.
Қорытынды.
Жалпы, қасиетті қазақ топырағын небір ұлы ақын – ... мен ... ... ... өте бай ... Біз ... отырған тақырып желісіне сәйкес, осы аталған қоғам қайраткерлері
ішінде тарихшы мен шежірешілердің шоқтығы әрқашан биік ... XV ғ. ... ... ... жаңа бір хандықтың пайда болуы тарихына сәйкес, бұл
територияны мекен ... сол ... ... мен ... ... мен құдай берген дарындылықтарының арқасында кең ... ... ... ... ... Солардың ішінде, яғни, қазақ
хандығы дәуіріндегі тарихи шығармалар – осы күнгі ... ... ... ... ... ... ... «Түрік шежіресі» (шежіре и түрік) атты
тырнақ алды туындысын өмірге әкеліп, ... ... ... этногенездің
жүйесіне сипаттама беріп өтті. Бұл еңбектің маңыздылығы сол, мұндағы
шежіре адам ... ... ... ... ... одан ... ... оқиғалар мен сол оқиғаларды тудырушы саяси қайраткерлер туралы
шынайы ... ... ... Қадырғали Жалайри (Жами –ат Тауарих) «Шежірелер жинағы»
атты тарихи шығармасы да қазақ ... ... ... зор ... ... ие ... ... туынды.
Қ.Жалайри бұл еңбегінен оқырман қауым әсіресе, Шыңғыс хан мен ... ... ... ... ала алды. Ал енді, бұл еңбектің 3-ші
бөлімінде Жалайри қазақ тарихы ... ... ... еңбегінде жарық
көрмеген тың материалдар беріп өткен. Сондықтан да бұл ... ... ... мен ... үшін өте ... ... Захириддин Мұхаммед Бабырдың өз ... ... ... » ... ... ... ... баиланысты
«ақтаңдақ» сырлардың құпия сын ашады. Мұнда да, Бабырдың айтуы ... ... ... хандығының саяси, экономикалық, әлеуметтік жағдайы баян
етілген. Бабыр қандай хандар мен ... ... ... ... ... ел ... ... бүге-шүгесіне дейін айтып
берген.
Ал енді, қазақ хандығы энциклопедиясы саналатын ... ... ... и ... ... аса зор ... ие. ... сол кездегі
қазақ қоғамының әлеуметтік, саяси институттарын ... өз ... кем ... ... ... тек қазақ хандығы ғана емес,
бұл еңбек арқылы Ауғаныстан, Парсы, ... ... ... ... ... ... ... қорыта айтар болсақ, бұл аталған ... ... ... ... ... ... ... беруде жетекші қадам ... ... ... ... ... ... Алматы, 291 бет.
31. Бұл да сонда 292 бет.
32. ... ... ... ... А,1994. ... Бұл да ... 203 ... Қазақ совет энциклопедиясы, 1 том, 301 бет.
35. Қазақ прозасы. Хрестоматия І, Алматы 2001. 318 ... ... ... ... ... 1997ж 39 бет.
37. Б.Қожабекұлы. Тарихи таным, Алматы, 1994 ж. 190 ... ... ... қилы ... ... 1992 ж 315 б.
39. К.Нұрпейісов. «Шежіреден-тарихқа, ... ... 9 ... 1992ж. 4 ... Бұл да ... 4 бет
41. 15-18 ғ. –Қазақстан, Алматы. 1969ж. 58 бет.
42. К.Нұрпейісов. «Шежіреден-тарихқа, ... ... 9 ... 1992ж. 4 бет.
43. Қазақ прозасы. Хрестоматия І Алматы. 2001ж. 203 бет.
44. Бұл да сонда 214 бет.
45. Заһир-ад-дин Мұхаммед Бабыр, ... ... ... ... Қазақия, роман-эссе. Алматы 1996. 29 бет.
47. Бұл да сонда
48. М.Х.Дулати «Тарих и Рашидин». Алматы, ... ... К.А. ... Казахстан в середине 14-16 в Алматы,
1977, 214 бет
50. М.Х.Дулати. «Тарих и Рашиди». Алматы 1999ж. 3 ... ... ... ... ... 1996. 73 бет.
52. Қадырбаев А.Ш. Қазақстан, орта және орталық Азия 16-18 ғасырларды,
алматы 1983 ж. 89 ... ... ... ... І Алматы. 2001ж. 271 бет.
54. С.Ж.Жолдасбаев. «Қазақ хандығы тарих ... ... ... ... №10. 1993ж. 14 ... әдебиеттер тізімі.
55. Н.Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті», Алматы 2005ж.
56. А.Мыңжан ... ... ... ... ... Қазақ совет энциклопедиясы І том.
58. Қазақ прозасы хрестоматия І том, ... ... ... ... жинағы» Алматы 1997ж.
60. Б.Қожабекұлы «Тарихи таным», Алматы, 1994ж.
61. Қ.Салғараұлы «Қазақтың қилы тағдыры» Алматы 1992ж.
62. ... ... ... ... егемен Қазақстан 9
желтоқсан 1992ж.
63. 15-18 ғ. ... ... ... ... ... ... Бабырнама, Алматы 1993ж.
65. Б.Қожабекұлы, қазақия, роман-эссе, Алматы 1996ж.
66. М.Х. Дулати «Тарих и Рашиди» Алматы 1999ж.
67. Пищулина К.А. «ЮгоВост.Каз-н в ... 14-16 в. ... ... ... А.:Ш. ... орта және ... Азия 16-18 ... 1983ж.
69. С.Ж. Жолдасбаев «Қазақ хандығы тарих сахнасына қалай шықты?» Ақиқат
журналы №10 1993.
70. ... ... ... ... ... №16, ... ... совет энциклопедиясы, энциклопедиялық анықтама,Аматы 1980 ж.
72. Қазақ ССр ... көне ... ... ... 2 том ... ... ... «Қазақ даласының тарихы» алматы 1998ж.
74. Қазақ совет энциклопедиясы, энциклопедиялық анықтама, 1,3 том, ... ... ... ... «Мұхаммед Хайдар Дулати» Алматы. 1999ж.
76. М.Байдолда. «Қазақстан тарихы» Алматы 1996ж.
77. «Ортағасырдағы Қазақстан тарихы» 7сын. ІІ бөлім
78. Қазақстан тарихы туралы ... ... І том ... ... ... ... Алматы 1991ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Қазақ хандығы кезіндегі педагогикалық ойлар10 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь