«Қазақстан Республикасының мұнайгаз секторындағы шетел инвестициялары»

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНА САЛЫНҒАН ШЕТЕЛ ИНВЕСТИЦИЯСЫНЫҢ ТЕОРЕТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... 5

1.1 Инвестициялар және олардың экономикалық мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Капитал салымдарының құрылымы және жіктелімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.3 Қазақстан Республикасы экономикасында инвестицияның атқаратын
рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ
САЯСАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

2.1 Қазақстан Республикасындағы инвестициялық қызмет ... ... ... ... ... ... ... ..24
2.1.1 Жалпы инвестициялық саясат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.1.2 Инвестициялық үрдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.1.3 Инвестициялық реформалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

2.2 Қазақстан Республикасындағы біріккен кәсіпорындар қызметінің негізгі нәтижелеріне талдау жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.2.1 Қазақстандағы біріккен кәсіпорындардың қазіргі жағдайына талдау
жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
2.2.2 Қазақстан Республикасындағы біріккен кәсіпорындардың даму деңгейін бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
2.2.3 Қазақстан Республикасындағы біріккен кәсіпорындарды дамыту мүмкіндіктері және болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69

2.3 Батыс Қазақстанда орналасқан мұнай өндіруші кәсіпорындардың инвестициялық саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72

3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ИНВЕСТИЦИЯЛАРДЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ МЕХАНИЗМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...77

3.1 Қазақстан Республикасындағы инвестициялық климаттың алдағы даму жоспарлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79

3.2 Қазақстан Республикасында инвестициялық қатынастарды мемлекеттік реттеудің негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .81

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...97

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..101
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Инвестициялар макро және микро деңгейде де маңызды рөл атқарады. Негізі, инвестициялар тұтас елдің субъектілер шаруашылығының болашағын анықтайды және экономиканың дамуына өз септігін тигізеді. Республика экономикасына шетелдік инвестициясының көптеп тартылуы және олардың меңгерілуі ел экономикасының өнімділік патенциалын жоғарлатады, сонымен қатар ол шетелдің озық техникалық және басқару қызметі тәжірибелерін жеткізетін маңызды құрал болып табылады. Инвестициялық қажеттілік кез келген экономикалық жүйенің әрі қарай дамуын анықтайтын фактор болып табылады.
Кез келген мемлекеттің берік экономикалық дамуы инвестицияларды тиімді және пәрменді пайдалануға, қолайлы инвестициялық хал-ахуалын жасауға бағытталған бірыңғай және ойластырылған инвестициялық саясатсыз мүмкін емес. Осыған байланысты, шетелдік инвестициялардың ролі жоғары болса да, Отандық инвестициялардың маңызын бағаламауға болмайды. Қазір шетелдік инвестициялардың көмегімен ғана елеулі нәтижелерге жетуге болмайтынын мойындау керек, өйткені шетелдік капиталды ел экономикасына жұмылдыру жекеленген инвестициялық жобаларды жүзеге асыру арқылы атқарылуда шашыраңқы сипат алып отыр, атап айтқанда, шетелдік инвесторлар инвестицияландыру объектілерін таңдап алады, ал экономиканың қалған салалары мен секторлары назардан тыс қалады. Бұл жағдай мынаған әкеп соқтырады: экономиканың кейбір салалары дамиды, екінші бір салалары, керісінше, құлдырай түседі.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Инвестициялардың пәрменділігін қамтамасыз етудің негізгі факторларының бірі оларды заңмен нығайту, инвестициялық заңнаманың дамыған жүйесі мен инвестициялық қатынастарды реттейтін құқықтық нормаларды жүзеге асырудың пәрменді механизмін жасау болып табылады.
Алға қойған мақсатқа жету үшін келесі міндеттемелер айқындалады.
 Нарықтық экономика жағдайындағы инвестицияның мәні, инвестициялық қызмет және инвестициялық саясат зерттелген;
 Жалпы Республикадағы және мұнайгаз секторындағы инвестициялық қызметтің жағдайы талданған;
 Аймақтар бойынша мұнайгаз секторы субъектілерінің инвестициялық тартымдылығының негізгі факторлары қарастырылған;
 Қазақстан Республикасы Заңнамасының Ұлттық жүйесінің қалыптасуы мен нарықтық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалары қарастырылған;
Зерттеу пәні. Инвестициялық бағдарламаны қалыптастыру мен жүзеге асыру жолындағы ресурстардың қозғалыс, шоғырлану және салыну процесі болып табылады.
1. 27.12.1994 жылдағы № 266 – XIII «Шетелдік инвестициялар туралы» ҚР Заңы
2. 24.04.1995 жылдағы № 2235 «Бюджетке төленетін салықтар мен басқа да міндетті төлемдер туралы» ҚР Заңы
3. 28.02.1997 жылдағы № 75 – 1 «Тікелей инвестицияларға мемлекеттік қолдау туралы» ҚР Заңы
4. 21.03.1997 жылдағы ҚР-ның инвестиция жөніндегі Мемлекеттік Комитетінің № 1 – 206 « ҚР экономикасындағы басымды секторларды жұмыс істейтін инвесторларға мемлекеттік қолдау көрсету және ынталандыру шараларын жүргізу туралы қабылданған Рамочкалық келісімшарт туралы» үкімі
5. 5.04.1997 жылдағы № 3444 « ҚР экономикасының басымды секторларына тікелей отандық және шетелдік инвестицияларды тарту тізімін қабылдау туралы» ҚР Президентінің жарлығы
6. 6.03.2000 жылдағы «Экономиканың артықшылығы бар секторларында жұмыс істейтін инвесторлармен келісімшарттарға жеңілдіктер мен преференциялар беру жөніндегі Ережелерді қабылдау туралы» ҚР Президентінің бұйрығы
7. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан – 2030. Бүкіл қазақстандықтар жағдайының өркендеуі, қауіпсіздігі және жақсаруы» («Стратегия – 2030») Алматы, 1997 жыл
8. 28.01.1998 жылдағы № 3834 «Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму Стратегиясын жүзеге асыру шаралары туралы» ҚР Президентінің бұйрығы
9. Сағандықов С. Қазақстандағы шетелдік инвестициялар: Экономикадағы инвестициялық процестерді талдау және болжау
Алматы: Ғылым, 1994 жыл
10. Идрисов А.Б. «Инвестиция тиімділігін жоспарлау және талдау».
Мәскеу, 1994 жыл
11. Информационно-статистический сборник «Казахстан: 2003-2004 гг., Алматы, ҚР статистика жөніндегі Агенттігі
12. Казахстан в цифрах за 2004 год. Агентство РК по статистике. 2004 год
13. Қазақстан Республикасының Президентінің жолдауы. //Егеменді Қазақстан// 2003, 5 сәуір.
14. Кенжегузин М.Б., Додонов В.Ю., Шевелев С.А. Формирование и реализация казахстанской модели устойчивого экономического роста.
Алматы, 2001 жыл.
15. Вахрин П.И. «Инвестицияларды ұйымдастыру және
102
қаржыландыру»
Мәскеу, 1999 жыл
16. Назарбаев Н.А. Рынок и социально-экономическое развитие.
Москва, «Экономика», 1994 жыл
17. Общий обзор социально-экономического развития. Агенство РК по статистике // Банки Казахстана 2004 год
18. Ясин Е. Бремя государства и экономической политики//Вопросы экономики// 2002 год
19. www.Google.kz
20. www.Google.ru
21. www.kazpravda.kz
22. www.zakon.kz
23. www.Yandex.ru
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
КАСПИЙ ҚОҒАМДЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
«Экономика және менеджмент» ... ... ... ... ... ... шетел
инвестициялары»
Орындаған: Нұраханова Ғ.Б.
Мамандығы – 050506
Тобы: Э-04-01
Ғылыми жетекші: э.ғ.к., ... ... ... ... ... ... Алибаева С.А.
«Қорғауға жіберілді»
«Э ж М» кафедрасы меңгерушісі,
э.ғ.к., профессор
___________С.П. Гуляева
« ... ... ... ... ... ... ... ТЕОРЕТИКАЛЫҚ
АСПЕКТІЛЕРІ............................5
1. Инвестициялар және ... ... ... ... құрылымы ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ
САЯСАТЫ.....................................................................
........................................24
2.1 ... ... ... ... ... ... Инвестициялық
реформалар..................................................................
......30
2.2 Қазақстан Республикасындағы біріккен кәсіпорындар қызметінің негізгі
нәтижелеріне талдау жүргізу…………………………………………………..31
2.2.1 ... ... ... ... жағдайына талдау
жүргізу.....................................................................
..........................................…41
2.2.2 Қазақстан Республикасындағы біріккен кәсіпорындардың даму ... ... ... ... ... ... және болашағы…………………………………………………69
2.3 Батыс Қазақстанда орналасқан мұнай өндіруші ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы инвестициялық климаттың ... ... ... ... ... қатынастарды мемлекеттік
реттеудің негіздері……………………………………………………………….81
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
....................................97
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... және ... де ... рөл атқарады. Негізі, инвестициялар ... ... ... ... ... және ... дамуына өз
септігін тигізеді. Республика экономикасына шетелдік инвестициясының көптеп
тартылуы және олардың меңгерілуі ел экономикасының өнімділік ... ... ... ол ... озық ... және басқару
қызметі тәжірибелерін ... ... ... ... ... қажеттілік кез келген экономикалық жүйенің әрі қарай ... ... ... ... ... ... берік экономикалық дамуы инвестицияларды тиімді
және пәрменді ... ... ... ... ... ... және ... инвестициялық саясатсыз мүмкін
емес. Осыған байланысты, шетелдік инвестициялардың ролі жоғары болса да,
Отандық инвестициялардың ... ... ... ... шетелдік
инвестициялардың көмегімен ғана елеулі ... ... ... ... ... ... капиталды ел экономикасына жұмылдыру
жекеленген инвестициялық жобаларды жүзеге асыру арқылы атқарылуда шашыраңқы
сипат алып ... атап ... ... ... ... таңдап алады, ал экономиканың қалған салалары мен секторлары
назардан тыс қалады. Бұл ... ... әкеп ... ... ... дамиды, екінші бір салалары, керісінше, құлдырай түседі.
Зерттеу жұмысының мақсаты. ... ... ... ... ... бірі ... заңмен нығайту, инвестициялық
заңнаманың дамыған жүйесі мен инвестициялық қатынастарды реттейтін құқықтық
нормаларды жүзеге асырудың пәрменді механизмін жасау ... ... ... ... жету үшін ... міндеттемелер айқындалады.
▪ Нарықтық экономика жағдайындағы инвестицияның ... ... және ... саясат зерттелген;
▪ Жалпы Республикадағы және мұнайгаз секторындағы инвестициялық
қызметтің жағдайы талданған;
▪ Аймақтар ... ... ... ... ... негізгі факторлары қарастырылған;
▪ Қазақстан Республикасы ... ... ... мен ... ... ... құқықтық
нормалары қарастырылған;
Зерттеу пәні. Инвестициялық бағдарламаны қалыптастыру мен ... ... ... ... ... және салыну процесі болып
табылады.
4
Зерттеу объектісі. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... механизмі.
Қазақстан Республикасы 1999 жылдың аяғында «Инвестицияны қолдау және
қорғау» туралы 30-дан астам өзге мемлекеттермен екі жақты ... ... ... таңда мемлекетте шетелдің қатысуымен 1000 шақты кәсіпорын
және Үкіметпен шетел инвесторларының ... ... ... аса
кәсіпорын қызмет етеді.
Бүгінгі таңда, тек қана тікелей шетелдік инвестицияларының жалпы
сомасы шамамен 6,8 ... АҚШ ... ... ... ... ... ... баспасөз қызметінің хабарламасы бойынша тек қана
американдық инвестиция көлемі 1,9 млрд. АҚШ ... ... яғни ... ... ... ... 28 % құрайды және де ол Орта Азия
аймағындағы ең ірі ... ... ... ... ... 300-
дей қазақ-американдық кәсіпорындар және ... 100 ... ... өкілдері тіркелген. Ал 2000 жылдың аяғында Американдық сауда
палатасы елге тағы да 100 компанияны тартты. ... ... ... ... ... ... жылда Қазақстан Республикасының
экономикасына салынған инвестиция 4 млрд. АҚШ долларына дейін артуы мүмкін.
Негізгі тікелей ... ... ... көп ... ... жатады. Соңғы 4 жылда осы ... ... ... шетел капитал
көлемінің жартысынан астамы салынған. Металлургия кешеніне ... ... де өсуі ... 1993 жылы ол – 0,2 млн. ... 1999 жылы инвестиция – 453 миллионға дейін жетті. Экономиканың
басқа да ... ... ... ... ... ... оның көлемі
1,5 есе жоғарылады.
Бұл дипломдық жұмыстың методологиялық және ... ... ... шетелдік экономикалық ілім өнімдерінің ғылыми еңбектері, үкімет
органдарының ... ... ... ... мәселелері бойынша конференция деректері болып
табылады.
Жұмыста жазылған ... ... ... ... ... қаулы, құқықтық, заңдық актілерінің қолдануына
негізделген.
Жұмыстың мәліметтік негізін статистика және талдау комитеті деректері
құрайды.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... ... САЛЫНҒАН ШЕТЕЛ ИНВЕСТИЦИЯСЫНЫҢ ТЕОРЕТИКАЛЫҚ
АСПЕКТІЛЕРІ
«Инвестиция» түсінігі XVIII ғасырдың басында шыққан. Әуел баста қаржы
категориясын көрсеткен, кіріс алу үшін пайдаланылатын еркін ақша ... Осы ... ... инвесторлары Американың батысында болашақта
баю мақсатын көздеп отырып, фермер жерлерін алып, Американың қарапайым және
дамушы нарығына капиталын құя ... ... ... компаниялар
жабық үлгідегі қорлар болды. 1822 жылы Бельгияның королі Вильям 1 ... ... ... бұл ... ... ол шетел мемлекеттеріне
қарыз бөлу арқылы инвестицияларды жүзеге ... ... ... XIX
ғасырдың 80-ші жылдары осындай трастар Шотландия мен ... ... ... өмір ... ... ... үлгідегі байырғы қорлардың бірі – 1868 ... ... ... және ... ... траст. Әуел
бастапқыда инвестициялық трастарды бай отбасылары құрды.
XIX ғасырда бұларда ... ... ... ... мүлкіне иелік етті. Кейін мұндай трастар компанияларға
айналды, олардың акциялары ашық ... ... ... ... ... одан әрі ... ... жасады.
1. Инвестициялар және олардың экономикалық мәні
Инвестициялар – ел экономикасы үшін салыстырмалы түрде жаңа ... ... ... тек «капитал салымы» түсінігі қолданылды, ол
негізгі қордың қызмет атқаруына ... ... ... ғана ... қоса ... ... жөнделуіне кететін шығындар да сол ұғымға
кірді.
Қазақстан Республикасының 1994 жылдың 27 ... № 266 ... ... ... «Инвестициялар – мүліктің және ой-өрістің
барлық құндылық түрі болып табылады, ол табыс алу мақсатында кәсіпкерлік
қызметтегі ... ... ... ... ол:
❖ жылжымалы және жылжымайтын мүлікке және мүліктік құқықтарға және
т.б.-ға ... ... ол тек ... және ... енетін тауарларға салынбайды;
❖ акцияларға және басқа да коммерциялық ұйымдарға қатыса ... ... ... және ... да ... салынады;
❖ ақшалай соманы, тауарларды, қызмет көрсетулерді және де ... ... да ... ... орындалуы қажет талаптарға,
яғни инвестицияға қатысы бар операцияларға салынады;
... ... ... тауарлық белгілер, өндірістік үлгілер,
технологиялық үрдістер, ноу-хау, нормативті-техникалық,
архитектуралық,
6
конструкторлық және ... жоба ... ... ... ... ... иеленуге салынады;
❖ мемлекеттік органмен берілген лицензия немесе ... ... ... іске ... берілген кез келген құқыққа
салынады».
Инвестициялау – шетел инвестициясын пайда табу мақсатында кәсіпкерлік
объектілерге ... ... ... ... сөзінің астында терең мағына жатыр, яғни ол ақшалай
қаражаттар, ... ... және ... ... ... ... тұлғалардың жаңа кәсіпорындар құруы, қызмет ететіндердің кеңеюі, қайта
құрылуы және техникалық қайта ... ... ... иемденуі,
пайда табу немесе басқа да оң эффект алу мақсатында акция, ... ... да ... ... және активтерді иемдену сияқты әрекеттер.
Инвестиция – капитал салымына қарағанда кеңірек мағынаға ... ... және ... деп 2-ге ... ... – басқа кәсіпорындардың акциясына, облигациясына,
басқа да бағалы қағаздарына, активтеріне салынады.
Нақты инвестиция – жұмыс ... ... ... қайта құрылуы
мен техникалық қайта қарулануына және де жаңа ... құру ... ... Бұл ... ... яғни инвестор қаржы салу арқылы
өз өндірістік капиталын ұлғайтады, яғни ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп отыратын айналым құралдарын
ұлғайтады.. Инвестор ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздардан түсетін табыс арқылы өзінің ... ... ... ... ... Республикасының
Конституциясына негізделген ... және ... ... ... ... ... қолдау көрсететін заң
қабылдады.
Тікелей инвестицияға мемлекеттік қолдау көрсету келесілерден тұрады:
➢ Заң кепілдіктеріне сәйкес инвестициялық ... ... ... ... жүйелермен, жеңілдіктермен және преференциялармен қамтамасыз
ету;
➢ Инвесторлар ... ... ... ... ретінде өкілетті
жалғыз ғана мемлекеттік органды ұсыну;
➢ Мемлекет Қазақстан Республикасының Үкіметі мен ... ... ... бітімдер бойынша, Қазақстан Республикасының
нормативті-құқықты актілеріне сәйкес саяси және реттеу тәсілдеріне
байланысты ... ... ... ... ... көрсетудің басты мақсаты -
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... оң
инвестициялық климатпен қамтамасыз ету арқылы, тауар ... ... ... ... экономиканың алдыңғы қатарлы
7
секторларында қарқынды дамыту.
Қазақстан Республикасы мақсатқа жету ... ... ... Жаңа ... алдыңғы қатарлы техникаларды және ... Ішкі ... ... сапалы тауарлармен және қызмет көрсетулермен
қамтамасыз ... ... ... мемлекеттік қолдау көрсетеді және
ынталандырады;
... ... және ... ... өндірісті
дамытады;
□ Қазақстан Республикасының шикізат базасын дұрыс және ... ... ... пен маркетингтің жаңа әдістерін енгізеді;
□ Жаңа жұмыс орындарын құрады;
□ Жергілікті кадрлардың біліктілік ... және ... үшін ... ... ... ... ... Өндіріс интенсификациясын қамтамасыз етеді;
□ Қоршаған табиғи ортаның жақсаруына жағдай жасайды;
Инвестициялық ... ... ... ... ... реттеу
капитал салымдары арқылы іске асырылады және ол Қазақстан Республикасы
Мемлекеттік ... ... ... ... оған ... –ғимарат пен
құрылыс салған кезде құрылысты-монтажды ... ... ... ... ... ... алғанда, монтажды-жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде
кететін ... ... ... ... ... ... ... кадрларды дайындау және қайта дайындауға
кететін шығындар; жер ... ... ... және ... байланысты
көшірілу жұмыстарына кететін шығындар жатады.
Статистикалық есепте және экономикалық талдауда нақты инвестицияларды
капиталқұраушылар деп те атайды. Капиталқұраушы инвестициялар ... ... ... ... ... ... капиталды жөндеуге кететін шығындар;
✓ жер учаскелерін және табиғи қолданысқа жататын объектілерді иемдену
үшін салынатын инвестициялар;
✓ материалдық емес ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеулік және тәжірибелі-
конструкторлық жұмыстар және т.б. жатады );
Капиталқұраушы инвестицияның құрамындағы негізгі орынды ... ... ... ... яғни оған жаңа ... ... тұрған өнеркәсіптің, ауылшаруашылықтың, көліктің, сауда және
басқа да кәсіпорындардың ... ... ... және ... ... ... үй және мәдени-тұрмыстық құрылысқа кететін
шығындар жатады.
Инвестициялар ... ... ... ... ... ... ... кез келген мемлекеттің экономикасы жөнді
дами алмайды. Инвестиция ... ... ... ... болып
табылады:
➢ Кеңейтілген өндірістік саясатты іске асыру;
➢ Ғылыми-техникалық процесті жетілдіру, отандық өнім ... ... оны ... ... ... ... ... құрылымын қайта құру және халықшаруашылықтың барлық
салаларын бірдей ... ... ... ... ... базасын құру;
➢ Азаматтық құрылыс, денсаулықсақтау, мәдениет, жоғары және ... ... ... ... ... да әлеуметтік мәселелерді
шешу;
➢ Жұмыссыздық мәселесін шешу және азайту;
➢ Табиғи ... ... ... ... ... Мемлекетті қорғаныс қабілеттілікпен қамтамасыз ету және басқа да
көптеген мәселелерді ... ... бойы ... дағдарыс жағдайын кешкен Қазақстан
Республикасының экономикасы ең ... оның ... ... және ... ... қажетсінді. Өндіріске, жаңа технологияға ... ... ... ... аман сау қалуға көмектеседі ... ... ... өз ... ... ... ... мүмкіндік береді
және т.б.
Макроэкономикалық масштабта ... ... ... ... ... кешегі күннің инвестиция салымдарының нәтижесі болып
табылады, өз кезегінде олар ертеңгі ... ... және одан да ... ... ... ... Біз үнемі бүгінгі және ертеңгі
тұтынушылық арасындағы шешімде ... ... көп ... ... ... және ... отырсақ, соншалықты ертеңгі күні бізде
оны тұтыну мүмкіндігіміз көбірек болады. Керісінше, егер де біз ... ... ... ... яғни ... күні оны ... төмен болады.
Инвестиция МИКРО деңгейде де маңызды рол атқарады. Бұл деңгейде олар
келесідей мақсатта маңызды болып табылады:
... ... және ... ... ... ... және физикалық тозуына жол бермеу;
➢ Өндірістің техникалық дәрежесін өсіру;
... ... өнім ... ... және оның ... ... ... қорғау шараларын жүзеге асыру;
9
➢ Бағалы қағаздарды иемдену және басқа кәсіпорындардың активіне қаржы
құю;
Қорытындылай ... ... ... ... ... ... ... тұрақты қаржылық жағдай және ... ... ... ... ... ... бірі
болып келеді және ол макро деңгейде де, ... қоса ... ... ... рол ... ... кезекте, олар - қарапайым және күрделі
өндірілімдерде, құрылымдық өзгерістерде пайданы максималдау және ... ... ... ... шешу үшін ... ... ... жалпы экономикалық тұрақсыздық, инфляцияның жоғары екпіні,
кәсіпорынның пайдалылық деңгейінен де асып ... ... ... ... мөлшерлемесіне байланысты себептерге орай, соңғы ... ... ... және ... ... ... түрде азайды, бұл
жағдай өз кезегінде Республикадағы экономикалық жағдайды қиындатып жіберді.
Төмендегі көрсеткіштердің ... ... ... ... ... ... бар көлемі;
▪ Жалпы ішкі өнімдегі инвестицияның мөлшері;
▪ Жалпы ... ... ... ... ... Нақты инвестициялар ауқымының мөлшері;
▪ Негізгі капиталға және т.б. ... ... ... ... көрсеткіштердің өсу темпі жанама болса да,
елдегі инвестициялық қызметті сипаттай ... ... ... ЖІӨ және ... ... өнімділік көлемі;
4) Маңызды жеке өндірістік өнімнің түрін шығару;
5) ... ... ... Қоғамның еңбек өнімділігі;
7) Және т.б.
Инвестициялық қызметті ... ... ... ... ... ... қатар, осы көрсеткіштердің нәтижесі
арқылы ... ... ... қолданғандығын көруге болады. Егер
де, осы көрсеткіштердің өсу қарқыны, инвестициялардың өсу ... ... ... яғни инвестициялардың тиімді қолданылғаны байқалады
және де керісінше.
Инвестицияның мөлшері қоғамның ұлттық табысының көлеміне біршама әсер
етеді, яғни ... ... ... ... да оған ... ... қатар, инвестицияның басты көзі – жинақ болып ... ... ... ... тек бір ғана ... ... арқылы жүзеге
асырылады, ал инвестициялық қызметті көптеген топтар жүзеге асыруы ... көзі ... ... көп ... ... ... ... табылады
(мысалы жұмысшы, мұғалім, дәрігер, полиция жинағы және т.б.). ... ... ... көзі ... ... ... ететін өндірістік,
ауылшаруашылық және басқа да ... қоры да ... ... және ... ... түйіседі. Жалдамалы еңбек тұлғаларының
жинағы да, олар кәсіпкер болмаса да ... рол ... Одан ... яғни ... және ... ... теңеспеуі,
экономика жағдайын теңсіздікке қарай итермелейді.
Инвестициялау процесі ... ... ... ... немесе мүмкін
болатын капитал салымының рентабельділігіне тәуелді. Егер де ... бұл ... тым ... ... онда салым іске асырылмайды.
Сонымен қатар, инвестор шешім қабылдауда әрдайым ... ... ... ... ... және ... ... болып пайыздық
мөлшерлеменің деңгейі табылады. Инвестор өз қаржысын жаңа зауыт ... (кез ... ... сала ... сонымен қатар ол өзінің
ақшалай қаражатын банкіге де сала алады.
Егер де ... ... ... ... ... ... ... болса,
онда инвестиция жүзеге асырылмайды және керісінше, егер пайыздық норма
күтіліп отырған пайда нормасынан ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Инфляция барлық мазмұны жағынан инвестициялық қызметке әсер ... ... ол ... жағдайына тәуелді, яғни экономиканың тұрақтылығы
және көтерілуі кезінде – ... ... ... ... процесі банктің
кредиттік ставкасымен тығыз байланысты екенін ескерген жөн.
Салынған инвестициялар бойынша сұраныс қисығы ... ... (Сп) және ... ... таза пайда (Нп) нормасына тәуелді.
11
«График 1»
Инвестициялар бойынша сұраныс қисығы
Сн
Нп
инвестициялар
1-ші графикте көрсетілгендей, банктің пайыздық мөлшерлемесі жоғары
болса, ... ... ... ... ... ... ... пен күтіліп отырған таза пайда арасында да болады. Егер таза пайда
нормасы банктің ... ... асып ... бұл ... инвестиция салу
тиімді, яғни Нп>Сп және керісінше, ... ... ... отырған
таза пайдадан жоғары болса, яғни ... ; бұл ... ... салу ... және ... ... мөлшерлеме болатыны белгілі.
Нақты мөлшерлеме номиналды мөлшерлемеден инфляция деңгейімен, яғни
Ср=Сп-Уи – ерекшеленеді.
Мұндағы, Ср – ... ... ... мөлшерлемесі;
Сп – банктің номиналды пайыздық мөлшерлемесі;
Уи – инфляция деңгейі;
Айта кететін жайт, ... ... ... ... үшін ... ... ... номиналды пайыздық мөлшерлемеге
қарағанда маңыздырақ болып табылады.
Инфляция шарты бойынша, әсіресе инфляция жағдайында, ... ... ... өте ... ... ... ... салу тек қана
күтіліп отырған пайда нормасы банктің пайызынан жоғары болып келсе ... ... ... ... үшін ... ... табу өте қиынға
соғады. Бұл жерден мынадай ... ... ... ... ... үшін ... ең тежеуші инфляция болып табылады.
Әлемдік тәжірибилер көрсетіп отырғандай, егер жылдық баға өсімі 40%-
дан аспаса, ал ... ... – 28% ... онда бұл ... ... ... ... Ал егер, керісінше, ол 40 %-дан жоғары
12
болса, өндірістегі инвестиция жедел төмендейді, сәйкесінше ... және ... өмір сүру ... де ... ... ... құрылымы және жіктелімі
Инвестицияларды есепке алу, талдау және ... ... ... ... және ... ... ғылыми негізделген жіктелімін талдау
қажет. Инвестицияның ойластырылған және ғылыми ... ... ... ... алу, ... ... ... деңгейін талдауға
септігін тигізеді және осының ... ... ... ... ... ... асыру үшін объективті мәліметтер алу өте маңызды.
Капиталдық салымдардың жіктелімі өз ... ... ... және көбінесе, тәжірибе арқылы тартылған кезде төмендегідей болып
қалыптасты:
❖ Болашақ объектілердің мақсатты тағайындалуы ... ...... ... салалары бойынша бөлінуімен тығыз
байланысты; Сала құрылымы – ол, өз ... 2-ге ... ... салымдар және өндірістік емес объектілерге
салымдар;
❖ Негізгі қорларды өндіру формасы бойынша – жаңа құрылысқа, жұмыс
істеп тұрған ... ... және ... ... ... ... ... салымдар;
❖ Қаржыландыру көздері ...... ... ... ... бағыттары бойынша – өндірістік және ... ... ... ...... ... салу (материалдық
инвестициялар) – ғимаратқа, құрылысқа, құрал-жабдыққа, ... ... ... Қаржылық инвестициялар (акцияларды, облигацияларды
және басқа да ... ... ... үшін ... ... емес ... (кадрларды дайындау, рекламаны, іздестіру
жұмыстарын зерттеу үшін салынатын инвестиция).
Шетел әдебиетінде қоржынды инвестициялардың ... ... ... дегеніміз – инвестормен иемделінген акциялар
арқылы фирмаға ықпал ... мен ... ... ... ... ... ... жіктеледі:
➢ Біршама ықпал ете алатын (20 %-дан астам, бірақ 50 %-ға жетпейтін
акцияны иемдену, дауыс беру құқығы ... ... ... ете ... ... 50 % дауыс беру құқығы
бар акцияны иемденуі);
... ... жоқ, ... ете ... ... беру ... бар ... иемденуі);
13
➢ Бақылауды қамтамасыз ететін (бас компанияның 20% астам және 50%-ға
жетпейтін және еншілес компанияның 100 % акциясын ... ... ... қоржынды инвестиция құрылымын
қолайлы қалыптастыру үшін маңызды.
Инвестицияның кешенді жіктелімі Н. А. ... ... онда ... ... ... белгілер бойынша жіктеледі:
салынған объектілер бойынша, инвестициялауға қатысқан сипаты ... ... ... ... ... ... түрі
бойынша және т.б.
Ғылыми әдебиеттерде инвестиция жіктелімінің басқа да ... Бұл ... ... да ... ... ... зерттеулерде өмір сүруге құқығы бар, себебі олар
инвестицияны тиімді ... ... ... ... ... ... және бөлшектеп қарастыруға мүмкіндік береді. ... ... бұл ... ...
Инвестиция жіктелімінің белгілері
14
Кәсіпорын деңгейі бойынша инвестиция жіктелімінің келесі түрі қажет.
Бұл ... ... ... ... артықшылығы, ол
инвестицияны нақты кәсіпорынның қандай ... ... ... ... ... бұл ... ... инвестициялық қоржынын сипаттайды.
Инвестициялық қоржынның минимум тәуекелге баруы және максимум экономикалық
пайда алуы бойынша оңтайлы ... ... ең ... ... болып табылады.
Инвестицияның тиімді жұмсалуы оның құрылымына да ... ... ... деп оның ... қолдану бағыттары және жалпы
инвестицияның бір бөлігі ретіндегі құрамын айтады.
Инвестиция құрылымының жалпы және жеке деген 2 түрі ... ... ... ... және ... инвестицияларды
(капиталқұраушы және қаржылық) жатқызады. Инвестициялардың жалпы көлемі
бойынша үлкен үлесін капиталқұраушы ... ... ... 1996 жылы
инвестицияның жалпы көлемінің 81% капиталқұраушылар құрады, ал қаржылық
инвестиция бар ... 19% ... ... жеке ... ... құрылымының келесі түрлері кіреді: ... ... ... ... қандай да бір объектінің құрылысына кететін
шығын түрлері және олардың өзіндік құны жатады, яғни ... ... ... ... ... бойынша, құрылыстық-монтаждық жұмыстарға, машина
иемденуге, құрал-жабдық және ... ... ... және ... ... шығындарға жұмсалатыны ... ... ... ... ... ... ... жұмсалуына ықпал
етеді. Бұл құрылымды жетілдіру арқылы сметалық ... ... мен ... үлесін оңтайлы деңгейге дейін жеткізуге ... ... ... ... ... болашақ кәсіпорынның негізгі
өндірістік қорларының актив және пассив ... ... және ... ... ұлғаюы, яғни болашақ кәсіпорынның
негізгі өндірістік қорларының ... ... ... ... ... арттырады, яғни өнім бірлігіне капитал ... ... ... ... ... ... деңгейін жоғарлату арқылы жетуге болады. Капитал
салымдарының технологиялық ... ... ... ... да ... ... да маңызды болып табылады.
Өндірістік құрылымда да инвестицияның тиімді жұмсалуына ықпал етеді.
Капитал салымдарының өндірістік құрылымы оның ... ... ... ... ... үлестірілуі және жалпы сметалық құнмен
қатынасын білдіреді. Капитал ... ... ... қандай көлемде
бағытталып отырғанын анықтауға болады: жұмыс істеп жатқан өндірістің
15
қайта құрылысына және техникалық қайта ... жаңа ... ... ... және тәжірибе дәлелдегендей, өндірісті қайта құру және
техникалық қайта ... ... жаңа ... ... ... ... табылады:
Біріншіден, толықтырушы өндірістік қуаттарды енгізу мерзімі қысқарады;
Екіншіден, капитал салымдарының салмағы азаяды;
Негізгі ... ... ... өндірістік құрылымы
динамикасының өзгеруі позитивті не негативті жоспардағы беталысының белгілі
бір жылжуларын ... ... ... ... ... әкеп
тірейді, нақты инвестицияның үлкен үлесі жаңа құрылысқа ... яғни ... ... түрде өндірістің кеңеюіне, қайта құрылуына және техникалық
қайта қарулануына аз жұмсалады, бұл өз ... ... ... және инвестициялардың тиімділігіне кері әсер етеді, яғни жалпы
экономикаға кері әсерін тигізеді. Бұл ... ... ... ... құру ... ... жүргенін көрсетеді, осының арқасында
жаңа ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасындағы кіші бизнесті құрып және оның экономикадағы ролін нығайту
қажетті және қарқынды процесс ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
экономикасының салалары бойынша үлестіру маңызды болып табылады, себебі бұл
орналастырудан оның болашағы анықталады. Капитал ... ... ... және ... ... ... болады.
Салалық құрылымы – олардың өндірістік салалар және жалпы экономика
бойынша орналастырылуы мен ... ... ... Оны ... ... ... ... халық шаруашылығындағы ғылыми-
техникалық процестің жеделдетілуін және пропорциялылығын ... ... ... ... ... жоспарлау көптеген нәрселерге
тәуелді болады, мысалы, алдыменен, барлық салалардың бірдей деңгейде дамуы,
оның ... ... ... ... ... және республиканың барлық экономикасы функциясының ... ... ... ... ... қаржысы және басқа да қаржы көздері
арқылы прогрессивті бағыттағы инвестицияның салалық құрылымы ... ете ... ... ... ... үшін оған ... көзі және ... формасы қолданылатыны және
инвестицияның құрылымының тұрақтылығы маңызды болып табылады.
Инвестицияның меншікті ... ... ... оның ... ... ... муниципалды органға, жеке заңды немесе
физикалық тұлғаға немесе аралас формадағы меншікке және т.б.
16
Инвестицияның қаржыландыру көздері бойынша ... ... ... ... ... ... және ... арқылы
түсіндіріледі. Инвестицияның бұл құрылымын жетілдірілу нәтижесінде
бюджеттен тыс ... ... ... ... дейін көтеруге болады. Жылдар
бойынша өзгеріс динамикасы негізінде негативті және позитивті ... ... ... өзгерістерді байқауға және талдауға ... ... ... ие ... ... ... бірден бір көзі ... ... ... тиімді пайдалану, оның қаржылық жағдайы
құрылымына тәуелді. Кәсіпорындағы жалпы инвестицияның құрылымы ... ... ... жалпы сомамен қатынасы арқылы түсіндіріледі. Оны
жетілдіру деген сөз, қоржынды және де ... ... ... алу ... мағынада. Тиімді жобалардағы инвестиция үлесі
максимумға ұмтылу керек. Қазіргі таңдағы талаптарға сай кәсіпорындағы нақты
инвестицияның да, ... ... да ... ... орын ... Сонымен, қоржынды инвестицияның құрылымы деп – кәсіпорындармен
иеленген бағалы қағаздардың түрлерін, ... қоса ... ... ... ... мен ... айтады.
Бүгінгі таңда мемлекет инвестициясының ... ... ... ... ... бара ... яғни инвестицияның
жалпы тиімділігі, оны кәсіпорын қаншалықты тиімді пайдалануына ... яғни ... ... ... ... ... талдай отырып, мынандай қорытынды ...... ... ... ... бойынша ғылыми және
тәжірибелік мағынаға ие. Бұл талдаудың ... ... ... инвестиция құрылымының өзгеріс тенденциясын ... және ... ... ... ... және ... саясатты таңдауға болатындығы. Инвестиция құрылымын талдауда
теоретикалық мағыналылығы деп отырғанымыз, осы талдаудың ... ... ... ... қызметке ықпал ететін және ... ... әсер ... жаңа ... ... Бұл да
инвестициялық саясатты дұрыс жүргізуге өз септігін тигізеді.
Төлем ... ... ... ... егер ... ... ... әкелудің және әкетудің негізгі көздері сыртқы
сауда ... ... ал ... ... резиденттердің халықаралық қаржы
рыногына және капитал рыноктарына қатысуының жандана түскенін көрсетеді (1-
кесте).
17
|Кесте 1 – Капитал ағындары | | | | | |
| |
| | | | | |. АҚШ ... |
| | | | |млн | |
| |2000 |2001 |2002 |2003 ... үшін |
| |
| ... ... ... емес ... емес ... қысқа |
|мерзімді операцияларының таза сальдосы ретінде есептеледі, оған төлем |
|теңгерімінің қателіктері мен ... ... ... [Общий обзор |
|социально-экономического развития. Агенство РК по ... // ... ... 2004 №4.] ... теңгерімінің ақпараты бойынша шетелдік тікелей инвестициялар
(ШТИ) ағыны өткен бес жылдық кезеңдегі 22%-ға ... ... ... қызмет көрсету импортының ... ... ... ... Қайтарылған кірістердің, оның ішінде тікелей инвесторлар
кірістерінің үлесі тауарлар, ... ... ... ... ... ... ... Жеке сектордың қысқа мерзімді операцияларының
өсуіне қарамастан, соңғы 3 ... ... ... ... ... ... орнын жабады. Осы ағындар, ең алдымен, өндірістік және қаржылық
қызметтің нақты жағдайларына байланысты ... ... ... ... ... қысқа мерзімді операциялар ... ... ... ... біржақты қарастыруға болмайды.
Ұзақ мерзімді капитал бойынша салыстыру тиісті ... ... 1,5 есе ... ... ... бірге, капиталдың жылыстауы
1995-2000 жылдардағы кезеңдегі ... 9% және ... ... ... ... кезеңде, орташа алғанда, тауар және қызмет көрсету
экспортының 7%-ын немесе капиталдың жалпы ... 3%-ын ... ... тұрақтамау» көлемінің біршама төмендегенін көрсетеді.
Тұтастай алғанда, қысқа мерзімді қаржы операциялары ... ... ... ... ... мейлінше тұрақты. Қазақстанның
халықаралық инвестициялық ... ... ... ... сыртқы міндеттемелерінің 60%-ын шетелдік тікелей инвесторлар
қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... сыртқы міндеттемелерінің 6-8%-ы деңгейінде қала отырып, іс-
жүзінде өзгермейді. Резиденттер активтерінің құрылымындағы ... ... ... ұзақ ... ... ... ал жеке ... болса, ұзақ мерзімдіден гөрі қысқа
мерзімді сыртқы активтерді жөн көреді.
Орташа мерзімді болашақта ШТИ-дың таза ағынының біршама ... ... бар ... ұзақ ... заем ... ... ... Солтүстік Каспийдің жаңа кен орындарын өнеркәсіптік пайдаланудың
басталуына байланысты экспорттан түсімдердің көбеюі, экономикадағы ... ... ... ... ... сол ... резиденттердің сыртқы
рыноктарға қатысу ауқымдарының өсуіне ықпал етеді.
3. Қазақстан Республикасы экономикасында инвестицияның атқаратын
рөлі
Қазақстан Республикасы ... ... ... 50 ... ... ... Осыған байланысты Қазақстанның ең ... ... ... Ұлттық, сонымен қатар шетелдік инвестицияларды тарту.
Тартылған инвестициялардың көмегімен елдің ... ... ... бағдарламаларын жүзеге асыруға, азаматтардың капиталын жедел дамытуға,
инновациялар ендіруге мүмкіндік туады. Қазірдің өзінде ... және ... ... ... ірі жобалар іске асуда. Инвестициялық климат
жағдайында позитивті беталыспен қатар, ... ... да ... ... ... ... мәселесі жөнінде мемлекеттік
саясатқа жаңа ... қою ... ... экономика саласындағы мұнайгаз
секторына салынатын инвестиция салымдарының көлемін ... ... ... ... етуі қажет.
1. Позитивті тенденциялары
Жалпы, соңғы жылдары Қазақстан ... ... ... ... ... және ... жөнінде біршама жақсы нәтижелер
байқалып отыр. Бұл бағыт бойынша жүргізілген тиімді жұмыстың ... ... ... ... ... база ... яғни бірнеше үкіметтік маңызды
құжаттар ... ... ... ... ҚР ... 1994 жыл), «Тікелей шетелдік инвестицияларға мемлекеттік
қолдау көрсету туралы» ҚР Заңы (ақпан, 1997 жыл), ... ... ... ... жүргізу туралы» ҚР Заңы
(қаңтар, 2001 жыл), Отандық және ... ... ... ... «Инвестициялар туралы» Заңның қабылдануы.
I Елдің ішкі нарығында инвестициялық ресурстардың бірнеше ірі ... ... ... даму ... ... ... банктердің
есебінде депозитті ақшалай құралдар, зейнетақылық және басқа да
қаржылық активтер.
20
I Тікелей ... ... ... ... ... жетістіктерге ие
болды. 1993-2005 жылдар аралығындағы Қазақстанға
тартылған ТШИ-дың көлемі 25 ... АҚШ ... ... оның 45% өндіруші
сфераларға қарай бағытталған. 2005 жылы инвестиция ... 260721 ... ... жалпы республикандық инвестиция көлемінің ең көп бөлігі
Атырау қаласында (41%) және ... ... ... (40%) ... ... жандану тенденциясы іскерлік активтіліктің
өсуіне, елде оң инвестициялық климат жағдайын ... ішкі және ... ... ... ... қатар елдің қаржылық
институттарының күшеюіне септігін тигізді.
I Тікелей шетелдік инвестициясының негізгі ... ... ... ... бағытталды. Мысалы, 2002 жылы мұнайгаз саласына 3,3
млрд. АҚШ доллары салынды (74%). ... және ... ... ... көлемі 500 млн. АҚШ долларын құрады,
құбырлар арқылы тасымалдау жұмыстарына 125 млн.АҚШ ... ... ... мұнайгаз өндірісі мен таулы-металлургия ... ... ең ірі және ... ... келе жатқан салалардың бірі
екенін ескерген жөн. Мұнайгаз саласында мұнай ... ... ... өсіп келе жатыр және қолданысқа Тенгиз-Новоросийск экспортты
мұнайқұбыры берілген ... ... ... теңізінің шельфінде
ірі мұнайгаз кенорны ашылды, ... ... ... ... ... ... ... және қара металлургияның прокат
көлемі өсуде. Сонымен қатар 2015 жылға дейін газ саласын ... ... және ... ... ... ресурстық базасын дамыту
бағдарламасы қабылданған. Шетелдік инвесторларды қызықтыратын ... бар: ... бай ... ... ... ... әлеуеті, стратегиялық орналасуы, ішкі ... ... ... ... процестердің тұрақтандырылуы,
кәсіпорынның қаржылық жағдайының жақсаруы, қайта ... ... және т.б. ... экономикалық факторлар.
Сонымен, оңтайлы инвестициялық климат жағдайының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... және Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы
шетелдік инвесторлар Кеңесінің тиімді қызметі Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
2. Негативті тенденциялар
Сонымен қатар инвестициялық климат жағдайын қалыптастыру кезінде ... ... ... мәселелер де бар:
I. Экономика қажеттілігін қанағаттандыру үшін инвестиция көлемінің
жеткілікті мөлшерде болмауы. ... ... 2005 ... ... ... ... Оның ... ЖІӨ салынған ішкі
инвестиция көлемі 2005 ... ... ... 20% -ды, ал ... инвестицияның үлесі – 9% деңгейінде болды. Дамыған ... ... ... өсуі ... ... ... үшін ЖІӨ-
дегі инвестицияның көлемі 30-40%-ды құрауы керек. ... ... ... ... ... аз ... ... жаңа өндірістік
қуаттарды ендіруге және өндірістің ... ... ... ... ... белсенділіктің географиялық диспропорциясы
Салалар мен өрістерде орнаған диспропорциялар аймақтардың экономикалық
даму ... ... әкеп ... оның ... ... аймақтар бойынша бөлінуінің диспропорциялылығында. Қазақстан
Республикасының статистика Агенттігінің ... ... ... ... ... шоғырланған аумақтарда, мысалы ... ... ... ... ... ... ... Маңғыстау және
Қызылорда облыстары) елге тартылған барлық инвестицияның 60% үлесін алуда.
Жалпы, осы аймақтарда шетелдік инвесторлардың ... ... ... ... ... ... 80%-ы ... істейді.
III. Салалар бойынша инвестициялық ... ... ... ... ... белгілі бір қарқындылығына қарамастан, инвестиция құрылымының еш
өзгерісі байқалмайды. ... ... ... экономикадағы салалар мен
өрістерде инвестициялық белсенділіктің теңсіздігі байқалады. Қазақстанның
100 ірі компания-инвесторларының ... ... ... ... ... ... мұнайгаз кешені (тау-кен өндірісі саласы)
бойынша жұмыс жасайтын ... саны өте көп. ... ... секторлары бойынша жұмыс істейтін кәсіпорындардың саны ... және ... ... ... ... ... ... Оған 3-сурет мысал бола алады.
IV. Негізгі капиталдағы инвестиция деңгейінің төмендігі
2005 жылы ... ... ... ... 2205,2 млрд. теңге
болды және 2004 жылға қарағанда 22,1% -ға ... ... ... көзі ... ... ... ... қаржылары мен
шетелдік инвестициялар болып табылады (56,8% мен 25,2%). Бюджеттік қаржылар
12,6%-ды, қарыздар – 5,4% құрайды. ... сала ... ... және ... ... болып табылады (ол негізгі капиталдағы жалпы инвестицияның
33,9% құрайды), жылжымайтын мүлікпен операция (21,1%), көлік және ... ... ... (10,4%) ... ... жылы ЖІӨ-дегі
мемлекеттік және шетелдік ... ... ... 17-18% ... ... ... ... келе жатқан экономика үшін бұл инвестиция
көлемі жеткіліксіз. Жалпы, ... ... ... ... қана 50%-зы ғана ... түріне байланыссыз) өз кірісін өндірісті
жетілдіруге жұмсайды. Қалған ... ... ... ... ... жинақ
22
түрінде сақтап қояды. Отандық, сондай-ақ, шетелдік инвесторлардың өндірісті
дамытуға инвестицияларды аз мөлшерде жұмсауы себебінен негізгі ... ... ... ... ... физикалық тозған және рухани ескірген
құрал-жабдықтардың саны ... ... ... ... ала ... ... негізгі өндірістік қорлардың орташа жасы 17 жылды құрайды.
Жаңару ... өте ... ... ... отыр. Жалпы Республика бойынша
2005 жылдың аяғындағы көрсеткішке сенсек, ол 12%-ды құрайды. ... ... ... ... ... ... ... отырғандықтан,
олардың тым ескіріп кеткендігі байқалады, әсіресе ... ... ... ... және суды ... және ... ... тозуы, көлік, балық және ауылшаруашылығындағы негізгі қорлардың
тозуы байқалады. Инвестициялық ... ... ... ... ... ... үшін бұл ... ешқандай қызығушылық танытпайды.
Қазақстандық кәсіпорындардың негізгі өндірістік ... ... ... ... ... 33-35 % шамасында.
Диаграмма 1 – Қазақстандағы ірі 100 компания-инвесторларының сату көлемі
бойынша салалық құрылымы
23
Кейбір экономиканың салаларында бұл көрсеткіш 50%-ға ... ... ... ... ... қиыншылықтары оларға ертеректе
пайдаланылған немесе арзан тұратын негізгі өндірістік қорларды ... ... бұл ... өз кезегінде тозуды одан әрі жылдамдатады.
Қорытындылай келе, мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... өсуі жүреді.
Сөзсіз, Қазақстандық тауарөндірушілерге қатаң бәсеке ... аман ... ... ... ... өндіру қажет. Бүгінгі таңда өз қызметін жүзеге
асырып отырған кәсіпорындар, ертеңгі күні ... ... ... Сауда
Ұйымына кіргенде, өз қызметін жалғастыруы үшін Отандық және де ... ... ... ... ... яғни ... және
ресурстардың қол жетімділігімен және де әділ бәсекелес ортамен қамтамасыз
ету керек. Шетелдік инвестицияны ... ... ... және маркетинг облысындағы тәжірибе көзі ретінде қарастыра отырып,
Қазақстан өзінің Ұлттық мүддесін де таса ... ... ... ... ... ... инвестициялық климат жағдайын жақсарту үшін ... ... ... ... ТМД ... арасында Қазақстан
Республикасы тікелей шетелдік инвестицияларды тарту жөнінен екінші орында
тұр. 1993-2004 жылдар кезеңі ... ... ... 30 млрд.
АҚШ доллары тартылған. Бұрынғысынша, тау-кен өндірісі ең ... ... ... оның ... мұнай өндірісінде: 1998 жылдан 2004 жылға дейін
тікелей инвестициялар 4 есе өсті.
Энергетика және минералдық ресурстар Министрлігімен ... жер ... және ... ... ... ... актілерді жетілдіріп отыру
жұмыстары жүргізіледі. Бұл жұмыстарға ҚР Президенті жанындағы шетелдік
инвесторлар Кеңесі ... ... ... жылы «Жер ... пайдалану және мұнай операцияларын жүргізу
бойынша ... ... ... ... мен ... ... ... Қазақстанның келісімшарттарға қатысу үлесін анықтайтын нормалар
ендірілді.
«Теңіз ... ... ... өнімдерді бөлу келісімдері
туралы» Заң жобасы дайындалды, бүгінгі ... бұл жоба ... ... ... ... ... ... және саяси
модернизация жолында» атты ... ... ... ... ... ... Елбасы Ұлыбританияның өндіруші салалар қызметін ашық
және әділетті жүргізуді дамыту бойынша білдірген ынтасын толықтай құптады.
Белгілі болғандай, бұл ... ... ... 11 ... ... Азербайджан, Қырғызстан Республикасы, Конго, Гана, Нигер,
Нигерия, Перу, Сан-Томе және Принсипи, Шығыс Тимор, Тринидад және Тобаго.
2.1 Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ... іздейді:
Қазақстанның өзінің қаржылық ресурстары бола ... неге ... ... ... ... тарту мәселесі
Республика басшылары үшін сыртқы саясаттағы басты вектор болып ... ... ... ... ... ... ... Қазақстаннан алыс шетелдерге 24 млрд. АҚШ доллары кетеді. Дәл сол
уақытта, ... жылы елге 18 ... АҚШ ... ... Бұл ... ... осы ... жөнінде бірнеше сұрақтар туындайды. Біріншіден, ол
экономистердің ... ... ... ... ... ... ... көрінбейтін макроэкономикалық жетістіктерді хабарлайды.
Макроэкономика қарқынды дамуда, ал капитал шетелге ... Бұл ... ... ... ... ... Мысалы,
25
қуантарлық жағдай, Қазақстанның қаржылық әлеуеті ... ... ... де ... ... Ал ... өз ... қолайлы жағдай жасай алмайтындығы. Егер де ... ... ... олар ... ... мүмкін. Барлығы болмаса да, бір
бөлігі міндетті түрде оралатын еді. ... ... ... ... ... өз ... өз ... инвестициялау тиімсіз
болып табылады. Бұл жағдайды елдің ұлттық қорын, АҚШ-ты асырап отырған,
американдық бағалы ... ... ... Егер де, ел ... ... АҚШ ... шамасындағы шетелдік инвестицияларды тарта алса, яғни
шетелдік кәсіпкерлерге, дамып келе жатқан ... ... ... ... қарағанда, пайдалырақ болып келеді.
Көрініп отырғандай, отандық ... ... ... алып ... ... жоғары жалақы алуларына мүмкіндік бар. Себебі,
Қазақстанда жұмыс ... ... ... азаматтары 4 санды долларлық
эквиваленттегі жалақыны алып отыр. Белгілі ... ... ... ... ... өндіруші салаларға қарай бағытталған.
2.1.1 Жалпы инвестициялық саясат
Жүзеге асып ... ... ... Қазақстандық экономиканың
шикізат саласына бағытталған. Егер де 1998 жылы өндіріс өнеркәсіптеріне
жалпы инвестиция көлемінің 41,6% ... 2000 жылы ол 61% -ға ... ... көлем көмірсутек өндірісіне ... ... 11 ... инвестиция тартылды. Шетелдік инвестициялардың
ең көп бөлігі Америка Құрама Штаттарының үлесінде – ол ... ... ... ... – 11,8%, ... ... ... – 10,9%, Қытай
– 4,5%, РФ – 3,8%, Италия – 9,0%, одан кейінгілер – ... ... ... және ... 2001 жылы ... ... ... көлемі аздап жоғарылап еді, бірақ ол бәрібір де ... ... ... Ұлттық статистика Агенттігінің мәліметтері
бойынша, 2002 жылдың I-ші ... ... ... ... көп ... ... (61,5%), ал 2001 жылдың I-кварталында,
керісінше оның көлемі ... ... ... ... ол ... Ауылшаруашылығында және ... ... ... ... ... Осыған қарамастан, Солтүстік
Қазақстанда және Ақмола облыстарында орналасқан ауылшаруашылық ... ... ... – бидайды өндіретін негізгі өндірушілер болып
табылады, ... ... ... ... жоқ. ... статистика
Агенттігінің мәліметтері бойынша, өткен кезеңдерге қарағанда, инвестициялық
белсенділігін жылжымайтын ... ... ... кәсіпорындар
қолға алды, олардың үлесі 2002 жылдың I-кварталында 7%-дан 27,9%-ға дейін
өсті,
26
көлік және байланыс сферасында – ... ... ... ... 2 – Шетелдерден Қазақстан Республикасына тартылған
инвестиция көлемі
[Қазақстан Республикасының Президентінің жолдауы.//Егеменді Қазақстан 2003,
5 сәуір]
Бұрынғысынша, ауылшаруашылығы, білім және ... ... ... ... ... 2002 ... қаңтар-наурыз айларында
шетелдік инвестициялар мұнай және газ іздестіру және табу ... ... ... және ... ... ... ... газоконденсат кенорнын құруға және Батыс Қазақстан облысында
әлеуметтік объектілер құрылысын жүргізуге; ... ... ... АҚ-ның қайта құруына және ... және ... ... ... ... қайта құруға және Алматы ... оның ... ... ... ... ... салуға және ауруханалар
құрылысына; Алматы қаласында «Аль-Фараби» сауда орталығының құрылысына
бағытталды. 2002 ... ... ... ... ... және ... үшін ... инвестициялардың 46 млрд. ... оның ... 2001 ... ... 5%-ға ... олар ... ... инвестиция үлесінің 34,6%-ын құрайды. ( 2001 ... ... – 36,1%). ... ... ... ... материалдарының қорын толтыру үшін 11,7 ... ... ... емес активтердегі инвестиция (көлемінің 16 % құ-
27
райды), бұл сома 2000 жылға қарағанда 0,4%-ға жоғары. Айналым ... ... ... бойынша инвестицияның 30,5% және 18,6%
үлесі Алматы және Қарағанды облыстарына бағытталды. ... ... ... емес активтеріне салынған инвестицияның ... жеке ... ... мен ... ... ... ол – ... Қазақстан Республикасының территориясында өз қызметін жүзеге асырып
жатқан өзге мемлекеттердің субъектілерімен 36,4% инвестиция салынған. Аймақ
бөлінісі ... ... ... ... ... ... көп
бөлігі Қарағанды облысы (48,5%) және Алматы қаласына (20%) жатады. 2000
жылмен салыстырғанда, бұл ... ... ... ... ... ... 15 және 4 есе ... ... ... Солтүстік Қазақстан және Ақтөбе облыстарында
байқалады ... ... ішкі ... ... ... инвестиция
көлемі 2001 жылға қарағанда 23,4-22,8%-ға өсті, (ЖІӨ - ... ... ... – 750-753 млрд ... ал 2000 жылы ол (ЖІӨ ... ... ... – 519 млрд теңге) 19,9% болды. ЖІӨ-дегі
инвестицияның үлесі өскенменен, ол ағымдағы ... ... ... ... жоқ. ... белсенділіктің өсуі тек қана кәсіпорынның
қаржылық жағдайы жақсарып және пайдасы өскеннен кейін ғана ... ... ... ... ... ... ... болған жоқ, ал оның
нәтижесі ғана ... ... ... ... капитал салымын
қажетсінбейді, ал қолда бар инвестиция өндірісті ұлғайтуға жетеді. Мемлекет
экономикасындағы өзгерістердің нәтижесінде ... ... ... емес ... формаларындағы кәсіпорындар мен ұйымдар арқылы
салынды. Қазақстандағы 2000 жылы ... ... ... ... -
86%-ды құрады. (1995 жылы – 55%). Негізгі капиталдағы инвестицияның
салалық ... ... ... ... ... ... өндіріске
бағытталды (60-72%). 1992 жылы 1991 жылға қарағанда, ... ... ... 2 есе ... және де одан ... жылдары да
төмендей берді. 1996 жылдан бастап құрылыс қызметі жағдайын мінездейтін
көрсеткіштер тенденциясының өсуі байқалды, сол ... ... ... ... 900 млн ... ... Одан кейінгі жылдары Республикада
құрылыс индустриясы әлеуеті көтеріле бастады. Кіші, орта және ... ... ... ... ... ... ... 142 млрд теңгені құрады, ол 1999 жылмен салыстырғанда 1,8 ... ... 10 ... ... ... 25,2 ... үйі ... қолданысқа берілді, оның ішінде дербес құрысшылармен –
8,8 млн кв.м. ... ... ... мен дербес тұрғын үй құрылысының
дамуы тұрғын үй қоры құрылымын өзгертті.
28
2.1.2 Инвестициялық үрдістер
1. ... ... ... инвестициялық
мәселелерді зерттеу секторының мәліметтері бойынша 2006 жылдың
басты мақсаты жаңа құрылысқа – 25%, ... және ... ... жаңа ... ... және орнатуға - 30 %, жаңа
технологияны алуға және меңгеруге – 15%, ... – 3%, ... ... ... – 8% ... салу ... ... жылы статистика ... ... ... бар ... ... мен ұйымдар зерттелді.
осы кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржылық емес ... ... ... 2005 ... ... 8,1 есе өсті және ... ... құрады, ол жалпы Республикандық қаржылық емес
активтің 6,3% құрады, (2004 жылы - 1,1%), оның ... ... ... 60,9 млрд ... ... ... емес ... 83,4%-зын қолданды. Республика
экономикасын дамытуға ... жеке ... ... мен ... 2006 жылы 943,4 ... теңге
инвестиция бағытталған немесе 44,7%, (2005 жылға қарағанда - 2,1
есе жоғары, ал 2004 жылға ... – 2,8 есе ... өсуі 14 ... 11 ... және ... ... қалаларында байқалған. Негізгі капиталдағы ... ... ... ... ... 54,9% -ын
Республиканың Батыс аймағымен игерілген: Атырау облысы – 24,6%,
Батыс-Қазақстан облысы – 17,7%, Ақтөбе ... – 6,6%, ... - 6%, ... капиталдағы инвестиция көлемінің
мөлшерінің көптігінен ... ... – 5,7%, ... ... ... бен Астана қаласы – 9,2% құрады. Ал, ... ... оның ... ... ... ... облысында - 20%-ға, Шығыс Қазақстан облысында – 6%-ға
және ... ... - 2%-ға ... ... ... ... ... үлесін машина және құрал-
жабдықты, саймандар мен мүліктерді (39,9%) және ... үй ... мен ... (35,4%) ... ... кететін
шығындар алады. Тұрғын үй шығындары – 4,2% ... ... ... – 20,5% құрады, олардың біраз бөлігі
бұрғылау және геологиялық іздеу жұмыстарына жұмсалды ... ... ... ... ... ... ... көлемі 9,1% құрады. Негізгі капиталдағы инвестицияның
көп бөлігі бюджеттік емес көздерден алынады, соңғы жылдары
Республикада олар 91-95% ... ... тұр. ... мен ... ... ... меншікті қаржысы
есебінен капиталдық салымдарды жүзеге асырады. ... ... ... ... ... ... ... қарағанда 13%-дан 36%-ға өсті, бұл, ... ... ... ... ... асыруға
байланысты болды. Шетелдік қаржылардың маңызды бөлігі тау-кен
өндірісі ... ... (83%). ... сборник «Казахстан: 2003-2004 гг., Алматы, ҚР
статистика жөніндегі Агенттігі]
29
Инвестицияны ең көп мөлшерде салатын ... бірі ... ... саласы
болып табылады.
Қазақстанда 2001 жылы қалыптасқан инвестициялық процесс сферасындағы
келесі тенденциялар 2002 жылда өз ... ... ... ... 2001 ... негізгі конъюктура құраушы факторлардың
сәйкестігі 2002 ... ... ... ... әкелді.
Кәсіпорындардың бағалауы бойынша ... ... ... ... сұранысы төмендеп кетті. Қазақстандық стратегиялық зерттеулер
Институтының ... ... ... ... ... түсіндіріледі:
елде ұлттық ақшалай төлем жүйесінен басқа да ... ... ... олар:
дебиторлық қарыз (өндірушілер және тауар мен қызметті ... ... ... ... ... коммерциялық кредитті міндеттеуі),
бартер және долларлар. Төлемқабілеттілік сұраныс төмендеуін әрі ... ... та бос ... ... бәсекелес өнімдерді шығаруды
жоғарлату резерві ретінде қарастырмау қажет. ... ... ... жаңа ... ендіру үшін емес, негізінен, өндіру көлемін
жоғарлату үшін ... Көп ... ... ... өңдеуші саламен шығарылатын өнім ассортименті күрт төмендеді,
ал ертеректе оның ... ... ... ... қана ... ... ... экспортталатын түрлері мүлдем
өндірілмей қалды. Сыртқы борыштарды ірі көлемде ... ... ... ... ... ... одан ... жіберді. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын өнімдерге қойылатын
монополиялық тарифтер нашарлатып жібереді.
Диаграмма 3 – ... ... ... салынған инвестициялардың
көлемі, (пайыз түрінде)
30
2.1.3 Инвестициялық реформалар
Инвестициялық саясат аясында қаржылық ресурстардан ... ... де ... рол ... ... ... экономикалық
жағдайында инвестициялық қызметтің дұрыс жүзеге асуын ... ... ... 2001 жылы ... және ... үкіметпен бірнеше маңызды
құжаттар қабылданған. Қазақстан Республикасының ... ... және ... ... туралы» Заңы «Шетелдік инвестициялар ... ... ... ... ... ... ... ескі
қолданылып жүрген заңдарға өзгертулер мен қосымшалар ендіріліп, жаңа Заңға
ауыстырылып, ... ... жаңа ... ... Енді ... тек пайда табу мақсатында тауар өндіру немесе ... ... ... ... қаржылар есебінде ғана түсіндіріледі.
Мұндай көзқарас жеңілдіктер мен ... ... ... ғана
анықтап қоймай, сонымен қатар тартылатын қаржылардың статистикалық ... ... ... Республика басшыларының инвестиция тарту аясына
қатысты басты шешетін мәселелерінің бірі – ішкі инвестордың жалпы ... мен даму ... ... үшін ... ... қолдану
керектігін шешу. Экономистердің ойынша, бүгінгі таңда, Отандық өнімнің
бәсеке қабілеттілігін жоғарлату және ... ... ... ... ... ... ... нақты бағытын анықтап алу керек.
Мемлекеттік ... ... ... және ... бағдарламаларды қалыптастыру механизмін жетілдіру мақсатында
жалпы менеджмент пен бақылауды орнату керек. ... ... ... және
ақшалай ұсыныс арқылы нақты төменгі мөлшерлемені қолдау жолы ... ... ... айналысын тұрақтандырады, бірақ қалған 3 төлем жүйесі туралы
шешім қабылданбады, ... ... ... ... ... оларға еш
әсер етпейді. Дамыған елдерден артта қалған кезеңдерді жою үшін жыл ... ... өте ... болу керек. Бірақ, төменгі пайдалылық көптеген
кәсіпорындарға өнімнің сапасын және бәсеке ... ... ... ... ... мүмкіндік бермейді. Мемлекеттің өзі
институтционалдық қайта жаңғырудың дамуына жәрдемдесу ... ... оның ... ... ... нарығын қалпына келтіру және жинақты
инвестицияға тиімді трансформациялауды жүзеге асыруы қажет. Банк ... ... ... да қолға алуы тиіс. Ол үшін ... ... ... ... ... үшін ... ... жүргізу
қажет. Жоғарыда айтылып кеткендей, өндіріс базасының жоғарғы ... ... ... ... өнімнің техникалық деңгейін көтеруге және бәсеке
қабілеттілігін жоғарлатуға ... ... ал ... ... ... ... ғылымисыйымды технологияны сатып алуға
мүмкіндік бермейді. ... ... ... бар ... үшін ... ... ... қабылдау қажет, яғни қолда бар негізгі
қорларды техникалық қайта қаруландыру және модернизациялауды жүзеге асыру.
2002 жылдың ... ... ... бөлімінде өндірістің өңдеуші
салаларына арналған негізгі құралдарды шығаратын салалардың үлесін өсіру
үшін құрылымдық ... ... ... ... ... ... дамытуға, ынталандыру шараларын қамтамасыз етуге баса назар
аударды. «Жаңа» инновациялық және ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық өзгерістерді жөндеу (депрессиялық
салалардың, экономикадағы шығынды секторлардың құрылымын ... ... ... ... ... жаңа ... орындарын құруға
ынталандыру). Осы кезеңде мемлекеттің әлеуметтік сферада ... шешу және ... ... ... жүргізуі үшін қаржылық
мүмкіндік туады. Сонымен қатар, барлық тіршілікті қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... күшейтуі маңызды болып табылады. Сонымен қоса,
шетелдік серіктестер Отандық өндірісті ... ... ... тек қана ... ... ... немесе фирманың қаржылық
тұрақтылығына зиян келтірмейтін ... ... ғана ... ... қорлар тозуының үдеуі, Отандық өндірістегі өңдеуші
салалар өнімінің ... ... кері ... ... ... ... өнеркәсіптік-өндірістік негізгі қорларының жаңару коэффициенті бар
болғаны 6%. Бұл жағдай өнеркәсіптік кәсіпорындардың өндірістік әлеуетінің
қалған бөлігін ... ... ... ... ... ... мен
кәсіпкерлер ішкі инвестициялық потенцияды дамытуды сөз етіп жүр. ... ол үшін ... ... қолайлы жағдай жасалмаған. Бұл жағдайға жету
үшін орасан зор кешенді жұмысты ... ... ... тек ... ... үшін ... ... Қазақстан Республикасындағы біріккен кәсіпорындар қызметінің негізгі
нәтижелеріне талдау жүргізу
Біріккен кәсіпкерлік Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... үлкен рөл атқарады және бірқатар
мәселелерді шешеді: біріншіден, батыс технологиясы мен ... ... ... ... және ... ... ... таратады;
екіншіден, өндірісті ұйымдастыру мен басқаруда ТҰҚ ... ... ... ... ... көзі ... ... сыртқы нарыққа ену мәселелерін шешеді; бесіншіден, тұрғындарды
жұмысбастылықпен қамтамасыз ету мәселелерін шешеді.
Осыған байланысты біріккен ... даму ... және ... ... ... зерттеу өте маңызды мәселе ... ... ... ... ... ... ... сай әріптестерді таңдау, олармен бірлескен кәсіпорын туралы
келісімшарт жасау және кәсіпорын-корпорацияның ұйымдық ... ... ... ... ТМД елдерінде бірлескен кәсіпорындардың
акционерлік ... ... ... ... жауапкершілігі шектеулі
серіктестік сияқты түрлері кеңінен тараған.
Сонымен, бірлескен кәсіпорын деп ... ... ... ... ... ... мақсаттарды жүзеге асыруды
айтамыз.
Қазіргі кезде дүние жүзіндегі бірде-бір ел, ғылыми-техникалық және
экономикалық потенциалына ... ... ... қызметін сыртқы
экономикалық байланыстарынсыз, яғни ... ... ... ... ... ете ... өзара көмек кеңесі (ЭКК) елдері сыртқы экономикалық
қызметінде бір-біріне бейімделеді. Интеграция ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет;
1) ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіру;
1) өндірістің мамандануы және кооперациянуы;
халықаралық еңбек бөлінісі жүйесіндегі сыртқы сауда мына ... ... ... ...... өнім”;
* “дайын өнім – дайын өнім”.
Дүниежүзілік нарықтық кеңістікте Қазақстанның өз бетімен экономикалық
дамуы болашақта дүниежүзілік ... ... ... және ... ... өз ... ... үшін сауатты капиталының бар болуын қажет
етеді. Ол үшін біз ... ... не ... ... ... ... ... монополист болып табыламыз, қандай салаларда
дайын өнім сатып алуымыз керек, ішкі ... ... ... ету ... ... ... дамыту, қандай салаларда ОПЕК сияқты картель
типіндегі біріккен мемлекет ... ... құру ... ... ... ... ... металлургия, уран рудасы, фосфор
тыңайтқыштары, алтын өндіру т.с.с. ... ... ... ... ... нарықта шикізатпен жабдықтаушы
ретінде емес, дайын ... және ... ... ... ретінде
танытқан біріккен мемлекетаралық кәсіпорындарды құру жолдарын іздестіруіміз
керек. Мұндай жағдайдан біздің республикамыз серіктесінің имиджін ... шыға ... ... нарық – бұл “ерке қыз” және оның ... білу ... ... ... ... ... экономикалық потенциалы. ТМД ... ... ... ... ... ... кейін екінші
орында, оның ... 2717,3 мың ... ... ... барлығын қосқанда 240 млн. адам тұратын, сегіз еуропа
мемлекеттері сияды: Франция, Испания, Италия, ... ... ... және ... Республика 14 облыстан, 198 ауданнан, 82 қаладан
тұрады, ол ... жер ... мен ... ... бай. ... ... ... байлықтарға ие.
Бұл, ең біріншіден, мұнай. Мұнайдың негізгі кен ... ... ... ... ... ... ... шоғырланған.
Зерттелген мұнай қоры – 4,5 млрд.тоннаны; 5,9 трлн.куб.м. газды құрайды.
Тас көмір. Тас көмірдің 200 млрд.тонна қоры бар. Тас көмірдің ... ... ... (кокстелген көмір), Қостанай, Ақмола, Павлодар,
Шығыс-Қазақстан облыстарында шоғырланған. Тас көмірдің бірден-бір кен ... ... кен ... ... тас ... қоры 2 млрд.тоннаны
құрайды.
Темір рудасы. ТМД елдерінің ... қор ... ... млрд.т.) Қазақстан Ресей мен Украинадан кейін үшінші орында. Негізгі
қоры Қостанай облысында шоғырланған (Сарыбай, ... ... Хром ... ... ... (ТМД қорының 90 %).
Фосфор. Фосфордың дүниежүзілік қорының 60 % ... ... ... да, дүние жүзіндегі екі ел ... ... ... ... ... ... және АҚШ.
Техникалық алмаздардың - 60 %, түсті металдардың - 97 %, ТМД ... - 60 %, ... ... уран рудасының дүниежүзілік қорының 40-
34
45 % (МАГАТЭ берілгендері бойынша) Қазақстан территориясында шоғырланған.
Республикада алтынның едәуір ... ... ... және т.б. ... көп кездеседі. Қазақстан территориясынан Менделеев кестесіндегі 99
элемент ... ... ... ... даму ... ... елдер деңгейімен тең, бірақ та республиканың дамыған елдер әлемдік
жүйесінде өз “тетігін” талап ете ... ... ... бар. Бұл ... кәсіпорындары, Байқоңыр космодромы және басқа да салалар.
Қазақстанның орны толассыз байлығына оның жері ... ... ... – 272,5 ... оның ... ауыл ... жерлеріне – 93,4
млн.га., ауыл шаруашылық дәнді дақылдарына – 35 ... оның ... ... дақылына 23 млн.га. жер берілген.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... құруда негізгі көңілді өнеркәсіп ... ... ... факторы екендігін мерзімі ... ... ... жолы ретінде экспорттың ... ... ... ... ... қандай мүмкіндіктері бар?
Қазақстанның экономикалық жағдайы оның байлығымен, яғни Қазақстанның
басқа да тауар өндірушілермен бәсекелестікке түсе ... және ... шыға ... ... анықталады.
Ең алдымен, әлемдік шикізат нарығын тауар өндірушілер өзара бөліп
алған және де онда бос ... жоқ, тек қана ... ... ... ... шикізат әлемдік нарыққа төмен бағалармен шығарылады,
сонымен қатар қазақстандық шикізат жабдықтаушыларының имиджі жоқ, және ... ... ... ... ... келмейді. Әлемдік тұтынушы
шикізатты тура белгіленген уақытында және сапасы ... ... ... ... Сондықтан да, әлемдік нарықта өз “тетігін” табуы ... күш ... ... ... ... ... жағдайда болды: соншама тонна
тас көмір, мұнай, бидай, түсті металдар және т.б. ... ... ... ... да, ... нарықта бәсекелестікке де
түспеген, сонымен қатар дүниежүзілік нарық конъюктурасын зерттемеген.
Бірақ, тәуелсіздік ... ... ... өз өнімдерін экспорттауда,
тұтынушылармен қарым-қатынастар жасауда,
35
дүниежүзілік нарық конъюктурасын зерттеуде алғашқы қадамдар жасай ... ...... және ... ... Қазақстанның экономикалық даму Сыртқы Сауда ұйымдарымен және басқа ... ... ... ... ... мемлекеттің
қажеттілігі үшін еркін сауда шарттары негізінде өнімдер экспорты және
шикізат, азық-түлік, ... ... ... мен квоталар
негізінде, сонымен қатар ... ... ...... ... ... кооперативтер негізінде жүзеге асырылады.
1992 жылдан бастап Қазақстан өзінің Сыртқы сауда байланыстарын өз
бетінше жүзеге асыра ... ... ... ... ... ... кеден декларациясының
берілгені бойынша, республика 89 қиыр шет ... ... ... оның ... ... - 40,8% ... – 28%, ... – 12%,
Американың – 9%, сонымен қатар Австралия және океаниямен.
Сыртқы сауда тауар айналымында орынды Қытай, ... ... ... ... ... Чехия, Оңтүстік Корея, Нидерланды, Жапония
алады, ал Азия елдерінің үлесіне сыртқы сауданың - 28 % ... ... ... ... ... 2004 жылы ... 29539.5 млн. АҚШ
долларын құрады, бұл 2003 ... ... 4406,2 млн. АҚШ ... Оны біз ... ... ... көре аламыз (1-кесте).
36
Кесте 2 – Қазақстан Республикасының сыртқа саудасы
(млн. АҚШ ... |2002 |2003 |2004 ... ... ... | | ... ... |15085.1 |16254.3 |21335.4 ... ... | | | ... ... тыс |5954.1 |5237.6 |6912.8 ... ... оның |9131 |11016.7 |14422.6 ... |8639.1 |9670.3 ... ... елдері | | | ... ... тыс |2644.6 |2194.4 |2980.5 ... ... оның |5994.5 |7475.9 |9946.2 ... |6446 |6584.0 |8408.7 ... елдері | | | ... ... тыс |3309.5 |3043.2 |3932.3 ... ... оның |3136.5 |3540.8 |4476.4 ... |1086,2 |1911,5 |4087,4 ... ... | | | ... елдерінен тыс |109,9 |-105,6 |-336,9 |
| |976,3 |2017,1 |4454,3 ... ... ... ... айналымының жалпы көлемінде экспорттың
үлесі – 64,4% екендігін және ... ... – 35,6% ... Сонымен қатар, ол мына диаграмма арқылы көрінеді (4 - диаграмма).
[Казахстан в цифрах за 2004 год. Агентство РК по ... ... 4 – ... ... ... ... жалпы
көлеміндегі экспорттың және импорттың үлесі
37
2004 жылы жалпы көлемі қиыр ... 48%, таяу ...... ... ТМД ... ... бойынша Ресей (84,7%) мен
Украинадан (5,9%) ... ... (2,9%) ... экспортының құрылымында металл бұйымдарының үлес ... ... ... және ... ... ал машина мен құралдардың
үлес салмағы төмен.
Табиғи ... ... ... қатарына мыс, қара металдар
прокаты, ферроқоспалар, мырыш, ... ... отын және ... ... ... шикізат өнімдерінің үлесіне экспорттың 54%-зы келеді.
Одан Қазақстан Республикасының қазіргі кезде шикізат және ... ... және ... жетуде басқа елдер алдында
артықшылықтарының бар екендігі көрінеді.
Қазақстан Республикасының ... ... және ... ... экспорттың құрылымын келесі диаграммалар арқылы анық көрінеді (5-
диаграмма және 6-диаграмма). [Казахстан в цифрах за 2004 год. ... ... ... ... 23 қаңтар;]
Диаграмма 5 – Қазақстан Республикасының 2004 жылдың қаңтар-қараша
айындағы серіктес елдермен экспорттың құрылымы.
38
Диаграмма 6 – ... ... 2004 ... қаңтар-қараша
айындағы тауар топтары бойынша экспорттың құрылымы.
Қазақстан табиғи ... ... ... ... ... ... ... ретінде, халықаралық еңбек бөлінісіндегі
Қазақстанның рөлі мен орнын қамтамасыз етеді. Егер де еліміздің ... онда ... ... көруге болады.
Диаграмма 7 – Қазақстан Республикасының 2004 жылдағы тауардың негізгі
топтар бойынша импорттың құрылымы.
39
Яғни мұндағы тауар ... ... ... ... мен құрал-
жабдықтар құрайтындығын анық көруге болады.
Импорттық саясат, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... республика территориясына негізінен ішімдік бағыттағы
және төменгі сапалы ... ... ... ... ... ... ... өндіріске зиян келтіретін өнімдердің енуін жанама әдістер
арқылы шектей отырып, халықаралық тәжірибеге сәйкес ... ... ... ... өз ... жүзеге асыра алатын импорт алмастырушы ... ... ... ... ... ... валюталық кірістердің және
импортық несиенің ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады.
Бұдан Қазақстанның импортындағы негізгі үлес салмақты ... алып ... ... - 49%, ... - 7%, АҚШ- ... - 4%, ... - 26%.
Осыған дейін сыртқы экономикалық және ... ... ... және ... ... ... ... Одақ мемлекеттерінің кеңесі экспорт бойынша тапсырмаларды
тікелей мемлекеттік ... ... ... ... ... экспортер-кәсіпорындар одақ министрлігінің қарауында
болды және ... ... ... ... ... ... белгіленеді. Осындай қарым-қатынас жүйесі импорттық операциялар
кезінде де жүргізілді.
Тыңшы органдарының шешімімен кәсіпорындардың, ... ... ... ... мен ... ... және олардың
құрылымында сыртқы экономикалық байланыстар
жөнінен арнайы бөлімшелер құрылды.
1987 жылы “Казахимпорт” республикалық сыртқы сауда бірлестігі ... жылы ... ... ... ... құрылып, 1991 жылы ол Сыртқы
сауда байланыс Министрлігі болып қайта құрылды. 1993 ... ... оны ... ... орынбасары басқарды.
Республиканың өндірістік патенциалын тиімді пайдалану, ... ... ... ... ... тартылуын тездету мақсатында 1994 жылдың ... ... ... ... ... ... ... мен Сауда министрлігін ... ... ... ... және ... ... құрылды.
Министрлер Кабинеті Аппаратында, Экономика, Қаржы министрліктерінде,
Ұлттық банкте арнайы бөлімшелер ... ... ... ... ... экономикалық банк (Алембанк) ұйымдастырылды.
Шетел мемлекеттерінің несиелерін тарту жөніндегі жұмыстарын үйлестіру
және қауырт мәселелерді шешу үшін ... ... ... жөніндегі республикалық комиссия құрылды.
Қазақстан Республикасы шетелдік несиелерді ... ... ... және өтеу ... мемлекеттік реттеуді күшейту және отандық
өнімдер экспортын ынталандыру үшін 1994 ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі құқығын иеленуші
болып табылатын Қазақстан Республикасының мемлекеттік экспорттық-импорттық
(Эксимбанк) банкісі құрылды. ... ... ... 170 ... ... байланыстары бар: 13 бас кредиттік желілерге
қызмет көрсетеді; бірқатар ірі ... ... ... 85% ... ... ... ... экономика министрлігінде ашық 24 кредиттік
желілер ... ... ... ... ... жасалады, оның ішінде
19 мемлекет және 5 халықаралық ұйым бар.
6260 млн. АҚШ доллар соммасына шетел капиталының қатысуымен 15 ... жоба ... ... ... ... және республикадан тыс отандық бизнес қарым-
қатынасында ... ... ... ... Палатасы табылады.
Ол 1959 жылы ұйымдасқан және 1989 жылдан бастап өз ... ... ... кезде оның мүшелік құрамына 400-ден аса ұйым кіреді, және ... ... ... ... сияқты
маманданған фирмалар құрылды.
Облыс орталығында республикалық палаталық уәкілдігімен дербес сауда
өндірістік палаталар құрылуда. Шетел мемлекеттерімен біріккен ... құру ... ... ... ... ... ... палатасы құрылды. 9 елде сауда үйлері құрылды.
Республикада кәсіпкерлік қызметті ынталандыру, ... ... ... ... ... ... жасау мақсатында
Алматы қаласында “Атакент” еркін сауда аймағы құрылды.
Қазақстан Республикасында шетел фирмаларының 160 өкілдіктері тіркелді,
шетел капиталының ... 10 банк ... ... 6812 ... ... елдерінің ішінде Қазақстан бірінші болып ... ... ... ... нормативтік құжаттарды қабылдады.
Осының барлығы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... сферасында тәуелділік жағдайын
ескертеді. Бұлай болмау керек.
Егер ... ... ... еңбек бөлінісіндегі рөлінің
жоғарылауын қаласақ, онда ... ... ... ... ... пен импорттың құрылымын өзгертуіміз керек.
2.2.1 Қазақстандағы біріккен кәсіпорындардың қазіргі жағдайына талдау
Қазіргі кезде дүниежүзілік ... ... даму ... ... ... ... ... бөлінісі жүйесін және
халықаралық кооперацияның әртүрлі ... қоса ... ... ... күшейтудің объективті қажеттілігін
қамтамасыз етеді.
Батыс экономистері “экономиканың интернационализациялануы” түсінігін
бірқатар ... ... ... олар: өндірістің
жағрафиялық орналасуының рөлі, басқаруда халықаралық деңгейдің әсер ... ... ... т.б. ... ... көрінісі өндірістің жағрафиялық орналасу теориясы негізге ала
отырып, өндірістік күштер ... ... ... ... яғни ... ... ... қажеттілігін
интернационализацияның объективті негізінің халықаралық еңбек бөлінісінің
тереңдеуі ... ... яғни ... және логикалық
42
дамудың алғышарт факторы болып мемлекеттер арасындағы табиғи-жағрафиялық
ерекшеліктер, климаттық жағдайлар, пайдалы ... ... ... ... ... ... саны және т.б. ... феноменін, біріншіден, ТҰҚ сияқты ... ... ... ету ... ... ... интернационализациялануы ТҰҚ қызметімен ғана ... ... оның ... да ... бар.
Біріншіден, бұл мемлекеттер арасындағы ... ... ... ... ... ... бірлестіктер мен одақтар;
Екіншіден, БҰҰ Бас Ассамблеясы резолюцияларымен расталып, құрылуына
құқық берілген ТҰҚ ... ... ... ... ... экономикалық аймақтар;
Төртіншіден, мемлекетаралық немесе трансұлттық қаржылық өндірістік
топтар;
Бесіншіден, біріккен банктер түріндегі біріккен қаржылық институттар;
Алтыншыдан, бір ... ... ... формасы болып
табылатын шетел инвестициялары;
Жетіншіден, қазіргі кезде экономика интернационализациялауының формасы
ретінде негізгі мәнге ие ... ... ... технологиямен, капиталмен халықаралық айырбастың ... бірі ... ... ... тез ... әлемдік
экономикадағы болып жатқан өзгерістерді көрсетеді: мемлекет саясатындағы,
өндіріс технологиясы мен ... ... ... ... мен ... ... сипатының өзгерісі. Қазіргі кезде көптүрлі
кооперациялық байланыстардың дамуын есепке ала отырып, біріккен кәсіпкерлік
феномен ... ... ... ие ... ... фирмааралық қарым-
қатынастардың әртүрлі формалары мен біріккен кәсіпорындар құрудан бастап,
аймақтық және ... ... ... ірі, ауқымды
интеграциялық жобаларды жүзеге асыруға дейін.
Сөйтіп, біріккен ... ... ... ... ... алдында келесі
43
көрсеткіштермен сипатталатындай, бірқатар артықшылықтарды анықтайды:
➢ бірінші, шетел нарығына төменгі шығындармен және тәуекелмен ... ... ... ... ... ... ... біріккен кәсіпкерлік негізінде мердігерлік және ... ірі ... ... ... етуі
алдындағы артықшылығы;
➢ Үшінші, өндірістік қуаттардың, ұлттық ... ... ... ... ... ... әрбір “таза” формаларына жататын
компоненттердің ... ... ... ... ... бірігуге жататын қаржылық міндеттемелерге байланысты әрбір
серіктестіктің қаржылық қатысуын ... ... ... шығындарды
азайту;
➢ Алтыншы, протекционистік тосқауылдарды жою және ірі ... ... мен ... ... ... ... экспорттан бастап сыртқы нарыққа шығудың тікелей формаларына
көшу;
➢ Жетінші, ... елде ... ... субсидияларды,
тапсырыстарды пайдалану;
➢ Сегізінші, біріккен кәсіпкерлік процесінде мақсаттарға тез ... ... ... қарым-қатынасты белсенді түрде дамыту.
Соңғы жылдары экономика ғылымында “біріккен кәсіпкерлік” ... ... ... біріккен кәсіпкерлік Батыс пен Шығыс
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты жөндеуде маңызды орын алады.
Біріккен кәсіпорындардың формасы мен құрылу мақсатына байланыссыз,
біріккен кәсіпорындарды ұйымдастыру негізінде ... ... ... ... ... ... ... салымы ретінде қарастыруға
болатын, активтерді бөлшектеп біріктіру жолымен құрылған біріккен
кәсіпорын (ақша ... ... ... ... ... меншік және т.б.);
44
• Екіншіден, серіктестер арасындағы пайда мен ... ... ... ... ... ала ... жүргізіледі;
• Үшіншіден, біріккен кәсіпорындардың қызметі қабылдаушы ел
заңдылығына сәйкес жүзеге ... ... ... басқару жауапкершілігін әрбіреуінің
капитал ... ... ... ... ... қайта құрылған басқару органдарының көмегімен
жүзеге асырылады.
Әлемдік ... ... ... ... ... ... серіктестік формасында немесе келісімшарттың кәсіпорындар
формасында құрыла алатындығын көрсетеді. Акционерлік қоғам және ... ... ... ... формалары болды (1-сурет).
[Экономическая теория. Под. ред. А.И. ... М, 1999. ... ... ... ... ... кәсіпкерлік
формаларының элементтерін иеленетін симбиоз болып табылады. ... ... ... ... ... емес ... ... және осыған байланысты республикаға акционерлік компаниялар
туралы заңдылықты нақты түрде талдау керек екендігін ескеру қажет. ... ... ... ... ... да ... құру және ... мүмкіндігін жоймау керек.
Салалық құрылымында есепке ала отырып, біріккен кәсіпорындар ... ... ... ... дамуының ынталандырушы
факторы болып табылады.
Біріншіден, кіші және орта шетел фирмаларымен қарым-қатынас кезінде
біріккен ... ... ... құру ... ... құрылуына кедергі жасап, жақтардың ... ... ... ... ... ... серіктестіктің басқаруға және
тексеруге бақылау жасау мүмкіндігі ... ... да ... ... капитал сыйымды салалардағы ірі ... ... ... ... ... ... түрдегі акционерлік
қоғам формасында құру керек. ... ... ... ... ... инстанциялар шешімімен емес, әр жақтың экономикалық
қызметін есепке ала отырып, ... ... ... ... ... 1 – Біріккен кәсіпорындардың түрлілігі
Үшіншіден, Қазақстанның инвестициялық мүмкіндігі үлкен рөл ... ... ... ... құру ... Жаңа
технологиялық процестер ендіру немесе қолдану негізінде шетел ... бар. ... ... ... ... бастап жарғылық
қор толығымен республика меншігінде болады, бірақ жарғылық қордың ... ... ... ... ... ... ... күнде Қазақстанда біріккен кәсіпорындарды құру процесінің
жағымды және жағымсыз жақтары ... ... ... ... катализаторы ретінде қолданылуы жоспарланды. ... ... ... ... ... саясаты – бұл
процестің стихиялық көрініс табуына әкелді.
Қазақстан экономикасына ... ... ... ... бірі – ... ... қазақстандық кәсіпорындар мен
салалардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру факторы ... ... ... Бұл ... ... ... ... қазақстандық
инвестициялық ақуалын ғана талдап қоймай, сонымен қатар серіктестердің іс-
қимылдарын да қарау керек.
Біріккен кәсіпорын құру кезінде ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігінің жоғарылауы;
* қосымша қаржы және материалдық ресурстардың тартылуы;
* алдыңғы шетел техникасы мен ... ... ... ... және ... ... ... үшін
серіктестерінің тауарлық белгісін қолдану;
• өндірістік процесс пен кадрларды ... ... ... тоқырау кезінде шетел серіктесімен коммерциялық тәуекелді бөлісу.
Біріккен кәсіпорын формасында тікелей шетелдік инвестициясын тарту
формасын таңдау, яғни ... ... құру ... нақты шешімді
қабылдау кезінде бірнеше факторлардың әсер етуін есепке алу керек. Оларға:
өндірістік-технологиялық ... ... ... пайдалануға
берілетін рұқсат, нарықтық тартымдылығына кәсіпорынның салыстырмалы
позициясының бағасы, ... ... ... ... ... ену ... шектеулер, нарықтың көлемі, оның даму тенденциясының
бағасы (бәсекелестердің саны ма, өзінің ... ... ... ... инвестициялары жүйесіндегі біріккен кәсіпорындардың нақты
алатын орнын келесі суреттен көруге болады. [Сағандықов ... ... ... ... ... талдау және болжау
Алматы: Ғылым, 1994 жыл, 84 бет]
Қазақстанда біріккен ... құру ... ... өз ... мен мақсаттары бар. Оларға бірінші кезекте
келесілерді жатқызуға болады:
□ жаңа нарықты игеру;
47
... ... ... ... ағымы (шикізаттың жаңа көздерін қалыптастыру және өндірістік
базаларын жаңарту).
Шетелдік серіктестердің біріккен кәсіпорын құру кезіндегі ең ... бірі жаңа ... шығу ... ... немесе аймақтық нарықтардың патенциалын нарықтың кейбір
ерекшеліктерін және өткізу құрылымын ұзақ ... ... ... атап ... ... бір ... – қызметкерлерге неғұрлым аз шығын жұмсаумен
байланысты ... ... ... ... елінде өндірісті
қайта негіздеу нәтижесінде шығынды ... ... ... ... түрлері үшін неғұрлым жағымды заңды жағдайлар жасалған. Ол Қазақстанмен
біріккен ... құру ... ... ... ... рөл ... қатар, біріккен кәсіпорындар құру туралы шешім қабылдауға
ерекше мотивтер де әсер етеді:
... ... ... осы ... ... азаматтары болса немесе
біріккен кәсіпорындар бір ... ... ... ... егер де ... ... құру шешімін туысқандар
арасында қабылдаса;
✓ экологиялық, егер де ... ... ... ... тапсырмасы
шешілсе;
✓ елдің даңқын көтеруге және ... да ... ... ... кәсіпкерлер үшін біріккен ... ... ... орта мен ... ... жоғарлату;
Капитал мен тәжірибелі мамандарды тарту;
Материалды-техникалық негізін жақсарту;
Шетел серіктестерімен тәуекелді ... ... ... мен ... ... және ... ... нарықтарына шығу мүмкіндіктері;
Жеңілдетілген салық салу;
48
Сурет 2 – Шетел инвестициялары жүйесіндегі біріккен ... ... ... ... ... және жаңа ... орындарын құру;
шетел қаржы институттарынан несие алу.
49
Біріккен кәсіпорындар құру процесінде және оның әрі қарай қызмет ету
кезінде ... ... ... құқылық сұрақтармен қақтығысады.
Сондықтан да Қазақстанда біріккен кәсіпорындарды құру және дамытуды құқылық
қамтамасыз ... ... ... ... ... – Қазақстан Республикасының
территориясында қазақстандық және ... ... ... және басқа да алыс және жақын қалыптасқан халықаралық
бірлестіктер мен ... ... ... біріккен кәсіпорындарға (өз
атынан шаруашылық қызмет жүргізетін) өндірістік кәсіпорындарды, ... ... және ... да ... ... ... ... болады.
Біріккен кәсіпорындар құру шегінде серіктестер пайлық жарғы формасында
қалыптасып, қаржы ресурстарын орталықтандыру, өндірістік ... ... ... бір ... ... ... іске ... біріккен пайда мен
тәуекелді бөлу жайында келісулері керек.
Біріккен кәсіпорындарға ... ... ... ... ... ... ... біріккен кәсіпорын жарғысы мен Қазақстан Республикасының
Заңдарына сәйкес және келісім негізінде іске асырады.
Қазақстан территориясында қызмет ... ... ... ... ... ... ... режимі, ұйымды-құқылы
формалары, жабылу және құрылу тәртіптері 1997 жылдың 19 ... ... ... ... инвестициялары туралы” Заңымен, сонымен
қатар осы кәсіпорындардың дамуына және қалыптасуына әсерін тигізетін басқа
да заңды ... ... ... территориясында қызмет ететін біріккен
кәсіпорындардың дамуы мен ... ... ... ... қиындылық жағдайларына ... ... ... ететін біріккен және шетел кәсіпорындарының саны
жылдан-жылға өсуде. 2004 ... 1 ... ... ... саны 5444 ... ол 2002 ... салыстырғанда 1,5 есе
өскенін көрсетеді. 2004 жылы ... ... ... ... ... ... ірі ... саны –191;
□ орта кәсіпорындар – 206;
□ кіші кәсіпорындар – 5147.
Бұл көрсеткіштер Қазақстан ... кіші және ... ... үшін ... жағдайлардың жасалғанын байқатады.
Қазақстан Республикасы территориясында қызмет ету ... ... ... ... ... 3-кестеден көруге болады.
[Статистический сборник: Промышленность РК и ее регионов 2003-2004, Алматы,
Агентство РК по ... 2004 года 29 ... 3 – ... ету ... ... біріккен кәсіпорындардың
тіркелген саны
| | | | |
| |2002 ж |2003 ж |2004 ж ... ... |2738 |3731 |5444 ... |2505 |3472 |5147 ... |163 |190 |206 ... |70 |69 |91 ... ... ... және ... | | | ... |48 |79 |112 ... |45 |75 |100 ... |3 |2 |10 ... |- |2 |2 ... ... және балық аулау кәсібі |1 |3 |7 ... |1 |3 |7 ... |- |- |- ... |- |- |- ... өнеркәсібі |88 |97 |131 ... |55 |64 |93 ... |20 |16 |20 ... |13 |17 |18 ... өнеркәсібі |511 |674 |910 ... |427 |581 |814 ... |49 |61 |59 ... |35 |32 |37 ... ... ... өндіру және | | | ... ... |26 |31 |27 ... |17 |25 |22 ... |2 |5 |3 ... |7 |1 |2 ... |211 |301 |562 ... | | | ... |197 |284 |541 ... |14 |15 |18 ... |- |2 |3 ... ... және автокөліктерді жөндеу, | | | ... |1050 |1511 |2214 ... |1023 |1474 |2175 ... |24 |33 |30 ... |3 |4 |9 ... және ... |71 |84 |93 ... |62 |75 |84 ... |6 |5 |5 ... |3 |4 |4 ... және ... |201 |266 |353 ... |185 |239 |326 ... |12 |23 |23 ... |4 |4 |4 ... ... |70 |76 |89 ... |62 |68 |77 ... |8 |7 |9 ... |- |1 |3 ... мүлікпен жасалатын | | | ... |336 |449 |657 ... |319 |438 |639 ... |14 |11 |15 ... |3 |- |3 ... беру |21 |35 |- ... |19 |31 |- ... |2 |3 |- ... |- |1 |- ... ... және ... қызмет | | | ... |25 |37 |40 ... |24 |34 |37 ... |1 |2 |1 ... |- |1 |2 ... да коммуналдық және жекелеген қызмет| | | ... |77 |88 |46 ... |67 |81 |41 ... |8 |7 |4 ... |2 |- |1 ... ... ... жөнінен қызмет | | | ... |- |- |203 ... |- |- |191 ... |- |- |9 ... |- |- |3 ... ... ... | | | ... |- |- |- ... |- |- |- ... |- |- |- |
| |- |- |- ... көрсетілген деректер бойынша, Қазақстан Республикасында
тіркелген біріккен кәсіпорындардың 2214-і үй ... және ... ... ... 910-і ... өнеркәсібінде, 657-ы қозғалмайтын
мүлікпен операциялар жасау ... ... ... ... ... Қазақстан территориясында тіркелген ... саны ... ... ... бағасы бойынша Қазақстан ... үшін ... ... ... болып Алматы, Астана қаласы,
сонымен қатар Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Қарағанды, ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың тіркелген
санын 4-кестеден байқаймыз. [Статистический сборник: Промышленность РК и ее
регионов 2003-2004, Алматы, Агентство РК по ... 2004 года 29 ... 4 – ... ... ... кәсіпорындардың тіркелген саны
| | | | |
| |2002 ж |2003 ж |2004 ж ... ... |2738 |3731 |5444 ... |2505 |3472 |5147 ... |163 |190 |206 ... |70 |69 |91 ... |20 |57 |92 ... |17 |47 |82 ... |2 |9 |9 ... |1 |1 |1 ... |59 |97 |166 ... |44 |77 |147 ... |10 |15 |12 ... |5 |5 |7 ... |110 |148 |203 ... |93 |127 |187 ... |12 |15 |12 ... |5 |6 |4 ... |75 |123 |236 ... |65 |112 |216 ... |8 |7 |16 ... |2 |4 |4 ... ... |79 |117 |189 ... |66 |105 |178 ... | | | |
| |7 |7 |6 ... |6 |5 |5 ... | | | ... |27 |29 |36 ... |21 |23 |30 ... |3 |3 |4 ... |3 |3 |2 ... ... |44 |70 |130 ... |36 |65 |119 ... |7 |5 |9 ... |- |- |2 ... |87 |123 |185 ... |67 |107 |169 ... |11 |7 |8 ... |9 |9 |8 ... |36 |106 |155 ... |33 |96 |150 ... |2 |8 |4 ... |1 |2 |1 ... |14 |18 |24 ... |9 |12 |19 ... |4 |4 |3 ... |1 |2 |2 ... |48 |99 |148 ... |44 |89 |139 ... |4 |8 |8 ... |- |2 |1 ... |38 |45 |67 ... |30 |38 |60 ... |2 |5 |4 ... |6 |2 |3 ... ... |50 |87 |144 ... |39 |78 |132 ... |6 |8 |11 ... |5 |1 |1 ... ... |121 |264 |414 ... |109 |247 |393 ... |8 |9 |10 ... |4 |8 |11 ... ... |200 |232 |388 ... | | | ... |190 |222 |377 ... |7 |7 |6 |
| |3 |3 |5 ... ... |1730 |2116 |2867 ... | | | |
| |1642 |2077 |2749 ... |70 |73 |84 ... |18 |16 |34 ... | | | ... ... 2004 жылы 5444 ... кәсіпорын тіркелген
болса, оның 53%-і Алматы қаласында қалыптасқан, яғни 2867 ... ... ... және ... ... саны 2004 жылы – 2867
кәсіпорынды құраған, ол 2002 ... ... 1,5 есе ... ... ... қызмет ететін біріккен және шетел ... ... ... Астана қалалары, Қарағанды және ... Бұл ... ... ... ... және ... өсуі оңтайлы тенденцияны көрсетеді. Ал ... ... ... облыстарында 2003 жылы қызмет еткен біріккен
кәсіпорындар төмендесе, 2004 жылы ... ... ... Ол ... ... ... жақсарғанын көрсетеді.
Қазақстан территориясында қызмет ететін біріккен кәсіпорындардың
көбісі ... ... ... ... ... және ... жұмыс істейтін адамдардың саны 2004 жылы 346072 жеткен (5-
кесте). Кәсіпорындардың жұмысшыларының тізімдік ... бір және одан ... ... ... ... немесе тұрақты жұмысқа қабылданған барлық
жұмысшылар жатады. Сонымен қатар бірге, нақты жұмыс істейтіндермен қатар,
ресми жұмысқа ... де ... ... ... ... РК и ее ... ... Алматы, Агентство РК по
статистике 2004 года 29 ... 5 – ... ... 2002-2004 жылдары біріккен және шетел
кәсіпорындарындағы жұмысшылар саны мен еңбек ақы қоры
| |2002 |2003 |2004 |
| ... ......... |к |
| ...... ...... ...... |рдың |
| ... ... ... ... ... |еңбек ақы|
| | ... | ... | ... |
| | ... ... ... |291672 |115705.4 |314690 |144255.2 |346072 ... ... ... | | | | | | ... | | | | | | |
| | | | | | | ... |4422 |673.5 |4645 |893.8 |8119 |2256.0 ... |13479 |5900.0 |14041 |6937.3 |32979 |16801.3 ... |6328 |3055.6 |6798 |3673.5 |7811 |3224.9 ... |15871 |15548.3 |17497 |19944.0 |19740 |30433.0 ... ... |7274 |2090.5 |7832 |2667.0 |5768 |1667.7 ... |210 |14.1 |272 |20.8 |2288 |256.3 ... ... |12357 |8788.8 |16705 |16314.5 |13578 |15119.0 ... |129874 |34271.2 |133901 |37460.6 |130273 |40320.9 ... |1148 |112.8 |1086 |140.8 |1846 |338.0 ... |2542 |2472.1 |2848 |2714.9 |2515 |2856.3 ... |4655 |3639.1 |5988 |4614.3 |6380 |5303.6 ... |24058 |8589.1 |24985 |9196.5 |23785 |9840.1 ... | | | | | | ... |4654 |784,2 |5011 |909 |5607 |1064.8 ... Қазақстан|9465 |2975.3 |9745 |3305.4 |9946 |3134.5 ... ... |5732 |2169.9 |6248 |2422.1 |12173 |8183.2 ... ... |49603 |24620.6 |57068 |33040.1 |63254 |40172.5 ... ... ... санының өсуі қазақстандық
азаматтардың жұмыспен қамтылу деңгейінің өсуіне де алып ... ... 346072 адам ... және ... ... жұмыс істейді,
олардың алатын еңбек ақыларының қоры 2004 жылы 180972.2 ... ... және ... ... еңбек ақы қорына табиғи
формада жасалған төлемдер де кіреді.
Біріккен кәсіпорындардың қызметі мен құрылуын экономикалық ... үшін ... ... ... ... ... сұрақтарына
тоқталамыз. Оған жататындар: қаржыландыру көздерін ... ... ... ... ... ... салу мәселелері және
біріккен кәсіпорындардың тиімді қызмет ету көрсеткіштерінің ... ... ... көздері болып жарғылық қорға салынған
ақша салымдары, амортизациялық аударымдар, біріккен кәсіпорынның резервтік
және басқа да ... ... ... кәсіпорындардың капиталдық салымын қаржыландыру көздері мен
құрылымына талдауды келесі сызбадан көруге болады (3-сурет).
56
[Кенжегузин М.Б., Додонов В.Ю., ... С.А. ... и ... ... ... экономического роста. ]
Негізгі және айнымалы капитал құны бойынша жарғылық қорды құрайды.
Жарғылық қорға ... ... ... ... салынуы мүмкін: үйлердің,
ғимараттардың, жабдықтардың басқа да материалдық бағалардың құны, жерді,
суды және басқа да ... ... ... ... жабдықтарды,
сонымен қатар басқа да мүліктік құқықтарды пайдалану құқы.
Біріккен кәсіпорынға қатысушылардың ақшалай қаражаттары. ... ... ... ... ... ... қорға олардың
салымының бағасы ұлттық және шетелдік валютада жүргізіледі.
Сурет 3 – ... ... ... ... ... көздері
мен құрылымы.
57
Біріккен және шетел кәсіпорындарының жарғылық қорын келесі кестеден
көруге болады (6-кесте). [Статистический ... ... РК и ... ... Алматы, Агентство РК по статистике 2004 года 29 апреля]
Кесте 6 – Облыстар ... ... ... ... ... ... және
шетел кәсіпорындарының жарғылық қоры
| |2000 |2001 |2002 |
| ... ... ... |
| |н |31-ші ... |31-ші ... |31-ші |
| ... ... ... ... | ... | ... | ... |
|Барлығы |4.93057 |77685.5 ... ... ... ... ... ішінде | | | | | | ... |28.9 |31.7 |71.1 |70.8 |72.3 |72.0 ... |1436.8 |1238.2 |16473.4 |16449.9 |17773.4 |17625.2 ... |1293.4 |1529.5 |3020.6 |2580.5 |4935.1 |3993.8 ... |4707.8 |4414.0 |4320.7 |4247.6 |4752.3 |4270.0 ... ... | | | | | | |
| |1820.3 |1986.3 |976.3 |947.1 |1876.1 |1912.2 ... |7.3 |7.2 |177.1 |175.3 |187.0 |186.3 ... ... | | | | | | |
| |376.6 |997.0 |119.7 |856.6 |252.3 |985.4 ... |1844.4 |1993.0 |5452.3 |5340.2 |11665.4 |14216.8 ... |644.0 |646.0 |731.7 |748.3 |731.7 |796.0 ... |104.6 |83.1 |104.4 |77.2 |721.8 |696.9 ... |3882.4 |4097.7 |3122.0 |3345.4 |3936.1 |5964.5 ... |7939.8 |7961.6 |7917.9 |7748.8 |8323.2 |8161.8 ... | | | | | | ... |140.4 |160.7 |3876.6 |4522.5 |4098.8 |4744.8 ... Қазақстан| | | | | | |
| |210.6 |175.2 |170.7 |219.9 |1064.6 |1167.3 ... ... |2482.7 |2561.5 |19044.7 |3770.3 |19648.7 |7757.5 ... ... |66143.7 |49802.8 |72317.6 |52626.2 |87154.6 |67267.3 ... ... жарғылық қорға салымдар машиналар мен жабдықтар,
лицензиялар және т.б. ... ... және ... валютамен, сонымен қатар,
біріккен кәсіпорынды құру ... ... қол ... ... ... курсы бойынша теңгемен шетел валютасын ... ... ... ... ... біріккен кәсіпорын-
58
ның жарғылық қорына салымды жер, табиғи ресурстар, үйлер мен ғимараттар
түрінде береді.
Біріккен кәсіпкерліктің даму ... бұл ... ... және
тұрақсыз болғандығын көрсетеді. Біріккен кәсіпкерліктің дамуы әркелкі болса
да, әртүрлі белсенді дәрежесімен дүние жүзі елдерінің көбісін ... ... ... ... соңғы 10-15 жыл ... ... ... ... ... ... (ИНСЕАД) берілгендері бойынша, 1986
жылдың ортасында өнеркәсібі дамыған ... ... ... ... ... ... кезде біріккен кәсіпкерлік дамуында 2 топты ... ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің дамуы;
1) дамушы елдерде біріккен кәсіпкерліктің дамуы.
Жаңа индустриалды елдерде бірінші және екінші топ белгілері көрініс тапты.
Өнеркәсібі ... ... ... ... ... ... бар: ... көрсету саласымен, ғылыми және капитал сыйымды
салалармен өзара байланыстылықтың жоғарғы ... өз ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік процесі дамуын қарастырсақ,
келесідей өзгешеліктерді ... ... ... ... ... тәжірибе және бәсекелестік жағдай, сонымен қатар
халықаралық кәсіпкерлік қызметтің ұйымдастырылуы.
Экономикасы өтпелі ... өз ... ... ... ... ... ... шетел серіктесі үшін қолайлы жағдайлар
жасауы керек: салықтық ... ... ... кәсіпорын құру
процедурасын жеңілдету. Бірақ, шетел серіктестерінің ... ... ... ... ... ... ... жасайды: салық
заңдылығының тұрақсыздығы, әртүрлі өнеркәсіп стандарттары, инфрақұрылымның
дамымауы және басқалар.
Біріккен кәсіпкерлік дамуының шетел тәжірибесін жасалған ... ... ... ... ... берді:
➢ біріншіден, біріккен кәсіпкерлік туралы келісімшарттардың басым
бөлігі өнеркәсібі дамыған елдерге – 80%, ... ... - ... өтпелі елдерге – 3 % келеді;
59
➢ екіншіден, біріккен кәсіпкерліктің дамуына мынандай факторлар әсер
етеді: саяси, экономикалық, әлеуметтік, ... ... ... ... ... еңбекке жалданушылар мен
кәсіпкерлердің
білімділігі;
➢ үшіншіден, дамушы ... ... ... ... ... қызметі екі жаққа да пайда келтіреді. Дамушы ... ... ... ... ... ал ... өтпелі елдер үшін
инвесторларды таратуға ... ... ... ... транзиттік
экономикадағы елдер біріккен кәсіпкерлік қызметін өнеркәсібі дамыған
елдермен ғана емес, сонымен қатар экономикасы өтпелі елдермен ... ... ... ... біріккен кәсіпкерлік даму
тәжірибесіне талдау жүргізу, бұл ... ... ... мүмкіндіктерін, оң және теріс ... ... ... ... ... ... реттеу.
Валюталық өзін-өзі өтеуіне байланысты біріккен кәсіпорындарды
келесідей жіктеуге болады:
Қазақстаннан ... және ... ... ... ... ... Мысалы, “Акбет Индастриз” БК (руда, хром
концентраты); “ТСК ... БК ... ... БК ... ... валюталық резиденттерге сататын біріккен кәсіпорындар. Мысалы,
“Казфер-Импекс” БК ... ... БК ... ... ... БК ... ... мақсатындағы біріккен кәсіпорындар. Мысалы, металл құрал-
жабдықтарын өндіруші ... БК, ... мен ... ... БК, ... шығаратын “Прогноинфо”, “Веста”, “Сирена”
және т.б. БК;
Валюталық өзін-өзі өтеуін қамтамасыз ету үшін ... ... ... Мысалы: “Казахиталкаракуль” БК (тері бұйымдар);
Біріккен кәсіпорындардың консорциумдар ... ... ... кезде
біріккен кәсіпорындардың консорциумдар қызметіне қатысу тәжірибесі жоқ;
60
Еркін экономикалық аймақтардағы біріккен ... ... ... ... ... режимі орнатылуы мүмкін. Қазақстанда
осындай аймақтардың, ең ... ... ... ... ... Қазақстан, Маңғыстау, Алакөл және Жаркент;
Біріккен кәсіпорындардың валюталық аукциондар және валюталық ... ... ... ... біріккен кәсіпорын стратегияларының даму
мүмкіндігін ... 2-3 жыл ... ішкі ... ... ... жергілікті кәсіпорындар өндіретін өнім
экспортының өсуін байқау екіталай. ... ... және ... мен ... ... де, резидент еместерге де
сату құқығының кеңеюі айтарлықтай нәтижелі көрінеді.
Бұл сатыда валюталық өзін-өзі өтеу көздерін келесідей жіктеуге ... ... ... ... ... және ТМД ... шетел туристеріне сервистік және ... ... ... ... ... ... өз ... қалыптасқан тізбегін қолдана
отырып, валютаға біріккен кәсіпорын өнімін жеткізіп беруді жүзеге асырады.
Сонымен ... бұл ... ... ... ... үшін Трансұлттық
корпорация жеткізіліп беру ішкі-корпорациялық ... ... ... ... ... ... немесе батыста жинақтау мен өндеуді қажет
ететін жекелеген бөліктерді сатуды ... ... ... ... ... ... бірақ ол елдерде ол тауар үлкен сұраныста
болуы тиіс. Мұндай жағдайда біріккен кәсіпорындар ... ... ... ... және ... ... салымды өсіреді, ал жүргізіліп отырған
сыртқы экономикалық байланыс реформалары экспорттағы ... ... ... ... ... ... оның ішкі ... қажетті өнімді
алуға жұмсалуы тиіс. Батыс кәсіпорындары көп жағдайда шикізат немесе тапшы
өнімдерді сатып ... ... ... ... ... ішкі ... ... тауарлардың тізіміне 18 түрге шектеу
қойды. Бұл уақытша компромисс. Шетел қатысушыларын ... ... ... ... ... маңызды. Біріккен кәсіпорындардың валюталық түсімінің бір
бөлігін дамыған батыс елдерінің ақша ... ... үшін ... ... ... орналастыруға Батыс ... бар ... ... ... жасайды. Бұған, сонымен қатар шет
елдерде ашылған Қазақстанның ұлттық банкісінің бөлімшелері де қатыса алады.
Қазақстан ... ... ... санының және
түрлерінің көбеюі мен ... ... ... ... ... түсіндіруге болады:
* сыртқы экономикалық саясаттың либерализациялануы;
* ашық экономика саясаты;
экономикадағы институционалдық және құрылымдық қайта құрулар;
Қазақстанда жүргізіліп отырған ... да оңды ... ... ... ... ... даму деңгейін
бағалау
Республиканың экономикалық дамуының негізгі параметрлеріне ... ... ... қиын ... бірі – қайта өндіру
процесіндегі баланстық тепе-теңдігі екендігін анықтауға мүмкіндік береді.
Бұл ... ... ... саясаттың тактикасы мен стратегиясын
өндеу кезінде анықтаушы факторға ... ... ... ... ... ... ... рөлді атқаруға біріккен кәсіпорындар шақырылды.
Қайта өндіру процесінің ... ... ... ... ... құру және ... ... құралдарын жетілдіру және қайта өндіру
табылады. Бұл жағдайда, әсіресе, негізгі өндірістік қорлар дамуының негізгі
көздерінің бірі ретінде біріккен кәсіпорындар ... етуі ... ... біріккен кәсіпкерлік экономиканың жалпы ішкі ... ... таза ... ... ... ... ... әсер етеді.
Қайта өндіру процесі мәселелерін шешуде технологиялар, басқару
62
әдістері, капитал салымдары ағымын ынталандыруына байланысты ... ... рөл ... ... ... ... ... көрсеткендей, сыртқы сауда тепе-теңдігінің бұзылуына ... ... ... ... оң және ... ... болады
екен.
Қазақстан негізгі көңілді ұлттық экономикаға салынатын ... ... ... әсер ... ... ... ... күшейтетін
тәсіл ретінде біріккен кәсіпорындарды ұйымдастыратын факторға бөледі.
Облыстар бойынша біріккен кәсіпорындардың капитал ... ... ... ... негізгі базалар шоғырланған
облыстарында біріккен кәсіпорындардың ... ... ... ... инвестицияларының көлемі бойынша біріккен және шетел ... ... ... ... ... шетел инвестициясының үлесі 2000-
2002 жылдарға 55% құрайтындығын көрсетеді.
Кесте 7 –Облыстар бойынша әрекет ... ... және ... капитал салымдары
|Облыстар аттары |2000 |2001 |2002 ... |94025.5 ... ... ... ішінде | | | ... |0.6 |34.0 |39.4 ... |1990.0 |7330.4 |19052.1 ... |786.4 |37807.6 |3168.5 ... |50246.0 |64740.8 |85583.6 ... ... |415.2 |2449.3 |1637.6 ... |0.8 |6.9 |25.6 ... ... |670.9 |1172.9 ... ... |969.0 |5557.4 |27139.7 ... |3751.4 |10087.5 |3175.0 ... |- |23.7 |55.8 ... |7418.9 |4997.4 |19223.1 ... |4568.2 |3870.2 |7174.0 ... ... |3.0 |1667.6 |54.8 ... ... |21.9 |88.6 |503.8 ... қаласы |712.8 |2058.6 |3242.3 ... ... |22470.4 |7622.6 |2777.9 ... және ... ... ... ... 2000 жылмен
салыстырғанда 2002 жылы 252852.7 млн.теңгеге өсті. Әсіресе бұл – ... ... ... ... ... облыстарында және Астана
қаласындағы біріккен кәсіпорындардың үлесі келеді. [Статистический сборник:
Промышленность РК и ее ... ... ... ... РК ... 2004 года 29 ... біріккен кәсіпорындарды құру кезінде өндірістік салада
келесі факторларды ескеру керек:
• нарықтық экономика қалыптасуының тұрақтылығы және бір ... ... ... ... да ... қозғалмайтын мүлікке құқық орнату
(құқықты заңды түрде орнату);
• мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан салықтық қысымды азайту, болашағы зор салаларға салық
салу жөнінен жеңілдіктер беру;
• еркін экономикалық ... ... ... қатысуымен
кәсіпорындардың дамуын ынталандыратын заңды актілерді қабылдау.
Қазіргі кезде республика бойынша әрекеттегі ... ... ... қоры 139.9 млрд.теңге, оның ішінде шетел ұйымдастырушысының
үлесі 40,1% ... ... ... ... ... ... және қоғамдық
тамақтануда 1511 кәсіпорынның, өнеркәсіпте 771 кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығында 79 кәсіпорын әрекет етеді. Республикада
біріккен кәсіпкерліктің ... ... ... қана ... ... ... Бұл, ... ауыл шаруашылығына қатысты. Осыған
байланысты аграрлық секторда ... ... ... шараларды қолдану қажет:
ауыл шаруашылық біріккен кәсіпорындары үшін белгіленген баға ... ... ... ... ... кешені салаларынан біріккен кәсіпорындарды біріктіретін
ұйымдарды құру. Бұл кәсіпкерлердің қызығушылығын қорғаушы
64
ретінде шығады.
Әрекеттегі ... және ... ... ... ... ... жж. ... өндіріс көлемінің өсуі байқалуда (8-кесте).
[Статистический сборник: ... РК и ее ... ... Алматы,
Агентство РК по статистике 2004 года 29 апреля]
Кесте 8 – Облыстар бойынша әрекет ететін ... және ... ... ... ... |2002 |2003 |2004 ... ... |1257064.3 |1576750.8 |
|Соның ішінде |1256.3 |1972.4 |7809.3 ... | | | ... |59623.7 |80548.3 ... ... |33613.5 |39038.5 |46921.5 ... ... ... ... ... ... |13582.9 |15036.5 |9656.9 ... |74.2 |207.9 |1047.9 ... ... |59428.6 |69507.0 |86117.7 ... ... ... |311981.1 |
|Қызылорда |2503.5 |927.7 |1215.7 ... |70009.1 ... ... ... |39043.9 |54247.3 |75362.0 ... |51180.9 |51748.3 |57013.7 ... ... |7549.9 |8186.8 |10340.4 ... ... |54142.6 |44151.6 |50453.5 ... ... |10054.3 |10881.2 |13552.0 ... ... |57220.6 |67289.4 |82192.0 ... ... ... біріккен және шетел кәсіпорындарының өндіріс
көлемі 2002 жылмен салыстырғанда 2004 жылы 520.0 млрд.теңге ... ... ... негізгі үлес салмағы Қарағанды – 20%, ...... ... – 5.5%, Қызылорда - 8%, Павлодар – 3.6% облыстарында және
Алматы – 5.2% қаласында шоғырланған ... ... ... ... ... ... социально-экономического развития. Агенство РК
по статистике // Банки Казахстана 2004 №4.]
Сонымен қатар, біріккен ... ... ... ... ... ... валютада өткізді. Оны біз келесі кестеден көре ... 9 – ... және ... ... өз ... ... ұлттық валютада өткізу көлемі
| |2002 |2003 |2004 |
| ... ... ... |Соның |Барлығы |Соның |
| | ... | ... | ... |
| | ... | ... | ... |
|Барлығы |662226.2 |109898.2|898463.2|135125.5|1203457.8|173781.5|
|Соның ішінде |1630.7 |599.6 |2804.6 |1655.0 |6659.8 | ... | | | | | | ... |27791.6 |2566.3 |38672.9 |2815.9 |48832.4 |2622.2 ... |40320.1 |26651.5 |51410.3 |28154.4 |68845.9 |31172.0 ... |89039.9 |1555.9 ... ... |5063.8 ... ... |6922.7 |2354.0 |22423.5 |11152.3 |22705.8 |5203.2 ... |641.7 |148.7 |1356.3 |962.4 |7132.8 |5605.8 ... ... |54249.0 |2354.0 ... |90083.2 |1145.7 ... |48305.5 |10740.2 |55754.5 |12260.5 |66736.8 |11053.8 |
|Қызылорда |1488.2 |655.3 |2657.0 |903.6 |5840.2 |2284.4 ... |42029.9 |108.4 |36053.8 |173.0 |47204.0 |142.6 ... |7160.7 |337.9 |5371.8 |454.4 |10772.0 |513.5 ... |20980.8 |1384.7 |21066.6 |2357.7 |25627.5 |1576.8 ... Қазақстан |9633.8 |2910.4 |10600.4 |2916.0 |19708.8 |4904.5 |
|Оңтүстік Қазақстан |29692.1 |1210.2 |59112.9 |2401.3 |74515.7 |13043.7 ... ... |26776.9 |4441.4 |31766.0 |6524.9 |68116.7 |18710.5 ... ... |255562.6 |52810.3 ... ... |68879.1 ... кәсіпорындардың санының және оған байланысты өндіріс
көлемінің өсуімен бірге олардың ішкі ... ... ... ... өткізу көлемінің өскендігі байқалуда. 2002 жылмен салыстырғанда
2004 жылы өткізу ... 541 ... ... [Общий обзор социально-
экономического развития. Агенство РК по ... // ... ... 2004
№4.]
Республика бойынша біріккен кәсіпорындардың өндірілген ... ... ... ... Алматы облыстарында және Астана,
Алматы қалаларында өткізіледі.
Біріккен кәсіпорындар Республиканың ... ... ... ... ... Бұны біз біріккен кәсіпорындардың ... көре ... 10 – ... ... ... және шетел
кәсіпорындарының сыртқы саудасы
| |2002 |2003 |2004 |
| ... ... ... ... ... |импорт |
|Барлығы ... ... | |3 | | | | ... |737.1 |838.2 |6944.8 |2157.6 |31784.5 |27083.7 ... ... ... ... ... ... ... |24003.2 ... |137468.8 |24080.0 |198667.5 |
|Атырау ... | |1 | | | | ... ... |68719.4 |30238.8 |76311.7 ... |18331.7 |22811.9 ... |371.5 |7015.8 |1004.8 |1364.3 |3241.7 |4170.7 ... ... |330079.7 |32595.1 |363365.5 |133148.0 |627643.6 |149255.9 |
|Қарағанды ... ... ... ... |7770.2 |2094.6 |9070.2 |7163.3 |16814.6 |13630.4 ... |30826.1 |40534.6 ... |72374.4 ... |83924.2 ... ... |258673.4|375082.6 |75582.3 |457983.8 |73818.6 |
|Павлодар ... ... |56892.1 ... |75040.0 ... |57.4 |9830.7 |6073.9 |9371.3 |26353.8 |11464.1 ... | | | | | | ... |2894.5 |31858.2 |22497.9 |27483.0 |52585.2 |29930.1 ... | | | | | | ... ... |37001.0 |24881.2 |37825.2 |50113.7 |59772.3 ... ... ... ... ... |822722.8 |471342.4 |1059321.8|
Бұл кестеден экспорт пен импорттың жылдан жылға өскенін ... ... ... 2002 5324 млн. АҚШ ... ... , ал ... млн. АҚШ долларын құраса, онда 2004 жылы экспорт 9387 ... ал ... 4350 ... ... өсті.
Экспорттың жалпы көлемінде біріккен кәсіпорындардың үлесі – 58.3%, ал
импорттың жалпы көлемінде – 29.9% ... ... ... обзор
социально-экономического развития. Агенство РК по ... // ... 2004 ... 8 – Экспорттың жалпы көлемінде шетел және біріккен
кәсіпорындардың үлес ... ... ... ... үлес салмағы Атырау облысындағы (34%),
Қарағанды облысындағы (21%), Батыс ... ... (6.7%), ... (6.4%) ... ... келеді, ал импорттық түсімдердің
30% Алматы қаласындағы (5.1%) біріккен кәсіпорындарға келеді, ал импорттық
түсімдердің 25% Алматы қаласына және 38% ... ... ... ... экспорттық құрылымында негізгі үлес салмақ
мынандай ... ... ... ... - 68%, металл өнімдерінің -
20%, тамақ өнімдерінің - 4%, химиялық ... - 3%, ... ... көлік құралдары, приборлар, аппараттардың - 2%, ал ... ... үлес ... ... ... келеді: машина, құрал-
жабдықтар, көлік, приборлар - 43%, ... ... - 13%, ... - 7%.
Шетел инвестицияларының салалық құрылымын талдау капитал салымдарының
шикізат салаларына келетіндігін көрсетеді (мұнай және газ). ... ... ... ... ... күші болып табылады.
Одан басқа, ... ... ... ... ... біріккен
кәсіпорындарының әлемдік мұнай, газ нарығына кіруіне, машина және құрал-
жабдықтар ... ... ... және Азия ... ... ... бекуіне жағдай жасайды.
68
Мысалға, “Тенгизшевройл” біріккен кәсіпорны. Бұл біріккен кәсіпорынның
әрекетінен екі жаққа да өзара пайдалы ынтымақтастықтың ... ... ... ... ... - әлі ... ... ТМД
территориясындағы ең ірі біріккен кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... ... және Жерорта теңізі елдеріне
экспортталуы керек.
Республика ... ... ... ... ... ... ... ресурстары бар аймақтар
көрсетілген артықшылықтарға иеленбейтін ... ... ... ұтымды,
қолайлы жағдайда екендігін көрсетеді. Сонымен ... ... ... ... ... және оның даму деңгейі
айтарлықтай әсер ... ... ... кәсіпорындардың өндіретін өнімдері қатарына
отын, қара металдар, жүн шикізаты және одан ... ... ... және аң ... ... Қазіргі кезде біріккен кәсіпорындар жоғарғы
технологиялы өнімдерді өндіреді: электронды-есептеуіш ... ... ... ... ... және ... кезде Қазақстанда біріккен кәсіпкерліктің ... ... ... ... ғана ... ... қатар инфрақұрылымның
нашар дамуы, ақпараттармен қамтамасыз етудің әлсіздігі, ... ... ... жағдайындағы жұмыс тәжірибесінің жоқтығы
кедергі жасап тұр. Қазақстанның ... ... ... ... ... шикізат ресурстарының болуы,
өндірістік құрылымы, әлеуметтік даму дәрежесі, ... ... т.б.) оның әр ... ... ... даму ... анықтайды.
Бірақ Қазақстандағы мүлдем немесе дерлік өнім өндірумен айналыспайтын
біріккен кәсіпорындардан шетел біріккен кәсіпорындарының айырмашылығы жаңа
техникалық процестерді және ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық және ... үшін ... ... біріккен кәсіпорындар,
көбінесе, экспорттық-импорттық операцияларды жүзеге асырады, делдалдық
қызмет көрсетумен ... және ... ... 98% ... ... ... ... жағдайда аймақтық саясаттың қолайлы инвестициялық ахуал жасауында
мәні өседі. Бірақ қазіргі кезде облыстық ... ... ... қызметіне әсер ететін қозғаушы күші жоқ. ... ... ... ... ... ... ... жасауына шетел
капитал ағымын ынталандыру үшін салық жеңілдіктерін беру ... және т.б. ... ... ... Республикасындағы біріккен кәсіпорындарды дамыту
мүмкіндіктері мен болашағы
“Қазақстан Республикасында біріккен кәсіпкерліктің даму жағдайлары мен
басым факторлары” ... ... ... ... ... ... ... тапсырмалары, біріккен кәсіпорын функцияларын
ырықсыздандыруға талдау ... және ... ... ... ... ... ... ұсыныстар көрсетіледі.
Қазіргі кездегі халықаралық бизнес ерекшелігі - ... ... ... Өз кезегінде тәуекел дәрежесі экономикалық кеңістіктегі
бизнес климатынан ... ... ... ... жүйе ... шаруашылық субъектілердің қызмет етуін
“қолайлы ... ... деп ... ... экономикалық ахуалдың”
принципты базасына болып келесі факторлар жатады:
✓ жетілген салық жүйесі;
... ... ... ... ... ... ... тиімді есеп беру мен есепке алу;
✓ жетілген банк жүйесі;
✓ шаруашылық басқару органдарын жаңарту;
✓ жетілген сақтандыру жүйесі;
✓ әкімшілік басқару ... ... ... ... ... ... ... тартуға қолайлы жағдай жасау, сонымен
бірге біріккен ... ... көп ... заң шығару негізін жетілдірумен
байланысты. Өзара байланысты экономикалы, құқықтық, ұйымдастыру және
ақапараттық бағыттар ... ... ... келесілер:
инвесторлар меншігін қорғауды қамтамасыз ету;
қаржылық валюталық, салықтық, тарифтік және тарифтік емес реттеуде құқықтық
негізін жетілдіру;
шетел инвестициясын ... және ... ... құру және ... ... кепілзат операцияларын жүргізу механизмін
қалыптастыру;
инвестицияны реттеу мәселелерін шешуде мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... жою.
Қазақстанда “қолайлы экономикалық ахуал” қалыптастырудың негізгі
элементі “Шетел инвестициялары ... Заң ... ... Осы ... ... инвестицияларының кез-келген түрі және олармен байланысты
барлық қызмет түрлері қолайлы ... ... ... ... Бұл ... ... ... – біздің еліміздегі шетел инвестицияларына,
олардың қызметіне максималды жағдай құру.
Бұл заң Қазақстан ... ... ... ... ... берілген барлық ұйымдасқан - құқықтық ... ... ... және ... ... тұлғалар өкілеттігі ретінде
қызмет етуге мүмкіндік бар ... ... Осы заң ... ... да ... ... береді.
Тікелей шетел инвестициялары Қазақстан үшін, оның қазіргі кезеңдегі
экономикалық жағдайын ескергенде, ... ... ... ... ... ... ... ие болады:
біріншіден, отандық тауарлар мен қызметтерді өндіруге олар шетел капиталын
салу көзі ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы
басқару әдістерін және маркетингі, және мемлекеттің сыртқы
қарызын өтеуді қамтамасыз етеді.
71
1995 жылы ... ... ... ... жылы болып табылады, яғни
жаңа салық кодексінің және салықтық тәжірибелерді жүргізу болып есептеледі.
Республикадағы жүргізілген салықтық ... ... ... ... ... ... бейтараптықты, және салық жүйесінің
қарапайымдылығы мен әділдігін іске ... ... ... ... ... ... ... пайызын тұрақтандыру және өз табысын адамдардан
салықты төмен дәрежеде алу принциптері қарастырылады.
Шетел қатысуы мен 100%-ды ... ... ... заңды тұлғаларды
тіркеу туралы процедурасын жеңілдету және ... ... ... ... мен 1995 жылы заң күші бар ... ... ... туралы” заң күші бар Жарлығына қол қойды. Осы заңға
сәйкес барлық заңды ... ... ... Юстиция министірлігі және оның
аймақтық органдары ... ... ... ... ... тізімге
алынуы 15 күн аралығымен қажетті құжаттар және ... ... ... ... ... ... шетел инвесторларына қосымша кепілдік
беруді мемлекетаралық инвестицияны қорғау, және ... ... ... ... алғалы бері еліміз мұндай келісім шартын 23
елмен жасады. Қазіргі кезде 21 ... ... ... ... экономикалық ахуал” қалыптастыру көптеген факторлардан
тәуелді болып ... ... ... және ... ... ... ... “ҚР-дағы инвестициялық ахуал” бағдарламасы
нәтижесі бойынша, еліміздегі ... ... ... зор. ... ... ... ... тұжырымға келеді. Инвестициялардан түсетін
пайданың мүмкіндігіне ... ... ... ... ... ... фактор болып отыр. Сонымен бірге салық жүйесінің
даму дәрежесінің төмендігі, ... ... ... ... ... және ... ... салынған капитал
ресурстарының өзін-өзі өтеуі үшін нақтылы ... ... ... ... жаңа ... кодексінің, “Валюталық реттеу туралы”,
1997 жылғы 10 сәуіріндегі “Сыртқы қарыз және ... ... ... 1997 ... 28 ... ... инвестицияларын мемлекеттік
қолдау туралы”, 1997 жылғы 5 ... № 77-1 ... ... нарығы туралы”,
1997 жылғы 6 наурыздағы № 82-1 ... ... ... ... ... ... ахуалының біршама алға қадам басқандығын
көрсетеді.
2.3 Батыс Қазақстанда орналасқан мұнай өндіруші кәсіпорындардың
инвестициялық ... өз ... ... өңдеуді тек қана бар болғаны 15 ... ... ... ... әрекеті 1 ғасырдан астам жалғасып келе жатса
да, осы саланың қарқынды дамуы Республика ... ... ... ... елде кенорындар белсенді түрде меңгерілуде, инфрақұрылым
реттелуде, өңдеу және ... ... ... салаға инвестиция
ағылысы кеңеюде және ең бастысы, перспективті кенорындар көптеп ашылуда.
Қазақстанның батыстық тұрғындары ... ... бері ... ... ... таяз ... оны ... оны малдың тер
ауруларын емдеуге қолданған. ... ... ... мұнайды XIX ғасырдың
ортасында іздеп бастаған, бірақ табылған кенорындарды өңдеуге 1890-жылға
дейін еш ... ... Бұл ... ең ... ... ... Защита
тұрғыны болып келетін Лебедев деген біреу болған, ол жұмысты ... ... ... ... ... ... ... ауыр
жағдайда жұмыс істеу, оның тырысулары оң нәтиже әкелген жоқ.
Осы мекенге Ресей империясының ... ... ... және
Лбищенск уездеріндегі мұнай ... ... ... ... ... ... іс ... Жұмыс басталып, 5 жыл ... ... ... тарихында санау нүктесі болған оқиға басталды.
1899 жылы Каспий маңының оңтүстік-шығыс ... Эмба ... ... ... Қара-Шұңғыл кенорнында бірінші мұнай фонтаны атқылады.
Бірінші Қазақстандық мұнайды өндіру көлемі күніне 20-25 ... ... ... оқиға адал ниетсіз инвесторлардан көңіл ... ... ... ... ... ... ... болып шықты, осының
кесірінен мұнайшылар ақша мен жұмыстан айырылды. Бұл ... ... ... ... өзгерді, оның ішінде әйгілі өнертапқыш және
өндіруші ... ... ... ... ... ... ... 1911 жылы
Доссор кенорнында (Атырау облысы, Мақат ауданы) фонтан атқылады, ол 107метр
тереңдіктен миллион пұт мұнайды ... Бұл ... ... ... күнге дейін жүргізіліп отыр. Барлау басталғаннан бері Доссор жер
73
қойнауынан 5 млн. тонна мұнай ... ... ... ... ... ... ... және мұнайкәсіп жұмысы дамуының шешуші факторы
болып есептелінеді. 1915 жылы осы аймақта тағы бір ... ... ...... Бірақ та кенорынның кеш дамуы үлкен қиындықтарға әкеп
соқтырды. Бұрғылау жұмыстарын ұйымдастыруға жартылай ... ... ... ... ... және ... сияқты мәселелер
айтарлықтай кедергі тудырды. Мұнай кәсібилер ... ... ... ... ... ... қаптарға салып, теңдеп жүк
арттылатын түйелерде оларды тасымалдаған. Төңкерілістен кейін ... ... даму ... ... төмендеп кетті. Сол уақытта азғантай
ғана қоры бар кенорындар табылды, кейін анықталғандай, олар саланың дамуына
маңызды болып табылды. Сол ... ... ... ... мен
инженерлерді дайындау шаралары қолға алынды. Балғымбаевтар, Чердабаевтар,
Өтебаевтар, Досмұхамбетовтардың тұтас мұнай әулеттері ... ... ... мен шөберелері бүгінгі таңға дейін осы ... ... ... жағдайлар жылдарында өндіру көлемі 700-750 мың тонна жылына
болды, дайындалған қорлар-30,6 млн. тоннаға жетті. Ұлы Отан ... ... ... ... жоқ, жаңа ... іске ... ... электорстанциясы құрылды. Қазақстанда ең алғашқы мұнайөңдеу
зауыты құрылды, ол бүгінгі таңда да өз ... іске ...... ... іске ... ... индустриялық орталық дәрежесін иеленді.
Соғыс жылдарынан кейін Каспиймаңы жер қойнауын меңгеруде өшпес із
қалдырған Қазақ ССР ... ... ... Қ.И. Сатпаевтің
орны ерекше. Оның бастамасы бойынша Манғышлақ ... ... ... ... ... және геофизикалық зерттеулер
1951 жылы басталды. 1953 жылы мұнайдың жоғары шоғырланған ... ... ... ... 1961 жылы ... ... ... тигізген Өзен және Жетыбай перспективалы кенорындары ашылды. Темір
және асфальт жолдарды, ... ... ... салу ... ... бұл ... ... жерлерге
тіршілік әкеп, осы жерлерге қалалар тұрғызуға ... ... 1977 жылы ... ... ... ... ... деңгейі жылына 23 млн. тонна жетті.
Оның ішінде тек қана Өзен 16 млн. тонна ... ... ... ... ... арқасында «Қазыналы түбек» деген атқа ие болды. 1970-
1980 жылдары осы ... ... ... ... ... ... ... келеді.
1970 жылдың аяғында елдің оңтүстігінде орналасқан Қызылорда облысында
жүргізілген геологобарлау жұмыстарының нәтижесінде бай ... және ... ... ... 17 ... барлау жұмыстары жүргізілген, болжам
бойынша онда 160 млн.тонна мұнайдың және 19 ... ... қоры бар. 1984 жылы ... ірі ... ... ... ... ойысы Қазақстандағы жаңа мұнайгаз өндірісінің
облысына айналды. Мұнда ... және ... ... меңгеруде үлкен
тәжірибе алған мамандар ... ... ... ... жұмыстары
басталған кезде Қазақстан мен Ресейдің арасында мұнай сферасы аясында тығыз
серіктестік орнады. 1993 жылы ... ... ... ... екі ... ... келісімшартқа отырды, осының ... ... ... ... ... мен ... компаниясы бірігіп, «Кумколь-Лукойл» кәсіпорнын құрды, кейін ол
«Тургай-Петролеум» болып ауыстырылды. ... ... ... ... ... ... кіріс мөлшері көбейді. Қазақстан
Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін нарықтық экономика талаптары ... ... ... ... ... ... ... шешуі тиіс
еді. Президент 2 басымды бағытты таңдады – инвестиция тарту және ... ... ... ... ... әлеуетті инвесторларда саяси және
экономикалық тәуекелдерге байланысты қорқыныш болды. Ел Басшысы ірі мұнай
компаниялардың басшыларымен келіссөздерді ... өз ... ... ... 1992 жылы елге алғашқы Agip және British Gas ... ... ... 1993 ... ... айында Қазақстанға
Chevron компаниясы келді, республика үкіметі осынау ... ... ұзақ ... 40 ... ... келісімшартын жасасты. Бұл
келісім Ғасыр Контркті деген атқа ие болып, біріккен Тенгиз кенорнының ... ... ... ... ... 24 млн тонна мұнай өндіреді. 1993 жылы біріккен
кәсіпорын енді іске қосылғанда кезде ... 20 есе аз ... ... ... ... ... көлемі 20 млрд ... ... ... ... ... қоры миллиард тонна
мұнайды құрайды. Қазір американдық Chevron Texaco және Exxon ... ... ... ... 50% және ... ... -5%, ... мұнайгаз компаниясы «ҚазМұнайГаз» еншісінде
- 20% бар. Екінші гигант болып Батыс Қазақстанда орналасқан ... ... Бұл ... ірі ... кенорындарының бірі
болып табылады, Тенгиз сияқты 1979 жылы ашылған. Қарашығанақ байлығы болып
– 1,2 млрд ... ... және ... 1,35 трлн. куб газ қоры табылады.
Кенорнында өндірістік игерілім 1984 жылы басталды. Қазір онда ... ... ... ... BG Group ... ENI (Италия),
олардың үлесі 32,5% болып келеді, сонымен қатар Chevron Texaco (АҚШ) ... 20% және ... - 15% ... ... белгілі. 1999 жылы бұл
компаниялар Қарашығанақ жобасын жүзеге асыру үшін ... ... B.V. (KPO) ... болып бірікті. Олар Қарашығанақ жобасын
2038 жылға дейін басқарады. Үшінші ...... - ... ... ... ... ең ірі мұнай кенорны. Бұл жағдай жақында болды, яғни ... ... ... қоры – 7-9 млрд ... ... Қашаған кенорнының
ашылуымен Қазақстанның мұнай тарихында жаңа бөлім басталды – теңіздегі
мұнайды игеру және ... ... ... ... ... теңіздік
өндіріске үлкен үміт арттырылады, мүмкін дәл осы жерде бай кенорны табылар.
Жас республикаға мұнайды тасымалдау мәселесін шешу керек. Сол ... ... ... 10 млн тоннадан аспайтын Атырау-Самара
құбыры ғана бар ... ... көп ... ... ... ... максималды тиімді қолданатын жүйені ... ... ... ... ... қадамы болып 1992 жылы құрылған Каспий құбыр
консорциуымы (КТК) табылады. Болат жіптердің құрылысы 1999 жылы басталды.
Қазір осы ... ... ... ... болып келеді. 1999 жылы Қытай
бағытын дамытудың негізі қаланды. «Батыс Қазақстан – ... ... ... мың км және өткізу қабілеттілігі 20 млн тонна жылына ... ... іске ... Осы ... ... ... және ... мұнайқұбыр
жүйелерін жалғыз ғана мұнайқұбыр желісіне біріктіре алады деп ... ... ... ... ... эксплуатацияға берілген
Баку-Тбилиси-Джейхан мұнайқұбырымен бірігіп жұмыс істеу мүмкіндігі
қарастырылуда. Сонымен ... осы ... бір ... ... ... ... ... перспективасы қарастырылуда.
Қазақстан Республикасы негізгі мұнай компанияларының көпшілігі
шетелдік инвесторлармен бірге жұмыс ... ... ... және ... ... ... ... перпективалары пайда
болады және қалпына келмейтін жер қойнауының ... ... ... ... ... бұл ... икемді саясатының
арқасында жетті, себебі ол алғашқы ... ... ... ... ... ... ... кепілдігін берді. Тәуелсіздіктің алғашқы
жылдарында ел шетелдік компаниялардың ... мен ... ... ... бір келісімшарт төмен жағдайға душар ететін
жаққа қарай ауыстырылған жоқ. 1998 жылы ... ... ... ... жұмыс істейтін барлық ірі мұнай ... ... ... ... ... ... ... үнемі өтетін Кеңестер отырысында Қазақстанның халықаралық имиджі
мен инвестициялық климатын жақсарту ... ... ... саласының дамуында маңызды рол атқарған Ресеймен
жасасқан стратегиялық ынтымақтастық болып табылады. 1992 жылдан бері екі ... ұзақ ... ... құруға түрткі болған жасасқан бірнеше
келісімдер болып табылады. Әсіресе, Қазақстанда мұнай ... ... ... иеленетін белсенді «Лукойлды» атап өткен ... ... ... ... ... және ... кенорындарын барлап жатыр, сонымен қатар Батыс
Қазақстандағы Қарашығанақ пен Каспиймаңында да ... ... ... 50 млн ... шикі ... және 10,5 млн ... әлемде барланған мұнай және конденсат қоры жөнінен 12-ші ... ал ... ... ... ... ... ... 23-
ші орында тұр. Дәлелденген қорлар – 2,8 млрд ... ... және 1,8 ... газ, ал ...... 12 млрд ... мұнай және конденсат,
сонымен қоса 3 трлн текше газ бар деп ... ... ... – 169 ... ... бар. ... бар
аймақтардың көлемі шамамен 1,7 млн. кв. км, бұл ... ... 62 % алып ... ... ... 2015 жылға дейін
жылына 150 млн тонна мұнай өндіруді қолға алмақшы (күніне 3,5 млн баррель)
және ... ірі 10 ... ... ... ... ... ... ИНВЕСТИЦИЯЛАРДЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ МЕХАНИЗМІ
Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қазіргі ... даму ... ... ... ... ... мемлекеттің
инвестициялық саясатын ретке келтіруге және жүзеге асыру үшін бағытталған,
ол өз ... ... ... ... ... ... ... тиімділіктің өсуі мақсатын алдына қояды.
Бұл мәселелерді нақты шешу үшін, үкіметтің реформаларды ... және ішкі ... ... ... ... ... ... капиталын тарту маңызды болып табылады.
Республика экономикасына шетел инвестициясын тарту және оны ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастық құруға итермеледі.
Қазақстан Республикасының нарықтық қатынастарға көшу ... ... аясы ... ... база ... ... ... 28 ақпанында ҚР-ның № 75-1 «Тікелей инвестицияға
мемлекеттік ... ... ... Заң ... онда ... тікелей
инвестицияларға қолдау көрсету процесінде пайда болатын қарым-қатынастарды
реттеу туралы, мемлекеттік қолдауды іске асыратын және ... ... ... ҚР атынан шығатын жалғыз ... ... ... ... жарияланған, бұл өкілді ҚР-ның Үкіметі ғана
тағайындайды және қажет болған жағдайда орнынан алып тастауға ... ... ... 1997 ... 5 сәуірінде Президенттің №3444 ... ... ... және ... ... ... ... тарту тізімін бекіту туралы», яғни 2000 жылға дейінгі
инвестицияны ... ... ... және маңызды өндірістердің тізімі
анықталды. Көбінесе, олар мына ... ... ... ... өндірісі;
• Астана қаласының объектілері;
• Әлеуметтік сфералар мен туризмдегі объектілер, тұрғын үйлер;
• Ауыл шаруашылығы;
2000 ... 6 ... ҚР ... №349 ... ... қызметті жүзеге асырған кезде оларға берілетін ... ... ... ... бекітілді.
Бірақ шетел кәсіпкерлеріне шаруашылық қызмет жөніндегі нормативті-
құқылық ... ... ... ... ... бухгалтерлік есеп пен есеп
беру жүйесі, салық салудың ... ... мен оның ... (ҚР- ... ... ... ... қымбаттылығы, шенеуніктердің
жемқорлығы, жергілікті өкіметтің озбырлығы, экономикадағы ... ... ... және ... ... стандарттарға сәйкес келмеуі үлкен қолайсыздық туғызды.
Мұның барлығының да оң әсері де бар.
Себебі, ... есеп – бұл ... ... ... оны ... ... ... алып және халықаралық үлгіге сай
жетілдіру керек болды, себебі, 1996 жылға дейін ҚР-ның ... ... ескі және ... ... сай емес еді.
Бухгалтерлік есеп жүйесін реформалауда алғашқы және маңызды қадам
болып Президенттің ... ... 1995 ... 26 ... ... 2732 заңның күшін жою табылады, оның орнына 1996 жылдың 1 ... есеп және ... есеп беру ... ... ... және есеп беру ... қаулы
қабылданды. Сонымен қатар, бухгалтерлік есеп жөніндегі Ұлттық ... ... ... ... бухгалтерлік есеп және аудит Департаменті болып
өзгертілді. 1997 жылдың 1 ... ... ... ... жаңа ... ... қабылданып ендірілді, ол құрастырылған
Стандарттармен және тәсілдік нұсқаулар негізінде ...... ... есеп ... халықаралық деңгейге жақындата түсті.
Келесі қадам – салық жүйесін жетілдіру болып табылды, себебі барлық
салықтар ... ... ... ... әсер ... ... басқаруында қалатын және инвестицияны жүзеге асыратын ... көзі ... ... таза ... жаңа ... кодексі бекітілді, шетел тәжірибелеріне сүйене
отырып құрастырылған ол, өз ... ... ... ... ... ... жылдың 24 сәуірінде ҚР-ның № 2235 «Бюджетке салынатын салықтар
туралы және басқа да міндетті ... ... ... тек ... және
резидент емес және басқа да ... ... ... ... жөніндегі шешімді қабылдап, осы ережені заңға енгізді.
Инвестициялық іс-әрекеттің жақсаруына, сонымен қатар республикадағы
кіші және орта ... даму ... де әсер ... ... кез ... ... ірі, орта және кіші ... оңтайлы үйлесінсуісіз
қалыпты қызмет ете және дами ... ... кіші ... ... ... ролге ие болып отыр. Сондықтан кіші және ... ... ... және ... үшін бірнеше ... ... ... ... бағалы қағаздар және қор
нарығынсыз мүмкін емес, ... қор ... жоқ, яғни бұл тағы бір ... мәселе болып табылады.
Сонымен, «Қазақстан-2030» даму Стратегиясын іске асыру мақсатында
1998 жылдың 28 қаңтарында ҚР-ның Президенттінің № 3834 ... ... ... ... ... мен басымдылықтарды анықтайтын
бағдарламалар көрсетілген. Бұл бұйрықтарда нарықтық
79
экономика ... ... ... ... ... ... ету, ... және әлеуметтік сұрақтармен бірге,
сонымен қатар, шетел инвестициясына тиімді қорғауды қамтамасыз ету сияқты
мәселелер қарастырылған. Қолайлы инвестициялық климат ... ... ... ... жеделдету, кіші бизнесті қорғау және қолдау және ... ... ... ... ... және құқықтық жоспар
бойынша қолайлы инвестициялық жағдай жасалынған.
3.1 Қазақстан Республикасындағы инвестициялық климаттың алдағы даму
жоспарлары
Қазақстан, ... даму ... және ... ... өңірлік елдердің арасында көшбасшы болуы Орталық ... және ... ... ... және ... өңір ретінде танылуында,
дамушы күш ретінде ілгері басуы, ірі мемелекеттер мен ... ... ... сұхбатты жүргізуші делдал ретінде, Орталық Азияның
бүкіл өңірлерін дамытуға қызыққан әлемдік инвесторлардың плацдармы ... ... ... ... ... ... айында Евро Союз Қазақстанға нарықтық экономикалы
мемлекет ... ... 2002 ... ... АҚШ ... ... ... антидемпингтік заңы арқылы Қазақстанды нарықтық
экономикасы жоқ мемлекеттер қатарынан алып ... ... ... ... ... ... ... конверсияланатыны,
еңбекақының еркін деңгейі, шетелдік ... ... ... ... меншігі, сыбайлас жемқорлық пен бартерлық
келісімдер деңгейі, адам ... ... және т.б. ... ... ... ... экономикада дамып келе жатқан мемлекет екендігін
мойындады. Бұл қорытынды барлық ... және ... ... ... де
жүзеге асып отырады.
Оған Қазақстан Республикасы басқарушыларының АҚШ басқарушыларымен
құрылымды ... ... ... ... ... ... елде әлеуметтік-
экономикалық реформаларды табысты жүргізуінің арқасында қол ... ... ... ... ... АҚШ рыногында және барлық Батыста біздің
тауарларға жол ашылды. Әлемнің ... ... 40 ... ... ... ОЭСР ... 2003 жылы Қазақстан экспорттық кредиттік рейтинг
бойынша 4 дәрежеге көтерілуі маңызды факторлардың бірі болып табылады. ... ... ... ... экспорттық кредиттік рейтинг
дәрежесінің көтерілуіне себеп болған, “US Eximbank” төрағасы ... ... ... ... ... ... ... ол өз кезегінде елдің
экономикалық және ... ... ... баға ... ... түрде ТМД елдерінің арасындағы инвестициялық қызметті
жүзеге асыруға қолайлы жағдайы бар ел саналады. 2002 жылы ТМД
80
елдерінің ... ең ... ... ... 2004 ... және Fitch ... рейтинг Агенттіктерінің
инвестициялық класс рейтингін тағайындауы және де шет ... мен ... ... берген бағаларының нәтижелері оған куә болады.
Өздерінің ... Fitch ... ... Қазақстанның
экономикалық және мемлекеттік қаржысының тұрақтылық жағдайы мұнай
секторындағы ... мен ... ... ... бағасының тұрақсыздығына
қарсы тұра алады.
Бүкіл әлемдік Банктің жыл сайынғы «Бизнес 2005 жылы: Даму жолындағы
кедергілерді жою» ... ... 145 ... ... ... және ... дәрежесі туралы баяндалады,
сол баяндамада Қазақстанның инвесторларды қорғау индексі жөнінен 5 топта
тұрғаны ... (бұл ... ... ... 0 ден 7-ге ... 7 – ең жоғарғы көрсеткіш, мысалы бұл көрсеткішпен Канада ... ... бұл ... ... ... ... ... Жаңа Зеландияны, Швейцарияны, Сингапур мен Грузияны жатқызуға
болады), көріп отырғанымыздай, ... ТМД ... ... ... ... ие. Болашақта біз осы бағыттағы жұмысты әрі ... одан да ... ... жетпек ойымыз бар.
Бүгінгі күні сарапты бағалар бойынша қазақстандық экономика ... ... ... 80 пайызын пайдаланып отыр. Бүкіл ... ... елді ... ... ... ең қызығушылықты танытатын
әлемдегі 20 елдің қатарына қосты. ТМД ... ... ... адам ... ... ... ... Қазақстан соңғы
жылдары алдыңғы орында келеді. 1993 жылдан бастап 2005 ... ... ... ... ... ... инвестиция көлемі шамамен 37,2
млрд АҚШ долларын құрады. Оның ішінде тек қана 2001-2003 жылдар аралығында
ел ... жыл ... 4-4,5 млрд АҚШ ... тікелей шетелдік
инвестициялар салынып отырды, ал 2004 жылы – 8,4 млрд АҚШ ... ... ... ... ... ... қазақстандық нарыққа
қызығушылықтың өскені байқалады, ... егер де 1999 жылы ... ... ... ... ... саны 1865 ... 2003
жылы бұл көрсеткіш 6579 құрады, ал 2004 жылы оның саны ... ... ... көрсеткіштер Қазақстандағы инвестициялық режимді либералды деп
атауға мүмкіндік береді, ... ... ... экономиканың барлық
салаларына кіруге рұқсат ... ... ... актілер мен
ұйымдастырылған шаралар елдің ... ... ... ... ... тікелей шетелдік инвестициялардың
ағылысын ... ... 2003 ... 8 қаңтарында Қазақстан
Республикасында «Инвестиция туралы» бұрынырақ ... екі ... жаңа заң ... Бұл ... ... кезекте, инвестицияларды
ынталандыру шараларының теңдігін шетелдік және отандық инвесторлар
81
үшін бірдей жағдайда ... ... ... ... ... ... ... дауларды шешу реті келтірілген. Бүгінгі
таңда экономиканың дамуы бағытындағы ең басымды ... бірі ... ... ... құру үшін ... ... ... полипропилен өндіретін мұнайхимиялық кешенді жүзеге асыру шаралары
жүргізілмек. Бұл жобаны ... ... Sat & Co ... ... ... ... ... қазіргі уақытта бұл өнім түрін ... ... ... ... BASELL ... белсенді келісімдер жүргізуде.
Мемлекеттік даму институттарының белсенді қатысуымен бірнеше инвестициялық
жобаларды жүзеге асыру жоспарланған. ... ... ... АҚ ... ... ... көшбасшы болып келетін Pilkington (Ұлыбритания) компаниясымен
келісім-шартқа отырды, жабырақты шыны шығаратын зауыттың ... ... ... ... ... ... көп, қазіргі уақытта Қазақстанның
түгелге жуық аймағында жеке аймақ үшін ғана емес, бүкіл ... ... ... ... бар ... ... ... асуда.
3.2 Қазақстан Республикасында инвестициялық қатынастарды мемлекеттік
реттеудің негіздері
Мемлекет инвестициялық қатынастарды ... ... ... ... ... ... әртүрлі нысандары мен әдістерін
қолданады және мемлекеттік меншік объектілерінің иесі және ... ... ... ... инвестициялық қатынастарды реттейтін
реттеуші болып әрекет жасайды. Меншік иесі ретінде ... ... ... ...... ретінде инвестициялық қатынастарды
мемлекеттік реттеу туралы болып отыр.
Жер қойнауын пайдалану және ... ... ... ... ... ... жүйе жер ... пайдаланушылар (азаматтар
немесе заңды тұлғалар, мемлекет және қолданылып жүрген Заңға сәйкес ... ... ... ... жүргізуге құқық алған халықаралық
ұйымдар); басқарушы қосалқы жүйе – ... ... ... ... ... т.б. ... қаралып отырған салада нақты
өмірде басқарудың объектілері мен субъектілері арасында айқын шек ... ... бола ... Сонымен бірге, әдеттегідей, бір тұлға бір
мезгілде бірқоғамдық қатынаста басқарудың ... ... ... ... шыға ... Басқару қатынастарының қатысушылары арасында байланыстың
сипаты, сайып келгенде, олардың қызметінің мазмұнымен, билік пен ... ... ... орын ... ... жалпы әлеуметтік ролімен
анықталады. Теория мен практикада көлбеу басқарушылық қатынастар ... ... шығу ... бар, ... ... ... әрекеттердің жалпы үйлестірілімі жүзеге асырылады.
82
Жер қойнауын пайдалану және қорғау саласындағы мемлекеттік басқаруды
жер қойнауына ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың жүзеге асыруы болып ... құқы мен ... құқы ... ... мынада: басқару-меншік
қатынастарын көрсету тәсілі. Басқаша ... осы сала ... ... ... ... және басқарудың материалдық кепілдігі
болып табылады. Мұндайда мынаны есте ұстау ... ... ... ... ... бола отырып, табиғат объектілерін пайдалану және ... ... ... ... ... ие болады. Сондықтан,
егер жер қойнауы сияқты өзіндік және ... ... ... ... ... ... пайда болуы мен дамуы, олардың
тиісінше қызмет атқаруы мен одан әрі ... ... ... бүкіл
табиғат ресурстарын басқару мақсаттары мен міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерге ие, бұл
ерекшеліктер органдар жүйесін құруда, олардың міндеттерін, ... мен ... ... ... Жер ... ... ... сапада: геологиялық зерттеуге; шикізат көзі ретінде; жер
асты ғимараттарының орналасқан орны, өндірістік ... мен ... ... ... көму орны ... қолданылады.
Жер қойнауын оны тікелей шаруашылық мақсаттармен пайдалану сатысында
басқару қатынастары басқаша ... ... ... ... ... кезеңді
қамтиды: кен орнын тауып, оны шығару үшін шығару кәсіпорындарын салу және
пайдалы қазбаларды шығаруға дейін. Жер ... мен оның ... ... ... ... сан және сапа көрсеткіштерімен
бағалайды, бұл ... ... мен оны ... үшін ... ... ... ... аталған кезең қоғамдық қатынастардың жеке тобын
құрады, бұл ... ... ... ... мен ... ... қойнауын басқару мемлекеттік органдардың атқарушы-жарлық етуші
қызметі ретінде бірқатар мәселелермен тоқайласады: жалпы және ... ... ... ... жер ... ... ... қадағалау мен
бақылаудың міндеті – атқарушы органдар мен жер ... ... ... ... ... жер ... пайдаланудың тәртібін сақтауды
қамтамасыз ету; жер қойнауын қорғау жөніндегі міндеттемелердің орындалуын,
жер ... ... ... жұмыстарды қауіпсіз жүргізу, олардың
халыққа, қоршаған ортаға зиянды әсерін ... және жою ... ... ... кен ... ... есепке алу ережелерін, сондай-ақ
қолданылып жүрген Заңнамамен ... ... да ... мен нормаларды
орындау.
Жер қойнауын мемлекеттік басқарудың мақсаттары мен міндеттері тек кен
Заңнамасында ғана емес, басқару ... ... ... құқықтық мәртебесін белгілеген актілерде қалыптасады.
83
Олар жер қойнауын пайдалану мен ... ... ... әртүрлі
мемлекеттік органдардың қызметінің мазмұнын, негізгі бағыттары мен құзырын
анықтайды. Алайда, осы міндеттер қаншама әртүрлі және ... ... ... ... - әртүрлі табиғат объектілерінің өзара
байланысын ескере отырып, жер қойнауын ... және ... ... ... пайдалы қазбаларды неғұрлым толық өндіруді қамтамасыз
ету.
Қазақстан Республикасы меншік иесі ретінде жер ... ... ... ... ... ... осы ... заңдарды дәл
орындауын көздейді. Сондықтан осы мақсатқа жету үшін заң ... ... ... жер ... ... ету, ... жалпы ережелерін, жер қойнауын
пайдаланушылардың ... мен ... ... жер қойнауын
пайдалану мен қорғау Ережелерін бұзғаны үшін ... ... ... ... түрлі функциялары өзара тығыз байланысты,
солай бола ... да, әр ... ... ... ... ... және жер
қойнауын тиімді пайдалануды ұйымдастыруда жалпы міндеттің бір бөлігі
бойынша шешім ... ... ... Жер ... ... ... ... жер қойнауын
пайдалану мәселелері бойынша дау-жанжалдарды шешу айқындаушымаңыз алады
және ... ... ... ... ... ... Жер қойнауын
пайдалану және қорғауды қадағалау және ... ... ... ... ... қойнауына мемлекеттік меншік құқын жүзеге асыру тұрғысынан
қарағанда, аталған функциялардың ішінде жер ... ... ... және ... беру ... ... байқалады. Осылар арқылы
мемлекет жер қойнауының заң күйінде тағдырын анықтайды. Және ... ... ... беру ... ... асырады. Мемлекеттік басқару
органдарының жер қойнауын тиімді пайдалану мен оны қорғауды ұйымдастыру
жөніндегі қалған ... ... жер ... ... атқарады. Жер
қойнауы мемлекет ... ... жер ... субъективтік
құқықтар өкілетті мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... жер ... ... бөлігін береді. Жер қойнауына
және басқа ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан жер қойнауын беру жөніндегі функция жер ... ... ... қатынастарды құқықтық реттеудің бастапқы
және соңғы базасы қызметін атқарады, көп ... ... ... ... ... ... ... алады.
Жер қойнауын пайдалану жөніндегі қатынастарды ... ... ... ... ... ... пайдалы қазбалардың
орналасуының кен-техникалық шарттары мен сапасына қарамай ашылған кен
орындарын іске қосу деп ... ... ... Мұны ... ... кезеңдерінде жер қойнауының геологиялық
84
жағынан аз зерттелуінің өзінде-ақ ... ... ... дамытып,
қалпына келтіру қажеттігінен деп ақтап келдік. Қазіргі ... ... жер ... ... мен оны ... ... ... тиісті емеспіз.
Елдегі болып жатқан түбірлі ... ... жер ... басқарудың сипаты мен функциясының мазмұны да өзгерді. Мұндайда
функциялардың бірі жоғалыпжатса, ... ... ... ... ... ... ... көрсететін жаңа функциялар пайда болуда.
Елдің табиғат ресурстарын неғұрлым тиімді пайдалану, ... ... және ... дамыту, жер қойнауын пайдалануға шетелдік
және отандық капиталды мейлінше жұмылдыру, жаңа технологиялар мен ... ... пен ... озат ... ... ... органдармен өзара әрекеті мәселелерінде айқындық
пен жариялылықты ... ету, ... ... ... ... ... жою және жер қойнауын пайдалануда инвестициялық қызметті
жетілдіру, жер ... ... ... беру және ... ... жұмыстарды шапшаңдату, оларды қолданылып жүрген Заңға
сәйкестендіруді ... ету ... ... ... жер ... ... ... Үкіметтің жұмыс органының
функциялары жүктелді және ... ... ... ... жүрген Заңға сәйкес құқық алған жер қойнауын пайдаланушылармен
(мердігерлермен) келісімшарт дайындау және ... ... ... ... ... яғни ҚР ... 1997 жылғы 12 қыркүйектегі № 1333
«Қазақстан Республикасында жер ... ... ... реттеудің жетілдірудің мәселелері туралы» Қаулысы. Алайда, кейін
бұл функциялар мен ... ... ... ... ... ... ... министрлігіне жүктелген функциялар мен өкілеттіктер
ҚР Президентінің 2000 ... 13 ... ... ... ... ... және минералдық ресурстар министрлігіне берілді. Бұл
өте дұрыс қадам. ... ... ... ... және ... ... ретінде жер қойнауының ерекшеліктері неғұрлым ... және ... ... ... ... атом
энергетикасы, минералдық ресурстар, кен-металлургия, химия, мұнай-химия
және атом өнеркәсібі саласында басшылықты жүзеге асыратын ... ... ... ... өз ... ... мемлекеттік басқару функцияларын
орындауға өкілеттік алған Министрліктің жер қойнауы саласындағы негізгі
міндеттері:
➢ Энергетика және ... ... ... ... ... жүргізу;
85
➢ Өзінің құзыры саласында ресурс және технологиялық базаны ... ... ... ... ... ... дамыту және
реформалау бағдарламасын жасау;

➢ Мемлекет қатысатын шаруашылық объектілерді қайта құру ... ... Жер ... ... пайдалану және қорғау саласындағы қатынастарды
мемлекеттік реттеу;
➢ Атқарушы органдар мен жер ... ... жер ... ... және оны пайдалану тәртібін сақтауына ... ... ... ... ... оны жүзеге асыруға қатысу;
➢ Инвестициялық хал-ахуалды жақсарту және тікелей инвестицияларды
көтермелеу ... ... ... ... ... ... ... ынталы мемлекеттік органдармен
мемлекеттік саясатты жүргізуге қатысу;
➢ Өз құзырында ғылыми-техникалық және ... ... ... жасап, жүзеге асыруға қатысу;
➢ Өз құзырында ғылыми-техникалық салада, ... ... ... ... жағдайлар жасау, ғылыми-техникалық
өнім нарығын қалыптастыру.
Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің Геология және ... ... және ... ... ... атқарушылық және бақылау-
қадағалау функцияларын, сондай-ақ, жер ... ... ... ... жүзеге асыратын ведомство болып табылады.
Геология және жер қойнауын қорғау комитеті Заңмен ... ... ... ... Жер ... ... ... және қорғау саласында
мемлекеттік саясат пен мемлекеттік бақылауды жүзеге ... Жер ... ... ... ... ... ұсыныстар енгізеді;
□ Ынталы мемлекеттік органдармен бірлесіп кен орындары мен жер
қойнауын пайдалану жөнінде операциялар ... ... ... ... жасайды;
□ Жер қойнауын геологиялық зерттеу, жер асты ... ... ... және кен ... ... емес жер ... салу және пайдалануға құқық береді;
□ Өз құзыры шеңберінде жер қойнауын пайдаланушылармен ... ... ... Жер қойнауын пайдаланудың мониторингін ұйымдастырып, жүзеге
асырады;
86
□ Жер ... ... жер асты ... мен қауіпті
геологиялық процестердің мониторингін жүзеге ... ... ... ... ... компьютерлік
жүйесін жасайды;
□ Жер қойнауы туралы геологиялық ақпараттың республикалық және
аумақтық қорларын ... және оның ... ... Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану жөніндегі сандық
ақпараттық бірыңғай ... ... ... ... ... және ... геологиялық бағдарламалардың
орындалу барысын бақылайды;
□ Мемлекеттік қажеттілік үшін геологиялық зерттеулер, ... ... ... ... ... ... функциясын орындайды;
□ Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеуді, жер қойнауы,
жер қойнауын қорғау және басқа ... ... ... үшін ... ... қаржылар көлемін негіздейді;
□ Геологиялық, геофизикалық, геохимиялық, гидрогеологиялық,
инженерлік-геологиялық, геоэкологиялық мазмұндағы ... ... ... Пайдалы кен қазбаларының қорларына, жер ... ... мен ... бойынша жұмыстар жүргізудің жобалық-
сметалық құжатнамасына мемлекеттік сараптама жасайды;
□ Пайдалы қазбалардың қорын бекітеді;
□ Пайдалы ... ... ... жасайды, кен
орындарының, пайдалы қазбалардың көрінген тұстарының мемлекеттік
кадастрларын зиянды заттарды, ... ... ... суларды көмудің, қауіпті геологиялық үрдістердің
мемлекеттік кадастрларын жасайды;
□ Жер ... ... ... ... ... ... ... анықтайды;
□ Пайдалы қазбалар орнының ашылуына ... ... Өз ... ... ... ... практикасын талдап,
қорытындылайды, оны жетілдіру жөнінде ... ... оны ... жөнінде ұсыныстар енгізеді, өз
құзыры шеңберінде заң және ... да ... ... ... ... Өз ... ... халықаралық ұйымдарда Қазақстан
Республикасының ... ... ... келісімшарттар
жобалар әзірлеуге қатысады;
□ Заңмен өзіне жүктелген ... ... ... ... жер ... ... ... органдар жүйесін
Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі (соның ішінде Геология
87
және жер қойнауын қорғау ... және оның ... ... ... ... істер Министрлігінің инвестициялар жөніндегі Комитеті ҚР
Сыртқы істер ... ... ... ... ... ... функцияларын атқаратын, ... ... ... қолдау саласында ведомстволық үйлестіруді
жүзеге асыратын ведомство ... ... ... ... ... ... ... Республикасының экономикасына шетел инвестицияларын
жұмылдыруға көмектесу;
• Елде инвестициялық хал-ахуалды жақсарту шараларын ... ... ... ҚР Президенті жанындағы шетел инвесторлары ... ... ... ... ... және қаржы ұйымдары мен жәрдемші елдердің
қарыздары мен гранттары есебінен мемлекеттік бағдарламаларды, ... ... ... үшін ... ... жұмылдыруға көмектесу;
• Қазақстан Республикасында инвестициялық мүмкіндіктер туралы жарнама-
ақпарат науқанын жүргізу,
• Шетел және отандық инвесторлармен ... ... ... ... ҚР Заңнамасымен белгіленген кепілдіктерді, сондай-ақ
инвесторлардың Заңды құқықтары мен ... ... ... ... Республикасында мемлекеттік бағдарламалар мен ... ... ... ... үшін ... ... ... ұйымдары тарапынан тікелей инвестициялар мен ... ... ... ... және ... атқарушы
органдардың қызметіне көмектесу;
• Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ... ... ... мен ... Заңмен белгіленген
тәртіппен жинақтап, талдап орталық және жергілікті органдарға ... ... ... ... ... Ынталы мемлекеттік органдармен бірлесіп тікелей инвестицияларды
жұмылдыру мен пайдалану жөнінде есеп және ... ... ... ... және жеке ... ... сотқа дейінгі
тәртіппен шаруашылық дау-жанжалдарды реттеуде көмек көрсету;
• Ынталы ... ... ... және ... ... жетістіктері мен инвестициялық мүмкіндіктерін жария
ету және насихаттау мақсатымен саммиттер, форумдар, ... ... және ... да ... өткізу.
Инвестициялар жөніндегі Комитеттің ... ... ... (ҚР ... ... Қарды министрліктері) инвестицияларды
88
тарту жөнінде жарнамалық-ақпараттық жұмыстарды жүзеге асырудағы әрекеттерін
үйлестіру мысалы Қазақстан Республикасы мен ... Азия ... ... және ... ... дамытудың
аймақтық интеграциясын нығайту мақсатымен «Евро-Азия-2000» халықаралық
экономикалық саммитін өткізу ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруда
құқылы:
Құзыры мен өкілеттілігі шеңберінде Қазақстан Республикасы ... ... ... ... және ... ... халықаралық келісімдер жасау мәселелері бойынша жүргізеді;
Өзінің құзыры шеңберінде ... ... мен ... ... ... ... келісімшарттарды әзірлеу және жүзеге асыруға міндетті бұйрықтар
шығарады;
Өзіне ... ... ... инвесторлармен Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... ... ... бұзу шарттары мен тәртібін белгілейді, келісімшарттарға қол қояды және
тіркейді, өз құзыры шеңберінде шарттың орындалуына ... ... ... жататын мәселелер бойынша Сыртқы істер Министрлігінің
шетелдердегі мекемелері мен мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіреді.
Қазақстан ... ... ... ... Заң және басқа да нормативтік актілерді жасауға қатысады:
... ... мен ... жүргізуге мемлекеттік
органдардың, басқа да ... ... оның ... ... ... ... органдардан, басқа ұйымдар мен
лауазымды ... ... ... ... ... алады;
• Экономиканың беделді секторларында инвестициялық жобаларды жүзеге
асыру үшін инвесторларға жеңілдіктер мен артықшылықтар береді;
• Ынталы мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... ... ... ... байланысты келісімшарттарды
әзірлеу жөнінде жұмысшы топтарын, сондай-ақ, ведомствоаралық
комиссиялар ... ... ... ... ... ... мәселелері бойынша газеттер, бюллетеньдер мен
журналдар шығарады, баспа қызметін жүзеге асырады;
• Жарнамалық-ақпараттық және ... ... ... ... ... слайд және ақпараттық-
тұсаукесерлік материалдарға тапсырыс береді;
89
• Инвесторларға инвестициялық қызмет ... үшін ... ... ... және басқа да материалдар береді;
• Қазақстан Республикасының заңнамасында ... ... ... ... ... ... субъектісі ретінде:
➢ Мемлекеттік инвестицияларды тікелей басқарады;
... ... мен ... ... жүйесін
енгізеді;
➢ Экономиканың беделді секторларында ... ... ... ... асырады;
➢ Қаржы және несие саясатын жүргізеді;
➢ Баға саясатын (бағалы қағаздарды ... ... ... ... ... ... мен стандарттардың ... ... ... ... ... сақталуын
қадағалайды;
➢ Монополияға қарсы ... ... ... ... оның ... ... аяқталмаған құрылыс объектілерін
жекешелендіруді ұйымдастырады;
ҚР Үкіметі беделді ... ... мен ... ... ... алу және ... ... шаралар кешенін орындау мақсатымен
мемлекеттік және ... ... оның ... ... ... ... секторларына инвестицияларды жұмылдырудың мемлекеттік
бағдарламасын бекітеді. Инвестициялық жобалар – негізігі қорларды жасауға
байланысты жобалар, техникалық ... ...... ... ... ... ... құқықтық актілерді
әзірлеу; мемлекеттік мекемелерді техникалық көмекпен нығайту; нарықтық
ұйымдарды қолдау. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Талдау бөлімі жалпы экономикалық хал-ахуалды
талдауды, мемлекеттік ... ... ... ... ... орындалуына талдауды, мемлекеттік инвестицияларды
қаржыландырудың мүмкіндіктерін, бағдарламаны жүзеге ... ... ... ... ... сондай-ақ көрсетілген беделді
инвестициялық жобаларға енетін ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
әлеуметтік-экономикалық дамуының индекативті жоспарының құрамдас бөлігінің
бірі ... ... ... ... ... ... ... бюджет қаржылары, мемлекеттік кепілдікпен сыртқы қарыздар мен
мемлекет ... ... ... ... қосылатын жобаларды
әзірлеуге, іріктеу және сараптама байланысты шараларды орталық ... ... ... ... асырады. Бағдарламаға қосылатын
жобаларды іріктеу,
90
экономикалық бағалау өткізу және оған база ... ... ... үйлестіруді бағдарламаны жасау мен мониторинг үшін жауапты
өкіліетті орган – ҚР ... және ... ... ... Экономика
және сауда министрлігі бағдарламаға жобалардың деректер базасын енгізу
жөнінде ... ... ... ...... – 2030 » ... ... сәйкестігі, Қазақстан Республикасының әлеуметтік-
экономикалық дамуының ... ... ... ... ... ... және салалық даму бағдарламаларға сәйкестігі.
Бағдарламаның жобалар тізбелерін қалыптастыруға және өзгертуге ... ... ету үшін ... ... ... ... ... бағдарламасын қалыптастыру жөнінде Комиссия
құрылады: Экономика және сауда министрлігі ұсынған бағдарлама ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама енгізудің қажеттігімен, әр жоба бойынша қаржыландыру
нысандарын ... ... ... ... бөлумен қайта бөлу
мәселелері бойынша ... ... ... ... жыл ... ... және республикалық бюджет бекітілген
соң, Үкімен қаулысымен ... ... және ... ... және ... берушілермен Қазақстан Республикасына көмек
көрсетудің бағдарламаларының нақты жобаларын ... ... ... ... ... ... жобаларын жүзеге
асыру көрсеткіштеріне талдау жасайды және мониторингті ... ... ... Үкіметке ақпарат түсіреді. Қаржы министрлігі несие берушілермен
қарыз беру шарттары ... ... ... ... ... дайындайды, республикалық бюджетте қарастырылған ... ... ... ... және жұмылдырылған қаржылардың
мақсатты пайдалануына бақылаук жасайды.
Орталық және жергілікті атқару органдарының инвестициялық қызметте
өзара ... ... ... ... ... ... ... инвестициялық бағдарламаларды жасау және жүзеге
асыру жолымен үйлестіріледі. Аймақтық инвестициялық бағдарлама – ... ... ... ... есебінен жартылай немесе толық
қаржыландырылатын инвестициялық жобалар ... бұл ... жыл ... ... ... ... ... Үкіметпен
келісіледі. Шағын және орта бизнес жобалары мен шаруа және ... ... ... ... ... бірыңғай кешенді жобалар
ретінде аймақтық бағдарламаның құрамына енеді. Аймақтық бағдарлама талдау
бөлігінен (аймақтағы ... ... ... ... ... орындалуына талдау, қаржыландыру мөлшерлері, оның ішінде
қарыз қаржылары есебінен, аймақтық инвестиция саясатының басым салалары,
олардың ... даму ... мен ... өзара
91
байланысы, жобалар бағдарламасына енген жобалармен сәйкестігі) және жобалар
тізбесінен (әр жоба ... мына ... ... жобаның атауы; жобаны
жүзеге асыру кезеңі; қаржыландыру көздері; жобаның жалпы құны; ... ... ... бойынша қаржыландыру көлемдері; жоба бойынша
қуаттар көлемдері таза көрсеткіштерімен және ... ... қуат ... ... ... ... органдары өкілетті органға бағдарламаны
келісуге қажетті аймақтық инвестициялық бағдарлама жобасы мен ... ... ... өкілетті орган оң қорытынды жасағанда,
жергілікті атқару органы аймақтық бағдарламаны жергілікті ... ... ... жоба ... ... жобасын Үкіметке ұсынады. Аймақтық
бағдарламаны жүзеге асыру барысында жергілікті атқару органы тоқсан ... ... ... туралы есеп түсіреді, есептерде: ... ... ... (теңге және қаржыландыру валютасымен
тұтасымен және қаржыландырудың көздерін жылдарға бөліп көрсету); бағдарлама
жобалары ... ... ... тапсыру туралы деректер; жобаларды
жүзеге асыру нәтижесінде жасалған жұмыс орындары туралы ... ... ... ... ... ... ... деректер; және оларды ... ... Біз ... ... ... ... орталықтандыру
және әкімшілік тәртіптің тиімділігі аз деп ... ... ... ... ... ... ... бақылау керек, бірақ
қолданып жүрген Заңнамада оны жүзеге асыру ... ... ... ... ... дамытуға көмектеспейді.
Инвесторлардың құқықтарын қорғау бағдарламалары көптеген шетелдерде
бар, бірақ қорғау механизмдері әртүрлі. ... ... ... ... ... жеке ... ... инвестицияларда қорғау нұсқалары,
жеке қорғау, т.б. әдістер сияқты механизмдер ... ... ... ... ... ... мүшелері
қатысады, АҚШ пен Гонгонгта – ... ... ... ... ... ал ... мен Канадада – бағалы ... ... ... ... ... Барлық жағдайда кәсіпкер
қатысушылар кепілді қорға салымдар қосады, кейін қосымша ... алу ... ... ... ... ктиенттерге өздеріне
сеніп тапсырылған ақшаны немесе бағалы қағаздарды қайтаруға мүмкіндігі жоқ
қор мүшелерінің шығындарын өтеуге ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Мысалы, Австралияда ... ... ... ...... бір ... әрекеттеріне қорғау бағдарламасы бар. Барлық бағдарламаларға тән
кемшілік – ... бір ... ... ... ... немесе
коммерциялық көзжұмбайлықтан қорғай алмайды. Осыған байланысты ... ... ... ... ... бірлесе отырып,
92
саяси және күнделікті тәуелділіктен болатын шығындарды жабудың кепілді
механизмін жасап, іске қосуды жоспарлауда.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... берген жобаларды әзірлеуге, талдау, сараптау және
іріктеуге талаптарды күшейтіп, тәртіптеуге назар аударып ... ... ... ... ... ... негізгі міндет
ретінде экономиканың ... ... ... мемлекеттік және
мемлекет жұмылдыратын ... ... және ... ... жету.
Алайда, мұнда мәселенің екінші жағы бар – ... ... ... ... ... Атап ... сондай сектор ретінде ... ... ... ... ... ... ... көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету, сондай-ақ, қоғамдық тәртіп
пен қауіпсіздік. Мемлекеттік қызмет ... ... ... ... ... қаржы секторын дамыту, техникалық көмек
қарызы, ... ... ... ... ... және ... мәмілелер)
қауіпсіздік, ішкі істер органдарын техникалық жарақтандыру; базалық ... ... ... ... ... ... ... деуге
болмас.
Мемлекеттің инвестицияларды ... ... ... бірі – ... қызметтің барлық субъектілерінің
құқықтарының ... ... ... ету, ... ... ... инвесторлардың екі тобының – шетелдік және
бекітілген ... ... мен ... ... заңмен
бекітілді.
Тікелей инвестициялар туралы Заңнамаға сәйкес ... ... ... ... ... ... қордағы өз үлесін немесе
шаруашылық серіктестіктің ... сау, ... ... ... мен ... да міндеттерді төлемдерді өтегеннен
кейін жарғылық қордағы үлесін немесе шаруашылық сетіктестіктің
акцияларын сату ... ... ... немесе табыстарды
жұмсау құқына шек қойылмайды;
• Қазақстан Республикасының аумағында ... ... ... ... ... шикізатты өткізуді немесе тауарлар
сатуды бақылайтын мемлекеттік монополиялар жасамайды;
• Қазақстан Республикасының ... ... ... өндірген
шикізатты өткізуде немесе тауарларды сатуда бақылау немесе
бағаларды реттеу шараларды қолданбайды;
• Бекітілген инвесторларға инвестицияларға қызметті ... ... ... валютасында, шетел мемлекеттерінің
валютасында банк есеп шоттарын ашуға кедергі жасамайды және
валюта реттеулерге шек ... ... ... ... Заңнамаға сәйкес инвесторларды қорғауға және
олар өндіріген ... ... ... ... ... ... ... жүргізеді;
• Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... мен ... қорғайды;
• Инвесторларға өзіне меншік құқымен берілген мүлік етуіне
мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... береді.
Экономикалық өсудің берік қарқынына елде инвестициялық белсенділікті
көтермейінше жетісу мүмкін емес. Ол үшін тартымды инвестициялық хал-ахуал,
капиталдың ... ... ... ... ... тікелей
инвестициялардың тасқынын көбейту, мемлекеттік инвестицияларды тиімді және
ұқыпты ... ... ... ... ... ... және
инвестициялардың басқа түрлерін жұмылдыруға ... ... ... ... байланысты шаруашылық жүргізу құқында «Инвестицияларға
көмек көрсететін Қазақстан орталығы» республикалық мемлекеттік кәсіпорын
құрылды. Кейін мемлекеттік 100 ... ... оны ... ... етіп құрылып, мемлекеттік акциялар пакетіне иелік ету және пайдалану
құқы инвестициялар ... ... ... және ... ... ... кәсіпкерлік қызмет жүргізуіне
кедергілерді жою үшін Үкімет ... ... ... ... ... ... ... алу жөнінде орталық және
жергілікті атқару органдарын өкілеттік беретін нормативтік ... ... тиым ... жеке ... және қызметтің лицензияланбаған
түрлерін жүзеге асыратын он адамға дейін қызметкері бар ... ... ... ... ... ... ... органдар өз
бастамасымен 3 жылда кемінде бір, оның ... Заң ... ... ... ... тікелей мемлекеттік реттеу апатты аймақтардағы
(ариал) шұғыл ... шешу үшін ... ... ... ... ... ... болмауы ынталандырудың жаңа жоолдарын
іздеуге мәжбүр етті. Соның нәтижесінде ... ... ... бола ... олар мына екі ... шешу үшін ... ... жаңа инвесторларды тарту, оларға жаңа ... ... ... ... ... аймақтық дамуға қоғамдық
(мемлекеттіңк және муниципалдық) сектордың ықпалын ынталандыру, ... ... ... ... ... аймақтардың экономикалық дамуына
көмектесу. Мұндайда жаңа өнімдер шығаруға және жаңа технологиялар енгізуге,
өндірісті жаңарту мен көтеруге, шетел ... ... ... жаңа ... ... мен жаңа ... ... зерттеулерге жәрдемдесуге назар аударылды.
94
Осы міндеттерді шеше отырып, ... ... ... ... ... олар ... көмек көрсетуде қатаң өлшемдерді
басшылыққа алды. Мысалы, АҚШ-та елдің ... ... 7 ... ... апат ... ... ... мақсатымен арнаулы
мемлекеттік корпорация – тенниси жазығының басқармасы құрылды.
Бельгияда аймақтық инвестициялық компаниялар бар, олар ... ... ... жеке меншік фирмалар құру, қайта құру және кеңейтуді
ынталандырады, жаңа мемлекеттік компаниялар құруға ... ... ... ... саясатын жүргізеді. Сонымен бірге, аймақтық ... бар. олар ... ... ... басқарады, секторлық
мүдделерді, қиын жағдайға душар ... ... ... ... мәселелер шоғырланған аймақтарда көмектің дәстүрлі
түрлері пәрменді болмаса, мемлекеттік аймақтық компаниялар ... ...... ... аймақтардың дамуына көмектесу. Олар кәсіпорындар мен
өндіріс ұйымдарында жаңа ... ... ... ... ... ... ... аймақтық дамудың 5 ... ... ... ... өз ... ... ынталандырады, аймақтық және
ұлттық өнеркәсіп арасында байланысты ... ... ... ... ... ... және орта ... көмек көрсетеді. Жекеленген
фирмалардың қызметіне үлесімен қатысады.
Айтылғандарды жинақтай келіп, мынадай қорытындыларға келуге ... ... ... дамуын қамтамасыз ету үшін ... даму ... ... керек, екіншіден, экономика басым
секторларын анықтауда елдің мемлекет тарапынан қолдауға мұқтаж ... ... тыс ... ... ... ... экономикалық
жағынан артта қалған аймақтарында ... ... ... ... Осы мәселелерді – мемлекеттік инвестициялық компаниялар ... ... ... мен ... ... ... жолдары әртүрлі
болуы мүмкін. Осы бағытта жекеленген қадамдар ... та ... ... ... ... аймақтық өкілдіктерін құру ... ... ... ...... ... тікелей
отандық инвестицияларды мына жолмен тартуды көздейді:
□ Жергілікті атқару органдарының келісімшарт әзірлеу және
жүзеге ... ... ... бойынша қызметін
үйлестіру;
□ Инвестициялауға мұқтаж аймақтардың объектілері ... ... және ... ... бар ... ... ... таныстыру мақсатымен тұсаукесерлер,
конференциялар, ... мен ... ... Мүмкіндігі бар инвесторларды, сондай-ақ басқа да ... ... ... ... қатысты ынта
қойған мәселелер жөнінде Комитеттің нормативті құжаттарымен
таныстыру.
Инвестициялық қатынастарды ... ... ... ... және ... емес ... ... мемлекеттік және
мемлекеттік кепілдік берген қарыз үрдісінде ... ... ... ... ҚР ... ҚР ... банкі және жергілікті атқарушы
органдар жүзеге асырады. Қарызды ... мына ... ... Республикалық
бюджеттің жұтаңдығын қаржыландыру мақсатымен; Ұлттық Банк – ... ... және ... ... алтын-валюта активін толықтыру, сондай-ақ, елде
жүргізіліп жатқан ақша-несие саясатында ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаларды
қаржыландыруға байланысты жергілікті бюджеттің жетіспеушілігін толтыру
мақсаттарын алады.
Мемлекеттік борышты басқару мынаны қамтиды: ... он жыл ... және ... ... ... ... ... мен болжамына
жыл сайын баға беру, онда көрсеткіштер анықталады, соған ... өтем ... ету ... ... қарыздың лимиттері жергілікті атқарушы
органдардың берген қарызы мен борышы, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... және мемлекеттік
инвестициялар бағдарламасын жасауға өкілетті мемлекеттік органмен бірлесе
отырып, ... ... ... ұзақ ... ... мемлекеттік және мемлекеттік кепілдік берген қарыздың көлемі
мен құрылымы, несие капиталы ... ... ... ... Қаржы министрлігі Үкімет алатын қарыздардың көлемін, нысандары
мен шарттарын, лимиттер мөлшерін және ... ... бен ... ... ... ... ... және жергілікті органдардың
бюджеттерінде бекітлген қарызды өтеу ... ... ... ... ... ... жергілікті атқарушы органдардың қарыздарын
тіркейді, үкіметтік қарыздар мен ... ... ... ... және мониторинг жасайды; өзгерістерін қадағалайды;
Қаржы министрлігі Үкімет пен ... ... ... ... алуы,
өтеуі мен қызметінің мониторингін жүзеге асырып, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... оның
ішінде мемлекеттік бағалы қағаздар, мемлекеттік ... кері ... ... ... ... ... ... әзірлеп
жүзеге асырады.
Қолданылып жүрген Заңнамада Қазақстан Республикасындамытуға ресми
көмек шеңберінде халықаралық қаржы және экономикалық ... мен ... ... мен ... ... ... ... асыруға республикалық бюджеттің қатысу тәртібі ... ... ... ... ... ... жобалар тізбесі, бюджеттен
қоса қаржыландыру көлемі бірге ... ... ... ... жобаларды қоса қаржыландыруды Қаржы министрлігі
түпкілікті қарызданушыларды тікелей қаржыландыру жолымен; ... ... ... банкін анықтаумен несие ... ... ... ... мен ... ... немесе қаржы
министрлігі мен ... ... ... ... ... ... ... аманат міндеттемелер, өтеу
графигі, пайыздық ставка, сондай-ақ, негізіг қарызы дер кезінде, ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген.
Үкімен қаулылыларында көрсетілген жағдайларда аталған жобаларды қоса
қаржыландыру қайтарымсыз ... ... ... ... ... ... мемлекеттік кепілдігімен сыртқы қарыздарды
жұмылдыру есебінен инвестициялық жобаларды қаржыландыру туралы» қаулысымен
АСтана ... ... ... құру және ... және мелекеттік емес
сыртқы қарыз есебінен «кең ... ... ... ... ... 50 млн. АҚШ ... ... сыртқы қарыздар мемлекет
кепілдігімен «АҚмола-Қор» ЖАҚ-ын қаржыландыру, Үкіметтің 1998 ... ... № 278 ... ... елде инвестициялық хал-ахуалды жақсартуға ... ... ... ... ... әсер етеді. Қазақстан
Республикасының « Инвестициялар туралы» бірыңғай заңын жасап ... ҚР ... ... даму Стратегиясын жүзеге асыру
жөніндегі шаралар туралы ... ... ... Біз осы ... ... одан әрі ... үшін ... айтып өттік.
Бірақ мынаны ұмытпаған жөн: тиісті құқықтық реттеу елімізге инвестицияларды
ұйымдастыру мен тартуға бағытталған мемлекеттік ... ... ... ... ... реттеу барлық мемлекеттік органдардың бірыңғай
жалпы мемлекеттік инвестициялық саясатын жасаудағы қызметін үйлестірумен
жүзеге асырылады.
97
ҚОРЫТЫНДЫ
Тұңғыш ... ... ... салиқалы саясатымен,
көрегендігімен белгілеген еліміздің ұзақ жылғы даму бағдарламасы ... ... ... ... бен ... ... ... маңызды бағдарламаның алғашқы он жылы жемісті
болды дей аламыз. ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілік
қарымы мен көшбасшылық ұстанымы ... ... ... ... тіні ... Бұл – әлем ... мойындаған шындық.
Өзіне үлкен сенім артқан халқын қиындықтың өткелінде қалдырмай, Қазақстанды
әлемдегі ... 50 ... ... ... ... Елбасы
тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап мұнайлы өңір ... ... ... жақсаруына басар назар аударды.
Қазақстан экономикамыздың дамуына инвестиция тартуға айрықша ... ... даму үшін ... ... ... ... ал ... жылдан-жылға жақсара түсуде.
“Глобал Инсайттың” жуырдағы есебіне сәйкес, ... ... және ... ... ... ... барлық елдері
бойынша орташа көрсеткіштен әлдеқайда ... ... ... ... нарық экономикасы бар. Өткен бесжылдықта Қазақстан экономикасының
орташа жылдық өсуі 10%-дай болды.
Өскелең экономикалық өсім ... ... ... ... ... ... ... берді, мұның өзі отандық
экономиканың беріктігін ... Үш ... ғана ... жан ... ІЖӨ 30%-ға ... өсуінің жоғары қарқыны бізге 2008 жылдың өзінде ІЖӨ-нің
өсуін 2000 жылмен ... 2 есе ... деп ... ... еске ... болсақ, 1991 жылы әлемдік қоғамдастық үшін Қазақстан
бұрынғы Кеңес Одағының басқа мемлекеттерінен айырмашылығы аз және ... ең ... бола ... ... бірі ... ... ... еліміз әлемнің барынша серпінді дамып ... бірі ... ... Қазақстан инвестициялар үшін
өңірдегі барынша тартымды елге айналды. Халықаралық сарапшылардың бағалауы
бойынша, ... ... ... ... ... инвестициялардың 80 пайыздан
артығы Қазақстанда шоғырланған.
Елге тартылған тікелей шетелдік инвестициялардың жан басына ... ... ... ТМД ... ... ... ... сондай-ақ ТМД елдерінің арасында инвес­тициялық сыныптың
халықаралық ... ... ... ел болып табылады. Бүкіләлемдік банк
Қазақстанды әлемнің инвестициялар үшін барынша тартымды ... ... ... ... Қазақстан экономикасының түрлі секторларында аса ірі
трансұлттық компаниялар мен ... ... ... ... ... ... ... Эйджи” компаниясымен бірлесіп, алюминий
электролиз зауы­тының құрылысын ... ... ... ... ... ... болады; “Дженерал Электрик” локомотивтер
жинастыруды жоспарлауда; ... ... ... сұр ... ... жұмыстар басталды; “Хевен Хаус” тұрмыстық және офистік жиһаздар
шығарады; “Шкода” маркасының автомобильдерін жинау конвейері жолға ... және ... ... ... компаниялармен бірлесіп,
елімізде әйнек өндірісін салу көзделуде.
1993 жылдан бастап тікелей шетелдік ... ... ... ... АҚШ долларына жуықтады. Елімізге шетелдік инвестициялар ... ... ... ... ... егер 2003 жылы 5 миллиард АҚШ
долларына жуық ... ... 2005 жылы оның ... 1,5 есе ... миллиард АҚШ долларын құрады. Осы тұста ... ... ... ... ... өзінің қаржы ресурстарын әлемнің 60-тан астам
елі бағыттап отырғанын айтып өтті. Инвестициялардың барынша үлкен ағыны АҚШ-
тан, ... ... ... мен ... бағытталған.
Осымен бір мезгілде ішкі инвестициялар да ұлғайып келеді. 2005 жылы
ғана негізгі ... ... 20 ... АҚШ ... ... ... ... төрт айында олар 1,3 есе өскен.
Мұның бәрі – еліміздің осы ... ... жүйе ... мен одан әрі ... мол ... ... Бұл ... пен
бизнестің бірлескен күш-жігерінің нәтижесі.
Бүгінде еліміздің алдында жаңа, өршіл міндеттер тұр. Қазақстанда
әлемнің бәсекеге барынша ... 50 ... ... кіру үшін ... ... ең алдымен, Қазақстанның экономикалық дамуындағы сапалық
“секірістерге” негізделген елді ... ... ... ... ... дүниеге ашық ұлттық экономика жағдайында ғана қамтамасыз
етіле алады, мұндай экономика ... ... ... еңбек
ресурстары, капитал, осы ... ... мен ... ... да ... ... бола алады және болуға тиіс.
Мемлекеттің инвестициялық саясатында даму институттарына белсенді рөл
жүктеледі, ... ... 2015 ... ... ... стратегиясын іске асыруға бағытталған.
Бүгінде бұл институттардың инвестициялық ... ... ... 134 ... ... ... жалпы сомасы 4
миллиард АҚШ долларына жуық болса, даму ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысында тоқыма кластерін жасау бойынша
бірнеше жобаларды қаржыландыруда, сондай-ақ Ақтау халықаралық теңіз сауда
портын дамытуда. Бұл екі жоба ... ... ... ... ... Инвестициялық қоры отандық жобалармен қатар Қытайда,
Ресей мен Қырғызстанда халықаралық жобаларды ... ... ... қор капиталдану көлемі 100 миллион АҚШ доллары
болатын қазақстандық 5 венчурлық қор құрды. Ол сондай-ақ капиталдану ... ... АҚШ ... ... 4 ... ... ... және Малайзиялық венчурлық қорларға қатысуда.
Бүгінде туризм, тамақ өнеркәсібі, тоқыма өнеркәсібі, ... ... ... құрылыс материалдары және көлік логистикасы
секілді 7 ... ... ... ... жұмыстар басталды. Бұл
бағыттағы алғашқы қадам Оңтүстік Қазақстан облысында арнаулы экономикалық
аймақ құру ... біз ... ... ... ... ... облысында
мұнай-химия технопаркін дамыту үшін осындай шаралар жоспарланған.
Кәсіпкерлікті, экономиканы әртараптандыру мен инвестициялар тартуды
белсенді ету мақсатында ... ... елде ... ... ... ... жүргізу жағдайларын жақсарту жөнінде бірқатар шешуші шаралар
қабылдау жоспарланған.
Біріншіден, мемлекет инфрақұрылымды – ... ... ... мен ... ... ... ... Осы айда “Байқоңыр” космодромынан ақпараттық ... ... пен ... тарифтерін төмендету үшін қазақстандық
тұңғыш Жер ... ... Біз ... ... ... спутникті әзірлеуге
кірістік, ол еліміздің аумағы мен жер қойнауының мониторингін ... ... ... ... айналып, өзінің ұшыру қондырғысын
дамытатын болады.
Инфрақұрылымда мұнай мен ... ... ... ... зор ... бар ... сөзсіз. 2010-2015 жылдарға қарай
Қазақстанда мұнай өндіру 2 есе ... газ ... ... 40-50 ... ... ... белгілі. Солтүстік Каспий мұнай құбырын дамыту және
оның қуатын бүгінгі 23 миллион тоннадан 60 миллион тоннаға дейін ... ... ... ... ... – Ресей арқылы Балтық бойына. ... ... жылы ... 1000 ... ... құбыры пайдалануға
берілді, ол жылына 20 миллион тонна мұнай өткізуге қабілетті және бұл бағыт
дамытылатын болады. Қазақстан ... ... ... ... ... ... газ
құбырын салу мәселесі қарастырылуда. Сонымен бірге осы айда біз ... ... ... ... құбырына қосу туралы келісімге қол
қоямыз. Ішкі және сыртқы мұнай, газ құбырлары – ... үшін ... ... таяу ... өңдеу өнеркәсібінің салалары, ... ... ... кәсіпорындары үшін инвестициялық преференциялар тетігін
енгізу жоспарланған. Құрал-жабдықтар импортын кеден ... ... ... ... қолдау болмақ. Сол секілді инвестициялық жобаларға,
инженерлік құрылыстарға арналған жер учаскелерін ... ... ... ... тегін беру ниеті бар.
Мемлекет пен жеке меншік әріптестігі тетігінің де ... ... ... ... үшін ... ... бар. Бизнес пен
қоғам арасында өзара тығыз байланыс орнату ... ... ... ... ... ... осы секторлардың тұрлаулы дамуына
жағдай жасап, қоғамдағы тұрақтылыққа және қоғамдық мүдделерге қол жеткізуге
жәрдемдеседі.
Ішкі ... ... ... жобалар болып табылады. Кез келген
елдің ойдағыдай дамуы бүкіл өңірлерді дамытпайынша мүмкін еместігі баршаға
белгілі. Қазақстан ... ... ... ... ... көп ... жұмсауда. Мәселен, биылғы жылы Ресеймен бірлесіп,
жарғылық капиталы 1,5 миллиард АҚШ доллары болатын Еуразиялық даму ... Бұл ... ... ... аясында нақты міндеттерді шешуге ... ... ... банк ... ... өңірлерде инвестициялық жобалар мен бағдарламаларды іске асыруға
жәрдемдеседі. Банк ЕурАзЭҚ аясында ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... алғанда, Қазақстан экономикалық
интеграция саясатын, соның ішінде төрт мемлекеттің – ... ... ... ... ... ... аясында
жүргізіп отыр. БЭК аясында негізгі құжаттарға көп кешікпей қол ... ... ... ... ... ... ... елеулі әлеуеті бар. Бұл ретте бизнес жүргізу үшін ... ... ... басым міндеті болып табылады.
Қазақстан капиталдар мен инвестицияларды тартудың, өңірлік өндірістер
мен аса ірі әлемдік ... ... ең жаңа ... мен ... ... ... бола ... және болуға тиіс. Инвестициялық
тартымдылық – ... ... ... деп ... ... ... ... жылдағы № 266 – XIII «Шетелдік инвестициялар туралы»
ҚР Заңы
2. 24.04.1995 жылдағы № 2235 «Бюджетке төленетін салықтар мен ... ... ... ... ҚР ... 28.02.1997 жылдағы № 75 – 1 «Тікелей инвестицияларға мемлекеттік
қолдау туралы» ҚР ... ... ... ... ... ... ... № 1 – 206 « ҚР экономикасындағы басымды секторларды
жұмыс істейтін инвесторларға ... ... ... және
ынталандыру шараларын жүргізу туралы қабылданған Рамочкалық
келісімшарт туралы» үкімі
5. ... ... № 3444 « ҚР ... басымды
секторларына тікелей отандық және шетелдік инвестицияларды тарту
тізімін қабылдау туралы» ҚР Президентінің жарлығы
6. 6.03.2000 жылдағы «Экономиканың ... бар ... ... ... ... ... ... беру жөніндегі Ережелерді қабылдау туралы» ҚР
Президентінің бұйрығы
7. Н.Ә. ... ... – 2030. ... ... ... ... және жақсаруы» («Стратегия –
2030») Алматы, 1997 жыл
8. 28.01.1998 жылдағы № 3834 «Қазақстанның 2030 ... ... ... ... асыру шаралары туралы» ҚР Президентінің
бұйрығы
9. Сағандықов С. ... ... ... ... ... ... және болжау
Алматы: Ғылым, 1994 жыл
10. Идрисов А.Б. «Инвестиция тиімділігін жоспарлау және талдау».
Мәскеу, 1994 жыл
11. Информационно-статистический сборник «Казахстан: 2003-2004 ... ҚР ... ... ... ... в цифрах за 2004 год. Агентство РК по ... ... ... ... ... ... //Егеменді
Қазақстан// 2003, 5 сәуір.
14. Кенжегузин М.Б., Додонов В.Ю., Шевелев С.А. Формирование ... ... ... ... экономического
роста.
Алматы, 2001 жыл.
15. Вахрин П.И. «Инвестицияларды ұйымдастыру және
102
қаржыландыру»
Мәскеу, 1999 жыл
16. Назарбаев Н.А. Рынок и социально-экономическое ... ... 1994 ... ... ... ... развития. Агенство РК по
статистике // Банки Казахстана 2004 год
18. Ясин Е. Бремя государства и ... ... 2002 ... ... www.Google.ru
21. www.kazpravda.kz
22. www.zakon.kz
23. www.Yandex.ru
ҚОРЫТЫНДЫ
-----------------------
Инвестиция жіктелімінің белгілері
Салынатын объектілер бойынша
Инвестицияға қатысу мінезі бойынша
Инвестиция-лау кезеңі бойынша
Жекеменшік түрі бойынша
Аймақтық белгісі бойынша
нақты
қаржылық
тікелей
Тікелей ... ... ... инвестициялар
Ел ішіндегі инвестициялар
ортақ
шетелдік
мемлекеттік
Жабық түрдегі акционерлік кәсіпорындар
жеке
Командиттік серіктестік
Аралас кәсіпорындар
Толық серіктестік
Контракциондық кәсіпорындар келісім-шарттық кәсіпорындар
Акционерлік кәсіпорындар
Серіктестіктер
Біріккен кәсіпорындардың формалары
Шетелдік инвестициялар формалары
Нақты ... ... ... ... ... ұлттық кәсіпорындардың акцияларды сатып алу,
біріккен кәсіпорындардың акцияларын сатып алу
Интеллектуалды: ... ... ... ... лицензиялар
беру, ноу-хау біріккен ғылыми жобалар
Шетел инвестициялармен кәсіпорындар құру
100 % шетел капиталдың қатысуымен ... ... ... ... капиталының үлесі 100 %-тен төмен)
Тартылған ... ... ... ... қатысушысынан тартылған
Қарызға алынатын құралдар
Шикізаттар мен материалдар, құрастыратын бұйымдар, ақшалай ... ... ... дайындау, маркетингтік зерттеуді, еңбек ақыны және т.б.
қаржыландыру
Айнымалы капитал
Шетелдік қатысушы салымы
Отандық қатысушы салымы
Біріккен кәсіпорындарына қатысушылардың өз ... ... ... ... ... ... жабдықтарды,
лицензиямен ноу-хауды, көмекші жабдықтарды, көлікті, құралдарды ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инвестиция және инвестициялық саясат52 бет
Қазақстан Республикасының Мұнай-газ секторындағы шетелдік инвестициялардың тиімділігін бағалау59 бет
Мұнай-газ саласындағы инвестициялық-инновациялық даму проблемалары110 бет
Инвестиция және инвестициялық тартымдылық23 бет
Инвестицияның мәні, инвестициялық банктер25 бет
Коммерциялық банктің инвестициялық операциялық теориялық негіздері5 бет
Мемлекеттік мекемелердегі қаржы инвестициялары28 бет
Сыртқы экономикалық қызмет субъектілерінің құқықтық жағдайы7 бет
Қазақстан Республикасына шетел инвестицияларын тартудың мәселелері мен перспективалары24 бет
Қазақстан Республикасындағы шетел инвестициялардың нормалары мен инвестициялық климат11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь