Қазақ халқының күнтізбесі

КІРІСПЕ
Қазақ халқының күнтізбесі
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Халық күнтізбесі
1.Халық күнтізбесінің зерттеле бастауы.
2.Қазақ тілінде басылып шыққан календарлар
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Календарь сөзі-латын сөзі анық мағынасы «қарыз кітабы» дегенді білдіреді.қарыздар адам айдың бірінші күні қарыздарының бір бөлігін төлейтін болған, бұны «календ» деп атаған. Ұзақ мерзімді уақыт аралықтарының тәуліктер,апталар,айлар және жылдар бойынша тәртіпке салынған системасы календарь (күнтізбе) деп аталган.
Оларды түзу аспан денелерінің күн, жер және айдың айналу дәуірлеріне негізделеді. Жердің күн айналасында айналу уақыты шамамен 365,25 тәулік. Айдың жер айналасында айналуы-29.53 тәулік.Бұл жағдайлар күнтізбе түзудің құрамалдығын келтіріп шығарған.
Алғашқы күнтізбе б.з.д. мыңдаған жыл бұрын қабылданған.Бұл күнтізбе бойынша жыл он екі айға бөлініп, жыл басы март айы болған. Б.З 700 жыл бұрын римдіктер күнтізбеге өзгеріс енгізген. Март айының алдына «январь», «февраль» айларын кіргізіп, жылда ое екі ай болған.
Күрделі өзгеріс б.з.д.46 жыл бұрын Рим императоры Юлий Цезарь еңгізеді.Ол египеттіктер қабылдаған күн күнтізбезіне негіздеп, яғни бір жылда 365 күн бар деп есептеген. Астрономиялық 1 жылда 365, 5 сағат, 48 минут, 46 секунд бар. 365 тәуліктен артығы 4 жылда 1 тәулікке жақындайды. Бұл айырманы жоқ қылу үшін әр 4 жылдан февраль айының соңына бір күн қосып отыру қабылданған. Бұндай жыл кібісе (високос) жыл деп аталады. Кібісе жылдардың соңғы екі цифры, немесе соңы 2 нөлге біткен жылдарда нөлдердің алдындағы цифрлары төртке бөлінуі керек. Мысалы,8,24,1136,1212,800,1200 т.б. кібісе жылдары.
XYI ғасырдың екінші жартысында бұл айырма он күн құраған. 1582 жылы Рим Папасы - Григорий XIII өзінің декреті менен барлық католик дініндегі елдерде жаңа «григориан» күнтізбесін еңгізеді. Күнтізбе бірнеше рет өзгеріске ұшыраған, және бірнеше күнтізбелер жасаған. Шығыс халықтары қабылдаған ай күнтізбесі (осы күнднрі шығыс елдері әлі де қолданады). Мұсылман елдері қолданған күнтізбе болған. Атақты шығыс халқының оқымысты астрономы, ақын омар Хайям жасаған күнтізбе 1079 ж ылы болған. Бұл күнтізбенің астрономиялық жылдан айырмасы 19 секунд. Қандай дәлдік! Парсы тілді елдер әлә де қолданады.
Григориан күнтізбесінің өзгешеліктері.
1582 жыл 4 қазаннан соң 5 қазан емес, 15 қазан деп есептеледі. Юлиан күнтізбесі бойынша 1200 жыл ішінде жиналған 10 күндік айырма жойылады.Юлиан күнтізбесінің астрономиялық жылдан айырмасы 384 жылда 3 тәулік болады. Демек Юлиан күнтізбесі астрономиялық жылдан орта есеппен 400 жылда 3 тәулікке алға кетеді. Келешекте бұл қателік қайталанбас үшін,әр 400 жылдан соң есептен 3 күнді шығарып тастау ұйғарылды.
1.М.О. Исқақов «Қазақтың байырғы календары»,Алматы-1960жыл
2.Су Бихай «Қазақ мәдениетінің тарихы»,Алматы-2001жыл
3.Түркістан // 2007.01.01 №1-2
Отан қосшысы // 2006.14.01 №1
5.Жыл он екі ай Алматы-Жазушы 1974 жыл
6.Г.С.Нургалиева «Қазақ халқының күнтізбесі» Қазақ университеті-2003ж
7.Түркістан:Календарь, Алматы-Өнер 1999 жыл
8.«Үш ғасыр жырлайды», Жазушы-Алматы-1965
9.«Халық календары»,"Қазақстан" баспасы,Алматы-1980 жыл
10.Қазақстан мұғалімі//2002.01.01№1
11.Мәдениет хабаршысы//2004 №3
12.Жұма Таймс//2005.02.04 №4
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
Қазақ халқының күнтізбесі
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Халық күнтізбесі
1.Халық күнтізбесінің зерттеле бастауы.
2.Қазақ тілінде басылып шыққан ... ... ... сөзі анық ... «қарыз кітабы» дегенді
білдіреді.қарыздар адам айдың бірінші күні қарыздарының бір ... ... бұны ... деп ... ... уақыт аралықтарының тәуліктер,апталар,айлар және жылдар
бойынша тәртіпке салынған системасы календарь (күнтізбе) деп ... түзу ... ... күн, жер және ... ... негізделеді. Жердің күн айналасында айналу уақыты шамамен
365,25 тәулік. Айдың жер ... ... ... ... түзудің құрамалдығын келтіріп шығарған.
Алғашқы күнтізбе б.з.д. мыңдаған жыл ... ... ... жыл он екі айға ... жыл басы март айы болған. Б.З 700
жыл бұрын римдіктер күнтізбеге өзгеріс ... Март ... ... ... айларын кіргізіп, жылда ое екі ай болған.
Күрделі өзгеріс б.з.д.46 жыл бұрын Рим ... Юлий ... ... ... күн күнтізбезіне негіздеп, яғни бір
жылда 365 күн бар деп ... ... 1 ... 365, 5 ... ... 46 ... бар. 365 ... артығы 4 жылда 1 тәулікке жақындайды.
Бұл айырманы жоқ қылу үшін әр 4 ... ... ... соңына бір күн қосып
отыру қабылданған. Бұндай жыл кібісе ... жыл деп ... ... ... екі ... ... соңы 2 нөлге біткен жылдарда нөлдердің
алдындағы цифрлары төртке бөлінуі керек. Мысалы,8,24,1136,1212,800,1200
т.б. ... ... ... ... жартысында бұл айырма он күн құраған. 1582
жылы Рим Папасы - ... XIII ... ... ... ... ... ... жаңа «григориан» күнтізбесін еңгізеді. Күнтізбе бірнеше
рет өзгеріске ұшыраған, және бірнеше күнтізбелер ... ... ... ай күнтізбесі (осы күнднрі шығыс елдері әлі де ... ... ... ... ... Атақты шығыс халқының оқымысты
астрономы, ақын омар ... ... ... 1079 ж ылы ... Бұл
күнтізбенің астрономиялық жылдан айырмасы 19 секунд. Қандай дәлдік! Парсы
тілді елдер әлә де ... ... ... жыл 4 ... соң 5 қазан емес, 15 қазан деп есептеледі. Юлиан
күнтізбесі бойынша 1200 жыл ішінде жиналған 10 ... ... ... ... ... ... 384 ... 3 тәулік болады.
Демек Юлиан күнтізбесі астрономиялық жылдан орта есеппен 400 ... ... алға ... ... бұл ... қайталанбас үшін,әр 400 жылдан
соң есептен 3 күнді шығарып ... ... үшін әр 4 ... екі ноль алдындағы цифрлар 4-ке бөлінсе, кібісе
жыл деп саналып, бөлінбесе ... емес ... деп ... Мысалы,400,
1200, 1600, 2000, 2400 т.б. кібісе жылдар. Ал 200, 300, 900, 1300, ... 1700, 1800, 1900 т.б. ... ... ... Григориан күнтізбесін
көпшілік католик дініндегі елдер қабылдайды. Россия қазан төңкерісінен соң
1918 жылы қабылдаған. Ол уақытта ... ... ... 13 тәулік
құраған еді. Сондықтан 1 ақпаннан соң 14 ақпан деп ... ... ... ... ... ... ішінде ислам діні
тәсәрі күшті елдерде ай күнтізбесін пайдаланған. Бұл күнтізбенің эрасы (жыл
санағының басы) ... ... ... ... ... ... Ол ... күнтізбесінің 622 жылының 16 шілде, жұма күні еді.
Бұл күнтізбе Хиджра күнтізбесі дап ... ... 354 ... бар ... Жыл 12 ... ... Бұл ... барлығында халықаралық
қатынастарда (саяси, экономикалық, сауда-саттық т.б.) ... ... бар. ... XX ғасыр ішінде барлық дүниежүзі ... ... бір ... түсіру мәселесі көтеріліп келеді.
1923 жылыЖенева ... ... ... ... ... жасау
бойынша комитет құрылды. Бұл комитет сол уақыттарда бірнеше ... ... ... 1953 жылы ... ... ... ... жаңа халықаралық күнтізбенің жобасын ұсынды. 1954 жылы 28 ... ... ... ... ... ... негізінен екі түрлі болған. ... ... ... 13 ... ... жоба ... ... айға бөлу.
I-жоба: әр бір ай 28 күннен, 4 аптаға бөлінеді. Әр бір ... ... ... ... ... дүйсенбі күнінен басталып, сол айдың ... (28 ... ... ... ... Жыл 52 ... ... 4 демалыс
күні, 24 жұмыс күні болады. 28 ... 13 айда 364 күн ... әр ... кібісе жылы-2 күн қалады. Бұл екі күннің аты жоқ ... реті ... ... күні ... ... Бір ... желтоқсанның соңына
қойып, Халықаралық достық және тыныштық күні деп ... ... ... оны ... күні деп атау ... Барлық айлардың апта
күндері айдың белгілі бір күндерінде тура келеді.
Аптаның бір бөлегі бірінші айда қалып, екінші бөлігі айға ... ... ... күндері бірдей болады. Апта күндері барлық айларда
тұрақты болады.
Қолайсыздығы: жылды 2-ге (ай есебінен), тең тоқсандарға бөлу ... жыл 12 айға ... ... 4 ... ... әр бір ... күннен тұрады. Әр тоқсанда 3 ай болып, алдыңғы бір ай 31 күн, қалған екі
ай 30 күннен бітеді.
Жылдың ... күні яғни ... ... ... басы ... ... ... күнімен аяқталады. Бұл календарь жобасын көптеген
мемлекеттер қолданған еді. ... XX ... ... ... ... жасауды АҚШ, Англия, Германия, Индонезия басқа да Латын Америка
елдері белгісіз ... ... ... күнтізбе
реформасы дүниенің барлық мемлекеттері мақұлдаған ... ... өте ... сәйкестіктер көп. Әр 12 жылда мүшелік жылдар
қайталанады. Мысалы, 13-бір мүшел, 25-екі ... 63-6 ... ... 28 ... соң апта ... ... Астрономияда бұны кіші
дөңгелегі днп атайды.
Сонда әр 84 жылда Е.К.О.Е.(28,12)=84 (екі ... ең кіші ... күн ... мен жыл аттары да сәйкес қайталанады. Мысалы 2005 жыл 1
қаңтар сенбі, тауық жылы болды, ал 84 жылдан соң яғни 2089 жылы 1 ... ... ... жылы ... Ал 84 жыл бұрын 1921 жылы 1 қаңтар- сенбі
күні, тауық жылы еді. Бұл әдіс ... ... ірі ... ... ... ... күн екенін анықтауға мүмкіндік береді. Әр ... (күн ... ... негізгі материал болады.
Мысалы 2017 жыл 1 қаңтар-жексенбі күні, тауық жылы екен. Ал ... 2016 ... алып ... (84*24=2016), 0001 жылдың 1 қаңтар күні-
жексенбі күні, ... жылы ... ... ... б.з. басы ... ... күнінен басталған екен (Григориан күнтізбесі бойынша).
Өмірдегі күнделікті әрекеті мен ... ... бір ... үшін ... адам ... ... жасауға нжнлден талпынғаны
белгілі. Күн мен ... ... ... ... ... мен ... өз ... қайталанып отыруы, аспандағы Айдың ширектерінің
жеті күн ... ... ... жарық жұлдыздардың күншығыс көкжиектен
тәуліктің бір мезгілінде шығып, шарықтай көтеріліп, батыс көкжиекке ... адам ... ... ... ... ... өмір ... халықтар мен тұрғылықты аймағы
негізінен құрғақ , ... ... ашық ... ... ... әсер ... Атамекеніміздің кең-жазира даласында емін-еркін өмір
сүріп, күндерін мал бағумен қатар ән мен күйге ... ... ... ... ... ... бағынып қана қоймай, оның пфйдалы
жақтарын күнделікті тіршілігіне қолдана білгені айқын. Халқымыздың айдың
әрбір ширегінің мерзімін тәулікпен санай ... ... төрт ... ... ... ... жеті ... аптаның шығып отырғаны
мәлім. Аспанның ең ... ең ... ... туар ... ... отырып, мезгілдің соған сай қайталанып отыратынын
аңғарады. Ел арасынан шыққан ... мен ... ... ... ауа ... өзгеретінін алдын ала білуге әрекет жасады. Есеп
арқылы олар сүмбіле ... ... ... аяқ шені ... қысқа
ертерек қам жасау керек екенін ескертіп отырған. Сол кезден ... ... жыл ... да туа ... Оның ұзақ мерзімді қамтитынын да
сезген. Май шам да, ... шамы да жоқ дала ... ... ... ... ... ... Сүмбіле жұлдызы көтерілгенде жаңа бір
өмір басталғандай күй орнаған. Белгілі ... ... ... Хасен
Әбішев өзінің “Аспан сыры” кітабында ерте ... ... ... ... ... келтіреді:“...Сүмбіле өткір,үлкен де жарық
жұлдыз, ол күншығыс көкжиектен үлкен аппақ Күнге ұқсап шыға келгенде, тып-
тыныш жатқан қой дүр етіп, жылқы ... ... ... ... ... тууы ... ... салқындағанын, таңертең
астаулардағы, шалшық-шалшықтағы, шағын көлшіктердегі су ... ... ... сай қыс ... таяу ... аңдайды.
Сондықтан да халық арасында:
Таразы туса таң суыр,
Сүмбіле туса су суыр,-деген мәнді мақал ... ... ... ... өлі және тірі ... адам
тұрмысында, маусымдық жұмыстарда, ауа райында қандай өзгерістер болатынын
барша жамағат көкірегіне тиіп, өз қабілеттерінше мезгіл жөнінде қорытынды
жасап отырады”
Ал жыл ішіндегі ... ... білу үшін ... ... ... ... ... қолданған. Аспан денелері ішінде жерімізге ең
жақын маңда оны күн ... күн ... ... ... жуық ... ... ... шығатын Айдың қадыр-қасиетін жақсы білген есепшілер ай сайын
оның Үркер жұлдыз шоғырымен тұспа-тұс ... ... ... ... ... Оны Ай мен ... тоғысуы деген. Үркер жұлдыз
шоғыры айдың жүріп өтер ... ... ... ... көрініс ай
сайын қаталанады. Ай үнемі Күннің бергі тұсынан да өтіп отырады. Ал тұспа-
тұс келгенде Күннің толық тұтылуы ... ... ... ... ... ... ... бетін дәл жаба бермейді, ол кейде астыңғы, ... ... ... ... тұсына бару мезетін қазақта өлара дейді. Содан ... қол ... ғана ... ... ... ... ... мен Үркердің
тоғысуы да соған ұқсас. Ай мұнда да кейде Үркерді дәл ... өтіп ... Ай ... ... ... ... ... үй қонды”,
құшақтасып ішіне кіргенін “тоғысты”, одан ... ... ... шашып, ажырасты” деген.
Хасен Әбішевтің “Аспан сыры” кітабында “Тоғыс есебі” ... бар. ... 178 – ... ... “Үркер мен Айдың тоғысын бақылау
арқылы халқымыздың жұлдызшы, есепшілері “Айдың тоғыс есебі” дейтін ерекше
календарь ойлап шығарған,- дей келе ойын ... ... ... ... ... ол Үркермен тоғысты дейік . Ел мұны ... ... Бұл ... алғанда аспанға сәйкес. Егер тоғыстан тоғысқа дейінгі
уақыт та дәл 29 жарым күн ... онда ... ... та екінші туар Айдың
жетісіне келер еді. Бірақ тоғыстан тоғысқа дейінгі уақыт екі тәуліктей
кем . Сондықтан ... ... ... ол ... ... келеді де, оны енді
“бес тоғыстың айы” (бұл наурызға ... онан әрі осы ... “үш ... ... ... ... деп ... (Сәуір мен мамырға сәйкес).
Осы есеп арқылы халқымыздың ... ... жыл ... айға ... дәл белгілеп, соған сай ауа райының жыл мезгілінің
қалай ... ... ... ала ... ... ... адам
баласының саналы тіршілігіндегі салынған күнтізбенің түп негізі болып
табылады. Сүмбіленің күншығыс көкжиектен көтерілуі ... ... ... ... ... ... қозғалуы мен ширектерінің ауысуын
есептеуден Ай күнтізбесінің өмірге ... ... ... ... жүз мың жыл бұрын Ежелгі ... ... ... ... ... ... есепшілер-абыздар да бақылап
зерттеген. Оған ... ... Ніл ... ... ... ... көп ... таси бастауы еді. Ежелгі ... ... шөл дала ... ... Ол ... айналасыда шөл даламен
шектеліп жатты. Тек Ніл өзені ғана ел ... ... ... ... да ... ... ... орналасты. Нілдің әрбір тасуы
олардың еккен ... ... мен ... ... ... Су ... сайын егіндері шайылып, жасап ... ... ... ... Тасқын тоқтап, су ернеуі басылғанда
египеттіктер бөліп алған жерлерін қайта ... ... ... ... Бұл ... ... олардв есеп-қисапқа, еңбекқорлық пен
білімдарлыққа жетеледі.
Абыздар Сүмбіле жұлдызына ... ... ... ... ... ... қай мезгілде күншығыс көкжиектен шығатынын,
оның неше ... ... ... анықтау еді. Өздері Сотис ... ... ... ... көрінуі мен оның келесі көрінуі
арасындағы күндерді мұқият санап шыққанда, ол 365 ... ... ... ... абыздары Сүмбіленің күншығыс көкжиектен көрінер мезгілін
дәл білетін ... Ал бұл ... ... ... жоқ ... үшін ... бір құпия еді. Сондықтан да абыздар халық ішінде үлкен бедел
жинады. Жұлдызшы ... ... ... ... айтпай құпия
ұстаған. Тек дүниеден өтер алдында ғана ұрпағына немесе ең жақын деген,
сыр шашпайды деген ... ... ... ... ... халыққа сол есептер арқылы Нілдің тасу
мерзімін алдын ала ... ... Ел ... биік ... ... ... Ал
тасқын тоқтағанда қайта оралады.Сүмбіле жұлдызы туып, кешікпей
тасқынболып, ... ... ... ... ... ... та ... Олар
Сүмбіленің Үлкен Арлан шоқ жұлдызының құрамында екенін білетін. Сондықтан
да тасқын кезіндегі демалысты Арланды латынша атымен ... д.а. ... келе ... ... ... ... ... шығыс көкжиектен шығу мнг батыс көкжиекке барып батуы
мерзімін білудің нәтижесінде, оның шығыс көкжиектен қайта шығуы ... ... ... ... күнтізбесі деген күнтізбе өмірге келеді.
Ол мерзім 30 күннен тұратын 12 айға бөлінеді. Артылып ... бес ... ... ай д.а, ... айға ... ... құлшылық ететін
күндер деп есептеген. Сотис күнтізбесіндегі айлардың аттары да ... ... мен ... аттарымен аталған.
Ежелгі халықтардың ішінде тек ... жыл ... саны 365- тен ... жоқ. ... да ... күнтізбесінде
әрбір төрт жылда бір күн, 120 жылда бір ай , ал 1460 ... бір ... ... ... Жыл ... ... ... жылжып кетіп отыруы
біршама ыңғайсыздықтар туғызды. Оны тұрақтандырудың жолы қарас тырылды.
Б.з.б. 238 ... ... ... жеті ... Египет патшасы Птолемей
111 Эвергеттің күнтізбесіне сай жарлығы шығады. Ол жарлық бойынша 3 жыл
365 ... , ал 4 жыл 366 ... ... ... жыл орта ... 365,25
күнге теңеледі де, жылдың бір күні тұрақталады.
Бірақ Сотис ... ... ... ... ... ... ... нұқсан келетін болғандықтан патшаға қарсылық білдіріп, оны жүзеге
асырмай тастайды. Сонда да болса ... ... ... ... ... ... ұстанып, оны тас плитаға қашап жазады. Ол
1867 жылы Ніл ... ... ... храмдарының бірінің жұртынан
қазып – аршу жұмысы кезінде табылған. Күнтізбе копт және грек ... ... ... ... Христофор Колумб заманына дейін мыңдаған
жылдар бұрын бүгіндегі ... ... ... ... аралын жайлаған
Майа тайпасының ежелгі үндістері алдарына жан салмайды. Олар ... ... ... ... ... Жасыл орманның ашық
алаңдарына ғажайып күмбезді зәулім ... ... Тек ол ... ... ... жыл алты ай ... алты ай нөсерлі.
Үндістер күннің құрғақ кезінде тас балталарымен орман ағаштарын кесіп,
қабықтарын аршып тастап ... Ағаш ... ... ... от тұтатып
өртеп, ашық алаң жасап, жерін аударып, тырмалап, ол алаңдарға негізінен
жүгері және т.б ... ... ... Олар 6 айға жуық ... ... ... жайқалып тұрады. Бірнеше күнге кешігудің өзі
олардың тіршілігіне үлкен қауіп келтіреді.
Осыдан ... Майа ... ... неше ай, неше
күн нөсер, нешекүн құрғақ болатынын дәл білуге тырысты. Олар 4 қырлы, ... ... ... ... киіз үй ... ... қысқы, жазғы тоқырауы және күн мен ... ... ... сай жасаған терезелері арқылы жұлдызды аспанды үнемі бақылап-
қадағалап отырған. Соның нәтижесінде тіршіліктеріне ... ауа ... дер ... ... ... күн ... немесе 366 тұрды, ол 13 күндік апталар мен 20 ... ... ... ... ... ең дәл күнтізбе еді. Күнтізбедегі жылға тек он
мың жыл өткенде ғана 1 тәулік жинақталатын ... Онан ... ... ... парсының ұлы ақыны Омар Хайямның күнтізбесі. Оған 8000
жыл өткенде ғана 1 тәулік жинақталады. Юлий Цезарьдың күнтізбесінде әрбір
128 ... ... ... ... 3600 ... 1 ... түзіледі.
Күнтізбе аталуының ең көнесі – Ай күнтізбесі. Ол біздің эрамыздан
бірнеше жыл бұрын ... ... ... ... ... ... бұл ерекше орын алады. Ауғанстан,
Иран, Туркия және басқа ьұсылман елдерінде кеңінен ... ... 12 ... мерзімді 631 жылы Мұхаммед пайғамбар енгізген.
Ал күнтізбенің басы ... ... ... Мединеге көшкен
кезінен, 622 жылдың қыркүйек айынан саналады.
Ай ширектерін ... ... ... адам ... ... өте келе ... аударады. Одан кейін пайда болған Ай- Күн күнтізбесі б.зб. алғашқы
мыңжылдықта Ежелгі Қытайда, Ежелгі ... , т.б. ... ... ... ... ... бастап Григорий күнтізбесі ресми түрде
енгізілгеніне қарамастан Қ.Х.Р шығыс ... ... ... Ай ... ... Ол жыл ... ... бірінен кейін Айдың бірінші
жанасынан басталады. Ай күнтізбесін сондай-ақ бүгін де ... ... және т.б ірі ... ұстанады.
Б.э.д 46-шы жылы Римде жоғары билікті өз қолына алғаннан ... ... ... ... Юлий ... патша сол кезге дейін қолданып келген Рим
күнтізбесіне өзгерістер енгізуді қолына алады. ... ... ... ... ... онда ... күнтізбе себеп болды. Күнтшзбеде
жылдың орташа ұзақтығы 365.25 күн деп алынады, 3 жыл 365 ... ... , ... ... ... ... 1 күн ... отыратын болады. Оны біз “кібісе”
жыл деп жүрміз. Ал“кібісе жыл” деген ұғымды алғаш енгізген Омар ... Юлий ... ... өзгерістер енгізген жұлдызшы ғалым
Созиген барлық тақ санды айларды 31, ал жұп санды ... 30 ... ... ... ... ... кейін ол күнтізбе патшаның атында қалды.
Уақыт өте келе бұл ... де ... ... Ол ... жыл орта ... 365 ... 5 ... 48 минут, 11 секунд
болғандықтан Юлий күнтізбесіндегі жыл одан 11 минут, 13.9 секундқа ұзақ
болып шықты. Ол ... ... ... ғана ... ... мен, әрбір 128 жыл 68 күнде жинала келе 1 тәулікті құрады. 16
ғасырдың өзінде-ақ көктемгі күн мен түн ... ... күні ... ... 22-не жылжытылды. Пасха мейрамын мейрамдай жазға қалды. Ал арада ... ... бұл ... 3 ... асып кетті.
Мұндай үлкен алшақтық пен қолайсыздықтан құтылу үшін 1592 жылы Рим
папасы Григорий ХІІІ төңірегіне ... мен ... ... ... ... ... көптеген күнтізбе жобаларын қарай келіп
Италияның белгілі ... әрі ... ... ... Гараллилдің
күнтізбесін қабылдайды. Ол ... жаңа ... ... ... ... ... Жаңа санат бойынша әрбір 400 жылдағы
айырмашылық 2 сағат 55 ... ... ... қосылатын 26 секунд тек 3600
жыл өткенде 1 тәулікті құрайды.
Күнтізбелер ... зер сала ... қай ... да оны ... ... жасағанын білеміз. Халқымыз мал шаруашылығына
байланысты зерттесе, ... мен ... егін ... ... ... Қай ... да күнтізбе жасау әрекеті Күн мен Ай, Күн
жүйесіндегі сло кезде белгілі болған 5 ғаламшар: Шолпан, Қызыл ... ... және ... ... одан ... ... ... Үркер
жұлдыз шоғырымен байланысты болды. Қазақ халқының күнтізбесінің тарихы да
әріде жатыр. Күнтізбе зерттеушісі Мыңбай Исқақовтың «Халық ... ... ... және ... ... ... “Байырғы қазақ
календарьындағы айлардың жүйелері” ... ... ... айлардың
қазақ болып құрала бастаған жүйелегенін жазады. Осы тарауда М. Исқақов
қазақ күнтізбесінің тек қана ... ... ... ... ... келтіреді,- «Қазақ халқы қолданатын айларының жүйесі»
төмендегідей:
Наурыз ... ... ... ... ... Ақпан
Наурыз-жылдың бірінші айы. Жыл 12 айға ... бұл ... ... ... ... республикалық “Ана
тілі” газеті ғана сақтап ... ... жыл ... наурыз айынан
бастауы бекерден бекер емес. Оның ... ... бар. Күн ... делінетін жылдық жолында аспан экваторын екі рет қиып өтеді. ... ... ... 21-дегі күн мен түннің көктемгі теңелу нүктесіне
дәл келеді. Ал наурыздың 22-нен бастап күн минуттап ... ... ... ... календары” кітабының авторы М.Исқақов осы кітапта профессор
П.И.Мариковскийдің зерттеулер нәтижесінде Алматыдан 142 шақырым ... ... ... ... күн мен ... ... теңелуі
кезіндегі шығыс көкжиектен көтерілген Күн сәулелерінің жолын айқындайтын
астрономиялық сызықтардың табылғанын жазады. Ол ... тек күн мен ... ... жаңа ... жаңа ... жаңа ... ... білдіретін
символикалық белгі еді. Күн ... ... соны ... тарихы мен өмірде ... сөз ... ... ... ... осы жолдар ... ... ... » атты ... ... ... ... қаншалық дәл және тиянақты ... ... ... халық арасында тарататын құралдар ... ... ... санасына сіңісе алмайды. Сондықтан календарьды ... ... ... болуы тиіс. Қазақ тілінде ғасырлар бойы
календарь ... ... ... Ерте ... ... ... ... мен түскиіздерге кестеленген немесе оюланған бірен - саран
мүшелдік календарьлар мен ... 12 айға , 4 ... ... ... ... ... олар ... келе практикадан
шығып қалған.
Сауатты ... ... XII – XV ... Омар ... ... ... ... жазылған кітабын, XV-XVIII
ғасырларда Ұлықбектің шағатай тілінде ... ( араб және ... ... ) ... XVIII - XXI ... осман
түріктерінің тілінде жазылған « Рузнәме и Дәрендәуи » атты ... . « ... » - « ... кітап » яғни « каленьдар » деген
сөз. Оны ... ... ... ... жазған, кітап бірталай
батыс елдердің тілдеріне ... 1883 жылы ... ... орыс ... аудартып ( аударушы - М.Ғамзатов ... ... ... 1870 жылдан бастап « гәрелік » ... ... ... ... ... анда - ... ... – жинақтар
шығып тұрды, олар қазақ арасына да таратылды. Календарь ... ... ... ... ... ...... Ғабдыл
–Қайым Ғабдыл - ... ... ... ... Қаюм ... ( 1825 -
1902 ) елеулі еңбек етті . Оның 1877 жылы ... ... ... ... шыққан « Календарь » атты кітабы ... ... ... . Оларды қазақ оқырмандары да пайдаланды. 1889
жылдан ... ... ... Талифидің арап ... ... , ... арапша жазылған « Мұсылман календары »
шығып тұрды . Оның 8 ... 1899 жылы ... ... ... ... ... жазыған кітаптартардың ... 1897 жылы ... ... ... орыс ... шыққан « Календарь для ...... ушін ... ... ... ... ... Жинақты шығарушы – Торғай облыстық
статистика камитеті . ... ... ... ... . ... ... қазақ тілінде жазылған . Жинақ екі
бөлімнен құралған, ... ... сол ... ... ... мен ... жөніндегі мағлұматтар , екінші ... ... ... ... - ... күн мен айдың тұтылу мезгілдері,
Россия туралы , кейбір ... ... ... , ... ... келтірілген . Бұл кітап екі түрлі ... ... ... вариантының көлемі 158 бет , қысқаша вариантының көлемі ... ... ... ... ... Ұлы Октябрь
социалистік революциясынан кейін , 1922 жылы ... ... ... ). Мұны 1923 жылы ... үшін ... ... бөлімі басып шығарған. Календарь журнал ... , ... ... сөздер жазылған:
Жер жүзінің еңбекшілері , бірігіңдер!
1923жылдың қазақ календары
Киргизский календарь на 1923 год
Оренбург
Государственное ... ... ... 146 бет , бағасы мен ... ... алты ... ... ... 31 ... бар . Сөз ... жалпы календарь тарихынан ... ... ... .
Бірақ қазақ жылы жайында ешнәрсе айтылмаған. Календарьдың ... ... рол ... , оның ... ... болатындығы,
ескі календарьды ... ... өз ... сәйкестендіріп
пайдаланып келгендігі атап көрсетілген.
«1923 жылдың ... ... » ...... ... ...... бірінші жолында « ит жылы бітіп, доңыз
жылының ... 22 март » деп ... . ... ... екі ... ... ... ... ... ... , екінші ... ... ... ) ... . Бұлар жөнінде мынадай ескертпе ... :
« Бұл ... деп ... ай аттары қазақтың көп ... ... ... ) қолданылады . Қазақтың ... ... ай ... орысша , бірде қазақша ескі аттармен ... ». ... ... ескі аттары қандай болғаны айтылмаған .
Күн аттары сенбі , ... , ... , ... , ... ... , жұма түрінде жазылған . XX ... ... ... ... осылай жазылып ... . 50 ... ... тіл мамандары
граматиканың түбір ... ... ... , ... сенбі , жексенбі
тағы сол сияқты түрінде жаздырып ... . Біз ... ... етіп « М » ... ... жаза беру ... келеді . Халық қазынасына ... жөн ғой деп ... 1923 ... ... ... » 1 январь дүйсенбі
күнге келген . Ол кезде Қазақстанда ... күні жұма ... ...... ... атап ... ... көрсетілген
, олар :
22 январь-қанды жексенбі күні,
12март-патшаның тақтан түскен күні,
18март-Париж коммунасының күні ... ... жыл ... ... ... ... ... бірінші съзі ашыған күн.
7ноябрь –Октябрь мейрамы.
Бұлардан кейін ораза айты мен ... ... ... .
« ... » ... ... ... қысқаша
очерк берілген . Бұқара - көпшілік және саяси - ... ... ... ... бар ... ... еңбекшілері ,бірігіңдер!
Жұмыскерлер табының тақты көсемдері.
Таптар күресі деген не?
Тап және партия .
Россия коммунистік партиясының тарихы.
Комсомол.
Әйелдер арасындағы жұмыс.
Мұнда Маркс , ... , ... , ... ... ... ... ... республикасының географиялық
сипаттамасы , әкімшілік ... , ... ... ... ... екі мақала басылғған . Жұт жайында екі ... . ... ... ... , ... және заң
мәселелерінен консультациялар берілген . Журналдың ... ... ... ... ... ... .
Дүние жүзі пролетариатының гимні –
«Оян қарғыс таңба басылған » , деп ... » ... ... ... осы 1923 ... жарияланған.
1923 жылдың календары зор ... рол ... . ... ... ... ... ... календарь болды да ,
толық ... мен ... ... жол
салды. Қазақ еңбекшілерінің арасында ... ... ... ... ... . Бұл ... мақалалардын ... , ... ... , ... революция лебі соғып тұрады .
Бұдан кейін де ... ... ... ... болу
керек . Бірақ біздің ... 1924 - 1928 ... ... ... мағлұмат жоқ . Әзірше мәлім
календарьлар – ... ... ... ... республикалық
кітапханасының сирек кітаптар қорында сақталған 1929 , 1930 ... , ... ... ... ... ... ... календары » 1928 жылы ... . ... 15  000 , ... 140 бет , ... 35 ... Пролетарии всех ... , ... ! ... ... « ... ... еңбекшілері , бірігіңдер ! » ... . Бұл ... да , 1923 ... календарь сияқты ... ... ... .
Бірінші бетінде :
« Түзушілер : Абдолла мен ... . ... ... : Майлыұлы Бейімбет .
Қазақтың мемлекеттік баспасы » деген мәліметтер бар .
Мұндағы құрастырушылардың ... ... ...... ... ... және совет қайраткері ,
азамат соғысының ... , ... ... ... ... ажал вагонына ,одан кейін Омбыда Калчактың ... , Қиыр ... пен ... ... өкіметін
орнатуға белсене қатысқан , 1917 ... КПСС ... ... ... ( 1896 – 1938 ). Екіншісі – кемеңгер ... ... ... ( 1894 – 1939 ... жылдың календарында ай ... ... ... , март , ... , май , июнь , июль , ... , ... , октябрь ,
ноябрь, декабрь түрінде келтірілген , айлардың арапша ... да ... ... да ... . Әр ... ... мен ... уақыты бойынша көрсетілген .
1929 жылдың ... ... ... ... ... ... ... тарихы
, әлем құрылысы , Жердің, Күннің , ... ... , Ай ... ... ... ... мен ... , шет ... ... ... , жер ... , мал өсіру ,
денсаулық , гигиена , еңбек ... ... ... кеңестер
бар . Партия өмірі совет құрылысы , ... , ... ... ... ... ... ... бар . Маркстің ,
Лениннің , Калининнің өмірбаяндары берілген . Жұт ... ... ... ... ... да бар .
« 1930 ... ... календарын » Бейімбет Майлин ,
Ілияс Жансүгіров және ... ... ... . ... баспасы 1929 жылы Қызылордада ... ... 30  000 , ... 45 тиын .
1930 жылдың календарында ... ... ... ... атаулары да келтірілген : ... ... , ... ... , март - ... , ... - сәуір , май - көкек ,
июнь –шілде , июль -сарша , август – құркүйек , ...... , ... ... , ... -қазан , декабрь - қаңтар делінген , күн аттары
сембі ... , ... , ... ... , жұма ... ... ... календарьдың құрылысы да , жалпы алғанда 1929
жылғы ... , жаңа ... : ... ... ... , ... , ... аяғында почта жөнінде
анықтамалар бар , оларды ... ... жазу , ... ... , тағы басқалар айтылған .
1930 ... ... ... ... де бар : 1929 ... 1 ... ... бойынша
бүкіл Қазақстанда 324 жүк ... , 99 ... ... , ... ... екен . 1929 жылдың 1 ... ... ... ... 69 аптека ... ... ... ... ... өзі ... қуанышқа
бөленеді .
Қазақстан баспасы 1931 жылы ... ... ... . Оның ... 80 бет , бағасы 40 тиын ... ... . ... : Б.Майлин мен І.Жансүгіров .
Латын әрпімен Қызылордада басылған . ... ... ... календарьлар сияқты . Жаңадан қосылған ... ... ... ... ... құру үшін ... ) ,
колхоздар мен совхоздар , Түркістан – ... ... жолы ... ... ... өз тұсында ... ... ... , ... арасында ... сара ... ... . ... мерзімінен ... ... ... . ... ... ... ... бағытта шығуына ... ... , ... социолистік мәдениетін жасау ісіне
елеулі үлес ... ... , ...... мен ... ... .
Дүние жүзілік календарь бойынша үш ... 265 ... ... де , ... ... жыл 366 күн ... . « Високос
» - латынның « ... » ... ... , оның ...... рет ... » ... сөз . Ертедегі Римде 366 күн ... ... бір ... ... және ...... де алтыншы күн ... ... . ... ... ... . Оның ... 366 деп ... екі алты
бар . ... ... ... ... ... « толық жыл » , « ұлы жыл » , « жұп жыл » деп әр ... . Сол ... ... газет – журналдарда ... « ... жыл » ... ... да ... . ... - ... жыл атауы ... жүр . Саны ... ... ... кібісе ... ... ... , ... 1964 , 1968 ,... ... – кібісе жылдар . Бірақ , Лилий ережесі
бойынша , 1700 , 1800 , 1900 ... жай ... , 2000 ... жыл ... ... . ... аяқталатын жылдар ... ... үшін , оның ... саны ( ... , 20 ) 4- ... ... керек .
Қорытынды
Байырғы қазақ ... ... ... бірі – ... Ол ... ... айы, ... бірінші айы. Отамалы ... ... өте – мөте ... ... тікелей туған ай. Бұл айда шөп өсіп,
жер отаяды, малдың аузы көкке ... ... ай ... ... ... ... слвянша «мурава» айы («мурава» - қазіргі орыс тіліндегі
«трава» сөзінің ескілікті түрі, мағынасы – ... ... ... «травень» айы (мағынасы – «шөп») – осындай айлар. Екеуі де ескіше
майға сәйкес. Француз календарында «прериаль» деген ай болған, ... ... ... ... ғасырларда грек ғалымдарын ұстаз тұтқан араб астрономдары
зодиактың атауларын араб тіліне аударып, ... ... ... ... ... өзбек, қазақ молдалары бұл терминдерді өз тілдеріне
сәйкестендіріп пайдаланған. ... ... ... ... саратан, әсет.
әзра, мизан, ақырып, қауыс, джедди, дәлу, үт ... ... ... ... сәуір-апрель т.с.с. Кейде джәди «жәді», «жәтті» деп ... ... ... ... ... ... Сәуір-
өгізше, бұл өзі гректің «таурос»-өгіз деген сөзінен ... ... ... ... ... бұл ескі еврей тіліндегі «саратон», демек,
«саратан» арабтың төл сөзі емес, Әсет ... ... ... қыз, ... ... ... бұл ай көбінесе Сүмбіле делінеді, ... ескі ... ... ... ... ... құман, бұл еврейдің «дилу» немесе ... ... ... ... керек (бұлардың мағыналары да су тұратын ыдыс), Үт-
балық, ол кейде «хұт» деп те айтылады. Бұл ... 30-31 ... ... реті мен күн ... ... мен есепшілер тағайындап отырған.
Жай жылда 365, кібісе жылда 366 күн болған. «Сәуір болмай тәуір ... ... ... тауыс», «жақсылығына алса-хұт, жаманшылығына
алса-жұт», «Жетті айы жебедей жерге тығады», «Үт ... ... т.б. ... ... ... Исқақов «Қазақтың байырғы календары»,Алматы-1960жыл
2.Су Бихай «Қазақ мәдениетінің тарихы»,Алматы-2001жыл
3.Түркістан // ... ... ... // ... ... он екі ай Алматы-Жазушы 1974 жыл
6.Г.С.Нургалиева «Қазақ халқының күнтізбесі»
Қазақ университеті-2003ж
7.Түркістан:Календарь, Алматы-Өнер 1999 ... ... ... ... календары»,"Қазақстан" баспасы,Алматы-1980 жыл
10.Қазақстан мұғалімі//2002.01.01№1
11.Мәдениет хабаршысы//2004 №3
12.Жұма Таймс//2005.02.04 №4

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
''SC Food'' ЖШС-нің ірі қара мал бұзаутазын алдын алу және онымен күресу шаралары.14 бет
12-қабатты және екі қабатты авто паркингті тұрғын үй комплексі47 бет
3-сынып «Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы28 бет
4-сынып «Қазақ тілі» оқулығының құрылымы мен құрылысы24 бет
72 пәтерлі тұрғын үй, дүкені мен офис және шаштараз жобасы60 бет
Windows жүйесінің стандартты программалары туралы5 бет
Wіndows жүйесінің cтандартты программалары6 бет
«Жұлдызнамалық күнтізбе» бағдарламасын құру18 бет
«Көлік шинасының резина үгіндісінің мұнай битумының сипаттамаларына әсерін зерттеу»26 бет
«Мұнайдың химиялық анализі» бағдарлы элективті курсын оқыту әдістемесі61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь