Қазақ және Жапон әдеби байланыстары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.7

I ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ЖАПОН ӘДЕБИЕТІ

1.1 Тарихи тамыр: әдеби, мәдени байланыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.20
1.2. Жапон әдебиеті тарихы, даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.38
1.3. Жапон әдебиетіндегі жанрлар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38.45

II ЖАПОН ӘДЕБИЕТІНІҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУЫ

2.1. Жапон әдебиетінің қазақ тіліне аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46.48
2.2. Қазақ әдебиетіне жапон әдебиетінің ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49.53
2.3. Жапон прозасының көркемдік әлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53.82

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...83.84

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 85.87

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 88.89
Егеменді ел болуымыздың басты құндылығы қазақ оқырмандарын әлемдік әдебиеттің классикалық үздік үлгілерімен, дүние жүзіне танылған даңқты жазушыларының көркем дүниелерімен кеңінен таныстыру мақсатында мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша аударма саласына көп көніл бөлінуде. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаев бастамасымен іске асырылуда. Бағдарлама халықтың үлкен мәдени мұрасын, оның ішінде заманауи ұлттық мәдениет, фольклор және салт-дәстүрлерін, ұлттық тарих үшін ерекше маңызы бар тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қалпына келтіру, ұлттық әдебиет пен жазбаның ғасырлар бойындағы тәжірибесін жалпылау, мемлекеттік тілде әлемдік ғылыми ойлар, мәдениет және әдебиет жетістіктерінің үздіктері негізінде толымды қор жасауды зерттеу жүйесін құруды қарастырады.
Қазіргі таңда әлемдік көркем әдебиеттің де ең үздік туындыларын жүйелі түрде ана тілімізге аудару қажеттігі туды. Әлемдік ақыл-ой мұраларын қазақ тіліне аудару жұмысында аудармашыларға қойылар талапты күшейтіп, сапа жағына қаттырақ көңіл бөлуге тура келеді.
Аудармамен ең алдымен тілдің мамандары, кәнігі қаламгерлер айналысқаны жөн. Ғалымдар көбіне сарапшылық, кеңесшілік қызмет атқарса ортақ іске көбірек пайда тигізеді. Қандай күрделі шығармалар да қазақтың қара тілімен төгіліп, жатық сөйлеп тұрмаса, біз адамзаттың алтын қорын төл мұрамызға айналдырдық деп айта алмаймыз [1].
Жалпы адамзат баласының бүкіл әлемді көркемдік бейне арқылы тануы оның жалпы дүниетанымымен, болмысымен сабақтас. Адами болмыстың әмбебаптығы халықтар арасындағы жақындықты, жақсылық пен жамандық, ақ пен қара, махаббат пен зұлымдық жайлы ой-пікірлердің ұқсастығын туғызады. Осы тұста қазақ-жапон әдеби байланысының да негізі олардың адамдық болмысымен астасып жататыны шындық.
Әдеби байланыстар мен қарым-қатынастар, әдебиет әлеміндегі рухани алмасулар – көркемдік дамудың өзгермес заңы болып табылады. Кез-келген қоғамда дамудың қажеттілігінен туған мәдени, әдеби байланыстардың өзіндік тарихы, бай мазмұны бар екені белгілі. Қазақ әдебиетінің көршілес елдер әдебиетімен байланысы біздің әдебиетіміздің де мақсат-мұраттарына сай келеді.
Әлемдегі әдебиеттердің диалектикалық байланысы туралы академик Р.Нұрғали: «Әр халықтың әдеби дәстүрі – бір кезең, бір дәуір емес, ұзақ ғасырлар тудырған, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, үнемі өзгеріп, түлеп, байып, дамып отырған рухани игілік. Қашанда әдеби дәстүр мен әдеби даму - әдеби қозғалыстың өзара ажырамас, тығыз диалектикалық байланыстағы құрамдас қайнарлары»,-дейді. [2,5б].
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыру жөніндегі мәжілісте сөйлеген сөзі. Астана, 2007 ж.13 ақпан.
2. Нұрғалиев Р. Телағыс. – Алматы: Жазушы, 1986. – 440б.
3. Сәтбаева Ш. Әдеби байланыстар. – Алматы: Жазушы, 1974. – 200б.
4. Сәтбаева Ш. Достық дастандары. – Алматы:Жазушы,1983. – 44б.
5. Жирмунский В.А. Сравнительное литератураведение: Восток и Запад. – Л:Наука, 1979.- 493с.
6. Маданова М. Введение сравнительное литератураведение. – Алматы.2003.-253с.
7. Сәтбаева Ш. Уақыт шуағы. – Алматы: Ғылым, 2000. – 653б.
8. Күмісбаев Ө. Ортақ арна: әдеби-сын мақалалар. – Алматы: Жазушы,1985. – 176б.
9. Грищенков Р.В. Исэ Моногатори: Японскя повесть начала X века. – Москва:Кристалл, 2000.-320с.
10. Конрад Н.И. Японская литература в образцах и очерках. – Ленинград: Худож. Лит.,1927. Т.1. - 551с.
11. Григорьева Т.П. Японская литература XX века. – Москва: Худож.лит., 1983.- 302с.
12. Глуская А.Е. Маньесю: Японская поэзия / пер.с япон. – Москва: АСТ, 2001. – 356с.
13. Горегляд В.Н. Японская литература VIII – XVIвв. – Петербург: Востоковедение, 2001. – 400с.
14. Әуезов М. Шығармаларының 50 томдық толық жинағы: I том. - Алматы: Жібек жолы, 2008.- 416б.
15. Мүсірепов Ғ. Жапон балладасы // Алтын орда. – 2001. - 11мамыр.
16. Кекілбаев Ә. Тырау-тырау тырналар.:Очерк:(Жапон сапарынан) // Жұлдыз. - №7,1972. - 115-167б.
17. Жылқыбаева Ш. Күншығыс аңыздары: танымдық мақалалар, аударма, сұхбаттар. – Алматы:Жалын, 2010.- 287б.
18. Алжанбай М. Шие жапырағы және сыбызғы: аударма мен әңгімелер. – Алматы: Жалын, 2008. – 79б.
19. Әскербекқызы Ж. Сакура гүлдегенде. – Алматы: Аударма, 2010.- 190б.
20. Акутагава Рюноскэ. Новеллалар. Астана: Аударма, 2010. – 556б.
21. Ясунари Кавабата. Мың қанатты тырна. Роман. – Астана: Аударма, 2010. - 556б.
22. Юкио Мисима. Алтын ғибадатхана. Роман. – Астана: Аударма,2010.-556б.
23. Харуки Мураками. Әңгімелер. Астана: Аударма, 2010. – 556б.
24. Конрад Н.И. Запад и Восток. – Москва: Наука,1972. – 496с.
25. Неупокоева И.Г. Некоторые вопросы изучения взаимосвязей и взаимодействия национальных лиератур. Материалы дисскуссии. – М:Издательство АН СССР,1961.-51с.
26. Сағынаева Г.Ә.Аударма - әдеби байланыс өзегі // Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ Хабаршысы, - №1, 2010.
27. Балқыбек Ә.Қаламды қару еткен «джиу-джитсу» // Жас Қазақ. – №20, 2005.
28. Тіл білімі терминдерінін түсіндірме сөздігі. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2005.
29. Жылқыбаева Ш. Мың бір сөз/ Қазақ әдебиеті. - №14, 2010. - 9-сәуір.
30. Мың бір мақал. Жиырма үш жоқтау. Жинастырған Ахмет Баржақсы баласы. – Алматы: Қазақстан, 1993ж.- 298б.
31. Қазақ мақал-мәтелдері. Құрастырған М.Аққозин. – Алматы: Қазақстан, 1990. – 327б
32. Донбаева А.Б. Даналықтың түбі бір. – Алматы. 2004.- 211б.
33. Васина Т.И. Так говорят японцы. Крылатые фразы на японском и русском языках». – Москва: Астрель:АСТ, 2005. - 174с.
34. Япония от А до Я. – Москва «Япония сегодня», 2000. - 215с.
35. Мәсімқанұлы Д. Қазақ және қытай әдебиеттеріндегі ұлттық дәстүр мен жаңашылдық. ф.ғ.д. диссертация Астана, 2008ж. – Б.273
36. Смағұлова А.С. Қазақ әдет-ғұрып құқығындағы мұра мен мұрагерлік. – Алматы, 2005. – 165б.
37. Қожахметов С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет ғұрыптары. – Алматы: Ана-тілі, 1994. – 80б.
38. Арғынбаев Х. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. – Алматы: Қайнар,2005. – 215б.
39. Қожабекова Б. Қазақы неке. Алматы: Жалын, 1994. – 64б.
40. Фудзимото Т. Қазақтың туыстық қарым-қатынастарының жапондармен салыстырғандағы ерекшеліктері. Қазіргі заманғы түркология: теориясы, практикасы және алдағы міндеттері атты екінші халықаралық түркология конгресі материалдары Б.52-57
41. Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы:Атамұра, 2010. – 382б.
42. Жылқыбаева Ш. Жапондар ер баланы қалай тәрбиелейді? / Үркер 2010ж №11
43. История всемирной литературы в девяти томах Издательство «Наука» III том Москва, 1991г 830с.
44. Қасқабасов С. Жаназық. – Астана:Аударма, - 2002. -584б.
45. Оғызнаме. Алматы-1986. 27-28 б.
46. Құдайбергенов Д. Көк бөрі еді ұраным! // Қазақ әдебиеті. – 2006. – 13қаңтар.
47. Егеубаев А. Аламан. – Алматы:Тұлға, - 110б.
48. Астон В.Г. История японской литературы. Пер. с англ. Владивосток, 1904.254с.
49. Григорьева Т., Логунова В. Японская литература . – М., 1964. 322с.
50. Грачёв М.В.Япония в эпоху Хэйан. Orientalia et Classica XXIV. Труды Института восточных культур и античности. (794-1185).2009.- 424с
51. История современной литературы/ пер. с яп. – М., 1961.
52. Ёсида Сэйити. Хигути Итиё кэнкю. – Токио, 1956.
53. Мурасаки Сикибу. «Повесть о Гэндзи», 1-5 т. Москва: Наука» (Главная редакция Восточной литературы), 1991-1993.
54. История всемирной литературы в девяти томах Издательство «Наука» VI том Москва,1991г 830стр.
55. Әлемдік өнертану: үш томдық. - Алматы : Өлке. 1-ші т.: Театр өнері / құраст. Б. К. Нұрпейіс - 2008. - 327 б.
56. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы:Ана тілі,1998. – 384б.
57. Бреславец Т. И. Традиция в японской поэзии: Классический стих танка /Т.И.Бреславец. - Владивосток:Изд-во Дальневост.ун-та,1992.-120с.
58. Григорьева Т.П. Японская литература XX века: Размышления о традиции и современности. − М.: Худ. лит, 1983. 184-248с.
59. Горегляд В. Н. Японская литература VIII-XVI вв.: Начало и развитие традиций.: Петербургское востоковедение, 1997. – 458с.
60. Ментебаева А.Е. Японская литература: Очерки по мировой литературе рубежа XX-XXI столетий. – Алматы, 2006. 374с.
61. Горегляд В.Н. Дневники и эссэ в японской литературе. − М.: Наука, 1975. – 295с.
62. Шефтелевич Н.С. Новая японская поэзия: Симадзаки Тосон. М., 1982.
63. Хомма Хисао. Мэйдзи бунгакуси: В 3т. – Токио, 1956.
64. Хиросима қасіреті. Жапон әңгімелері. Алматы: Жазушы- 1969.-128б.
65. Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. Алматы:Ғылым.-1993.362б.
66. Майтанов Б. «Жапон балладасының семиотикасы» // Қазақ әдебиеті. - №45, 2002. - 8-қараша.
67. Мүсірепов Ғ.Жапон әсерлері / Лелиншіл жас – 1970ж.3-қараша.
68. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. – Алматы: Жазушы,1985. – 248б.
69. Гривнин В. Критики о послевоенной литературе Японии// Иностранная литература. – 1975. - №4 224-226.
70. Чегодарь Н.И. Человек и общество в послевоенной литературе Японии. – М.:Наука,1985
71. Рехо К. Современный японский роман. – М.:Наука,1977
72. Это Дзюн. Молодые писатели Японии // Иностранная литература. – 1961. - №4. 203-216б.
73. Жолтай.Ж. «Әуезов және Акутагава немесе қос қаламгер шығармаларындағы iшкi сабақтастық»// Астана ақшамы.2010ж №2.
74. Хасегауа Лузуми Кавабата Ясунари және Нобель сыйлығы// Шетел әдебиеті 2008ж№1/1
75. Ысымұлы А. Жапон тағылымдары. Астана: Аударма, 2006.5-9б
76. Абэ Кобо Құм құрсауындағы әйел, Бөтен бет, Жапон жаны: - Астана : Аударма, 2006. - 478 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Мамандық: «6М011700 - Қазақ тілі мен әдебиеті»
ТҰРЛЫБАЕВА ИНДИРА ҚУАНДЫҚҚЫЗЫ
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ЖАПОН ӘДЕБИ ...... тілі мен ... ... ... педагогикалық
ғылымдар магистрі академиялық дәрежесін алу үшін даярлаған
магистрлік диссертация
Ғылыми жетекші ______________________ Г.Ж. Пірәлиева
ф.ғ.д.,
профессор
Кафедра меңгерушісі____________________ С.Б. ... ... ... № ____ ... ... 2012ж.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................
..........................................3-7
I ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ЖАПОН ӘДЕБИЕТІ
1.1 ... ... ... ... ... ... ... даму
кезеңдері.............................................20-38
1.3. ... ... ... ... ӘДЕБИЕТІНІҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУЫ
2.1. Жапон ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ел ... басты құндылығы қазақ оқырмандарын әлемдік
әдебиеттің классикалық үздік үлгілерімен, дүние ... ... ... ... ... ... ... мақсатында мемлекеттік
«Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша аударма саласына көп ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президенті
Н.Ә.Назарбаев бастамасымен іске асырылуда. Бағдарлама ... ... ... оның ... ... ұлттық мәдениет, фольклор және ... ... ... үшін ... ... бар тарихи-мәдени және сәулет
ескерткіштерін қалпына келтіру, ... ... пен ... ... ... ... ... тілде әлемдік ғылыми ойлар,
мәдениет және ... ... ... ... ... ... зерттеу жүйесін құруды қарастырады.
Қазіргі таңда әлемдік көркем әдебиеттің де ең үздік туындыларын жүйелі
түрде ана тілімізге аудару қажеттігі ... ... ... ... қазақ
тіліне аудару жұмысында аудармашыларға қойылар талапты ... ... ... ... бөлуге тура келеді.
Аудармамен ең алдымен тілдің мамандары, кәнігі қаламгерлер айналысқаны
жөн. Ғалымдар көбіне сарапшылық, кеңесшілік қызмет ... ... ... ... тигізеді. Қандай күрделі шығармалар да қазақтың қара тілімен
төгіліп, жатық сөйлеп тұрмаса, біз ... ... ... төл ... деп айта алмаймыз [1].
Жалпы адамзат баласының бүкіл әлемді көркемдік бейне арқылы тануы оның
жалпы дүниетанымымен, болмысымен сабақтас. ... ... ... ... ... ... пен ... ақ пен қара,
махаббат пен зұлымдық жайлы ой-пікірлердің ұқсастығын туғызады. Осы ... ... ... да ... ... ... ... астасып
жататыны шындық.
Әдеби байланыстар мен қарым-қатынастар, әдебиет әлеміндегі ...... ... ... заңы ... табылады. Кез-келген
қоғамда дамудың қажеттілігінен туған мәдени, әдеби байланыстардың өзіндік
тарихы, бай мазмұны бар екені ... ... ... ... ... ... біздің әдебиетіміздің де мақсат-мұраттарына сай
келеді.
Әлемдегі әдебиеттердің ... ... ... ... «Әр халықтың әдеби дәстүрі – бір кезең, бір дәуір емес, ұзақ
ғасырлар тудырған, ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... ... ... отырған рухани игілік. Қашанда әдеби дәстүр мен әдеби даму - ... ... ... ... ... байланыстағы құрамдас
қайнарлары»,-дейді. [2,5б].
Жалпы әдебиеттегі әдеби ... ... ... ... ... ... ... дамудың, әдеби үрдістің маңызды бір
заңдылығы - ... ... - ... ... ... ... ... байлықтар алмасулары. Қоғамның өрлеу ... ... ... мәдени, әдеби байланыстардың өзіндік мол тарихы, бай
мазмұны бар. ... ... ... ... әдебиет томаға-тұйықтық пен
провинциализмнен бойын аулақ салып, дәстүрлі байланыстар орнауын, дамуын,
нығаюын ... ... озық ... ізденістері осы бағдарға
негізделген»,-дейді [ 3, 3б].
Диссертация қазақ-жапон әдеби ... ... ... ... ... ... бір ұлт әдебиетінің қалыптасуы мен дамуында оның басқа халықтар
әдебиетімен әдеби байланыстарының мән-маңызы ерекше.
Әдеби байланыстарды дамыту - өте ... ... ... ... ... тамырларын анықтап, дәуір талабына сай ... соны ... ... оның ... мен ерекшеліктерін
айқындау, уақыт қажеттігін жарату – ... өмір ... туып ... [4,8б] - ... ... ... жаны ... өзгерістерге, құбылыстарға бай кезеңдегі әдеби байланыстарды
жаңаша көзқараспен жүйелеу, ... ... сай ... ... ... ... қажеттігі бүгінгі күннің ғылыми талаптары болып табылады.
Кез-келген елдің мәдениеті мен әдебиеті жайлы сөз қозғағанда сол ... ... бойы ... ... жеңе білу мәселесі алдыңғы
орынға шығатыны сөзсіз. Себебі қай халық болмасын, мейлі, ... ... ... ... ... ... олардың салт-дәстүрі, тұрмыс-тіршілігі
жайлы әбден орныққан, дайын бір ұғым ... ... ... жапон
әдебиетін тереңірек танып білу үшін оның өткен тарихына бір үніліп өткен
жөн. Сонда ғана оның ... ... ... мен ... ... ... ... «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша ... көп ... ... ... нәтижесінде әлем әдебиетінің небір
жауһарлары қазақша сөйлей бастады. Бұрындары тек орыс ... ғана ... әлем ... ... ... енді ... ... өз
ана тілдерінде еркін оқып, әлемдік руханияттарды игере бастады. Осы көркем
аударма саласы арқылы өзге де ... ... ... ... ... ... ... ортақ рухани құндылықтарды ғылыми айналымға
ендіріп, екі ел ... ... ... ... мақсат еттік. Осы
тұрғыдан келгенде қазақ және жапон әдеби байланыстарының сипатын ... ... ... ... ... сан қырлы зерттеу нысаны тұрғысынан әдеби байланыстар тақырыбына
қалам тартқан ғалымдар баршылық.
Әдеби байланыстың теориясын, ... ... ... [5], М.Х. ... [6], Ш. ... [7], ... ... ғалымдар қазақ және басқа ұлт әдебиетің сабақтастықтары, сәулелі
байланыстары жайлы кеңінен ой ... ... ... бере білді.
Жапон әдебиеті жайлы орыс ғалымдары көбірек зерттеген. Атап айтсақ,
Грищенков Р.В. [9], Н.И.Конрад [10], ... Т.П. [11], ... ... В.Н. [13] және тағы ... ... ... жөніндегі зерттеулер деңгейі кенже
қалған қалған тақырыптар ... ... ... ... ... ... тақырып жайлы жазылған туындылар аз да болса бар. Қазақ-жапон ... ... ... ... [14], ... ... [16] шығармалары дәнекер болды. Қазіргі таңда осы тақырып
төңірегінде Ш.Жылқыбаева [17], ... [18], ... [19] ... ... ... әр түрлі мәселелерімен қоса, ... ... ... ... жүр.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері.
Диссертациялық жұмыстың басты мақсаты - қазіргі ... көп ... ... және жапон әдебиетінің байланысы, әлем ... тың ... мен ... ... олардың қазақ әдебиетіне
жасаған әсері, оларға тән ортақ ... ... ... ... ... ... ... жапон әдебиетінің нәрін таныту,
ондағы дәстүр мен жаңашылдықты ... ... ... ... ... үшін ... ... мынадай басты міндеттерді шешу алға
қойылды:
− Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жүйелеу;
− Жапон әдебиетінен қазақ тіліне тәржімаланған көркем аударманың ауанын
анықтау, нәтижелерін сараптау;
− Жапон әдебиетінің ... мен даму ... ... ... және ... мәселелеріне назар аудару;
−Жапон әдебиетінің прозалық шығармалармен танысу,талдау, олардың
көркемдік сапасын саралау;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... мақсат-міндеттердің
шешілуі барысында алынған нәтижелерден айқындалады.
− Қазақ және жапон әдеби байланыстары ... ... ... рет
арнайы ғылыми зерттеу нысанына айналды;
− Жапон әдебиеті жайлы біршама материалдар жинақталды;
− Қазақ және жапон халқының мақал-мәтелдері, салт-дәстүрлері, ... ... XX ... басындағы жапон әдебиеті романистерінің бірнеше еңбектері
талданды.
Зерттеу нысаны.
Қазақ-жапон әдеби байланыстарына қатысты әдеби зерттеу еңбектері,
мерзімді ... ... ... қазақ-жапон жазушыларының
әдеби және аударма мәтіндері. Аталған ... ... ... ... XX ғасырдың екінші жартысындағы жапон романистері Акутагава
Рюноскэ [20], Ясунари Кавабата [21], Юкио ... [22], ... ... ... басшылыққа алынады.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері.
Зерттеу әдістері мен тәсілдері жұмыстың алдына ... ... ... ... ... ... жұмыста жүйелі, кешенді, тарихи-
салыстырмалы, талдау, саралау, жинақтау, тақырыптық салыстыру, мәтіндік
талдау әдістері қолданылады.
Зерттеу жұмысының дереккөздері.
Жұмысты жазу барысында мына ... ... ... ... ... ... ... Ш.Жылқыбаева, Ж.Әскербекқызы,
М.Алжанбай, Ә.Балқыбек, А.Рюноскэ, Я.Кавабата, ... ... ... ... ... және ... мәні.
Диссертацияда көтерілген мәселелердің ғылыми негізделуі мен шешімін
табуында М.Әуезов, Ш.Сәтбаева, Б.Майтанов секілді ... ... мен ... ... ... да ... ... әлем әдебиеттанушыларының ой-пікірлері,
зерттеулері қарастырылып, ғылыми жұмысқа теориялық негіз болды.
Зерттеу жұмысының ғылыми және тәжірибелік мәні.
Зерттеу ... ... ... ... ... әдебиеті,
шығыс елдері әдебиеті, әлем әдебиеті, шығыс филологиясына кіріспе пәндері
бойынша лекцияларда, арнаулы курстарда пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сарапталуы мен ... ... ... мен ... ... ... ... тиісті басылымдарда жарияланды.
Диссертацияның негізгі тұжырымдары ғылыми 5 мақала түрінде ... ... ... ... ... ... ... оқулары»
халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары – ... ... ... ... қыз бала ... ... //
«Тәуелсіздік және қазақтың қайраткер қыздары» атты республикалық ғылыми-
тәжірибелік конференция материалдары – 2011ж ... ... ... және ... ... байланыстары // «Тәуелсіздік және ... ... ... атты ... ғылыми-практикалық
конференция материалдары - 17ақпан,2012ж. Б.171-173
4. ... ... ... жүйесі // Ұлт тағылымы – 2012.-№1.- Б.46-50
5. Жапон әдебиеті // ...... ... құрылымы.
Диссертациялық жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... ... тұрады.
Кіріспеде мәселенің көкейкестілігі, қазіргі кездегі зерттеу қалпы,
мақсаты мен міндеті, ... ... ... ... жайында
айтылады.
Бірінші «Қазақ және жапон әдебиеті» атты ... екі ... ... ... Қазақ және жапон елінің әдебиетіндегі, салт-
дәстүріндегі үндестіктер, тіл ... ... ... даму ... ... «Жапон әдебиетінің қазақ тіліне аударылуы» атты бөлімде жапон
әдебиеті үлгілерінің ... ... ... ... ... негізін
қалаушылар жайлы айтылады. Сонымен ... XX ... ... ... ... ... талданып, қарастырылады.
Қорытынды бөлімде зерттеу жұмысының нәтижесі бойынша түйін жасалады.
I ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ЖАПОН ӘДЕБИЕТІ
1.1 Тарихи ... ... ... байланыстар
Азия мен Еуропаны қосып жатқан Қазақстанмен әлемнің көптеген елдері
әртүрлі тарихи, мәдени, әдеби, қоғамдық, ... ... ... күні
бүгінге дейін үзбей жалғастырып келе ... ... ... ... ... ... ... өміріне, рухани дүниесіне де ... ... ізін ... ... ... ... бір бөлігі
ретінде жасап келе жатқан қазақ мәдениеті шығыстық өркениеттің құрамдас
бөлігі ретінде даму ... ... ... ... сан-қырлы
тарихының қатпарлы беттерінде Қытаймен, Мысырмен, Үндістанмен, Сириямен,
Иракпен, Иранмен, Византиямен әр түрлі деңгейде ... ... ... ... әдебиеті де кез келген әдебиет сияқты дамып, өркендеп, ... ... ... ұлттар мен ұлыстардың мәдениеті де, әдебиеті де бір-
бірімен аралас-құралас болған жағдайда ғана тұрақты түрде ... ... ... ... және ... өз септігін тигізері анық.
Осындай қарым-қатынасты әдебиет қисыны ... ... ... дейді.
Әдеби байланыс түрлі халықтар мәдениетінің жақындасуына, рухани ... ... ... ... үлес ... Бұл ... ... академик Н.И.Конрад: «Ұлттық әдебиеттің өсіп-өркендеуі мен даму
факторларының негізі - өзге халықтардың әдебиетімен ... ... болу ... ... ... әдебиетте екі компоненттің болатыны
белгілі. Оның бірі – сол ... ... ... ... төл ... ...... елдерден енген кірме шығармалар. Сондай дүниелердің
негізінде әдеби байланыстың рөлі ... ... Мұны ... бір ... ... ... танысып, сол туындымен ұлт әдебиетінің
тілінде оқуы негізінде және олардың аудармалары арқылы қанығуынан немесе
бір халық жазушысының шығармаларының ... мен ... ... ... өзінше қабылдауынан пайымдауға болады. Осындай факторлар арқылы
бір елдің әдеби дүниесі екінші бір елдің ... ... ... ... ... араб және ... әдебиеттерімен, сонымен қатар
орыс және батыс еуропалық әдебиеттерімен қазақ әдебиетінің тығыз байланыста
болғаны тарихатан белгілі. Қазақ әдебиеті батыс және ... ... ... ... нәр ... ... өзіне керекті
үлгілерді алумен ... сол ... ... ... үлкен
белсенділік көрсетуде.
Аударма − әдеби байланыстың ең бір маңызды формаларының бірі саналады.
Орыстың ... ... ... ... ... екі ... қызметін
атап көрсетеді. Біріншісі, әдеби байланыстың құралы ретіндегі аударма – бұл
әдеби байланыстардың дамуы тікелей сол ... ... ... ... ... қарым-қатынас формасы ретіндегі аударма –
мұнда аударма жалпы әдеби дамудың ең өзекті міндеттерін ... ... ... ... мыналарды жатқызады:
аударманы, үлгі алуды, еліктеуді, стильге ... ... ... ісі- ... үміт ... ғылым саласы, ал көркем
аударма қазіргі әдеби ... ... бір ... ... ... көркем аударма теориясы мен практикасы мәселесіне М.Әуезов,
М.Қаратаев, З.Қабдолов, С.Сейітов, С.Талжанов, Ж.Ысмағұлов, С.Құспанов, ... ... ... [26,393б].
Қазақ көркем аударма саласының дамуының ғылыми теориясын зеттегенде ... ... ... ... болады. Олар:
1. XIII-XIV ғасырлардағы Махмұд Қашқаридың араб тіліндегі «Диуани лұғат
ат-түрік» сөздігі мен Әбу Хаямның «Китап әл-идрак лисан әл ... ... ... ... ... ... аударма арабтардың Орта Азия мен Қазақстанды жаулау кезінде
кеңінен таралды.
3. Қазақстанның Ресейге қосылуынан ... ... ... дейінгі
кезеңі, яғни, Н.Ильминский, Ы.Алтынсарин, А.Апсатаровтың сөздіктері мен оқу
құралдары жарық көрді. Сонымен бірге, «Түркістан ... ... ... мен ... журналы беттерінде орыс әдебиетінен аударылған
шығармалар жарияланды.
4. 1917 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі көркем аударманың дамуы.
Қазіргі таңда ... ... жаңа бір ... көтеріліп жатыр. Өзге
елдердің қаламгерлерінің үздік шығармаларын қазақ оқырмандарына танытуда
Астана қаласындағы ... ... ... еңбек сіңіріп келеді. Баспада
2004 жылдан «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында ... ... ... бойынша әлем классиктерінің туындылары қазақ тілінде
жарық көріп келеді. Соңғы жылдарда орыс, француз, жапон, ағылшын және ... ... ... бірқатар шығармалары төл тілімізге
аударылып, оқырман қауымға ұсынылып ... ... ... ... ... мен ... ... қазақ халқы шетел әдебиетімен
танысып жатыр. Атап айтсақ, Акутагава ... ... ... ... ... ... сыйлығының иегерлері: Ясунари ... ... ... ... ... ... ... повестері,
әңгімелері қазақ тіліне аударылды.
Зерттеуімізде жапон тілінен қазақ ... ... ... ... ... ... ... әдебиетімен танысып өтсек нұр ... ... ... ... ... ... бейтаныс жұрт, оның рухани әлемі мен жан
дүниесі жұмбақ. Жапон әдебиеті – ... орыс тілі ... ... ... ... аударылғандары некен-саяқ. Жапон жазушыларының
туындыларынан жапон қоғамының рухани ... ... ... ... ... Жапон әдебиеті жайлы Әмірхан Балқыбек былай дейді: «Дау жоқ,
бүгiнгi ... ... - ... әлем ... сүзiп отырған ең үздiк
әдебиеттердiң бiрi. ХIХ ... ... ... орта тұсы мен ... ... ... бақ бүгiнде Латын Америкасы мен iрiлi-ұсақты
аралдарға қоныс тепкен осы жапон әдебиетiне қонақтаулы» ... - ... ... ... деп атайды. «Ни» мен ... Күн ... Күн ... деген мағына береді. Ұлттың басты
рәмізі – туында Күннің таңбалануы да арғы тегінде тағзым ... бір ... ... ... арғы ...... мен Сақтар да Күнге қарап
сиынған.
1600жылы Жапонияға алғаш қадам ... бірі ол ... ... ... ... ... томаға тұйық жатқан елдің ... енді ... ... ... қалады. Алайда ішінара сенімге кірген
ғалымдардың жазбалары арқылы Жапония ... тың ... шет ... бола ... ... бірі – XVII ғасырда ... ... ... ... ... Кемпфердің зерттеулері. Кемпфер Жапония
жайлы ... ... ... ... ... атты еңбектер жазып,
еуропалықтарға әлі жат көптеген еңбектер ұсынды. ... ... ... ... өзінің көмегін тигізді. Ал Исаак ... ... ... табиғатын, этнографиялық салт-дәстүрлерін кеңінен
сөз етті.
Екі жүз жыл бойы ... шет ... ... ... өз ... ... ... тірлік кешкен Жапония XX ғасырда есігін баршаға
айқара ашты. Ғалым да, саудагер де, ... да ... бұл ... ... еуропалықтар елге еніп, мәліметтер жинақтады. Соның бірсыпырасы –
орыстардың жинақтаған жапон тарихы. Ресей ... ... ... ... ең көп ... тілі орыс ... ... Ресей жалғыз
Жапония ғана емес, Қытай мен Үндістанды, Орта Азия елдерін терең зерттеді.
[17,26б]
Жапонияда осы ... ... ... ... ... мен оқулықтар
көп мөлшерде тысқа басылып шығады. Жапониядағы кітап дүкендерінде әртүрлі
салалық кітаптарды қызыға іздестіріп жүрген кішкентайлар мен ... ... ... ... жапон елінің басты құндылықтарына мемлекеттің
негізгі тірегіне айналған жапон тілі, жапон дәстүрі, жапондық ... жері ... ... ... Осындай құндылықтарды үйлестіре білген
жапон ұлты жапондық ... ... ... мойындатып отырғаны
баршамызға мәлім.
Шығыстың көне әдеби-тарихи құнды мұраларында гунну, сунну, турк, т.б.
тарихтағы ірі-ірі ... ... ... ... Ресей шығыстанушылары
осы еңбектерді орыс тіліне аударғанда идеологиялық мақсатпен бұрмалауға
орын берген. Ол ... ... ... анық ... ... ... тарихи шежіресі. Онда тарихи оқиғалар
кеңінен баяндалған. Еңбекті жапон тарихының ғана ... ... ... деп ... ... ... дүркіреген тарих баянын сөз ететін «Хэйкэ моногатори»
атты эпопеясында ғұндар, ... ... мол ... кездеседі.
Шаньдунның әскери қолбасшысы болған Ань Лушаньның тегі түркі ... ... ... жазылған [17,26б].
Қазақтар мен жапондарды біріктіретін ортақ факторлердің бары рас. Ең
алдымен ол тіл ... ... ... ... алар ... қазақ
және жапон тілдері бір-біріне ұқсас. Қазақ тілі алтай тілдері тобына
жатады, оған ... ... де ... барына күмән жоқ. Одан өзге, қазақтар
мен жапондардың ұқсастығы нәсілдік ... де ... ... ... ... айналасында өмір сүріп жатқан ... ... ... ... ... ... буряттарға яғни
солтүстік моңғолдарға жақын екенін көрсетті. Қазақтар мен моңғолдардың да
генетикалық туыстығы дәлелденген дүние. ... да екі ... ... да ... тіл ... ... ... үш кезеңге бөлінеді: 1.VIII-X ғасырлар
аралығы, 2.X-XVII ... ... 3. XVII ... соңы мен XIX ғасырдың
ортасы.
Жапон тілінің дамуына назар ... ... ... иероглифтерімен жазылған көне ескерткіштерді
зерттеуден басталады;
−IX ғасырдың бастап буын жазуының ... ... – қана ... ... ... әсерімен Кананын фонетикалық жүйені білдіретін
әліпбиі – годзюон пайда болды;
−XI-XII ғ. көне мәтіндерді түсіндіру жұмысы жүргізілді;
−XVIIғ. ... VIII ... ... ... ... тарихи
орфография жасалды;
−XVIII ғ. 2-жартысымен XIX ғ. ... ... ... ... дамыды. Н.Мотоори, Н. Фудзитани, Г. ... көне ... ... ... ... сөз ... классификациясын жасады.
−XIX ғ. бастап Жапонтануға Еуропа тіл білімі ықпал етті.
−XXғ. 1-жартысында Жапонияда бір катар теориялық енбектер ... ... ... 2000 ... білу жеткілікті. Жапон тілі мен қазақ тілінің
ұқсастықтарын табу үшін қазіргі жапондар білмейтін көне ... ... ... Ондай таңбалар қазірде жапондар оқымайтын, оқуды ... ... көне ... ғана ... ... ескі ... көне жапон тіліндегі ескі жырлар, ... бар. ... 50 жыл ... жапон филологтары оқи алатын. Олар кеткен соң
көне ... ... ... ... ... ... мамандардың
зерттеушілігі тар саламен ғана ... ... ... дегеніміз – жапонның қазіргі әдеби туындылары мен ежелгі
кітаптарындағы әрбір ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығын ұзақ уақыт зерттеу [29,10б].
Жапонтанушы Шарафат Жылқыбаева жапон тілін зерттеп төмендегі сөздердің
фонетикалық, семантикалық мағынасын қазақ тілімен ... келе ... ... атап ... 1.
|Жапонның қазіргі ортақ |Қазақ тіліндегі мағынасы |
|тілінде оқылуы | ... апа, ... ... |Апа ... ... ... |Су ... ... ... ... ... ... ... |әй ... ... ... |Ру ... |өру ... |Мас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Зор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... шығу ... ... ... ... ... |
|Хидзири ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Таю ... |Сан ... ... ... ... ... ... ... |Жер беті ... ... ... ... ... |Сот ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... туу) ... ... ... ... отырған сөздердің барі емес. Мұнда
фонетикалық және ... ... ... бар деп ... ... ... ғана келтіріп отырмыз. Негізінен жапон тілі мен қазақ тілін
арнайы салыстыра ... аса ... ... бірі ... бір елді ... ... ... бағытталған ғылым, әсте сол
халықтың тарихын зерттеумен шектелмейді. Әсіресе, өзге ... ... ... ең ... сол елдің әдебиеті мен мәдениетін зерттеуге баса назар
аударылады. Өйткені әдебиеті мен ... ... ... зерттеген
сайын, ол халықтың рухани бет ... ... ... ... ... ... мен жапон халқының мақал-мәтелдерінде ұлттық үндестіктер
байқалады.
Дүниетанымдық ... өз ... мол ... да, ... ... ... күрделі жанрлық ерекшелігі мен дараланатыны да
және философиялық мазмұнның тереңдігі жағынан ... ... ... биігі де – мақалдар мен мәтелдер [30,57б].
Мақал - мәтелдер – ғасырлар шежіресі, ауыз әдебиетінің бір ... ... ... оның ... ... ... мол көрініс тапқан.
Мақал-мәтелдер дәлдігімен, тереңдігімен, ықшамдылығымен ... ... ... ... баға беріліп, үлкен түйін жасалады,
халықтың ғасырлар бойғы тәжірибесі ... Олар – ... ... ... ... ... мен мәні ... сан түрлі құбылып отыратын көне де
күрделі ... ... мен ... ... ... оның ... мен қолдану аясының кеңдігінде ғана емес,
мыңдаған ... ми ... ... ... ... ... тезінен сұрыпталып өткен сұлу мүсіні мен ой маржандарының
тазалығында жатыр [31,93б].
Мақал-мәтел - ... өмір ... ... ... ойды ... өнеге-өсиет ретінде көркем бейнелеп жеткізетін нақыл сөз. ... әр ... ... ... ... тұрмысы көрініс табады.
Мақал-мәтел бір дәуірдің ғана жемісі емес. Ол халықтың ... ... ... ... ... ішкі ... мағынасы жағынан
әрбір дәуірдегі түрлі тарихи оқиғаларды, халықтың ... мен ... ... ... ... мақал-мәтелдер ұлттық
сипатағы тақырыптарға бай болып келеді [32,77б].
Мақал-мәтелдердің тақырыптары әр алуан. Ол халықтың ... ... ... түгел қамтиды. Негізгі тақырыбы: еңбек пен ерлік,
достық пен қастық, ақыл мен өнер-білім, ынтымақ пен ... отан ... ... ... ... ... ерекше орын алады. Жапонияның,
оның халқының ұлттық ерекшелігін, әдет-ғұрпын және ... ... ... адам бұл таныстықты жапон мақал-мәтелдерімен бастағаны дұрыс. Өйткені,
жапон ұлттық мақал-мәтелдері ... ... ... ... ... анық ... ... тілінің поэтикалық сұлулығын сезінуге
көмектеседі.
Жапон мақал-мәтелдерінде әлемде өмір сүретін басқа халықтар арасынан
өзіне тән сипатымен ... ... ... ... ... мен
көзқарасы, көңіл-күйі, қуанышы мен қайғысы, сүйініші мен жұбанышы кеңінен
көрініс ... ... ... ... ... ... ... мен ділі тұрғысынан
бір текті болып келеді [33,53б]. Бұл елдің аумағында ... ... тіл - ... ... ... алғаш кез болған адам жапондықтармен неғұрлым жақын
танысып олардың тұрмысына тереңрек көз ... ... ... ... ... өзгеше, өзіндік ұлттық келбеті, рухани бейнесі бар екенін айқын
аңғара бастайды.
Жапонияда ... ... адам бұл ел ... ... кішіпейілділік сияқты қасиеттерге ерекше ... ... ... – жетістік кепілі», «Кішіпейілділік – даналықтың
сәні», «Кішіпейілділік – ... ... ...... ... ... ... халқы «Сыпайының сыры мол», «Сыпайы ... ... үйде ... ... көр», «Ұлық болсан, кішік бол» деген мақалдарды
берік ұстанады.
Қазақ халқының ерекше бір ...... ... ... ... атам қазақ «Қонақ құдайдың еркесі», «Құтты қонақ келсе, қой егіз
табады», «Қонағыңның алтынын алма, ... ал» ... Ал, ... - ... шын мәнінде жоғары тәрбие мен білімінің дәлелі болып
табылады. ... ... ... ... ... ... ... жат.
Жапондықтар өз ойларын аса кішіпейілдікпен, қайталап кешірім сұрау арқылы
білдіреді. Кездескенде үнемі күлімсіреп қарсы алады. Осыған ... ... ... ... ... «Күлімсіреу ешкімге зиян келтірмес»,
«Күлімсіреген адамға оқ та атылмас». ... өз ... ... немесе тап болған ауырпалықтың салмағын айналасындағы басқа
адамдарға ... ... ... ... ... осында: өз
кедергілері арқылы басқаларға кедергі жасағылары ... Сол ... – олар үшін аса ... ... көрінісі мен
белгісі болып табылады.
Жапония – білім беру ... ... ел. ... ... ... ... ұял» «Білімсіз адам, бөрене секілді», «Сауаты жоқтың ақылы
да жоқ», «Оқыған – олжаға ... ... күні ... деп ... ... ... алды жарық, білімсіздің түбі ғаріп», «Білім қымбат, білу
қиын» деп айтады. Жапондықтар білім алу ... және ... болу ... ... ... ... алу өрге арба ... тең, жібере салсаң,
төмен кетер». Жапондықтарға ортақтасу, ұйымшылдық сезімдері тән. Олар
халықтың дана ... сай өмір ... ... қуанса, бірге қуан»,
«Біреулердің қайғысына сен де ортақтас», «Дала – далалар, адам – ... өзін ... ... ... ... ... жалғыз тұра алмассың».
Адам тұлғасы оның күнделікті әдеттерінен, қылықтарынан және істеген
әрекеттерінен көрініс табады. Жапон мақалында ...... адам ... ... делініп, адал, парасатты және кеңпейілді болуға
шақырылады: «Жолбарыс – ... адам – ... атын ... ...... ... - ... көркейтеді».
Жапондықтардың тұрмыстық ұстанымы бойынша, үй ішінің, отбасының ...... олар бұл ... «Дүниедегі басты байлық –
балалар» дейді. Осы тұста ... ... ... ... ... ... Біз үшін де ... – бауыр етің», «Балалы үй ... үй қу ... ... ... ... тағы бір ...
олардың балажан болып келуі. «Ата-ана ойы – балада», «Ата-ана мейірімділігі
теңіздей шексіз». Дегенмен, қыз баланың дүниеге ... ... ... «Үш ... бой ...... ... кетер» деген мақал
кеңінен тараған. Ал, ұл баланы тәрбиелеп, өсіру – қарттық шақты қамтамасыз
ету деген сөз. ... өз ... ... ... ... құрметтеуге тәрбиелейді. «Адамгершіліктің ең үлкен көрінісі-
балалық борышты өтеу».
Жоғарыда айтылғандай, Жапонияға барған ... адам ... ... айтады. Халықтың даналық сөздерінде еңбекқорлық пен
шыдамдылық аса жоғары бағаланған: «Еңбексіз күн – азықсыз күн», «Шыдамдылық
- өмір байлықтарының бірі», «Шыдамды ағашта ... ... ... ... бұл ... ... өмірлік
көзқарастары, тұрмысы мен дүниетанымы көрініс тапқан.
Мақал-мәтелдер – кез келген халықтың ғасырлар бойы ... ... ... отыратын даналығы, қазынасы. Себебі, оны шығарушы
да, пайдаланушы да халықтың өзі. Жапондардың тілдік өнерінде ... орын ... Олар ... баспасөз беттерінде, әдеби
шығармаларда және көпшілік алдында сөйленетін ... ... ... ... ... ... өздерінің ресми сөздерінде, басқа
ел мемелекет басшылары және дипломаттарымен келіссөздерінде ... жиі ... ... ... үкіметінің өкілдері Жапония мен
Ресей арасындағы достық қарым-қатынасты дамыту ... ... ... «Жақын көрші – алыс туыстан артық» деген халық даналық сөзін жиі
қолданады.
Жалпы жапон мақал-мәтелдерінің ең басты ...... ... ... ... ... өмір сүру ... рухани өмірімен
және шаруашылығымен терең байланыстылығында. Олар да ... ... ... ... ... да халықтың арманын, мақсатын көрсетеді.
Тегінде мақал-мәтел қай халықтың болсын жан ... ... ... ... ол сол ... ... ... байлығын танытып
қана қоймай, оның уақыт санын құны артпаса, арзымас қазына екенін ... ... ... халықтарда «tradition» деп аталады. Бұл ұғым
бүгінде белгілі бір ... ту ... ... бері ... ... ... келе ... ой сана, этика, салт-сана, әдебиет, өнер
салаларын ... ... ... ұғым ... ... Ал ... ... ерекшелігіне атақты дәстүртанушы ағылшын ғылымы
Я.М.Карр былай сипаттама ... ... ... ... бойында жинақталады. Ол ата-бабалар тілі мен ой
санасы арқылы мына заманға жетіп отырған ... ... ... ... ... жол ... Дәстүр түптеп келгенде ұрпақтан-ұрпаққа сол ұлттың білімі, нақтылап
айтқанда ұғым түсінігі ретінде жалғасады, ауысады.
− Дәстүрдің барлық мазмұны ... ... ... тұрмыс салтта,
фольклорда, өнерде өмір сүреді.
− Дәстүр негізінен ұлттың рухани тірлігіне ... ... роль ... [35,10б].
Әр ұлтта туыстық қарым-қатынас әр түрлі болады. А.С.Смағұлова [36],
С.Қожахметов [37], ... [38], ... [39] т.б. ... қазақ
халқының туыстығы, отбасына байланысты салт-дәстүрілері, әдет-ғұрыптары
жайлы зерттеп, кейбір деректерді ... ... ... ... ... ... Олар қазақтың туыстығын түркі
халықтарынан басқа ұлттармен ... ... ... ... ... ... халқының туыстық қарым-
қатынасымен салыстыруға болады.
«Жеті атасын білмеген – жетесіз» демекші қазақ халқы кейінгі ... ... ... ... ... үйретіп, жаттатып отырған. Жеті
ата: бала, әке, ата, арғы ата, ... түп ата, тек ... ... фамилия болмаған. Қазақстан орыс империясына кіргеннен
кейін фамилия пайда болған. Қазақтың фамилиясының бір ... - ... атын ... Мысалы, өзінің атасының атына -ов, I ова ... ... ... ... жасайды. Қазір орысшаланған фамилияға
-ов, -ова қосылмайтын да фамилиялар бар.
Жапон халқында ... ... ... «мёуджи» немесе «сей»,
негізінен еркек арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасады. Сондықтан ... ... бір ... ... ... Оны жапон тілінде «каху»
деп айтады. Осы шежіреге әдетте еркек адам ғана жазылады. Жапонияда фамилия
көбіне ... ... ... ... байланысты. Мысалы, «Танака» - күріш
өсіретін жерлердің арасында, «Мидзусава» -таудын ... ... ... ... ... ... әр азаматтың үш жұрты болады. Олар: өз
жұрты – ағайын жұрт, яғни әке жағының туыстары, нағашы ... - шеше ... ... ... - жұбайдың туыстары. Бұл үшеуі де жанашыр, сүйеніш,
қорғаныш ... ... ... негіз бен атаулар осы үш жұрттан басталып,
жақындық қатынас ағайын, туыс, нағашылы-жиенді, жамағайын, жекжат, жұрағат
деп аталады.
Жапон ... ... ... ... ... ... ... -«шинсэки» («шинзоку» немесе «шинруй» деп те аталады). Әке
жағының туыстары мен шеше жағының туыстарын ... ... Әке ... ... ... ... ... шеше жағын ғана айтатын ... ... деп ... болады. Екінші туыстық категория -«инсэки»
(«инзоку» немесе «енджа» деп те аталады). Өзі ... ... ... ... және олардың туыстарын осы сөзбен айтады, мысалы,
қайындар, құдалар [40,53б].
Жапон халқы мен қазақ ... ... ... ... ... бар. ... қазақта «аға» деген сөзді бір әке-
шешеден ... ... бір ... ағайын туыстың) жасы үлкен жігітті айтады.
Ағаның жөні де, жолы да үлкен болып есептеледі. Жасы кішілер аға ... ... Аға – жасы ... үшін ... ... ... әрі ... - бірге туған ағайынды адамдардың жасы кішісі. Оның жасы ... жолы да кіші ... ... бас ... жеңіл-желпі
жұмысты іні атқаруға тиісті. «Апа» - ... ... және ... жасы үлкен
қыздары оның інілері мен сіңілілері, келіндері үшін апа ... ... жолы ... және оған құрмет көрсетіледі. Апаның күйеуі жезде болады.
«Қарындас» «сіңлі» - ... ... ... жасы кіші қыз. ... ... үшін ... та қимас жандар. Қарындас пен сіңілілер өзінен үлкендер
алдында батылдау да еркелеу, еркіндеу болады. «Жиен» – ... ... ...... ... үшін ерке әрі ... ... сыйлы адам. Шешенің
руының кісісі болса, «нағашы аға», «нағашы іні», «нағашы ... ... ... ... ... ... тілінде туған аға «ани», туған іні ... ... апа ... ... және ... ... деп аталады. Әкенің және шешенің аға-
інісі «одзи» болады, олардың әйелі «оба» ... ... және ... апа-
сіңлісі, қарындасы «оба» болады, олардың күйеуі «одзи» болады. Яғни, ... ... ... ... арнайы термин жоқ. «Одзи», «обаның» балалары
жалпы «итоко» болады. «Итоконы» ... ... ... ... ұл ... ... ағаң немесе «немере іні», әкенің апа-қарындасының ... ... ... ... бір-біріне «бөле», шешенің аға-інісінің
ұл баласы болса «нағашы аға» ... ... іні» деп ... ... Тағы ... - ... тілінде ұлдың баласы «немере», қыздың баласы «жиен»
болса, жапон тілінде ... де ... ... бір ... ... [40,54б].
«Құда», «құдағи» деген термин жапон тілінде жоқ. «Қайын ата» ... ене» - ... деп ... ... аға» - ... ... іні»
- «гирино отоуто», «қайын апа» - «гирино анэ», «кайын «гирино имоуто»
болады. ... - ... ... ... ... ... ... деген сөз
кан арқылы емес, неке арқылы туыс болған ... ... ... ... ... ... рудың айырмашылығына көп мән береді,
жапондар әке жағы мен шеше жағын онша ажыратпайды деп айтсақ болады.
Қазақ ... да, ... да екі ... ... ... отбасы (әке,
шеше бала) және үш ұрпақ бірге тұратын отбасы (ата, әже, әке, ... ... ... да, ... да ... ... отбасын басқаратын ер ... ... ... «качоу» (үй иесі). Қазақ тілінде «шаңырақ» - тек
киіз үйдің шаңырағы ғана емес ... ... ... ... ... тілінде «иэ», яғни «үй», тек салынған үй ғана емес, бір үйде ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді.
Жапон отбасы — «иэ» ешқашан басшысыз болмайды. Әдетте сол ... ... ... әкесі өлсе, сол үйдің үлкен ұлы — «тенан» әлгі дәулетке
басшы боп саналады. Әкенің баспанасы мен ... жайы да ... ... ... ... ... емес кіші ... алады. Кіші балаларды «дзиссанан»
деп атайды. ... отау үйі — ... деп, ал ... ұл ... үлкен
үй — додзоку деп аталады. Отау үйлер үлкен үйге бағынышты; салт бойынша
ірге ... ... ... не ... де, ... ... адамдарымен
ақылдасып істеуге тиісті [16,133б].
Қазақтың дәстүрі бойынша ұл бала ... ... енші ... ... етіп ... Ең кенже бала сол үйде қалып, кара шаңырақ иесі ... ... бала - ... ... ... болып есептеледі.
Кейбір жағдайда тұңғыш баладан басқа балаларды баласыз отбасы асырап алады.
Олар сол отбасының фамилиясына ауысады. ... ұл ... қыз бала ... ... ... сол үйдің баласы болып, қыздың фамилиясына ауысады
(жапон тілінде «мукоёуши» деп аталады). Олар шаңыраққа ие болады.
Япония халқының ... ... бала ... ... ... ... бала таппаған қатынды шығаруға жол бос. Қатын бала таппайтын
болса, тұқым үзіледі, ... ... ... аруағы ұмытылып кетеді
дейді. Және ... ... ... ... ... ... бір әдет ... алғанда өзімен тұқымдас жақын атаның қызын алу керек. Басқа атаның
қызын алса қан ... ... Бұл ... осы ... ... күшті
[14,88б].
Қазіргі жапондар қазақтармен салыстырғанда баланы аз туады. Бір
отбасында біреу, екеу, көп ... ... ... ... Жапонияда сегіз-тоғыз
балалы отбасылар болған. Заманға байланысты бала туу ... ... ... ... уақытта қалалы жердегі қазақтарда да бала туу азайды.
Дегенмен, қазақтар әсіресе ауылды жерде «бір бала бала ... деп ... бала ... ... көреді.
Қазақта қырық күннен шыққанша негізінен қайын ене келін мен сәбиді
күтеді. Жопонияда кайын ене бірге тұрса, ... мен ... ... ... өзінің әке-шешесіне барып босанып, жас сәбиді қыздың күтетін жағдай да
болады .
Қазақ отбасында тұңғыш баланы көпшілік жағдайда ... ер ... ... мен ... ... ... бала солардың баласы есебінде
тәрбиеленеді.
Жапонияда жаңа туған жас балаға жеті күннен кейін ат қойылады, ал ... соң оны ... рет ... храмына апарып, екі шекесіне тұлым ғана
қалдырып, ... ... ... Ол күні балаға ең қымбат кимоно кигізіледі.
Жапонияда келешекте шаныраққа ие болатын тұңғыш балаға ерекше қарайтын
дәстүр бар. Оған ... ... ... ... киім кигізген. Тұңғыш бала
балалардың арасындағы ... ... ... ... ... ... құтты мүлік, сәбидің алтын ұясы болып
табылады. Бесікті ... ... ... жағы ... ... ... ... тай әкелетін де нағашы жұрты бар. Жапондарда жаңа
туған сәбиге сыйлықты нағашылары алып келеді. Жапонияда наурыз айының ... күні деп ... ... ... «Хина мацури» (қуыршақтар
мерекесі) деп аталады. Осы күні нағашылары патша және патшайым бейнесіндегі
куыршақты сыйға тартады. Мамыр ... бесі ... күні деп ... сол күні ұл ... «самурай» бейнесіндегі қуыршақтар әкеледі.
Жапонияда қыз баланың ойнайтын ойыншығы ұлттық нақышта жасалады.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... бастап, ересек адамдар
да ойнайды. Әр ойын ... ... ... үшін ... ... ... санасына
сіңіруге арналған. «Карута ториді» ойнау үшін байырғы әдебиеттен жүз ... ... Бұл жүз ... өлеңін жатқа айту деген сөз. Фономенді ми
қабілеті осылай дамиды.
Жапон ... бала ... ісі ... ... ... ... бала ... «ұл», «қыз» деп бөлмейді. Екеуін де қазақ ... ... ... ... елі мен қазақ халқының ... ... – ер ... ел ... қыз ... ... отбасы
ұйытқысы болуға баулу»,-дейді [42].
Бұрын қазақтарда да, ... да ... ... ... ... құда» болатыны сияқты, жапондар да кейде жас сәбилерді
атастырған.
Қазіргі қазақтар өздері танысып, қызды ... ... ... ... ... ... алғанда, жігіттің әке-шешесі қыздың әке-шешесіне
барып құда түсіп, сырға ... Одан ... ... ... Қыз ... ... ... түскеннен кейін үйлену тойы болады. Алып қашқанда, жігіт
өзімен бірге жүрген, немесе өзіне ... ... алып ... Қыз ... келін болып түскеннен кейін жігіт жағы қыз жағына хабаршы жібереді.
Қыз жағы жігіт жағына қуғыншы жіберіп, «өз еркімен ... ме?» деп ... жағы ... ... ... ... ... тойы жасалады.
Жапондарда үйленудің «миай кеккон», «рэнай кеккон» деген екі әдісі бар.
«Миай кеккон» деген әдіс ... ... адам ... ... қыз ... ... Екі жас бір-бірін ұнатса үйленеді. «Рэн ай кеккон» -
қыз бен ... ... ... ... жүреді. Қыз бен жігіт үйленеміз деп
келіссе, жігіт қыздың әке-шешесінен ... ... ... ... ... жағы ... тойын жасайды.
Құдалар арасындағы қарым-қатынастар қазақта да, жапонда да бір-біріне
ұқсайды. Қазақтар дәстүр байынша ... ... мал ... алады. Қызды күйеуге
жасауымен береді. Құдалар бір-біріне сый-құрмет жасайды (қоржын, киіт
кигізу). Жапондар да ... ... ... деп ... ... ... ... әке-шешесіне ақша берген. Қыз тұрмысқа шыққанда үлкен айна,
киім салатын ... ... ... тағы ... да ... береді, оны
«ёмэиридоугу» деп атайды.
Қазақта үйленгенде қыздың тегі өзгермейді. Кейбір қыздар ... ... Өз ... ... ... да болады. Жапондарда
заң бойынша үйленген екеудің фамилиясы бір болу керек. Әдетте қыз күйеуінің
фамилиясына ауысады.
Егер ... ... ... ... болса, оның інісіне тиетін, әйелі
қайтыс болса, оның сіңлісін алатын әдет қазақта да, ... да ... ... болу ... - ... да, ... да құдалар арасындағы
құдалықты, қарым-қатынасты бұзбау көзделген.
Қазақта да, жапонда да - барлық туыстар міндетті түрде жиналатын ... кісі ... ... ... ... ... болғанда жерлеу рәсімін
басқаратын - ұл балалар. Жапондарда жерлеу рәсімінің ... ... ... ... ... үйге қазақтар батасын береді. Ең жакын туысы ... мал ... ... ... да ... ... және дұға ... беріп көмектесетін әдет бар.
Қазақта өлген адамды ата-бабалардың ... ... әр ... жеке ... ... Яғни, бір зиратқа ата-бабала әке-
шешелер сияқты бір отбасының кісілері, яғни бір ... ... ... ең ... ... ... тегі жазылады, басқа
жағына кішілеу әріппен аттары жазылады.
Жалпы, қазақтар руға, ... ... яғни ... мән береді
деп айтуға болады. Әрине, Қазақстанның өз ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұрынғы кездегі салт-дәстүр
мен қазіргі замандағы салт-дәстүрдің арасында айырмашылықтар көп.
Жалпы, қазақ халқы мен жапон халқының салт-дәстүрінде, ... ... ... ... ... ... өте көп. ... жапон халқына тән ізеттілік, адамгершілік, мейірімділік, қонақжайлылық,
кеңпейілділік сияқты ізгі қасиеттердің бәрі ... ... ... ... ... ... тарихы, даму кезеңдері
Жапон әдебиетінің жандануы жазба ескерткіштерге сүйенер ... ... ... ... келеді. Алайда оның шежірелері терең тарихты
бойлайды. Халықтың өлең ... ... III ... ... ... Осы
орайда жапон жазба әдебиетінің туындауы сан ғасырлық фольклордың дамуына
ықпал болды. Фольклор кейінгі ... де, ... ... ... де, ... ... емес, оның бай әрі құнарлы құндылығы ретінде тұрмыстық
орта тану ... ... ... ... ие ... ... ауыз ... мен жапон фольклоры жақсы дамыған. Күншығыс елінің
ежелгі әдеби мұрасының бастауы – ... ... ... Жапон
мәдениетіндегі түркі өркениетінің сорабын ... ... ... сала осы мифтер. Негізінен мифтік әпсаналардың ертедегі ...... ... – көшпенділер екендігі ғылымда дәлелденген. Себебі есте жоқ ерте
заманда табиғат құбылыстарымен сәт-сайын ... ... ... ... сол ... құбылыстары жайлы, оның тегі туралы ойланатын болды. Ерте
дәуірдегі ертегілер мен ... ... да ... ... Ұлы дала ... ... ... де осында. Қысқасы мифтер пайда болған заманда
санасы сәби адам ... дені әлі де ... дала ... өмір ... болатын. Топтар уақыт өте отырықшы өмірге ауысты. Бірақ, олардың
тіршілігі өзгергенімен, ... ... ... құндылықтардың біразы сақталып
қалды. Жазу пайда болғаннан кейін отырықшылар оны ... ... ... ... ... дала ... жадында сақталып,
біртіндеп ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырды.
Екі халықтың ... ... ... оны ... ... көтермейді
әрі ол міндетті де ... ... ... ... ... үрдісі бойынша, ғаламның және адамның ... ... ... басты мифтерді бір-бірімен салыстырып көрмекпіз.
Ғаламның, жер мен көктің жаралуы ... екі ... ... де
«дүние ең алғаш көлкіген теңіз болған», оны ... ... ... О-Ками) «ортасынан қақ бөліп, жер мен аспанға айырған», содан
кейін «дүние бірте-бірте ұлғайып, ... ... ... ... ... ... ... түрліше болуы заңды құбылыс. Ең маңыздысы
ғаламның жаратылуындағы өзекті ой мен тұғырлы оқиғада көп ... ... ... ... ... қазақ және жапон аңыздарында өзіндік
ұқсастықтар байқалады. Екі ... да ... ... ғаламды жаратып
болған соң, адамды балшықтан илеп жасап шығады да жан салады». Мұнда әрине,
«алғашқы ... ұлы ... ... ... ... ... дүние жүзінің
көптеген халықтарына ортақ дүние екендігі белгілі.
Жалпы архаикалық мифтер туралы белгілі фольклортанушы ғалым, академик
Серік Қасқабасов: ... ... ... ... мен жер ... әлем ... хаос болып суреттеледі. Ал хаосты, көбінесе,
қараңғы түнек немесе түн кейде ұшы-қиыры жоқ ... я ... ... мұхит ретінде суреттейді. Осындай хаостың тәртіптелген космосқа
айналуы – түнектің жарыққа, ... ... ... ... ... ... ... ең бастысы болып табылатындары – тұңғиық ... ... мен ... ... ... ... космосқа айналуы
процесіндегі осы екі саты қазақ мифінде із ... ... ... ... ... ... бiр күн Оғыз ... бiр жерде
Тәңiрге жалбарынды. Қараңғылық түскенде, көктен бiр жарық түседі. ... ... ... Оғыз ... келiп көреді. Осы жарықтың арасында
жалғыз отырушы бiр қыз ... ... ... бiр қыз едi. Оның ... ... бiр меңi бар. Осы қыз сондай ... ... Көк ... едi, ... Көк ... ... едi. Оғыз ... оны көргенде есi
қалмады, сүйдi, үйленді». [45, 27-28б]
Оғыздың үш ұлы – Күн, Ай, Жұлдызды ... ... де осы ... ... ару.
Бiр күнi Оғыз қаған алыс жаққа аңға шығады. Бiр көл ... ... ағаш ... ... ... ... отырушы бiр қыз бар едi. ... бiр қыз едi. Оның көзi ... ... едi. Оның шашы ... оның тiсi ... ... бір ... едi. Оғыз қаған оны көрдi
де, есi шығып жүрегiне от алды». Сөйтiп Оғыз қаған ағаштың қуысындағы ... ... Одан Көк, Тау, ... атты – үш ұл ... Күншығыс фольклорындағы
Ай, Күн, Жұлдыз, Көк, Тау, Теңiзбен байланысты ... өте ... ... ... той ... ... жарлық шашып, шақырып
кеңестi. Қырық сiре, қырық сәкi ... ... ... ... ... ... ... желiндi. Тойдан соң Оғыз қаған бектерге, ел-жұртқа
жарлық бердi:
– Мiне, мен ... ... ... ... ... – береке, ұранымыз –
Көк Бөрi болсын. Темiр сүңгiлерiмiз орман ... ... ... ... бен өзен ... Күн – ... ... Көк – шатырымыз болсын,–
дейді».
Жапон елінің мына бір аңызында: ... ... ... ... ... Ол
күнде тауға бамбук кесуге барады. Бiрде ... ... ағаш ... бiр ... ... ... жарқ ете қалады. «О,ками!» деп,
таңданған Такэтори ... ... ... сәби жатқан болады. Қария
шұғылалы сәбидi ағаштың iшiнен шығарып алып, үйiне әкеледi. ... ... ... ... ... де ... ... Екеуi нұрлы бөбектi
мәпелеп бағады. Қариялар сәби сыйлаған қасиеттi ... ... ... ... алтын теңгелердi алып тұрады. Сөйтiп қария дәулеттi ... ... сәби өсiп, ... Ай десе ... күн десе көзi бар
ғажайып бiр сұлу қыз болады. Қариялар оны Кагуяхимэ деп ... ... жылы ... ... ... ... аңыз бар ... Оғыз жырының фрагменттерi жеке-жеке аңыздарға арқау болғаны өз
алдына, «Оғызнаменiң» мазмұны жапонның көне ... өз ... ... Оғыз ... деп ... да, жырдың желiсi қаз-
қалпында сақталуының өзi ежелгi дәуiрдегi бiр рухани бастауға жетелейдi.
Жалғыз қолжазбасы ... ... ... Оғыз ... ... ... белгiсiз болса да, ғасыр бұрын ... ... ... Сыр, ... бойындағы бiр ғұлама шығарғандығын топшылаған.
«Оғызнаме» – қазақ әдебиетiнiң ... ... көне ... ... бiрi. ... ... «Шежiре и түрк» еңбегiнде Оғыз ... ... ... ... т.б. ... ... жазса, Оғыз
өркениетi кезiнде туған теңiздей телегей рухани мұраның ... ... ... ... қолжазбалармен танысу барысында ... ... – Көк Бөрi деп ... ... Оғыз ... ... жеткен
көкжал туралы аңыздар Жапонияның Айчи, ... ... ... ... ... Екi мың жыл бойы екi ... байланыс болмаса да қазақ
пен жапонның әдебиетi мен мәдениет тарихындағы ортақ символдар мен ортақ
рухани тамыр өзегi ... ... ... мұрасы. Ежелгi жырдағы фантазия
– шындықтың көркем образы. Оғыз қағанның Едiл дариядан ... Шам, ... ... мен ... ... ... мемлекет құрғанда оны бастап жүрген
Көк Бөрi қазақтың бергi кезеңдегi жаумен соғысында да туының киесi болды.
Ел ... ұлық ... ... ... ... ... Көк Бөрiмен
байланыстыра бейнелеген аңыздар көп кездеседі. Халық ... ... ... туғызбайды, тектi, әдiл Илсау сияқты билерiн Көк Бөрi
асыраған едi дейдi. Бөрi – тектiлiк. Кез ... ... ... бола
бермейтiн осындай тектiлiк тәрiздi ұғымдардың ... ... де ... ... елде ғана ... ... ... «Таңбамыз береке болсын»
деп өсиет еткен Оғыз ... ... ... ... де ... Оғыз ... ... бойынша Күншығыстағы бiр өлке Тойода, яғни
берекелi дала деп аталады. Жапондар ... ... ... өзгерiс
енгiзген ел емес. Бүкiл топоним, гидронимдерi атам заманнан қалған, ... ... Тойо ...... да – дала ... сөз. ... ... өндiрiстiк қаласы орналасқан, әлемге ... ... ... дала ... жапон тiлiнде да болып
таңбаланса, береке сөзi тойо ... ... хоу) деп ... ... ... ... орындаудың дәлелi. Қазақтың берекемен астасып
жатқан «той» ... ... ... сөзi бар. Тойо да осы тойға қатысты.
Этимологиялық астарға үңiлсек, жапон тiлiнде ... ... ... тойо деп оқылуы бекер болмаса керек. Әрине, той жасаудан қазаққа
ешкiм жетпейдi. ... ... ... ... ... тойы мен
қазақтың ас та төк той жасау дәстүрiн еш теңестiруге ... ... ... ... да тойдың негiзi бiр. Шет елдiң ... ... ... ... ... ... астарының осындай архаикалық мәнi
бар. Оғыз қағанның: «Күн – ... ... ... тағы бiр ... ел бұлжытпай орындады. Қанша ғасыр өтсе де туы өзгерген емес.
Ортасында қып-қызыл күн от ... ... ... ... ... ... ... орындайды. Оғыз жырында айтылады емес пе: ... ... ақ ... ақ ... ... қарт кiсi бар едi, ... ... ер едi, түскер едi. Оның аты Ұлық Түрк едi. Күндерде бiр күн ол ... ... жақ ... Үш ... оқ ... Осы ... жақ Күншығыстан
Күнбатысқа дейiн жайылып тұр екен. Ұйқыдан ... ... ... ... ... – Ей, ... – дедi, сенiң жасың ұзақ ... ... ... ... түзу ... ... Көк Тәңiрi түсiмде аян бердi.
Айтқаны келсiн! Талай жердi ұрпақтарыңа берсiн, – дедi» [17, ... ... көк бөрі - ... ... ... ... олардың
қастер тұтатын тотемдік түз тағысы. Бұл сонау ерте заманнан, шамамен V-VІ
ғасырлардың ішінде көк түріктер үшін аса ... да ... ... ... мәні ... ... тұлғасы саналған. Сол дәуірде ... ... ... Көк Бөрі кейіпінде жасалаған. Бұл ... ... ... ... Көк ... жекелей ақындар өзінің рухани
демеушісі, қасиетті пірі, ата-бабасының ... деп ... ... ... ... ... Көк бөрі көк ... анасы іспеттес.
Сонымен қатар түпкі баба, жорықтардың сәттілігін реттеуші, ... ... ... ... ... ... бәрі ... нұрынан
таралады, нұр - тіршіліктің бастауы» деп ұғынған ... ... ... пен әділеттілік, шынайлық пен қайсарлық секілді жақсы ... де Көк бөрі ... ... дейді, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет
және өнер институтының кіші ғылыми қызметкері Дархан Құдайбергенов, өзінің
«Көк бөрі еді ұраным!..» атты ... ... ... ... түс - Тәңірінің шапағаты мен ерекше мейірімнің белгісі. Көк түсті
түркілердің ... ... ... ... ... да түркі
халықтарының, өздерін «көк түрік» деп атап, арғы ата- бабаларын Көк бөрі
деп тануы тегін ... ... ... ... ... әлемге белгілі. Олар жорыққа
аттанар алдында бөрілі байрағын көтеріп, киелі аңды, яғни Көк ... ... ... жеңіске жетіп отырған. Бұл арғы тегін ұмытпаудың белгісі.
Жалпы, Көк бөрі – тек ... ... ... ... емес, әлемдік фольклордан да ерекше орын алған негізігі тотемдік
бейнелердің бірі - ... ... ... ... ... мен ... ад-
диннің «Шежірелер жинағында» түркі халқының ханы Бөртешене және оның анасы
қаншық қасқыр туралы аңыздар ... Н.Я. ... «Ғұн ... шығу
тегі» атты еңбегінде қол-аяғын кесіп, сазға лақтыра салған бала мен оны
тауып алып, асырап баққан ұрғашы қасқырдан ... ... ... ... Осы орайда орыс ғалымы Л.Н. Гумилев те өзінің «Көне ... ... ... ... ұрпақтары» бөлімінде ата-тегін бөріден
тараған деп ұғатын ... ... айта ... ... ... ... ... атап көрсетеді» [46,15 б].
Асқар Егеубаев көне дәуірдегі әдеби мұраларды ... ... ... ... өткен ақынның жүрек жарды өлеңінің бірі «Көк бөріге сиыну»
деп аталады. Онда ақын көк ... ... ... «ием», «сиынарым»,
«сүйенерім» деп суреттейді.
Уа, көк бөрім!
Берші қуат, берші айбат!
Жер-Суымның жігер-күшін келші айдап!...
Көк бөрідей көкті тітіретейін
Жел ... ... шер ... сар ... ... ... ... боріктірген заманның
Беті қайтпас көк бөрісі болайын...»-деп, [47, 110б.] көк бөріге деген
ынтазарлығы мен ... ... ... ... өлең ... ... аламыз.
Қазақ миф пен ертегілердегі бөрі бейнесінің берілуі барысында мынадай
сюжеттік ұқсастықтарды атауға болады.
1.Қасқыр мен адам ... ... ... некенің нәтижесінде бүтіндей
бір халық дүниеге келіп, қуатты да іргелі елдің біріне айналады. ... ... ... ... ... Бір ... ... мифтерде
қасқыр мен адамның некесінен міндетті түрде адамдар қауымы дүниеге келеді
делінеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... Мұнда басты мәселе ертегінің бас кейіпкерінің мақсат-
мұраттарына жету жолындағы қиыншылықтарды жеңу ... ... ... Негізінен мифтің басты мақсаты жаратылыс сырларын түсіндіру, ал
ертегінің басты мақсаты кейіпкерлерді оқиғаның шешіміне ... ... ... қасқыр», «Дудар қыз», «Қасқыр мен жігіт» атты қазақ
ертегілерінде ... адам ... ... ... ... жан ... ертегілердегі қасқыр – хроникалық бейне. Үш ертегіде де қасқырдың басты
мақсаты жемтігін оңаша алып шығып жеу. Мұнда ... адам ... ... ... ... ризашылығын алып, айттырып алады.
2. Қасқыр мен адам ... ... ... аңыздарда қасқыр
қысылған халыққа көктен нұр кейіпінде ... ... ... ... ... бастап, көшкенде жол көрсетеді. Көпшілік қазақ
ертегілерінде қасқыр жер ... ... ... құс пен сұр ... ... қамқорлығы» атты ертегілерінде қасқыр ... ... жеп, ... жаяу ... пендеге аяушылық білдіреді. Кейін
істеген қылығы үшін оған көмектеседі. Көп ... ... ... иесі
екендігі жан-жақты ашылып көрсетіледі. Оның өлгенді ... ... ... енді ... ... ... Көк бөрі ... Жапондар Жаратушыны О-ками десе, бөріні Ооками деп атайды.
Бөріні ... ... «Көк ... көзі», «Ақсақал мен көк бөрі» атты
аңыздарында адам мен бөрі арасындағы ... сөз ... ... ... ... ... шақыруы, байлыққа кенелтуі шынайы
суреттелген. Чюгоку аймағының ... ... бай мен ... ... ... Кедей байдың қазанында қалған тамақты ішіп күнін көреді. Бірде оның
сол қылығын бай көріп қалады. Бұған намыстанған ... ... ... мені ... жеп қоймайды ма?» деп, түн ортасында тауға барады.
Тауға барып «Бөрі, бөрі, бөрі-ау, мені же» деп ... ... ... бір бөрі оған ... өтіп кете ... ... кедей таң қалады. Сол
бөрілердің біреуі: - ... кез ... екі ... жей ... ... ... ... бейнесіндегілер бар,біз соларды жейміз – дейді.
Бұған таң қалған кедей:
−Екі аяқтының бәрі кісі ... бола тұра оның ... ... ... ... ... дегенде, қасқыр:
- Ол үшін сен бұл дүниеге бөрінің көзімен қарауың керек - деп ... ... екі ... ... көк ... ... ... барша мұрат-мақсатына жеткізу болып табылады. Ал көк бөрі
... ... ... ... кейіпкер ғана.
Академик Мұхтар Әуезов айтыс өнерін арнайы зерттеп, ол турасында мынадай
пікір білдірген: «Айтыс жанры ерте ... бір ... ғана ... ... көп ... ... болған. Бүгінгі күнде айтыс Кеңес
Одағында, нақтылы ... ... ... үш елде бар. ... ... қырғыз,
қарақалпақ елдері. Ерте дәуірлерде айтыс осы елдердегі қазіргі дәстүрдей
Шығыс, Батыстың көп елдерінде ... ... ... ... ... айтысқан жарыс өлеңдері қағазға жазылып, көпшілік
оқуына, сынауына қолайлы етіп, жәрмеңке ... ... ... ... ... ... араптар, «мүғаллакат» деп атаған. Сонымен қатар, айтыс
өлеңі Батыс Европаның орта ғасырында: келттерде - фильдер деген ақындарды
туғызған. ... ... ... ... ... және
Скандинавия елдерінде болған «эдалаларды» жырлайтын скальділер - бәрі де
айтысқа жүйрік ақындар болған. ... өз ... ... бірі ... жүретін болған. Орыс халқының ескілігінде, әрі күлдіргі артистер
қызметін ... әрі ... ... де сол ... талай үлгілерін
тудырған».
Айтыс атты ұлы өнердің іздері жапон халқының ... ... ... көне ... ... айтыс болған. Мәселен, қыз бен жігіт
айтысының бір нұсқасын Жапонияның кейбір ... ... ... ... ... ... жапонның айтысынан гөрі ұзақтау. Жапоннның
қағазға түскен айтысының үлгілері өлеңмен ... ... ... ... әр ... ... алынған фольклор туындылары жапон
ұлтының көркемдік танымының ғажап көрінісін суреттейді. Жапон фольклоры үш
компоненттерден ... ... ... ... ... ... және
халықтық аңыз-ертегілер жатады. Халықтық көріністердің көбісі ... ... ... ... болып келеді. Көптеген халықтық көріністер
Жапонияның барлық аймақтарында ... ... ... ... ... ... бөлінбес бөлшегі ретінде сақталып келеді.
Халықтық жырлар (минъе) өз құрамында діни, балалар, кәсіби, яғни, түрлі
әлеуметтік ... ... ... қамтиды. Халықтық жырлардың
ерекшелігі, олардың мәтінінде диалектілік сөздер көп кездеседі. ... ... ...... ... табиғат. Халықтық жырлар үшін
театрлық әуеннің айырықша түрі таңдалып ... ... ... ... (лютня), тайко (барабан), ... және ... ... музыкалық аспаптар қолданылады. Халықтық жырлар
Жапонияның барлық аймағына кең таралған. Оларды ... болу ... ... мүмкін емес. Бірақ ... шығу ... орай қай ... ... ... ... ... кейбір қолданыстан шығып
қалған халықтық жырларды анықтауға болады.
Халықтық әңгімелер - ұрпақтан ұрпаққа жалғасын ... келе ... ... ... ... ... ... фольклортанушылары
көне аңыздар деп атайды. Қазірде фольклордағы мифологиялық сюжеттерді айқын
аңғаруға болады. Жапон ... ... сол ... ... ... оның кейбір эпизодтарын түрлі әдеби жанрлар мен түрлерде
кездестіруге болады.
Жазба әдебиет тек қана ... ... ғана ... кореялық және
қытайдың дамыған мәдениет, ... ... де ... тырысты.
Қытайлық дереккөздер Жапониямен сонау б.з.д. I ғасырда таныс болғанын
айтады.
Жапондық мектеп (удзи) сол ... ... ... ... ... ... текті қолбасшы тұрды, ол өзі әрі әскери қолбасшы, әрі би және де
жер жұмыстарының жетекшісі болды.
Ән ... ... ... ... ие ... Ән өмір мен ... халықтық наным-сенім – котодама – но – синкю ... ... ... ... - сөз ... ... байланысты болды) деп
аталды. Ол жер игеруде бастамашы рөль атқарды, оны жұрт қолдады және ... ... ... ... ... оның мінез-құлқы мазмұны, сипаты,
жапон поэтикасына және эстетикасына негізгі құбылыстарды алып келді.
Жапон әдебиеті тарихы ... ... ... ... ... 1. Нара ... (710-794), 2. Хэйан кезеңі (794-1185), 3.Камакура
кезеңі (1185-1333), 4. Муромати ... ... 5. Эдо ... ... 6. ... кезеңі (1868-1912), 6. Тайсё кезеңі (1912-1926), 7. Сёва
кезеңі (1926-1989), 8. Хэйсэй кезеңі (1989 ... ... ... ... ... ... – Нара ... кезеңі. Кезең 710-794 жылдар ... ... ... ... VIII ... яғни Нара ... ... Ерте кезеңдегі жапон әдебиеті туралы алғашқы ескерткіштерге:
«Кодзики» «Көне ... ... ... ... (712) ... - ... шежірелері - «Жапония Анналы» (720) тарихи-географиялық және ... ... ... - «Жер және ... ... ... ... жалғыз әдеби поэзия ескерткіші – «Маньйосю» - «Мың жапырақ жинағы»
(VII ғасырдың II жартысы) жатады [43,665б].
Жапонияда жазу кеш ... ... ... ... ... ... ... Екі шығарма да көбінесе қытайша, кейбір бөлімдері
қытайша-жапонша аралас тілде жазылған. Алғашқы өлеңдер жинағы 4500-ден ... ... ... ... ... ... ... табылады. 759 жылдан
кейін ретке келтіріліп, жинастырылған болып есептелетін бұл ... ... ең ... шығармаларының қатарына кіреді. Жинақта сарайдан
тыс ... ... ... орын алуы ... бір ерекшелігі
болып табылады. Өлең жапон ... ... бір ... ... әдетте өлеңмен жеткізіледі. Жыл сайын Жапонияда өлең ... ... ... ... ... ... ... өзіндік сипатта
орталықтандырылған мемлекетке айналды. Мемлекет басында ... ... ... ... көсемі жапон тарихи жылнамасында император
деп көрсеткен адам тұрды.
Осы ... ... ... ... ... әрі ... мінез-құлық
әрекетін иемденді. Дәл XIII ғасырда Жапониядан жүйелі түрде Қытай еліне,
Таң қамалына, ... да ... ... жіберілді. Бұл кезеңдегі маңызды
рөлді VII ғасырда Жапонияға келген ... діні ... ... жаңа ... ... ... оның Нара ... гүлденуі жапон тұрмысында
діни-магиялық ритуал синтоизм мен ... ... ... ... ... күші, жеке күннің ... ... ... мәдениеті, синтоистік діни жүйенің негізіне жатты, ертедегідей
тәңіршілдікті иеленді.
Нара дәуірінде ... ... ... ... ... жазба
ескерткіштерінің туындауына алып келді. Соның ішінде ең ежелгісі - тарихи-
аңыз күйіндегісі ... Ең ... ... әні баршаны ерекше назарға
бөлейді, оның саны жүзеге тарта деген болжам бар. Нихонги әнімен бірге, ол
ежелгі жапон поэзиясының ... ... ... ... ... ... және «Нихонги» әндері әндер деп аталмайды, олар ... ... ... ... деп ... ... арасында махаббат әндері,
әскери-дайындық әндері, әскери әндер кездеседі. Бұл ... ... ... ұзақтығы тұрақсыз буында бейнелеген. ... ... ... ... ... ... тека или ... (ұзақ әндер) көп
кездеседі [48,207б].
Кодзикида ең басты «Миатэрасу» күн тәңірі хақындағы аңыз, ол бұлттардың
үңгірінен пана тауып, қайта ... ... ... ... өліп қалған
және қайта тірілген немесе ... ... ... оралған, хеттік және өзге
аңыздардағы құдайлар ... аңыз ... ... күн ... ... Ол ... ... жел мен дауыл құдайы сусаноның таптауына шыдай
алмай бұлттардың панасына ығысады.
Күллі әлем ... ... өзге ... ... жүгінуге
ұмтылады, бақытсыздық берекетсіздіктен бастау алады. Барлық тәңірлер
бұлттардағы өзен ... бас ... ... ... ... ... ... қалай қайтарылатыны туралы ойластырады. Алайда, бәрі бос
әурешілік болатын сонда өзінің шығармашылығымен ... ... ... өзінің киімдерін шешіп тастап, магиялық би ... ол ... ... ... құдайлар қызығушылық танытып, үңгірден қараған. Оған
айна әкеліп ... ол ... ... тәнті болып, өзінің қонысынан шығуға
мәжбүр болады. Осы кезде есік алдында ... ... бірі ... ... арқанды артынан сырғытып жіберіп, оған кері үңгірге ... ... атты ... көне кітабы махаббат, ... ... ... ... ... ... ... Нара өркениеті дәуірінде
жинақталған бұл еңбек әлем әдебиеті тарихында бірегей жинақ деуге болады.
«Маньйосю» 20 томнан тұрады, бес ... жуық ... ... Тарихта аты
қалған Хитомаро, Акихито, Окуро, Табито, ... т.б. ... ... ... ... ... жырлары мен әндері, аңыздары осы жинаққа
енгізілген. Кітап VII ... ... X-XII ... ... ... ... жарыққа шығып отырған. Сом алтындай салмақты ... ... ... көп. Бізге белгілісі бірнеше қолжазбаның
сақталуы. Қолжазбаның бірі ... ... ... адам ... ... өңделген, түрлі түсті қағазға басылған. Кітап түрлі
өсімдіктер мен құстардың ... ... ... бұл
қолжазбасы Кацура ғибадатханасында сақтаулы. Үш кітаптан тұратын ... ... ... мен ... ... ... бар.
Кейінгісі кітапты көшірген адамның атымен аталған. Одан кейін XI ... ... ... ... – Маньйосю», «Генреку» кезеңінде
жинақталған «Генрекунохон-Маньйосю» 20 томдықтың жартысынан көбін ... XIII ... ... ... Маньйосюдің 20 томы толығымен әдебиет
анталогиясы ретінде қатталып болған.
Ежелгі жапон поэзиясының ... ... ... ... тілінде жазылған. «Маньйосю сйо» - антологиялық жинақты сыни тұрғыдан
талдап-таразылаған алғашқы ғылыми ... ... ... ... ... ... тюсоку» немесе Сэнгаку сйоның» көлемі 20 ... ... Бұл ... соңғы томы 1272жылы жазылды. Одан соң Китамури
Кигин ... ... ... ... ... деп ... ғылыми еңбек жазған.
Жапон ғалымдарының жеткен жетістігі саналатын «Гендзи моногатари»,
«Хэйкэ моногатари», «Маньйосю» ... көне ... ... ... заманғы жапон тіліне аударылып жатыр.
«Маньйосю» - жапон поэзиясының шыңы. Бұл ... ... ... жырын да, ханшайымның нәзік сезімінен ... ... ... ... ... ірі ... ... көне замандық поэзияға
көркемдік тұрғысынан да, формалық жағынан да ... ... ... мінезіне жақын әннің орындалуы мен сипаты сэммэ деп ... ... ... қырлары тән. Осы кезге дейін – 62 ... олар Секу ... VIII ... (797), тарихи жылнаманың ең
соңында «Нихонги» тарихи жазбаларында жалғасын тапқан.
Бас кезде норито мен семмэ өзінің қызметтері ... ... ... келе, тәңір сөзі киелі мінез танытады, ал сэммэ саяси ... ... ... ... материалдары өз күйінде сақталған. Бұл
біртұтас, 40 кітаптан тұратын тарихи жылнама 797 жылы құрастырылған, ... ... ... ... кейіпкер ретінде Нара ұлы тұлға ретінде
қарастырылады.
«Секу Нихонгида» әскери-дайындық ... ... елді ... ... ... ... (Утагаки) аула бейнесінің бөлшегі іспетті,
аулада айтылатын әндер көрсетілген.
Жапонияның поэтикалық жанрында тека немесе ногаута ... ... ... балладамен поэмамен қатар қойылған ұзақ ... ие, ... өлең - ... лирикалық көңіл-күйді білдіруге әр
түрлі поэтикалық түрге сәйкес келеді. Ескерткіштің негізгі құраушысы болып,
Отомо ... ... ол осы ... ... ... өкілдермен құралған
әндерді жинақтады, тегі бойынша тіркеп, өзіндік ... ... ... ... «Манъйосюда» ұлы ақын Нара Какинамото Хитомароның 371
әні енгізілген, ақын Каса Канамураның 15 әні, Такахиси ... 32 ... ... жинағынан 31 ән («Көне әндер жинағы, Кокассо»)
енгізілген. ... ... ... ... ... өзге де ... «Фудоки» тәрізді шекара сақшылары хақындағы әндер де ... мен ... ... ... сол ... ... әр түрлі қырлары кездеседі: табиғаты, тұрмысы, болмысы, көне салты
мен дәстүрлері, ... ... Ең ... ...... ... ерекше антологияға бөлеген – поэтикалық ғаламат жинақтар
болды.
Ескерткіштің ерекше құндылығы барлық антологиялардан өзгешеленіп, онда
сол ... ... ... ... ... ... ән ... мейлінше сақталған – «Шығыс провинцияларының әндері» ... Олар ... ... ... айтылды. Жинаққа солтүстік және
батыс провинцияларының әндері ... ... ... ... ... ... қырларын суреттейді.
Қарапайым еңбекшінің көңіл-күйі шынайы бейнесі былай суреттеледі:
Күн ұзақ теріп ақ ... ... ... жақсы болар еді,
Жас қимай кеп маған,
Аяушылық танытса [43, 670б].
Жапон әдебиеті кезеңінің екінші кезеңі – Хэйан дәуірі деп аталады. ... 794-1185 ... ... ... ... сөзі ... ... мағынаны
білдіреді [50, 87б]. Хэйан дәуiрi жапон әдебиетінiң гүлденген дәуiрi болды.
Жапон ақсүйектерi осы дәуірде өз ... бiр ... жыр ... ... ... ... жұрдай, кiсiлiгi жоқ жан санауға дейiн
жетті. Әлем ... ... ... да ... ... осы ... келді.
Хэйан дәуірінде жазылған «Такэтори моногатари» Жапонияның алғашқы
романы болып ... Бұл ... ... мен ... ... ... туралы 54 томдық роман болып табылады. Бұл роман оқырман қауымға
10–11 ғасырдағы Жапония ақсүйектерінің өмірін және ... ... ... ... мәдениетін, әсіресе нәзіктік және мұңдылықпен ... ... ... сипаттайды.
«Такэтори моногатари» еңбегінің негізі – әдемі кейіпкерлердің өмір
тарихы. Повестің астарында ертегідегідей ... ... және ... ... ... Мұнда ғажайып күштердің ... ... ... ... кенелуі айтылған. Ал шын мәнінде өмірде кішкене
ғана ... ... алып ... Бірақ қиял-ғажайып элемент повесте Кагуя-
химэнің кейіпінде ғана көрініс тауып, ал қалғандары – қарт және ... ... ... – олар ... ... Күйеу балалармен оқиғаның
барлығы күнделікті шындықтан еш ауытқымайды. Қарт - қарапайым шаруа және ... ... қыз ... ... ... Такэтори қарт император ұсынған
шеннен, сыйдан бас тартады. Кагуя-химэден ... ... ... ... ... ... Оның сонымен қатар, ақылдылық, қадірлілік
көрсетіп, қорқақ, қадірсіз әрі жаман күйеулерден ... ... ... тағы бір ... ой орын алады: ол нағыз күшті тек күшпен,
ерлікпен жасалған ... ғана ... ... Бұл ... ... ... ... көре аламыз. Хорай тауы ... ... ... ... ... және ... ... тауымен
байланысты.
Фольклорлық негіздегі жапондық тағы бір шығарма «Отикубо моногатари»
деп аталады. Оның ... ... ... ... ... қатал өгей
шешенің өгей қызды бөлектетуі жайлы әңгіме ... Өгей ... ... бөлек жерге – «отикубо» яғни, жер еденнен жасалған ... ... ... да «отикубодан шыққан қыз» деп атап кеткен.
Отикубо ... әрі ... және ашық ... оған ... ... қарай білетінімен көзге түседі. Өз кейіпкерін әсерлі өрнектермен
өрнектей келе автор Отикубоның күйеуінің махаббатына ... ... өмір ... оған ... ... жақсы сыйлықтармен
марапаттағанын және кедейленген өгей шешесі мен отбасы тек қыздың ... ... ... ... жазады.
VIII-XII ғасыр жапон әдебиетінің классикалық кезеңі ретінде белгілі. X
ғасырда пайда болған «Ямато моногатари» әңгімелері мен «Исэ ... ... ... ... ... ... әдебиетіне тән белгілерді
көрсетеді. Бұл белгілер үлкен формадағы шығармаларда – роман жанрында ... ... ... және ... түрлерінің үлкен кезеңі басталған X
ғасырда алғашқы роман нұсқасы ретінде сүйкімді бір ... ... ... жайлы «Бамбук бұтақтары» повестін атауға болады.
Ақындардың ережелерге ... ... бұл ... тіл мен ... ... да ... болатын. X ғасырдың маңызды ақындарының
арасында Оно Комачи, Исе Ханым және Аривара ... ... ... ... бар болатын. Басты тақырып махаббат, көбінесе айырылысу қасіреті сияқты
тағдыр тақырыптары орын алды. Дәл осы ... ... және ... ... ... тек ... жазады деп саналатын.
Хэйан дәуірінде императорлардың өзi поэзияға баса назар аударды.
Жергiлiктi ... есiмi жаңа шыға ... ... бәрi де ... ... шақырылатын болды. Мұнда олардың жыр мүшәйралары жиі-жиі
ұйымдастырылды. Жыр сайысында озып ... ... мол ... Ал ... қайсыбiр, патшаның сарайында қалып, үздiк өлеңдердiң
жинағын түзушi ретiнде арнайы бекiтiлген жалақы алып ... ... ... ... ... ... ... қатарында Ки-но Цураюкидiң есiмiн
атайды.
905 жыл ... ... ... ... ... және жаңа жапон
поэзиясының антологиясын құрастыруды ойлап, таңдаулы ақындарды жинады.
«Кокинсю» ... және жаңа ... ... ... атты ... шығарды.
Ки-но Цураюки – көрнекті прозашы, білгір әдебиет теоретигі, жоғары
дәрежелі сарай ... ... жылы ... ... болған уақыты –
945жыл. «Кокинсю» антологиясының «Алғы сөзін» жазды. Бұл «алғы сөз» қара
сөзбен ... өлең ... ... ... ... ... ... жауһар дүниесіне айналды [19,15б].
Жел соқса – толқын бұлқынар,
Жел соқса – толқын тынатын.
Жел менен толқын –
Баяғы достар,
Бір-бірін жақсы ұғатын.
Автор ... ... ... ... ... ... жандандырып
суреттейді. Табиғат пен адамды байланыстырып, жел мен толқынды ... ... ... ... ... ... берген.
Таңертен көрдім мен
Раушан гүлдерін.
Мұңлы ойға бастады –
Әдемі бұл гүлдің
Тек сәттік екенін білгенім.
Мұнда да кейіптеу тәсілін ... ... ... әдемі раушан
гүлдерінің бір ... ... ... ойды ... ... жылдарында күнделік жазуға әйелдер де араласты, соның бір дәлелі
ретінде «Тоса никки» ... ... ... Шығарманың авторы Ки-но
Цураюки өзін әйел тұрғысынан алғысы келді. ... ... ... осы жанрдағы басқа шығармалардан ерекшелігін, әр ... ... ол ... ... ... ... кіргізбей, лирикалық
жазбалар жазды.
Лирикалық шығармаларында саяхат кемесінде ... ... ... ... Бірде Тосада ақынның кішкентай қызы қайтыс болады.
Қасындағылар оның қатты ... ... үшін би ... ... ... ... Ки-но Цураюки бәрібір қайғылы оқиғаны есіне ала береді.
«Тоса никки» дәстүрлі «ерлер» күнделігінен өзінің ... ... Бұл ... - ... көркем әдебиет прозасының алғашқы
туындысы. Ки-но Цураюкидің тәжірибесінен кейін жаңа стиль ... ... ... ... ... жаңа ... ашты. Қытай хаттарынан
бас тарту ұлттық элементті күшейтуге әкелді. ... ... ... да
кең танымал болды. Ол ақын – әйелдердің қолына ... ... ... ... тамаша кейіптерін қалыптастыруға түрткі болды.
X ғасырдың аяғындағы осындай шығармалардың бірі «Кагэро ... ... аты ... ... оның ... кезеңде ең танымал
ақыны және өте әдемі әйел болғаны айтылыды. Ол 995 жылы жасы шамамен ... ... ... Оны ... хаха деп ... ... «Митицуна
ана» (оның ұлы Фудзивара Митицуна белгілі шенеунік, өз ... ... ... ... күйеуі Фудзивара тұқымынан болған. Императордың
министр қызметінде болған, бірақ ... ... ... ... ... көп бөлігін күйеуінің басқа ... ... ... ... ... 21 ... өмір ... оқиғаларды қамтиды.
Белгілі ақын Идзуми Сикубудтың – «Фрейлина Изуми» ... ... ... XI ... ... ... болды. Идзуми Сикубудың өмірі
жайлы ешқандай мәлімет жоқ. Оның нақты туылған күні, қайтыс болған күні ... ... ... ... ... ... ... өмірінің
оқиғаларына, жас аристократқа ғашық болғаны, оның өлімі жайлы баяндалған.
Идзуми Сикибу өзінің ерекше ... ... есте ... ... әдеби өкілдерінің алдыңғы қатарында тұрды [50, 105б].
Көріп отырғанымыздай күнделіктерді атақты ақындар, әсіресе әйел ... ... Олар ... ... ... ... Ол өз
кезегінде хэйандық күнделіктердің лирикалық сипатын күшейтеді.
Күнделіктік жанрға осы ... ... ... Мурасаки Сикибудың -
«Фрейлина Мурасаки», «Мурасаки Сикибу никки» атты ... ... ... ... өмірінің тарихы жайлы жазылған.
XI ғасырда жапон әдебиетінде ертегілерден повесть бөлініп шығып адамның
жеке өміріне деген қызығушылықтың тууына байланысты күнделік ... ... Бұл ... ... ... мол ... бойына сіңіреді.
Повеспен бірге лирикалық күнделіктер қосылып роман ... ... ... ... ... ... ... «Гэндзи моногатари» - атты роман
жазады. Роман әлем ... ... ... бірі ... ... ... ... көркемдік шеберлігімен тек ... ... ... ... әдебиеттің ірі туындысы ретінде
қарастыруға болады. Бұл ... ... ... ... ... ...... жырлардан шыққан жоқ, керісінше әдеби
тәжірибенің ... ... ... ... ... «Гэндзи
моноготари» - Еуропаның романдары мен Таяу және Орта ... ... ... ... ... ... осы күнге дейін мәліметтер белгісіз болып
отыр. Оның шын есімі жайлы көп болжам айтылғанымен, оның шын есімі ... ... ... жоқ. ...... ... бір кейіпкерінің есімі.
Хэйан дәуіріндегі жапондық ақын қыз және ... ... ... күнделігі» романдарының авторы, сондай-ақ оның бірнеше
өлеңдер ... ... Оның ... оның ... ... ... бастап біліп, оны романның негізгі кейіпкері деп атаған. Бірақ,
мүмкін Мурасаки романындағы кейіпкерге сол ... ... ... ... атын солай қойды.
Мурасаки бұл романды шамамен 1010 жылы бітірген. Романның нақты шығу
уақыты ... ... ... терең ойлылығы арқылы Мурасакидің романды
үлкен өмірлік тәжірибеден ... ... ... ... ... ... ... және этнографиялық
деректерге бай болуымен өте құнды боп ... ... ... ... ... ... ... кітапханасында сақтаулы. Романның
көне тілі жапон оқырмандары үшін қиындық туғызды. Күншығыс елінде 1998 жылы
жапон жазушысы ... ... көне ... тілінен қазіргі жапон тіліне
аударды.
«Гэндзи моногатари» 2 бөліктен тұрады. ... 471 ... ... ... I мен II ... ... және 10 тараудан тұратын 2 бөлімнен
тұрады. 10 тараудан тұратын 2 – ... ... ... 10 ... ... ... болған. Романда 300-ге жуық кейіпкерлер қатысқан, ал соның ... ... ... 30-ға жуық. Роман 70 жыл мерзімдегі іс-әрекетті
баяндайды. Бірінші бөлімнің кейіпкері ... ұлы ... ... 41 тарау романда жоқ. Ол тек «бұлтқа жасырыну» деген ... ... ... осы ... ... ... ... жайлы
ойлауға болады [52, 650б].
Романның басында Гэндзи жас ... ... ... және ... ... Мұны біз ... ... тұлға ретінде айта
аламыз. Гэндзи Аойға үйленеді. Бірақ, басқа әйелдерге де әуес ... ... ... ... ... әйел ... ... қатты
қызыққан әйелі кедей Югао, ... ... ... кеткен қыз. Ең
әсерлі, әрі ең күшті сезімді – Фудзицибо ... Бір күні ол ... ... ... ... ... ретінде болашақ император
Рэйсонды дүниеге әкеледі. Гэндзи оны өз ұлым деп ... ... ... қыз Вака – ... ... айтылады. Ол Гэндзиге
Фудзицубоны елестетеді, бірақ ол қыз оның ... ... ... ... ... алады, кейін ол қыз оның сүйіктісіне, әйеліне айналады. ... ... пен ... ... ... басында Гэндзидің жандануы, оның ... ... ... Ол ... ... ... ие болып, ең жоғарғы
дәрежеге дейін барады. Гэндзидің әкесі, кәрі ... ... оның ... ... иеленеді. Бір күні Кокидэннің қарындасы Обордзукие мен
Гзндзидің арасындағы байланысты ... ... ... Сума ... ... ... ... жалғыздықта біраз уақыт өмір сүреді. Сол аралдың
бұрынғы губернаторы өз қызын Гэндзиға тұрмысқа ... ... ... қыз ... ... сарайға оралады. Сол кезде Гэндзидің Фудзицубодан туған
ұлы Рэйсон император болып тұрады. Өзі жайлы ... ... ол ... 1-ші адам ... ... және т.б ... ... үйге жайғасады. Осындай көптеген оқиғалардан соң ... ... ... ... ... ... ол жас қыз Тамакадзураның
соңынан жүреді. ... ... ... ... ... ... Нёсан бір күні Гэндзидің көзіне шөп салып, басқа ... ... Ол ... ұлы ... есептеледі. Вака-Мурасакидің өлімі Гэндзиге
қатты жан жарақатын тудырады. Ол қоршаған ортадан ... ... ... ... шығармасының келесі тарауын жазушы: «Жарық бұлттың артына
тығылған соң ... » ... ... ... ... соңғы тараудың
болмауын жазушының әдісі ретінде түсіндіреді.
Жазушы ескі моногатарилердің ... алыс ... ... ... ... өктем көрген Гэндзидің шешесінің ерекше бейнесі орын алады.
Ертегілер мен ертегілік моногатарилердан ... ... ... аса көп ... ... ... ішкі жан ... соның
ішінде махаббатқа байланысты сезімге көп көңіл бөлген.
Романда махаббатқа құмар ... ... оның ... ... жайлы
жазылған прозаларын, өлеңдерін көреміз. Романдағы тақпақтарда ғана ... ... ... да ... ... ... ... орынды
қолданылған.
Жапон романының жанрының «Исэ моногатари» және «Уцубо моногатари»
арқылы дамуында махаббат ... ... ... ... ... ... ... толы болғанын айтады. Бұл романның ... ... Дон ... ... болады. Дон Жуаннан
айырмашылығы Гэндзидің қоғамдық ортаға ... ... ... ... ... ... ... бойы сүйген адамын есіне сақтап жүреді. Бұл
эмоционалдық «есте сақтау» Гэндзиді нағыз ... ... ... ... көптеген әйелдердің бейнесі ерекше назарды өздеріне
аударады. Әр әйел жеке ерекшелігімен, ... тән ... ... ... ... ... бірінші махаббатының құрбаны болған Югауыны,
кішкентай, бірақ Гэндзидің көңілін өзіне қаратып алып, ерекше күш ... ... ... ... және ... ... ханша Суэцуму-ханудың да
обрыздарын да бірден елестетуге болады.
Жазушы жеке көзқарастарымен өз романының кейіпкерлерін өмірлік ... ... сай ... ... ... Ол сол ... ... ортаны іздеп, сол ортаға тән Гэндзиді ғана емес, бүкіл ... ... ... ... ... Гэндзи туралы роман өзінің
уақытының айналымдылығымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... қатынастармен тығыз байланыста жазылған.
Мурасакиді лирикалық ... ... жан мен ... ... Табиғат суреті - жапондық лирикадағыдай - күз мезгілі,
кейіпкерлердің қиын ... мен ... ... ... ... параллелизм элигиялық тонды күшейтіп, романға жан-
жақтылық сипат береді. Әрдайым ... ... ... ... ... ... ... жанды қызмет етеді. Екінші, қосымша
бөлімде Гэндзидің ... ... өмір ... Бұл өмірдің ағынын
білдіретін белгі – ағысы қатты өзен.
Хэйандық бағыттың сипатты белгілеріне тән тағы бір ...... Оның ...... ... Сэй ... ... Сэй
Сёнагон жастайынан өзінен жай заттардан рахат алу ... ... ... ... мән ... ... ойларын, сипатын
зерттей алатын қасиетке ие болған. Көрген, білгенінен өзінің қасиетінің
арқасында нақты әрі шынайы ... ... ... Сёнагон шығармасында адамдардың нақты іс-әрекеті баяндалмай, ондағы
өмірдің сипатын әдемі ... ... ...... ... бас тарту,
адамдардың тағдырын қиыстырудың, эмоциональды әсерленулердің ... Бұл ... ... ... ... ... ... Сэй
Сёнагон жапон әдебиетінде жаңа бағыт – эссені ... ірі ... ... сол ... ... ...... ізімен» деген жанрына ұқсас
болған. Дәл осындай атпен, тек ... ... соң ... XII ... алғашқы жапон әдебиетінде осындай жанрдағы шығармалар шыға бастады.
«Бастапқы жазбалар» тек хэйандық кезеңнің соңында атақты болып, ... Бұл сол ... осы ... ... ... – Камо-но Тёмеяның
«Ильидің жазуларының» әсерінен дамыды. Бірақ, бұл жанр хэйандық ... ... ғана ... ... соң, ... ... ... соңында тағы бір ірі шығарма – әңгімелер жинағы.
Олардың алғашқысы – «Кондзяку моногатари». Оның ... ... ... ... ... ... оның ... Удзи аймағында тұрған Минамото-
но Такакуни деп айтады. Елдердің айтуынша ол көптеген адамдарды жинап алып,
олардың әрқайсысының әңгімелерін жазып ... ... осы ... ... ... ... ... дайнагона (ірі шенеунік) деген
шенге ие болған. Алғашында еңбекті «Удзи – ... ... ... ... повесі») деп атаған. Бірақ, әр әңгіменің басы «ертеде»
деп басталғандықтан, кітапқа «Кондзяку моногатари» деген ат берген.
«Кондзяку моногатари» - 1063 ... ... ... 31 ... 3 ... – 8-ші, 18-ші және 21-ші кітаптар сақталмаған. Бүкіл жинақ
үш үлкен тақырыптың бөлімінен тұрады: Үндістан, ... және ... ... бөлім 18-ші мен 31-ші ... ... ... ... ... ... ... әр тақырып бөлек-бөлек ... ... ... ... бөлімінде 4-ші кітапта буддадан кейінгі
Үндістан, ал 5-ші ...... ... Үндістан әңгімеленген [54, 413б].
Қытай бөлімінде 9-шы кітап – ... ... 12-ші ... – елдің
тарихы жайлы мәліметтерді қамтиды. Жинақтың көптеген ... ... ... ... ... жақындығын көрсетті. Халықтың
өмірінен алынған материал буддамен тікелей байланыстырылған.
«Кондзяку моногатари» жинағы алғашқы әдебиеттер ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Дәлірек айтсақ, оны
«халыққа арналған әдебиеттер» қатарына ... ... ... ... ... ... ... қарапайым тілде жазылады.
Хэйандық ортада пайда болған әдебиеттердің көпшілігі кішкене ... ... ... ... ... халқының мәдени мұрасының маңызды
бөлігі болып табылады. Осы кезеңде көркемдік ... ... ... ... ... ... ... 4 жүзжылдықты қамтыды.
Бұл кезеңнің құлауы оның тарихи тереңге ... ... ... ... ... пен ... кезеңі деген атпен белгілі. Бұл кезеңде
билік басындағылармен ... ... ... наразылықтары мен
көтерілістері орын алды. Орталық басқарушылар мен феодалдар арасында қатты
қақтығыстар орын ... Тек XII ... ... ... ... ... қоғамның билігін құлатып, Жапонияда өз биліктерін орнатты.
Осындай алма кезек оқиғалардан және әлеуметтік өзгерістерден кейін
әдебиетте де түбегейлі ... ... ... ... аяғымен XIV ғасырдың аралығындағы кезеңдегі Жапонияның
әлеуметтік саяси өмірінде өте ірі өзгерістер орын ... мұны ... деп ... Осы ... феодалдар мен билік басындағылар
арасында өте ірі талас-тартыс орын ... ... ... екі ... жау топ ... ... және батыс
феодалдары.
Жапонияда Хейэндық кезеңде өте бай әрі жан-жақты әдебиет қалыптасты.
Жапон әдебиетінің ... ... ... ... «бунраку» деп
аталатын қуыршақ қойылымдарының және ... деп ... ... ... ... ... ... өнері жайлы сөз басталғанда жапондықтар Амэно-Удзумэ
Құдай туралы ежелгі аңызды естеріне түсіреді. Ғасырлар бойы гүлденіп ... ... ... ... ... осы ... ... Аңызда Күн Құдайы Аматэрасу ағасы - Жел Құдайы Сусаномен
ренжісіп калып, әлемді Күн нұрынан айырып, аспан ... ... ... ... ... Аматэрасуды үңгірден қалай ... ... ... ... ... ... жаман түрімен атақты Амэно-
Удзумэ Құдайы үңгір алдында ... ... Оның ... биін ... ... ... Күлкіні естіген Аматэрасу қызығып, үңгірден шыға
келгенде, жер беті кайта Күн нұрына ... Осы ... ... ... ... ... ұлттық театрының дүниеге келуін
байланыстырады [55,305б].
Жапон театрының қайнар көзі ерте дәуірдегі діни ... мен ... ... ... ... Жапон театры VII-VIII ғасырларды
біртіндеп Қытай, Үндістан, Кореяның ... ... ... ... ... олар гигаку және бугаку деген атпен орын ала бастады. Гигаку
сауығы ... би ... ... Бұл пьесаларға қатысушылар маска
киіп, би биледі. Ал бугаку билері храм ... ... ... ашық ... алаңдарда орындалды.
Жапонияның ең қатаң театрлық классикасы болып саналатын ол – Но. «Но»
сөзі «шеберлік» дегенді ... ... ең ... қойылым
жазушыларының бірі Чикаматсу Монзае-монду (1653-1725). Көбінесе ... ... ... ... бұл кісінің қойылымдары «Кабуки» халық
театрына да жиі-жиі ұсынылатын. ... ... ... күшейген Токугава кезеңінде (1603-1867) әдебиетте дәстүршіл
бейімділік ... ... сол ... ... деп ... ... жапон
қыздарының қызмет еткен «көңіл көтеру» үйлерінің көбейген кезеңі болды және
бұл әдебиетте де көрініс тапты. Осы ... ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Бұл шығармаларда дәстүршілдіктен көбінесе
жаңа әлемге, ... ... ... ... ... Токугава
кезеңінің екінші жартысында ақын және жазушы Ихара Сайкаку ... ... ... шытырман оқиғалар бейнеленген романдар жазды. ... ... ... ... арттырды.
1.3. Жапон әдебиетіндегі жанрлар жүйесі
Жапон әдебиетінде бірнеше әдеби жанрлар дамыды. Жапон әдебиетінің
жанрлар ... де ... ... ... ... жанр - ... ... нақтылы бір ұлттық әдебиеттегі белгілі бір дәуірде
қалыптасқан, ... ... ... бар көркем шығармалар түрлерінің
жүйесі. Жанр ұғымының мазмұны ... ... ... ... ... ... отыр, мұның өзі жанр туралы ғылыми түсініктердің әлі де
жетілмегендігін көрсетеді. «Жанр» сөзі ... ... ... ... береді.
Жанр - өнердің барлық түрлерінде тарихи қалыптасқан іштей жіктелім жүйесі.
Кез келген жанрдың ... даму жолы өте ... ... ... ұлы
суреткердің шығармашылығында ол түрленіп отырады [56,145б].
Жапон әдебиетінің ерекше жанрларына: вака, танка, рэнга, ... ... ... ... ... жатады.
Вака (жап.«жапон жыры») - ортағасырлық жапон көркем әдебиет ... ... ... ... ақсүйек үшін міндетті болған сол кездегі қытай
поэзиясы кансидан жапон көркем әдебиетінің ... ... ... ... ... ... болған. Вака жанр ретінде дәстүрлі түрде бірнеше
түрге бөлінеді:1.Танка (қысқа жыр), 2.Тёка (ұзақ жыр)
Жапония ортағасырында ... ... ... ... дәстүрі
болған (әсіресе бұл махаббат арнауларында жиі ... Бұл ... ... ... ... ... жиырма томының бесеуінде
көрініс тапқан. Вака Сэй ... «Бас ... ... ... ... ... «Гэндзи туралы повестінде» (ол ... ... 795 ... ... ... ... ... Вака стиліндегі
көркем әдебиет арнауларымен алмасу сол уақыттарда дәстүрлі, тіпті ... үшін ... ... Вака ... атақты шығармаларды білу,
белгілі бір жағдайға байланысты қандай да бір ... оқи білу ... ... дәуірі адамдарының ағартушылығының көрсеткіші болып саналған.
Сонымен қоса ваканың ... ... да ... ... (жап. ... ... Жаңа жыл, айды ... және т.б. ... ... байланысты өткізілген) және утавасэ (жап. ... ... ... бір ... ... өлең ... ... екі топ
арасындағы жарыстар). Уақыт өте келе көңіл көтеретін іс- ... ... ... ... бір ... ... жанрындағы алғашқы өлеңдер көне жапон ... ... ... мен «Нихон сёки» қолжазбаларында жазылған болатын.
Алайда ол жерде вака ... ... ... ... іске асырылмаған.
«Манъёсю» жиырма томдық шығармалар жинағында көне ... тёка ... ... кездеседі. «Манъёсюге» Одзиннің, Отомо-но Якамоти (шығармалар
жинағының кейінгі редакторы), ... ... ... ... ... Яманоэ-но Окура, Отомо-но Табито және Отомо-но Якамоти
императорларының вакалары енгізілген. Сонымен ... ... ... қазіргі оқырманға жетіп үлгермеген әйелдер мен қарапайым халықтың
да вакалары енгізілген.
Нара дәуірінде және ... ... ... ... ... ... ... әдебиет жанры қытай поэзиясы канси болған. Бірақ Х
ғасырда жапон және ... ... ... ... ... ... ... халық поэзиясы жанрына назар аудара бастады.
Жапон көркем ... ... ... ... із ... ... қайта өрлеуіне әкеліп, вака жанры қайта таныла бастады. Көп
ұзамай император Дайго вака ... ... ... ... ... ... ... ақындары «Кокин Вакасю» сөзбе сөз аударғанда «Көне
және қазіргі шығармалар жинағында» ... ... көне ... ... әдебиетіндегі үшінші кезең – Камакура дәуірі 1185-1333 жылдар
аралығын қамтиды. ... ... яғни орта ... ... жаңа ... ... алынған шумақтар) дами бастады. Бұл поэзия жанрында бірнеше
адамдар бір-бірін өз өлең шумақтарымен ... ... ... ... ... жылдарында Готоба императорының арнайы қатысуымен және
бұйрығы бойынша ваканың кезекті жинағы ... ... ... ... соңғы жинағын Фудзивара Сюндзей және оның баласы Фудзивара Тэйка
жасады. ... ... оның ізін ... және олардан кейінгі жапон
ақындары қолданған ваканың жасалу теориясын жазды.
Ал, төртінші кезең – Муроматри ... деп ... Бұл ... ... қамтиды. Муромарти дәуірінде рэнга жанры кең өріс алды. Ол
ақсүйектердің және бай ... ... ... ... ... сарайының құдіреті болып қала берді. Император сарайына лайық
танкаларды құрастыру үшін ... ... ... ... ... ... және ... мағыналарды жаттауға алып келді.
Ваканың әзілқой түрі «Кодзики» және «Манъёсюде» ... ... ... ... айрылды. Көп уақыт өтпей рэнганың жасалу теориясы
бақылауға ... ... мен ... ... кетті. Халық
шығармашылығында ваканың әзілқой түрі хайкай мен кёка ... ... ... көне авторларға еліктеу жанры болып Эдо кезеңінде өзінің оралымдылығын
және өміршеңдігін жоғалтты.
Эдо дәуірі жапон әдебиетінің бесінщі кезеңі ... ... Бұл ... ... ... қамтиды.
Ерте Эдо дәуіріне қарай вака жанры ... ... ... ... шумақтары хокку болып табылатын хайкай (хайкай-но рэнга) үлкен
танымалдылыққа ие ... ... вака ... Эдо ... ... ... дамуын жалғастырды, себебі жапон дәстүрлі әдебиетін жинақтаушы Мотоори
Норинага лирикалық сезімдерді жапон ... ... жолы ... вака
жанрын қайта қалыптастыруға тырысты. Ол вака жанрында жаза бастады және бұл
жанр оның шәкірттері мен Кокугаку мектебінің мүшелері, яғни ... ... ... маңызды бола бастады. Алайда вака жанрының негізгі формасы
ескі дәстүрге бағынышты болып қала берді. Вака жанры жаңа ... ... ... ... ... ... достары мен шәкірттері жарияланған
отбасылық көркем әдебиет жинақтарын (мысалы, тез ... ... ... ... Сики басып шығарған және осы уақытқа журнал түрінде жеткен
«Хототогису») ... ... жаңа ... жалғастырды. Масаоко Сики
қазіргі танканың атасы болып саналады. (осы терминді вака ... үшін дәл өзі ... ... Қазіргі уақытта вака жанрында
жазатын көптеген ақындар қауымдастығы бар. Көптеген ... ... ... да ... ... (жап. ... жыр») - вака жанрының бір түрі және Жапон феодалдық
лирикалық поэзиясының негізгі түрі болып табылатын, 31 ... ... өлең ... Танка халық аңыздарында және рулық қауымдастықтағы
ауыз әдебиетінде ... ... ... жанр ... ал одан ... ... яғни ... шумақтарын қолданатын юморлық поэзия кёка
болды.
Танкада ... жоқ. ... бұл ... техникасы бес және жеті
күрделі жолдық өлең негізінде. Мысалы.
Таудың
ортасында
Момидзи ... ... ... жапырағы
тырсылдайды
Наку-cика-но ... ... кику токи дзо оның ... ... ... ... ... күз уайымы
Осы түрде құрастырылған өлең 50 немесе 100 жолдан ... ... және ... ол тёка ... ... деп аталады. Әдетте ... ... ... ... ... бес жолдан тұрады, ... 31 ... (жап. ... ... ... ... - ескі ... жанры. Рэнга ең аз дегенде екі шумақтан тұрады, әдетте шумақтар
көп болады. «Іліп алынған шумақтар» ... ... ... ... ... атағы шыққан көркем әдебиет түрі. Алдыңғы шумақпен ... ... ... мазмұнына күтпеген өзгерістер енгізе білу өте
қатты бағаланған. Эдо кезеңінде ... 36 ... ... ... ... ... ... Ереже бойынша касэн тыңдаушыны екі рет түстерге сілтеуі,
хана-но дза (әдетте шиенің гүлдеуі) және үш рет – айға сілтеуі керек, ... дза. ... ... мысалдары Хэйан дәуірінің соңында шықты ... Екі ақын ... ... және мағынасына қарай вака
болып табылады. Поэзияның сондай ... тан ... (жап. ... рэнга»)
атауына ие. Рэнганың тағы бір түрі тё рэнга (жап. ... ... ... ... кейбір зерттеушілер рэнганың алғашқы үлгілері «Кодзики»
шежіресіндегі Идзанаги мен Изданами ... ... ән ... табылады деп
есептеуде. Рэнгада әрдайым көне дәстүр күшті орын ... ... ... ... ... деген: «Рэнганың мақсаты - ескі, танымал
шындықты жаңа тәсілмен жеткізу... Негізгі рэнганы тағайындау - ... ... сөз. Бұл ... ... ... болу ... ... Есимото күтпеген нәрсе ең жақсы нәтиже береді деп
айтқан. Есимотоның пікірінше басты нәрсе «ұлы ... осы ... ... ... ... ... ... поэзиясының рухын сақтап қалу.
Хайку – жапон лирикалық поэзиясының ... ... ... ... үш жолды өлең түрі. Хайку – сөзбе сөз аударғанда «әзіл оспақты өлең»
деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ... ... және ... (31 буыннан, 5тармақтан тұратын танка пішінді
өлеңнің алғашқы үш тармағы) ... ... ... ... ... деп ... ... бұл жанры XVI ғасырда жеке жанр болып
қалыптасқан. Қазіргі атауын XIX ... ақын ... Сики ... ... ... ... Басё [59, 37б].
Хайку Мацуо Басё шығармашылығында өзінің ең жоғарғы ... ... ... ... жанрына айналды. Хайку жанры жайлы Басё былай
дейді: «Не нужно сочинять поэму из сотен строк, ... дать ... ... появляется, когда заглядываешь в бездну. Когда чувство ... ... мы ... потому, что нет слов выразить это. ... ... ... выражают свои чувства минимумом слов или мазков
кисти. Когда они выражакм их ... ... не ... ... для ... ... же вся тайна японского искусства! Одним мазком кисти, одним пятном
можно изобразить что угодно: птицу, холм, человека» ... ... ... ... ... ... өлең ... үлкен әлем сия алады.
Әрбір ... ... сол ... ... ... ... оның көрген-
білгенін оқырманның көз алдына жанды сурет етіп ... ... ... кең өріс ... ... ... ... ойы жегер
биіктікке дейінгі ұғым-түсінікті қамти алмақ. Хайку жанры өз бойына аздаған
мұң жинақтаған. Жапон поэзиясы ... оның ... ... ... ... ... келуінен құралады. Мұнда римф жоқ, бірақ
бар көңіл өлеңнің дыбыстық және ырғақтық сипатына бөлінеді.
Мысалы:
Сұп-суық су ... ... ... ... көбелек!
Жолдасым бол менің,
Өзің бол сенгенім.
Хайкудың құрылымы және жанрлық белгілеріне тоқталсақ, негізгі ... ... бір ... құрайтын 17 буыннан (Басёда буындық
құрам заңдылығынан шегіну ... ... ... ... ерекше бөлінген
сөздермен–кирэдзи (жап. «бөлінген сөздер») 12:5 қатынасына 5–буында немесе
12–буында бөлінеді. Хайкуды батыс тілдеріне аудару ... ... ... ... ... ... кирэдзи кездесетін жерлерде жолдарға ... ... ... өлең ретінде жазылған. 1970-жылдары американдық
хайку аудармашысы Хироаки Сато ... ... ... ... ... өлең ... жазуды ұсынған, одан кейін Канадалық ақын және
теорияшы Кларенс Мацуо-Аллар ... ... ... ерекше хайку бір
жолдық болуы ... деп ... ... және ... ... ... буындық пропорциясына ұмтылатын екі жолдық мәтіндер өте ... ... ... ... ... ... ... уақытқа дейін
хайку аудармашыларының арасында және ... ... ... ... ... ... (5-7-5 ... сақтайтын қолдаушылар аз
қалған. Көптеген зерттеушілердің жалпы пікіріне сүйенсек әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... себебі тілдер
сөздерімен, ақпараттық көлемі бар ... буын ... ... ... [61, 98б].
Еуропалық үлгіде жазылған қазіргі хайкулар (әсіресе ағылшын тіліндегі)
әдетте 17- буыннан ... ... анық ... ... ... адам өмірімен
байланысты табиғи образдар орын ... ... жыл ... ... ол үшін міндетті бөлшек ретінде киго (жап. «мезгілдік сөз»)
қолданылады. ... тек осы ... ... ... өзінің қазір ғана көрген
немесе естігендерінің әсерлерін жазады. ... жазу ... үш ... ... білу. Кішкентай өлең жолдарында әрбір сөз, әрбір образ
есепке алынады, олар ерекше салмақтылыққа, мәнге ие ... ... ... – аз ғана ... ... көп ... айту болып табылады.
«Хокку» сөзі (жап. «бастапқы шумақ») алғашында жапон көркем ... ... ... ... ... ... ... Эдо кезеңінің басында
(XVII ғасыр) хокку жеке ... ... өмір ... Осы ... ... ... ... XIX ғасырда ақын әрі сыншы Масаока Сики ұсынды.
Хайку жаңа туынды болғандықтан ол ... ... ... мектептер
болған жоқ, хайку авторлары өздерінің шығармашылық ізденістерінде еркін
болды. Хайкуды ... ... ... жақындастырды,
шығармашылықты қоғамдық баспалдақпен төмен ... ... ... ... де қол ... етті. Бұл өнердегі нағыз
демократиялық революция ... даму ... ... ... ... өтті. Аракида Моритакэ
(1465-1549) және Ямадзаки Сокан (1465-1553) сияқты ақындар ... ... жанр ... ... ... ... ... жанрға айналуы
Мацуо Басёнің (1644-1694) еңбегінің жемісі.
Хакку тақырыптарының кеңеюі ақын және ... Еса ... ... ... XVIII ... осымен қатарласып жеке сатиралық-сықақтық жанр
сэнрю ретінде бөлінген күлдіргі ... дами ... XVIII ... – XIX ... басында Кобаяси Исса хайкуға азаматтық мотивтер
енгізді.
XIX ... аяғы – XX ... ... ... Сики хайку жанрында
реализмді дамытуға себеп болған, сурет өнерінен ... ... ... ... әдісін енгізді.
Қазіргі күнде хайку поэзияның атақты жанры ... ... ... жаңа ... ... алу ... жаңа жылдағы алғашқы қарға ... ... ... хайку айтылады.
Хайкудың жанрының атақты авторлары: Мацуо Басё ( 1644-1694), Еса Бусон
(1716-1783), Кобаяси Исса (1763-1827), Масаока Сики ... ... ... Сайто Мокити (1882-1953), Танэда Сантока (1882-1940),
Накамура Кусатао (1901-1983), Кага-но Тиё ( ... ... ... Тота ... (1919 жылы ... ... бастап хайку батыста, әсіресе ағылшын тілді елдерде кеңінен
өріс алды. Әйтсе де әрбір халық әдебиеті өзінің хайку ... ... өз ... ... ... ... және ... бағынады, түрлі
тілдерде жазылған осы жанр белгілері хайкуда тексеріледі.
Дзуйхицу (жап. «сурет қаламының соңынан кету») –бұл қаншалықты «әдеби»
екендігіне мән ... ... ... не ... соның бәрін жазатын,
жапон қысқа прозасының жанры. Дзуйхицу күнделікті өмірде болған ... еске ... ... ойға ... ... ... мүмкін.
Моногатари – жапон классикалық повесті. Ең атақты моногатари ... ... ... ... ... ... ... дегеннің не
екендігін былай түсіндіреді: «Бұл ... ... ... ... ... ... оқиғалардың жазбасы. Алайда бұл бәрін қалай бар солай
жазу емес. Моногатари адам істерінің жақсы және ... ... ... ... естігендер өз жүректерінде мұны одан әрі сақтай алмаған жағдайда
туындайды. Сол кезде ... ... ... беру ... ... ... жақсы нәрсені жақсы қылып айтады, жаман да автордан тыс
қалмайды, ол ... ... да ... әрі ... әрі ... ... – бұл біздің
жұмысымыз, басқа әлемнің емес деп айта бастайды. ... ... ... және ... ... де ... ... жазбайды».
Манга (жап. –жапон комикстері, кейде комикку деп ... ... ... түрінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дами бастады.
Батыс дәстүрінің ықпалы тисе де көне жапон өнерінің түптамырын ... ... ... ... ... ... ... өнерінің бір түрі
ретінде, әдеби туынды ретінде бағалы, сондықтан түрлі жанр шығармаларының
және әртүрлі ... ... ... ... спорт, тарих,
сықақ, ғылыми фантастика , ... және тағы ... көп түрі ... ... бастап манга жапон кітап баспасының ірі тарауына айналды. Ол басқа
да елдерде атаққа ие ... ... ... 2006 ... ... ... 175-200 млн. долларға шамасында болған. Барлық мангалар
ақ-қара түсте салынып, басылып шығарылады, «Colorful» атты ағылшын ... ... ... ... ... да, манганы салатын суретші
мангака деп ... ... ... ... да авторы сол болады
[63].
«Лайт-новел», Light Novel (жап. райто ноберу, қысқаша (ранобэ) немесе
(райнобэ)–кітап ... ... ... мен жасөспірімдерге арналған
жапон романы. “Light Novel” термині ағылшынның Light (жеңіл, қысқартылған)
және “Novel” (роман) ... ... ... яғни ... ... дегенді
білдіреді. “Light Novel” кітап суреттерімен манганы еске ... ... ... ... қарағанда көп емес, сондықтан оны жастар повесі деп
санап, ... ... ... ... ... ...... «Рубаки» деген шығармасын алуға болады [61].
«Лайт–новел» шығармасы Жапонияда кеңінен таралды және басып ... жаңа ... ... оларға жыл сайын байқаулар ұйымдастырып,
жеңімпаздар ақшалай ... қоса ... ... ... ... құқығына
ие болады. Сондай байқаулардың ең ірісі–«Дэнгэки сёсэцу тайсё»–жыл сайын
екі мыңнан аса ... ... ... аса үлкен емес көлемде басылып
шығарылады, түрлі ... ... бар, ... және ... үлгісінде
орындалады, мәтіні ірі шрифттермен жазылады (мысалы, газет немесе үлкендер
кітабымен ... ... ... ... ... жаңа жолдармен және
диалогтар қолданумен сипатталады. Бұл ерекшеліктер «лайт-новелді» тездетіп
оқуға негізделген. ... ... ... ... «көп ... бір түрі деп
қабылдау қате болады. Ранобэның ... ... ... ... ... содан кейін сирек түрде ақ-қара түсті суреттер ... ... беті ... Орыс ... әдеби тілде аударғанда мәтін беті
1500 белгіні құрайды. Сонымен, өзінің құрылымына және көлеміне қарай «лайт-
новел» повесть те ... ... де ... өзінің белгілі бір стилистикалық
ерекшеліктері болса да роман болып табылады.
Жалпы бірінші ... ... келе ... ... ... ... ... бай әдебиеттердің бірі болып табылады. Әлем әдебиетіндегі алғашқы
романның өзі осы ... ... ... ... мен ... ... ... мақал-мәтелдерінде, аныз-
әңгімелерінде, тілінде ұқсастықтар кездеседі.
II ЖАПОН ӘДЕБИЕТІНІҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУЫ
2.1. Жапон әдебиетінің ... ... ... ... ... тіліне «Жапон ертегілері» (1959), «Жапон
әңгімелері» (1965), ... ... (1989), ... ... 1969), Томиэ Охараның «Оның аты О-эн еді» повесі (1973), Симадзаки
Тоссонның «Орындалмаған өсиет» романы, Эндо ... ... ... ... ... ... ... Мори» новаллалар жинағы (1985),
Исикава Такубокудың «Бір уыс құм» өлеңдер жинағы (2002), Мәди ... ... және ... (2008), ... ... өлеңдер жинағы
(2010), Шарафат Жылқыбаеваның «Күншығыс аңыздары» (2010), «Әуелеп ұшқан
тырналар» жинағы (2011), аударылды.
«Жапон ... - бұл ... ... аса ... ... ... Мысалы: Урасима Таро, Ханасаки атай, Момотаро, Мендуана, ... Су ... ... Екі көрші, Каки-каки тауы, шыдамды самурай, Ғажап
жылан, Сыбызғышы Тохэй ... ... - ... ... ... бұл ... көлемі
шағын болғанымен аса мағыналы, көркем ... ... ... ... халқының тұрмыс-халінен, әдет-ғұрыптарымен ... ... ... ... жағдайын паш етеді. Нәзік жан ... ... ... ... жан ... тән ... күйлерін шертеді. Қиын
қыстау күндердігі адам мінездерін, соғыс атты ... ... ... ... ... ... ... жағынан қызық.
Жинақта Ибусэ Масудзидің «Құлдықшыл командир» (ауд. ... ... ... (ауд. ... ... ... «Дәмдестік»
(ауд. Ж.Мұхамеджанов), Эдогава Ранпоның «Кресло-адам» (ауд. Қ.Орманбаева)
т.б. әңгімелер жинақталған.
«Хиросима қасіреті» - жапон ... ... ... ... – Нұрахмет Төлеупов. Жинаққа: Хара Такими, Мацумото Сэйте, ... Абэ ... ... ... ... Осаму сияқты көрнекті ақын
жазушылардың әңгімелері енгізілген. Бұл әңгімелер халық өмірінің күнгейі
мен ... ... ... Хара ... ... ... атты
әңгімесінде Жапонияда болған апат Хиросима қасіреті жайлы айтылады. Онда
сол қасіреттен тірі ... ... бірі апат ... ... ... ... ... Алғашқыда басыма өте қатты соққы тиді, көзім көрмей
қалды, ... тірі ... ... Одан ... бір ... ... оның не екенін түсінуге мұршам келмеді. Шыңғырған ... ... ... ... ... ... көзім көре бастаған соң барып,
айналамда адам айтқысыз апат ... ... ... мен бір ... ғана көрген сияқтымын» [64,128б ].
Томиэ Охараның «Оның аты О-эн еді» атты жапон ... ... ... ... төрт ... ... Өшпенділік, Бейтаныс,
Өмір деген осы екен, Жоқтау әні) ... ... ... ... оқиғаларды қамтиды.
«Бір уыс құм» өлеңдер жинағында жастайынан бойындағы табиғат ... ... ... ... ... ... ұлы ақыны Исикава
Такубокудың өлеңдері жинақталған.
Мәди Алжанбайдың «Шие ... және ... атты ... жас
қаламгердің тұңғыш жинағы болып табылады. Жинаққа ... ... ... ... емес ... қаламгерлерінің аудармалары топтастырылған.
«Сакура гүлдегенде» өлендер жинағын Жанат Әскербекқызы орыс тілінен
аударған. Жинаққа кешегі он ... ... ... ... ... енгізілген. Жинақта тақуа ақын, бес жолдық танка жанрының
майталманы Сайгё, үш ... ғана ... ... ... ... Басё ... ұшқан тырналар» атты кітапқа жапон классиктерінің үздік
шығармалары, ... ... ... ... бала ... маңызы
зор жалпы адам баласын базғыдан толғандырған ізгі мұраттар тақырыптары
кеңінен қамтылған.
«Күншығыс ... атты ... ... Жылқыбаеваның алғашқы жинағы.
Жинаққа Күншығыс халқының дүниетанымы, әдебиеті, мәдениеті мен өмір-салты
туралы ... ... ... ... тікелей аударылған аңыз-
әңгімелері мен жапон жазушыларының шығырмалары енгізілген. Сонымен бірге,
автордың ... ... ... ... әртүрлі тақырыптағы сұхбаттары
да жинақта орын алған.
Жинақ үш бөлімнен тұрады. Ооками – Көк бөрі деп ... ... ... ... ... тегі туралы, Жапонияда өмір сүретін айн
ұлтының шығу тарихы, тегі ... ... ... ... ... ... ... жайлы айтылады.
Ал Аматэрасу аңыздары, яғни, екінші бөлімде ... әр ... ... Айчи, Акита, Кинко, Шикоку, Ямагата, Ооита, Яманаши,
Сайтама, Кюсю, Чюбу, Нагоя, Кинки,Хиросима, Кагошима) аңыздары, ертегілері,
мақал-мәтелдері ... ... ... ... деп ... Онда Ш.Жылқыбаеваның жапон
ұлтының өкілдері Такахаши Наоки, Нацуми Вагури, Накамура Йошикацу, ... т.б ... ... ... Такахаши Наокимен жүргізген сұхбаты «Бәлкім біз бір ұлт болған
шығармыз» деп аталады. Мұнда 2002 ... бері ... ... ... бір жыл бойы күй ... ... ... айтылады. Жапон
азаматы қазақ халқының 50ге жуық дәстүрлі ... ... Ол ... ... ... ... сұлу саз ғана ... адамды елтітетін
ғажайып күш бар дейді. Такахаши Наоки қазақ және ... ... ... қарым-қатынасты нығайтуға өз үлесін қосты.
Келесі сұхбат тақырыбы: ... мен ... өте ... деп ... ... ... бері Қазақ жеріндегі оқу орындарында сабақ беріп ... ... ... ... мен ... ... ... үлкен ұқсастықтар бар
екендігін атап өтеді.
«Жаһандануда жарға құлатпайтын тірек - әдебиет» атты ... ... ... ... ... жапон әдебиеті жайлы біраз
мағлұматтармен қазақ елін ... ... әр ... руханият тарихында ұлы мұралар тудырған ... ... ... ... орта ... ... ... ерекше
аталса, жапон әдебиетінің алтын дәуірі ... деп ... Ол ... аралығына сәйкес келеді. Хэйан дәуірінде дүниеге келген өрнекті өлең-
жырлар, көркем прозалық ... ... ... ... қазынасы
іспетті. Олардың арасында шоқтығы биігі, әрине ... ... ... ... ... ... ... жеткен. Бірақ шығармалардың әдеби
тілі, таңбалары өте көне болғандықтан, олардың мәтінін ... ... ... ... лайықтап, басып шығару да қолға ... ... бері ұлы ... ... ... ... ... кейінгі
Мэйдзи кезеңінде Нацумэ Соусэки, Мори Оугай, Тайсиоу кезеңінде Акутагава
Рюноскэ, Сиоува кезеңінде Кавабата ... т.б. ... ... ... Бірақ жапон елі үшін Хэйан әдебиетінің орны ерекше [17,246б]
дейді Накамура Йошикацу. Сонымен қатар, бұл сұхбатта жапон ... ... ... тіл мен ... ... деңгейі, жапон
әдебиетіндегі мектептер мен бағыттар жайлы, ... ... ... сөз
болады.
Жапон әдебиеті жайлы Әмірхан Балқыбек «Қаламды қару еткен «джиу-джитсу»
атты мақаласында: жапон халқы Бальзактың «Үзiлген ... ХIХ ... ... ... орта ... танысып үлгерген екен. Нақтылап
айтсақ, жапонның өз ... ... бар деп баға ... Яғни ... бір ... ... ... «Үзілген үміттерімен» үндесіп
жатыр. ... ... ... ... жапондық нұсқасы болып
табылады. Ертегі Бальзак романынан көп бұрын дүниеге келген. ... ... ... кемi ... ғасырлық тарихы бар ертегi деуге
болады.
Мақаланы қорыта келе Ә.Балқыбек мынадай тұжырым жасайды: ... ... ... ... әлем әдебиетiне көз салғалы қанша уақыт өткенiмен,
бәрiбiр Акутагавалар байқалар емес. Бәлкiм, дертiмiздiң дауасы неде ... үшiн ... ... ... ... ... болар» [27,8б]
Қазіргі таңда шетел қаламгерлерінің шығармаларын қазақ оқырмандарына
танытуда «Аударма» баспасы үлкен еңбек сіңіріп ... ... ... мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде «Әлем әдебиеті ... ... 2004 ... әлем ... туындылары қазақ тілінде
жарық көріп келеді. Осы жылдарда орыс, француз, ... ... және ... ... ... ... шығармалары төл тілімізге
аударылып, оқырманға ұсынылды.
Алдағы жылдарда «Аударма» баспасынан шет ... ... ... ... Атап ... Қыз Жібек жыры жапон тілінде, кітап
болып басылмақшы.
2.2. Қазақ әдебиетіне жапон әдебиетінің ықпалы
М.Әуезов (1960), ... (1967) ... ... екі ... ... шығармалар байланыстардың негізін қалаған.
М.Әуезовтың «Япония» атты мақаласы «Абай» журналының 1918жылы 4-санының
10-11 беттерінде, 5-санының 14-16 беттерінде ... ... ... көшірілген нұсқасы «Мәдениет және тұрмыс» атты журналдың 1988 жылға
№8 санында басылды. Ұсынған филология ... ... ... ... Мақаланың басылымына текстологиялық салыстырудан
өткен ... ... ...... С.Жұртбаев.
М.Әуезовтің шығармалар жинағының елу томдық толық жинағында берілген.
1957 жылы ... ... ... ... ... ... жері
Семейде, қасиетті Шыңғыстауда ядролық сынақтар жайлы айтуға тиым ... жоқ ... ... ... ... ... ... қырық
күн бойы үлкен жиындарға барып, өзінің барлық ... ... ... ... ... тұр. ... мен ... сағат онда тұрып жиынға
баруым керек», – дейді екен. Ол кездері Батыстың экспанциясына төтеп берген
бір ғана рухы ... ел ... ол – ... еді! Тек ... Әуезов қана емес,
қазақтың көптеген зиялылары осы елді үлгі көріп, ... ... ... ... ... XIX ғасырда мэйдзи деген реформаларына
кірісті. ... сол ... ... қазақ оқырманына жеткізді. Сөйтіп,
өзінің ... ... ... ... ... ерекшелікті жазбай таныған ұлт
азаматтарының бірі Мұхтар Әуезов «Япония» атты ... бұл ... ... ... шешу ... мен тарихына кеңінен тоқталып өткен.
М.Әуезов жапонның бір ерекшелігін былай суреттейді: ... ... ... соған көз жұмып ере берген жоқ. Әрқайсысының жиып апарған білімін
зейінге салып, сынап, өздерінше қолайлы, ... ... ғана ... Бұл ... (.....) ... ... айтқан сөзі мынау: «Біз
күнбатыстың жақсысын сіңіруге дайын тұруымыз керек, бірақ ол ... ... да ... - ... [14, ... турасында Европаның Японияға таңданып айтатын мына бір сөзі ... ... бір ... – жас күндерінде адамдары зейінді, ... ... ... соң ... ... ... ... істен қала
беруші еді. Япония адамдарын жас ... күн ... ... ... үлкейгенде күнбатыс халқының тарамыс ісшілдігін қосып ...... ... ... ... үлгі ... жағы ... елі қандай қиын, қандай ауыр күндердің өзінде де өзінің даму ... ... ... ... ... ізін Жапония қайталаған жоқ, тек қана
олардан өздеріне қолайлы үлгісін ғана алды.
Ғылым мен білімнің тілін ... ... ... елінің ғылыми-мәдени
дірежесінің өркендеуіне көп күш сарп етті: ... ... ... ... ... ... ... аса бағалы болып еркін өссін» - ... ... ... ... төңкерісінен кейін патшалық самодержавиенің
бодандығындағы әрбір ұлт өзіндік даму ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтының да алдында қойылды. Дамудың қандай жолын таңдау
керек? Осы ... ... ... жауап іздеді. Үлгі есебінде Жапонияны
мысалға алды. Көне ... ескі жол, ескі ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... жаңа ... бет ... XIX ... аяғы мен XX
ғасырдың басында Жапония Еуропа мен Американың өзін таң қалдыратындай мол
табыстарға қол ... ... ... ... ... ... ірі елдердің қатарынан орын алды. Болашақтағы қазақ
мемлекетінің дербес даму жолы алаш ... ... Бұл ... сол ... қазақ баспасөздерінде үзбей жарияланып тұрды.
Алашордашылардың ішінде Жапонияның үлгісін айтқан жекелеген азаматтар
жетерлік. Атап ... ... ...... ... ...... Смағұл Сәдуақасұлының 1922-27 жылдар аралығында жазған
«Сәрсенбек» атты романында кейіпкерлерінің бірінің ... ... ... ... ... ... ... деген сөзді салады. Сұлтанмахмұт
Торайғыровтың жа Жапон еліне қатысты ойлары бар.
Атап айтасақ, Сұлтанмахмұт Торайғыров та бұл ... шет ... Ол ... ... таяу ... үлкен-үлкен табыстарға қол жеткізетініне
сеніммен қарады. Себебі: «Оған иек артудың жол-жөнін ... ...... ... ... бар. Жапония сияқты елдердің бізге үлгі
боларлық ... бар. Жаңа ... ... олардың өмірінде қазақтан артып
тұрған ешнәрсесі жоқ болатын, қайта олардың даймиётен – даймиёсқа, сёгуннан
– сёгунға ауысып, көшіп отыратын жолсыздықтары ... ... ... ... тез ... - деп қарады Сұлтанмахмұт Торайғыров
[65,158б].
Осылай деп пікір қорытқан ... ... деп ... ... мен ... ... атты ... бір мезгілде
жазылып, баспасөз беттерінде жарыса жарияланады. Бұл екі мақаладағы ... де, ... ... да біреу. Қазақ елі - өркениетті елдерден үлгі
алса екен деген арманды ... ... ... ... мен ... ... сарайындағы жаңалықтар, деректік материалдар «Қазақ» газетінде де
ұшырасады. Осы ойларды қорыта айтар болсақ, алаш зиялылары жапондардың
төлтумалығына ... ... ... ... да жақсы қырларын алып,
алайда, өзінің төлтума қасиетін сақтап қалған мінезінен үлгі алғысы ... ... ... елі ХХ ... жапондармен салыстыратындай жағдайда емес
еді. Екеуінің әлеуметтік-саяси, қоғамдық жағдайы екі ... ... жүйе ХХ ... ... елін титықтатып жіберген. Сондықтан да
Алаш зиялылары «Оян, қазақ» деп ұран көтерді. Патшалық ... ... ...... ... ... парламенттің мінберінен
қазаққа теңдік сұрағаны белгілі. Бізге ... ... ... ... ... ... ... тікелей ендірдік деп айта алмаймыз.
Жекеленген жазушылар, Құдайберген Жұбанов, ... ... ... ... тілін білді деген дерек бар.
Жазушы Мұхтар Әуезовтың суреткерлік өмір ... із ... ... ... ... және ... дәптеріне түскен, сол түскен қалпында
қорғаусыз қалып қойғандары да ұшырасады.Солардың бірі ретінде Жапон еліне
барған сапарының жазбаларын айтуға ... ... ... еліндегі сапардың алатын орны ерекше. «Жапония
күнделіктері» атты сапардағы біліп-түйгендерінің, сезіп-сезбегендерінің
қағазға түскен нұсқасы қолжазба қорындағы 533-бума, ... ... ... ... ... 40-93 ... сақтаулы. Сапардағы көңіл-көкейіне
тоқығандары сол қағазға түскен қалпында мүлде қозғаусыз жатып қалды. Бірақ
жазушы ... ... бас ... ... мен ... ... кездесулерде, ғылыми конференцияларда, басқа да жағдайларда үлкен
тебіреніспен айтып жүрді. Атап айтсақ, Азия, Африка ... ... жылы ... өткен конференциясында Орта Азия республикалары
халықтары атынан ... ... «Сен ... көрмеген болсаң, «ғажап» деген
сөзді қолданба» деп, жапонның белгілі нақылын еске ... ... ... жылы атом мен сутегі бомбасын қолдануға қарсы ... ... III ... ... ... ... ... айға жуық
уақыт ішінде М.Әуезов тек қана Никконы ғана емес, көне ... ... күні ... ... ... келген Киота, Хиросима, Токио, Осака,
Нара, Уцуноми, Нагоя секілді қалалары мен елді мекендерін аралап, кеңінен
танысты.
Айға жуық уақыт ... М. ... ... көз алдына елестеткендерінен
мүлде бөлек әсерде болды. Хиросима, Нагасакидегі апат ойранының көрінісі
тек өзін ғана емес, ... ... ... да ... қалдырмады. Апат
ауыртпалығының қаншалықты дәрежеде болғанын қираған, қоқымға айналған
дүниелер мен қарс ... қара жер, ... ... ... ... 4-5 мың ... ... балқып, еріп кеткен түрлі
шөлмектер, қотыр-қотыр денелер мен бет-жүздер аңғартады. Табиғаттың ... ... ... ... халі ... ... болғанын
елестетудің өзі қиын дүние.
Сапар барысында М.Әуезов ... ... ... ... ... Симото Мацатцииогу, Эгуси Кан, Ясунари Кавабата секілді жапон ақын-
жазушыларымен, ғылым, өнер, мәдениет ... ... ... ... ... ... балладасын» қара сөзбен жазылған баллада-жыр
деуге болады. Адамзат тарихында тұңғыш ... атом ... ... ... ... ... жан ... трагедиясын жазушы поэзиялық
леппен, терең сыршыл сезімталдықпен жеткізе білген. Шығарма үш ... ... ... ... ... ... ... әңгімесі»
арқылы XX ғасырдың ең сұмдық, ең жауыз қасіреті — атом апатын суреттейді.
Жазушы қара ... ... ... арқылы сұрапыл апат жайын, темір өртенген
күн, тас өртенген күн жайын, адам ... бұл ... ... ... ... ... «Көздің әңгімесінде» жиырма жыл бойы жарық дүниені
көрмеген қыз көруден өз үмітін ... Ол: «Мен бұл ... ... ... тоқсан қабат, жүз қабат үйлердің мұндай апатқа ұшырауын
тілемеймін. Сол үйлерде ... ... ... ... ... ... ... тілемеймін», — деп жан даусымен үн қатады. Ал
«Арқаның әңгімесінде» ... ... ... географиялық
картасындай», - деген сөздері арқылы автор ауыр апаттың азабын дәлелдей
түседі. Ол ... ... жыл ... ... он алты рет ... ... ... екі үлкен қаланың қақ жарты халқы қас
қаққанша қырылып, жоқ болғанына жігіт ... ... ... бұл ... ащы ... ... ... шебер суреттеген.
«Жапон балладасы» - 1967 жылы жарық көрді. Ал ... ... – 1945 және одан ... жиырма жыл. Көркемдік мекеншақтың
жағрапиялық аясы Күншығыс елі Хиросима мен ... ... ... ... ... ... жер планетасын қамтиды. Қара сөзбен
жазылған үш бөліктен тұратын балладаның ... ... ... бірден жағадай тартып, идея ... ... ... ... ... жағы тасада тұрғандай тәсіл
байқатса да, барша маңызға эмоциональды үстеме әсер қосып тұрады.
Жапон балладасының арғы тамыры М.Бахтин ұсынған ... ... ... ... ... ... исключительной свободой
сюжетного и философского ... - ... ... ... Оның ... өлі, ... өзара немесе өзімен-өзі сөйлесу үрдісі тән.
Ғ.Мүсіреповті осы жанр ... ... тағы бір ... ... ... орын ... ащы ... қайғылы ахуал мен қолайсыз
сәттегі юморлық ахуал [66,6бет].
Шынымен де үш ... ... ... ... тыс ... сай ... арқа да, көз де, тас та ... деңгейінен табылғанмен, өлі
дүниеннің хабаршылары ... ... ... ... ... түседі. Алайда олар қаламгер ... ... жай ... емес, толық мәндегі таңба, тіпті, көп ... осы ... ... ...... ... ... синтатикалық қатынас атомдық бомба жарылысы кезіндегі астаң-
кестең дүние суреттеріне негізделген. Арқа мен көз бұл – атом ... ... ... ... ... мәні.
Ғабит Мүсірепов кеңес жазушылары делегациясының құрамында көптеген шет
елдерде ... онда ... ... ... ... ... ... асқақтатып жүрген ірі қоғам қайраткері. Азия, Африка
елдерінде сан рет болған кездерінде алған ерекше ... ... ... ... ... ... Токияда өткен бір мәжіліске қатысып, сол
сапардан алған әсерлері жайлы жазушы 1969жылы «Жапон ... атты ... ... ... ... ... ... аса инабатты, аса әдепті» жапон
бұқарасын сүйсіне сөз етеді.
Жапон еліндегі дәстүрлер жайлы Ғ.Мүсірепов: «Жапон жерінде ... аз ... ... бірі – жер ... ... ... дер ... Егіс
арасында бір тал арма шөп жоқ. Бірдеме егілер бір ... жер ... ... бір ... ... бір ... үзілмеген дерлік»
деп өзінің таңданысын ашып айтады.
Сонымен бірге, жапон халқының театр өнерімен ... ... ... Жапонның «Но» деп аталатын ... ... ... отырып, көрерменге қойылымның драмалық шиеленісуін, шешімін ән-
өлең арқылы жеткізеді. Ал «Кабуки» атты ... ... ... ... ... ... жатқан шартты қимылдар бар деп жапон театр өнеріне
баға береді
Әбіш ... ... ... атты ... ... ... ... түйгені жайлы очеркісі бар. Очекркте жапон елінде ... он ... ... ... ... ... ... Жапонияның қалаларын,
ғибадатханаларын, халқының қонақжайлылығын, ... ... ... ... ... көркемдік әлемі
Жапон әдебиетін тану үшін оның өткеніне, тарихына ... ... ... оның ... ... өзгешелігі мен жаңашылдығы айқын аңғаруға
болады. Сондықтан ХХ-ХХІ ғасырлар тоғысындағы жапон ... сөз ... оның XX ... ... бері ... даму ... қарастырған жөн.
Жапон әдебиетінде XX ғасырдың басында «сидзэнсюги ... ... ... ... пайда болды. Алғашқы онжылдықтың орта
кезінде «сидзэнсюги ... ... ... ... ... ... ... тек натурализм деген ұғымды ғана емес, реализм
деген ұғымды білдіреді. Осы салада көп еңбек еткендер: ... ... ... ... Сосэи, Таяма Катай болды. Мори Огай шығармашылығының
басты ерекшелігі - ұлттық мәдениеттің өркендеуі, оның ... ... ... XX ... бірінші жартысындағы дамуында «ватакуси
сесэцу» жанрының орны ерекше. Авторлық «Мен» қоғамдық ... ... ... ішкі ... терең бейнеледі.
XX ғасырдың 20 жылдарында жапон еңбекшілер ... ... ... ... ... әсерінен Жапонияда жұмысшылар қозғалысы
тудырған саяси-әлеуметтік жағдайлар ерекше мүмкіндік берді. Хаяма ... ... ... ... - ... ... көрнекті өкілдері
саналады. Ол өз шығармаларында жәбірленуші ... ... үшін ... ... Курахаро Корэхито әдебиетте революцияның ... ... ... роль ... Ол ... ... кеңес
әдебиетінің тәжірибесіне сүйене отырып әдебиеттегі ... ... ... ... ... ... жапон әдебиеті қарама-қайшылықта дамыды. Әдебиетте
неогуманизм, неоромантизм, неореализм (жаңа шеберлік мектебі) ... ... ... ... ... авангардтық ағым пайда болды.
Күншығыс елінің қоғамдық ... ішкі ... ... ... кейін жапон әдебиетінде де қиындық туғызды. Бұл кезең
әдебиетінде үш әдеби ағым өмір сүрді. Олар: ... ... ... ... кейінгі топ»). Дәстүрлі ағымның өкілдері, аға буын
жазушылар ... ... ... ... ... іздеді. Ұлттық әдебиеттің ... бойы ... қол ... ... ... ... қатарына ішкі лиризм мен
әдемілік, көріктілік жайлы классикалық ... ... ... Танидзаки Дзюнъитироның «Қиыршық қар» романы, Кавабата Ясунаридің
«Мың қанатты ... ... ... атты ... ... болады.
Екінші демократиялық ағымның өкілдерін Курахара ... ... ... атты жапон әдебиеті ұйымы 1945 ... ... ... Бұл ұйымда прозаиктер мен ақындардың бастары қосылатын болды. 1950
жылдардың соңында коғамда реализм мен ... ... ... тенденция өмірге келді.
Үшінші сэнгоха ағымын әртүрлі идеялық және эстетикалық бағыттағы
жазушылар: ... ... Оока ... Нома Хироси, Эндо Сюсаку құрады. Бұл
ағым ... ... ... ... айқын сезіледі.
Сыншы ғалым Сағат Әшімбаев әдебиет пен әлеуметтік ... ... ... ... келе былай дейді: «Әдебиет те ақыл-ойдың жемісі,
рухани құбылыс ретінде уақыттан, ортадан тысқары дами алмайды. Сондықтан да
оның ... ... әсер ... ... қозғаушы күштер - әлеуметтік
жағдайлар мен тарихи оқиғалар сияқты қоғамдық ... ... әсте ... ... ... ... ... сөзінің жаны бар. Өйткені, XX
ғасырдың екінші жартысындағы жапон ... ... ...... оқиғалары, екінші дүниежүзілік соғыс және тынық мұхит
аймағындағы соғыс қимылдары, Жапонияның түбегейлі жеңіліске ... ... ... ... жылдық қайғы – қасіретіне айналған Хиросима мен
Нагасаки қалаларының бомбалануы, Въетнамдағы американдықтардың агрессиясына
жапон халқының ... ... ... ... ... Сонымен
қатар, техникалық даму үрдісінің жылдамдауы, ... ... адам ... өзгеруі басты тақырыпқа ... ... ... XX ғасырдың екінші жартысындағы жапон әдебиетінде
көрініс тапты.
Жаңа жапон ... ... ... жылдарынан кейінгі кезеңде
қалыптаса бастады. Осы ... ... ... ... ... ... не ... жазамыз? үйреншікті идеологиялық бағытын жоғалтқан
жапондықтардың этикалық және эстетикалық ... ... ... ... соң бірнеше айлар өтіп бұрын тұрақты ... ... ... күйреген әдеби журналдар қайтадан жаңартылды. Тек 1946
жылдың ішінде қоғамда 60-қа жуық жаңа ... ... ... ... ... ... мәжбүр болған онжылдық үнсіздіктен соң, 1945 жыл
қазаннан бастап ... ... ... ... Өте ... ... мүлде аздығынан тынық мұхиты соғысы жылдарында
аполитиктік ... ... Кафу және т.б) ... ... ... ... дәл осы атақты, үлкен ұрпақтың жазушылары соғыс аяқталған
соң құрастырылған әдеби журналдардан басылым ... ... ... ... ... екінші жартысының 40-жылдары Жапонияда 20-30 жылдары
қалыптасқан әдебиет қайтадан дами ... Жас ... ... ... ... ... ... тууына қол жеткізгісі
келді. «Киндай Бунгаку» (Жаңа әдебиет) ... ... ... ... пен милитаризмді сипаттау болды. Бұл топтың өкілдері –
Хироси ... ... ... ... ... қатарында соғысқан – Харуа
Умэдзаки және т.б.
40-жылдардың соңыда Жапонияның әдеби өмірі жандана бастады. 1947 жылы
1921 жылы ... ... Пэн ... өз ... ... ... «Әдеби әлем», «Жаңа жапондық әдебиет» сынды ірі – ірі әдеби
журналдар жаңа авторларды ... үшін ... ... ... жүлделер
беріп отырды. Акутагава, Наоки атындағы кейіннен Танидзаки, Юкио Мисима,
Эдогава Рампо ... ... ... әр ... жанрларда еңбек жазған жас
авторларға берілді. Айта кететін жайт, XX ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ... болмады. Бұл саясат, яғни ... ... ... жастар арасындағы әдебиетті дамытуға өз үлесін
қосты.
XX ғасырдың екінші жартысында жапон ... ... ... жанр ... Романдардың басты тақырыбы Хиросима мен Нагасакидің ... ... ... ... адамның жалғыздығы жайында өрбіді.
Роман жанрының түрлі бағыттары бойынша: философиялық (Ю. ... ... ... ... ... К.Оэ),
психологиялық ( Т.Миямото, С.Накамура), әскери ( Д.Гомикава, М.Ода), тарихи
(Ш.Фудзисива, ... ... ( ... ... ... ... ... оқиғасына жазылған романдар өте кең өріс
алды. Соғыс жылдарынан кейінгі ... ... ... дәл ... ... ... 1949 жылы ... Такасидің «Нагасаки қоңырауы»
атты еңбегі жарық көрді. Мұнда ... ... ... Манилде
болған оқиғалар сипатталған. Роман жарық көре сала оккупациондық ... ... ... ... ... «Жауыздың орны» атты романында
тексерушілердің миллиондаған ақшаны Хиросима жарылысының ... ... ... ... ... ... ... басып
айтады. Ото Ёко осы оқиғаны өз ... ... ... ... ... күн ... ... қорқынышты күндер мен Хиросимадағы атомдық бомбалаудың
нәтижелері жайлы «Адами қиыншылықтар» атты романын жазып шығарды.
1945 жылдың тамызындағы оқиғадан кейін – ... ... атты ... ... Осылай Хиросима мен Нагасаки қалаларының бомбалануынан зардап
шеккендерді ... Бұл ... ... тұра ... ... ... үйлене де алмады. Ақырындап мұндай адамдар ... ... сүре ... Жапонияда бұрыннан төменгі каста – «этаға» жататындарға
арналған «токусю ... ... ... атты аймақтар болатын.
Соғыс аяқталғаннан кейінгі алғашқы жылдары әлемдік басылымдарда
американдық атомдық бомбалауға қатысқан ... ... ... ... ... ... жарық көре бастады. Жазушы Хотта Ёсиэ «Сот» атты осы
американдық ұшқыштың ... ... ... ақырындап өз өмірін өзіне-
өзі қол жұмсаумен аяқтағаны жайлы романын жарыққа шығарды.
Соғыс жайлы романдар тек ... ... ... ... ғана ... ... Қытайдағы соғыс оқиғаларын да қамтыды. Бұл шығармалардың
авторлары көбіне осы оқиғаларға қатысқан ... ... Ащы ... ... ... ... ... рухымен, яғни ұлы Жапонияның
жеңілмейтіндігіне сенумен тәрбиеленгені жайлы жазуға толық мүмкіндік берді.
Тацудзо Исакава 1938 жылы ... ... ... ... ... ... жазылған «Тірі солдаттар» атты романы үшін сотқа
тартылды.
1957 жылы Исахара ... ... ... атты романының жарыққа
шыққаннан кейін, сыншы Ёсида Кэнъити «Жиырма жылдан кейінгі жапон әдебиеті»
мақаласында былай деген: «Жапон ... ... ... ... оның
идеологиядан құтылуы жағдайында болады». 20 жылдан кейін, яғни ... осы ... ... ... ... ... 1976 жылы 24 ... факультетінің студенті Рю Мурасакидің «Ашық көк» атты романы
жарыққа ... Бұл ... ... ... ... ойынша, 50-70
жылдардығы жапон әдебиетіндегі ең жанжалды оқиға деп аталды. ... мен оның ... бір ... өмірі жайлы оқиғаны қамтиды. Кейіпкер
анаша, героин, марихуананың әсерінде болып, оның әрбір қимылын және ... ... ... ... осы ... үшін ... ... Әдебиеттанушы Дзюн Это «Гундзо» журналында романның
басылымына: «Рю ... ... – жас ... ... Ол жапон
әдебиетінің биік шыңы болып табылатын Акутагава сыйлығының атына орасан зор
кір келтірді» - деп ... ... Рю ... ... ... да автордың сол кездегі қоғамның бір тұрмысын көрсетіп, бұған
жастардың әуестенбеуін баса көрсеткенін жоққа шығара ... ... ... пен жыныстық тақырыпты қозғайтын «тән
әдебиеті», көпшілік әдебиетке ұқсас келетін «адамгершілік романдары» ... ... кең өріс ... Бұл ... әдебиеті реалистік және модернистік
тенденциялардың өзара байланыста болуымен және олардың өзара бірін-бірі
жоққа шығаруымен ... ... ... ... ... ... ... жөне
Исикава Тацудзоның реалистік романдарында көрініс тапты. Сыншыл реализм мен
демократиялық бағыттағы жазушылар ... және ... ... ... ... ... қасіретіне арналып жазылған туындылар бұрын
да, бүгінгі ... өте ... ... ... Бұл тақырыпта қалам тербеген
жазушылар: Ибусэ Масудзи, Хотта Есиэ.
1960-1970 жылдардағы соғыстан кейінгі ... жас ... ... - ... ... ... бөлігі боп
табылады. Сол уақыттың негізгі сипатын көрсететін шығармалар – ... ... ... ... ... ... тақырыбындағы романдар,
адамның буржуазиялық қоғамда бөлектенуі жайлы туындылар және реализм ... ... ... ... ... бәрі – ... ... жапон мәдениетінің бір ... ... ... ... табылады. XX ғасырдың соңына қарай Жапония – жаңа
үрдісі бар, жаңа саяси-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті, мәдениеті, жалпы қоғамда жаңалықтар көп ... ... өзге ... бөліп тұрған шекаралар жойылып, жапон
әдебиеті әлем ... ... бір ... ... ... ... ... әлем әдебиеттерінің ішіндегі ең көне, ауқымды, өзіндік ... ... ... қатарына кіреді.
Жапон елі XX ғасырға дейін өзге жұрттардан бөлініп, тұйықталып күн
кешкені тарихтан белгілі. Бұл ... ел ... ... дара ... жол ашып ... ... ... жапон өнерін, мәдениетін
танып-білген кезде үлкен таңданыста болып жатты. Жапондардың бейнелеу өнері
еуропалықтарды ... ... ... елі де өз кезегінде еуропа
мәдениетінен өзіне керегін ... ... ... ... елі әлемге кең
тұрғыда танылып, халықаралық байланыстар орнай бастады. ... ... ... ... ... ... даму ... жапон қаламгерлерінің туындылары өзге ұлт ... ... ... ... ... ... ... жапон әдебиетінде сан түрлі әдеби бағытта қалам ... ... ... ... ... ... жазатындар
қаламгерлер, батыс әдебиетінен сусындап өскен ... ... ... ... ... ... бар деуге болады.
Ұлты жапон болмаса да жапон жазушысы ... ... ... ... Ян ... мен Ю.Мириді, американдық Хидэо Ливи мен швейцариялық Давид
Зоппетиді атауға болады.
Ливи Хидэо жастайынан Жапонияда, Синдзюкуда өмір ... ... ... қызметін атқарған, ең көне классикалық танка
«Маньйосю» антологиясын аударған. Щвейцариялық Зоппетид ... ... ... ... ... атанған. Ол Киото университетінде
тәжірибеден ... ... ... атанған. Бұл қаламгерлер Жапонияда тұратын
және оның ішкі өміріне ... ... ... ... ... жазған. Ұлты кәріс жапон каламгерлер Ян Согиру мен Ю.Мири. Олар
Оңтүстік Кореяның ... ... ... ... ... жазушылары
деуге болады. Ян Сигуру Жапонияда ... ... ... ... ... өткен қызықты оқиғалар мен алған әсерлерін жартылай кұжатты
«Таксист-рапсодия» атты ... ... ... Оның прозасындағы
қаламгерлік ерекшелік ретінде бірден көзге түсетіні – автордың сюжет
құрудағы ... мен ... ... ... ... ... ... бірақ өзі Англия елінің азаматы, жапон қаламгері – Кадзуро
Исигуро. Шығармаларын ағылшын тілінде жазады. 1989жылы ... ... ... атты романы үшін Букерлік премияның иегері атанған. Автордың
«Жаны жаралы адамдар» романы көптеген әдеби және ... ... өте ... ... дәстүртегі туындылар санатына жатады. Қазірде
жапон әдебиетіңде мынадай дәстүрлі ... бар. ... ... ... ... ... ... ретінде кағазға түсіру
дәстүрі. Токио университетінін профессоры, 2001жылы Мәскеуде жарық көрген
екі томдық «Жаңа жапон прозасы» атты ... ... бірі ... ... және ... ... пікір білдіреді. Мицуеси Нумано:
«Меніңше, әдебиет шынайы өмір ... ... ... ... тұрады» - дейді.
Бүгінгі жапон каламгерлері батысқа еліктеуге бейім келеді. ... ... ... ... ... сай келмейтін жаңа
көркем тәсілдерді көптеп кездестіруге болады. Мұндай құбылыс жапон ... ... ... ... де орын алған.
Ертеде Жапонияда «экке»—«елден қашу» құбылысы орын ... Бұл ... өз ... ... ... ... өзге елдерде жүруі. Қазірде
әдебиетке осы ... ... ... ... ... ... салмақты таза әлебиеттің өкілдері авангардтық
тақырыптар мен психологиялық бейнелеуді қамтитын күрделі ... ... ... көпшілік әдебиеті де өз деңгейінде дамып
келеді. Екі ... ... ... ... ... ... ... Рю Мураками сынды қаламгерлер толықтыруда.
1978 жылы «Әдеби әлем» журналының редакциясы 70 - жылдары өздері жайлы
жариялаған жазушылардың ... ... ... жаңа ... және оның ... ... ... ойлар қозғалды. Кэндзи ... ... ... ... ... арналған шығармалар жайлы пікір
айтып, бұл көптеген қатысушыладың көңілінен шықты: ... мен ... ... ... ... ... әкеледі: олар тек өткен соғыс
жылдарындағы жапондықтардың көңіл – күйін ғана ... ... ... ... тек ... бір ... ғана қамтиды. Бұлар соғыстың адамды
тек бостан-бос өлуге немесе рухани не физикалық ... ... ... Дәл осы жылы ... ... газетінде былай деп жазған: «менің
ойымша, әдебиетке өмірді өзіне қарататын соғыс керек. ... шын ... ... ... ... ... пәні өмір мен өлім мәселесі
болып табылса, онда соғыс оған ... ... ... жол ... ... – жылдары Жапония капиталистік әлемде «экономикалық ғажайып» жасап,
экономикалық қуаты бойынша 2 ... ... Осы ... ... ... ... ... жандануына себеп болды.
XX ғасырдың екінші жартысындағы жапон жазушылардың ... ... ... ойлау, батыстың әсерінен қалыптасқан үлгілер
көрініс тапты. Жаңа ... ... және жаңа ой ... ... орын ... Осындай жаңа мүмкіндіктерді іздеу жапондық ... ... ... болуына әкелді. Осындай ұзаққа созылған дәстүрлі
әдістерді іздеу әлемге ... ... ... ... ... ... ... әлемдік мойындауға ие болып, ... ... ... дәуірі» жайлы айтуға толық мүмкіндік берілді.
Жапония әдебиетінің батысеуропалық әдебиетпен бірлесе даму кезеңі
қалыптасты. ... ... ... ... ... ... ... деп танылды. Батыс өнері (кино, ... ... ас үй, өмір сүру ... ... ... ... айырылды. Сыншы Като Сюитидің
айтуынша, соғыстан кейінгі жылдардағы Жапония бейбітшілікті ... ... ... ... ... әдебиетімен дамыды. Оның айтуынша, жапоннның
сол кездердегі шығармаларында ... және ... ... ... еңбектер де кездеседі [71, 11б].
Жапонияның өмірі мен болмысы модернизацияланып, шетелдік оқырмандар
үшін ... ... ... ... ... ... ... таныс көріністер мен маңызды мәселелер кеңінен көрініс
тапты. ... ... ... ... ... шетел оқырмандары арасындағы
беделін көтерді. Басында жапон әдебиетіне тек ... ... ... ... ... және т.б) ... қызығушылық
туындаса, енді ол тек қатып қалған дәстүрлі әдебиеттерден алшақтап, әлемдік
мәселелерді қарастыратын ... ... ... ... Бұл ... артта қалушылықтан шығып жаңа өрлеуге, яғни жапон
менталитетімен өсетіндігімен ерекшеленеді.
80 – 90 жылдардағы шығармаларда бұрын ... ... өмір ... ... өмір сүрген адамдардың кейпін ... ... ... аударды.
70 – жылдардың басында жапон сыншылары алдағы ... ... ... ... ... «бұл ... жапон әдебитінің «ішкі»
жемісті кезеңіне айналады» деді. Бұл тұжырымында сыншы қоғамнан ... ... жеке ... өмір ... адам ... ... ... ой білдірген. Бұл әдебиет адамның жалғыздығын сипаттап, экономикалық
гүлдену, басқа да ... ... ... ... ... ... ... «толқындарға» бөледі:
«Бірінші толқынға» соғысқа дейінгі жылдары ... ... ... ... ... ... және т.б) ... жатады.
Олар өз қоғамының білімді, көзі ашықтарының қатарына қосылған. Осы кезеңге
сонымен бірге соғыс жылдарында шығарма ... ... ... ... ... ... жылдарында мемлекеттің империалистік саясатын қолдауға
арналған шығарма жазған авторлар да енеді. ... ... ... ... кейінгі жылдары рухани құндылықтарың түсуі мен
артықшылықын жазған ... ... де ... ... – Хироши Нома,
Осаму Дадзай, Нобуа ... ... ... ... ... онжылдық құлауынан аз көрініс тауып,
келесі романистердің шығармашылығымен ... – Юкио ... Кобо ... Оэ, Такэси Кайко және т.б. Жапондық ... ... ... ... ... бүкіл соғыс оқиғаларын біріктірген ... Бұл ... ... ... сол ... ұлттық идеологияың
болмағандығын, бұрынғы құндылықтардың жойылғандығын және де ... ... ... ... ерекшеленіп, жалғыздануын айтуға
болады. Осыдан ... ... ... авторларының философиялық және
этикалық идеалды іздегенін, адам үшін үрейленудің болғанын ... ... ... ... – Есиюки Дзюнноскэ, Эндо Сюсаку, Ясуоко Сетаро
және т.б – дамып келе жатқан Жапония жайлы жазған жазушылар. Айта ... ... және ... ... ... бір ... өкілдері болып
табылады. «Үшінші толқын» ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарды жоғалтып, жеке өзінің
өмірі үшін өмір ... ... келе ... көптеген адамдар болғанын
көре аламыз. Тарихшылардың айтуынша, бұл жапондықтарды мемлекет үшін өзін-
өзі құрбандыққа ... ... және ... ... елдің құлауына
әкелген саясаттың кесірінен болды. Ешқандай қарсылықсыз мойынсыну мен ... ... ... ... ... ... қайтыс
болды.
«Төртінші толқын» соғыстан кейін туған авторлардың еңбектерін қамтиды.
Бұл ұрпақ «бэби – бума» деп те ... Бұл ... өте ... ... келе ... ... ... корпарацяларда жұмыс істеуден ... ... ... ... ... оқиғалар әдебиеттің басты
тақырыбына айналды. «Төртінші толқын» авторлары сыншылардың анықтауынша
«жаңа жапон прозасы» - ... және ... ... ... Тэру
Миямото, Кэндзи Накагава, Саке Комацу, Харуки Мурасаки сынды авторлардың
еңбектерінен жапон ... жаңа ... – өз ... философиясындағы
ерекше тұлғаны көруге болады.
«Бесінші толқын» - бай, бейбіт елде өмірге ... және өз ... ... ... жапон жазушылары: Банана Есимото, Анна Огино, Наоми
Суэнага және т.б жаңа ұрпақтар кезеңі деп саналады [72,206б].
Жапон прозасының ... XX ... ... ... ... Ясунари
Кавабата, Юкио Мисима, Харуки Мураками сынды ірі тұлғалар есімдерімен тығыз
байланысты.
Әдебиет тарихында тағдыр жазуымен өзiне берiлген аз ғана ... ... ... ... мол мұра ... ... аз ... Солардың бірі
жапонның көрнекті жазушысы, жаңа әдебиеттің классигі – ... ... ... ... ... ғасырлар қойнауындағы оқиғаларды шығармаларының
сюжеттік желісіне негіз етуімен әлемге белгілі.
Әдебиет сыншылары оны новелла ... ... ... бiрi
санайды. Әдебиетте өзiндiк дүниетанымы, көркемдiк әдiс-тәсiлдерi,
эстетикалық ... төл ... ... ...... Ал ... бұның бәрi де бар болды. Қазiргі таңда Акутагава
ашқан ... әлем ... кең ... ... 1910 жылы ... ... орта мектепті аяқтап,
ағылшын әдебиетін жетік білу мақсатында Бірінші колледждің ... ... ... 1913-жылы колледжді бітірген соң Токио императорлық
университетінің ағылшын бөліміне ... онда ... ... ... соң ... ... сынға алған «Синсите»
журналы шығарумен ... Бұл ... ... ... ... еді. ... ... туындылары 1915жылы
жазылған «Расемон қақпасы», «Мұрын» әңгімелері. Бұл ... ... жаңа ... ... ... ... ... туралы пікірлер
көптеп айтылды. 1916 жылы ... ... соң ... ағылшын тілінен сабақ берді. Осы жылдары әр түрлі хикаяларға
тап ... ... ... ... ... ... ... жазады. Кейіннен
Кэйо университетінде оқытушы болмақ ниеті жүзеге аспай, «Осака майнити
симбун» газетінің ... ... ... ... ... ғасырлар оқиғасы
ілінеді. Жалпы, Акутагава шығармашылығындағы байырғы сюжеттер желісін үш
кезеңге бөліп қарастыруға болады. ... ... - XII ...... астанасы Киотоның бақытсыз жағдайларға тап болуы, екіншісі - XVI ... ... ... ... ... ықпалы және кеңінен таралуы, үшінші
кезең - Мэйдзи дәуірінің басы – ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілігін «Көне дәуірлердегі және қазіргі адамдардың
жан дүниесінде үндестіктер өте көп, бар ... ... деп ...... ... де көне негізден бастау алатын қысқа
әңгіменің ... ... ... ... дінінің таралуын назарға
алған «Темекі мен әзәзіл», ... ... ... ... ... ... қылықтары сөз болады.
Акутагава шығармашылығының соңғы кезеңі – 1920-1927 жылдар. Бұл жылдары
жазылған туындылары ... ... ... ерекшеленеді.
Жазушы 1927 жылдың 24-маусымында дәріні көп мөлшерде қабылдап, өз-өзін
мерт қылады. Оның бұл өлімінің ... ... де ... Жазушы есімі
жапон әдебиетінде алтын әріптермен ... ... ... ... ... ... арасында Акутагаваның еңбегі ерекше.
Акутагава өмiр сүрген ... ... аса бай ... Жапонияда
«күрiшшiлер көтерiлiстерi» лапылдап тұрған дәуiр едi. Жапонияның қай-қай
қаласында да өртенген ... мен ... ... ... күлге айналған ... ... ... Токиода
темiржолшылар, баспаханашылар, әскери қару-жарақ қоймаларының жұмысшылары,
мұғалiмдер, пошта қызметкерлерi бас ... ... ... ... ... ... аяусыз басып-жаншыды.
Кез келген елдiң болмасын қайсыбiр қаламгерiн алсаңыз да, оның ... ... сөз ете ... ол сөз жоқ, ... ... ... үндесе кетуі ғажап дүние. Себебі, жазар тақырып па, әлде оқиға
ма, жоқ әлде айтылар идея ма, не ... ... ма – ... ... ... байқауға болады.
Жапон әдебиетiнің жазушысы Акутагава ... мен ... ... Мұхтар Әуезовтың қаламынан туған көркем шығармаларында ұқсастық
пен үндестiк байқалады.
Жапондықтар Икара Сайкакуден бастап Р.Акутагава, Я.Кабавата, ... Абэ, К.Оэ, т.б. ... ... ... таң ... ... ... атайды. Олардың қаламынан шыққан көркем дүниелер осы күнi
әлемнiң ірі жауһарларына ... ... ... ... ... ... ... Ә.Нұрпейiсов сынды қаламгерлерiмен мақтана алады.
Бiрақ, осы ... ... ... ғана ... ... дерлiк өз
елiмiздiң ауқымынан шығып кете алмады. ... оның ... ... ... – жақсы аударманың жоқтығынан. Алғаш рет орыс тiлi арқылы әлем
тiлдерiне жол тартып, ... ... ... ...... ... Ендеше, М.Әуезов шығармаларын жапондармен салыстыруға бола
ма? ... ... ... ... ... ... келе, жазу
стилi мен әдiс-тәсiлдерi, әсiресе философиялық ... ... ... ... ... ... ... жақын екендігін байқауға
болады. Екi қаламгердiң көркем дүниелерiнен, өзгеше ... бiр ... еш қиын ... ... жапон әдебиетiнiң iрi өкiлдерiнiң бiрi – Рюноскэ Акутагава
жайлы әлемдiк ... ... ... сөз етті. Акутагава қанша талантты
болса да, кейбiр жазушылар ... көп ... ... та үлгермедi.
Акутагава Рюноскэ ерте танылды, ерте құрметке ие болды. 1914 жылы ең
алғашқы «Шал» атты ... ... Оның ... ... ... ... ... «Мұғалім Мори» атты әңгiмелерi жазушы атын әлемге
әйгілі етті. Ол осы ... ... ... ... ... ... жазу мектебiн қалыптастырды. Акутагава көптеген қаламгерлер секiлдi,
әдебиет есiгiн ашарда ең алдымен әлемдiк танымал ... ... да өттi. ... жас ... әлем әдебиетiнiң iрi өкiлдерiнің
еңбектерін, атап айтсақ: Мопассан, Франс, ... ... ... ... ... оқыған. Сонымен бірге, бiрқатар әңгiмелерiн
Гогольдiң пьесаларына елiктеп те жазған.
1918 жылдың шiлдесiнде «Осока ... ... ... ... ... бiрi ... азабы» жарияланды Мұндағы басты
кейіпкерлер – ұлы мәртебелі Хорикава, Ёсихидэ ... және ... ... ... ... жалғыз қызымен тұрып жатқан, бас бостандығы жоқ
бақытсыз ... ... ... ... бұл. ... жарық әлемде өзiнiң жас
қызы мен өз өмiрiн арнаған өнердi ғана жақсы көретiн. Өзi ғана ... ... сұлу ... да ... ... ... Өйткенi, бұның тағдыры сол ұлы
мәртебелінің қолында еді. ... ... рет ... алып кетуге
тырысқанымен, ол ... ... ... жалғыз қызын жанындай жақсы көретіндігі соншалық, оны қанша
аялап, үлбіретіп ... ... ... ... ... құтты орнына
қондырсам деген ниеті болған емес. Керісінше, ... ... ... Оған ... ... көз ... оны ... тайынбайтын.
Сұлулықтың құпиясын танып бiлген, қандай да бiр ... пен ... оны сан ... ... ... бейнелеп бере алатын хас шебер
суретші ызақор, беймаза болатын. Оның бiр кемшiлiгi, салатын дүниесiн ... ... бiр рет ... ... сала ... еді.
Бiр күнi сол мәртебелі «Тозақ ... ... ... ... беруді
бұйырады.Суретші сол суретті салуға бар ынтасымен кіріседі. ... ... ... ... ... үшін неше түрлі көріністердің куәсі ... ... ... салып болсада, суретке бірденке жетіспейтін сияқты
болады. Содан суретшi ұлы мәртебеліге ... ... көбі ... ... бір ... ... алар ... Мен көзбен көрмегенімді
ешуақытта бейнелей алмаймын. Суреттің нақ ортасына биіктен құлап жатқан
күймені салсам, ал оның ... от ... қара шашы ... әсем ... азаптанып, жанып жатқанын көруiм керек»,- дейдi. Әмірші суретшi
өтiнiшiн құп ... ... ... қала сыртындағы Юкигэ сарайына алып
келiп, сондағы ескi күйменi жағады. Iшiнде әрине, тiрi адам бар. Ол ... кiм ... ... алдын-ала айтпаған. Күйме өртене бастағанда
байқайды, ондағы ... кiсi – ... ... сұлу қызы еді. Шие ... жібек көйлекке лықси төгілген ніл қара шаш, шашқа қиғаштай түйрелген
алтын түйреуіштер.Киіміне қарап тану қиын ... да, тал ... ... ... аққу мойнын, мұңды, ұяң жүзін ... ... ... ... ... ұзақ теңселдi. Оны құтқару керек пе, жоқ
сурет сызбасын қағазға ... ... пе? От ... ... ... қою
шаштары жанып барады. Суретшi ес-түссiз ұзақ тұрып қалады... Ал, ертеңiне
«Тозақ азабы» ... ... ... ... ... да, өз ... арқанға асылып өлiп қалады...
Кейбiр әдебиет зерттеушiлерi осы әңгiменiң негiзгi идеясын – қыз
тағдырымен байланыстыра сөз ... ... жас ... ойы ... ... ойы ... аспаған соң, осындай қатыгездiкке барды деп жазды. Бұл ... ... ... Тағы бiр топ ... «ол ... қиын халде
сынамақ болды, оған әдейi қысастық iстедi» деп талдады. Бұл да ... ... ең ... идея – сол ... әлдi мен ... тайталасы,
қорлаушылар мен қор болғандар тағдыры... Қолында билiгi бар адамның қай-
қайсысы да осындай қатыгездiк пен ... ... ада бола ... Оны өткен тарих талай рет дәлелдеп көрсеттi де.
Қазақ қаламгерi М.Әуезовтiң «Қорғансыздың күнi» атты әңгімесінде қазақ
ауылындағы ... ... бір ... ... ... жандардың
тұрмыс-тіршілігіндегі жан түршігерлік азап пен ... ... ... ... бұл ... 1921 жылы жазды. Яғни «Тозақ азабынан» үш жыл
кейiн қағаз бетiне түсiрiлдi. М.Әуезовтiң әңгiмесiнде Ақан ... мен ... ... ... қыз ... қиянат жасайды. Айдаладағы жалғыз үй.
Онда тұрып жатқандар – кәрi ... оның көзi ... ... жас ... осы үйге ... әлгi Ақан мен ... ат басын тiрейдi. Дәм-
тұз татып болып, ойлары бұзылып, қызды зорламаққа бел буады. ... ... ал Ақан ... өз ойын жүзеге асыруға асығады. Оқиға соңында қыз
айдалада, мола басында көз ... екi ... ... ...... ... ... Кiсiнiң кiсiге
деген қиянаты. Акутагава әңгiмесiнде Қожайын Хорикава Ёсихидэ суретшiге
қиянат еттi. ... ... Ақан бай жас қыз ... ... ... ... ойып орын ... тиiс осы екi шығарманың ең
құнды тұсы – ... ... ... ... ... ... ғана
емес. Ең бастысы – мұнда үстем тап пен ... ... ... ... ... Бұл әрине қай заманда да, қай ... де ... ... ... ... Адам бар ... әлдiнiң әлсiзге, мықтының нашарға,
байдың кедейге көрсететiн қоқан-лоққысы, бiлек күшi. ... ... ... ...... ... өз өмiрiн өзi қиюына себеп
болып отыр.
Көркем дүние дегенiмiз не? ... ол ... ... еркiндiгi қай
жерге дейiн жетсе, сол жерге дейiн ... ... кете ... ... ... ... әдебиетте өмiрдiң тiкелей көшiрмесiнен қиял еркiндiгiне
молынан ... ... ... ... кеңiнен жол тауып жатады.
Рюноске Акутагава орыс жазушыларынан әсiресе, Л.Толстой мен Тургеневтi,
Достаевскийдi өзiне өте жақын санаған. ... ... ... алдында осы
қаламгерлердiң көркем шығармаларына үңiлетін болған.
М.Әуезов те өз жазбаларында жоғарыда атып ... орыс ... ... көп көркемдiк әдiстi сол жазушылардың үйренген.
Қорыта айтар болсақ – екi қаламгері А.Рюноскэ мен ... ... өте ... ... ... ... ... әдебиетiнiң орасан
зор ықпалы екi қаламгер дүниелерiнен көрiнiс табуы өте ... ... ... классигі Ясунари Кавабата жапон мәдениетінің
көріністерін сақтаған, дәстүрлі жазушы ... ... ... ... ... әрі ... ... дүниеге келген. Бала кезінен суретші
болуды армандайды. 12 жасқа толғанда жазушы болуға шешім қабылдайды. ... ... ... ... ... нағашы атасы қайтыс болардың
алдынды автобиографиялық әңгіме ... ... 1925 жылы бұл ... алты ... ... күнделігі» деген атпен баспасөз бетінде
жарияланады.
Ясунари Кавабата ... ... ... ... кедей сұлулығы
жайында және артық нәрсені қоспау» тәртібіндегі шығармалары оның ... алға ... өз ... ... ... анық.
1920 жылы Ясунари Кавабата Токиолық университеттің ағылшын бөліміне
оқуға түсіп, ... ... ... ... ... ол Еуропа
мәдениетін, скандинавия әдебиетін сүйсіне оқиды және ... ... ... ... Поль Сезанн сында ұлы сурешілердің туындыларымен
танысып, өзіне ерекше әсер алады. Дәл осы ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастайды. Ясунари Кавабатаға
эстетикалық тұрғыдан қалыптасуға және ... дем ... ... ... ... ... ... «Гэндзи жайында повесті», Сэй
Сеногонның «Бас жақтағы жазулар» шығармасы және ... ... ... ... ... Еуропалық әдебиетке аз ғана уақыт көңіл бөле
отырып ол ... ... ... ... жапон әдебиетшілері еуропалық
жазушыларды зерттей отырып, көп уақыттарын жоғалтып алды, содан кейін олар
өздері армандаған шыңдарға жете ... ... жылы ... ... ... ... ... романын жазуды бастайды.
1937 жылы бұл туындының алғашқы ... он ... ... ... ... ... ... Романды жапон оқырмандары жақсы қарсы алады.
Кавабатаның «Құстар мен ... ... ... ... ... ... ... жас кезінде ғашық болған қызын армандаумен
күн кешкен бойдақ жігіт туралы баяндалады.
Соғыстан кейінгі жылдары ... ... ... жапон
әдебиетінде классикалық дәстүрде дами бастады. «Сұлулықтың болуы мен
ашылуы» атты ... ... ... ... ... ... енгізгенімен
оған Хэйан кезеңіндегі Мурасаки немесе Гэнроку ... Басё ... жете ... ғасырдың екінші жартысындағы ерекше көзге түскен ... ... ... ... корреспондентіне мынадай сұхбат берді:
«Жапон мәдениетінде, дәстүрінде үрей ... ... ... және ғарыш
игеру заманында барлығы, адамдар да стандартталады. Жапонияда Батысқа, АҚШ-
қа еліктеу ... ... ... ... ... ... ерекшелікті
баяндаған, заттардан ерекшелікті іздегенін баса айтады. ... ... ... ... ... ол ... ... ережелеріне жол алады.
Хайку жанрында жазушының кенеттен тақырыпты ... ... ... жол - ... ...... ал үшінші жол –
құбылуды білдіреді.
Мысалы,
Қоштасу өлеңдері
Веерде жазғым келген еді
Қолымда сынды ол. (Басё)
Осылай ... мен ... ... ... ... екенін,
Адамдарды өлтірген (Исса)
Я.Кавабата жиі жапондықтардың ... ... ... бар ... ... ... дәстүрлерін сипаттаған. Дәл осы артықшылықты
белгісі оны әлем оқырмандарының арасында ... ... ... Нобельдік
академияның оған 1968 жылы Нобель сыйлығын беруге әсерін тигізді.
Ясунари Кавабатаға аталған дәрежелі атақ ... ... ... өзіне
ғана тән ерекшеліктерін әлемге танытқандығы үшін берілген. ... үшін ... елі ... да ... түп қазығынан өзгеше
құпиялы, тансық дүние болып көрінген. Кавабата ... ... ... ... ... ... ... сыншысы Хесегауа Лузуми 1968 жылы Кавабата Нобель сыйлығын алған
кезде баспасөз беттеріне былай деп жазады: «Кавабата ... ... ... ие ... оның ... ... әлем халықтарына
қарай жол тартты, енді бір ... ... ол ... ... ... те болады. Осылайша Нобель сыйлығының ... ... ... ... Ясунари шығармашылығы арқылы ашылды» [74, 1б]
Осы жылдары Жапонияның ақпарат саласы Кавабатаның Нобель сыйлығына ие
болуын ... ... ... ие болуы деп жар салды. Бұл ... үшін ... ... ... бірі ... шығармаларының еркеше көзге түсуіне олардың ... ... ... кезіндегі жапондықтардың өздерін милитаризм мен
шовинизм тұрғысынан көрсетуі де әсерін тигізді. Өнертанушы Окакура Какудзо
былай ... ... ... ... ... ... ... деп атаған,
бірақ жапондықтар қанды соғыс ұйымдастырған соң бізді ... ел ... ... ... біз ... ... жолы» - «бусидо» жайында көп
әңгіме қылып жүрміз, ... ... ... ... ... жүр. ... ... бұл өлім өнері. Өмір өнері «тядо» болып табылады. Егер ... ... ... ... әсер етеді десек, біз мұны варварлық деп атар
едік».
Ясунари ... ... ... ... жапондық
эстетикалық дәстүр бағытында жазылған ең атақты ... ... ... ... (1949) , «Тау сарнауы» (1954) , «Ескі астана» (1962 ) және
«Өзен» (1964) ... ... ... ... ... жапондық эстетика мен әдеби дәстүрдің мәнін
толық көрсетеді. 1949 жылы «Мың қанатты ... ... ... ... ... ... соң Я.Кавабата «Толқындағы тидори құсы» атты оның ... 1954 жылы жеке ... ... 2 тараудан тұратын «Мың қанатты
тырна» романы жарыққа шығады.
«Жапонияның тума сұлуы» Я.Кавабата нобельдік баяндамада «Мың ... ... ... ... ... ... ең ... құрамдас
бөліктері туралы былай дейді: «...ёэн-керемет, таңқаларлық»; югэн-құпия,
жасырын-өнерге білу ... ... ... ... ёдзе-жобаланған,
айтылмай қалған нәрсе».
Я.Кавабатаның шығармашылығындағы әдеби дәстүрдің рөлі жайлы айтар
болсақ, оның ... ... ... ... ... ... дәуірі
Хэйан екенін атап өткен жөн. Осы дәуір шығармаларына көркем түрлердің
әсемдігі, қандай да бір ... ... ... ... тән. ... ... ... және бейнелеудің негізгі құралы болған
«моно-но аварэ» (заттардың көркемдігі) эстетикалық ұғымы қалыптасады.
Жапон моногатариларына ... ... және ... ... ... Осы үзінділер Я.Кавабатаның прозаларын да ерекшелендіреді: ... ... ... ... көрінбейтін, ұсақ бөлшектерге назар
аудару; жиі сұрақпен немесе көп ... ... ... диалогтар;
оқырман назарын бейне мәніне аудару мақсатындағы авторлық шегіністер;
шығарма желісіндегі ... ... деп ... ... ... ... ... романы бас кейіпкердің үш әйелмен Оота, Фумико,
Юкико ханымдармен қарым-қатынасын әңгімелейтін үш тараудан тұрады. ... ... ... ... ... ... ... шегінде қалдыра отырып тек мінездері арқылы береді (жеке
кездесулер, диалог үзінділері, Кукудзидің кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... бар, автор айтылған
оқиғалардың логикалық түрде аяқталуын бермейді, кейіпкерлерге қатысты көп
нәрсе, яғни олардың ... ... ... да ... ... ... болып қала береді.
Баяндаудың үзінділері автордың тек бастапқы ой мен оқырманның ойлау
қабілетін қалыптастыратын моногатари ... ... ... туындап отырады. Я.Кавабатаның романдарындағы ... ... ... ... ... дейін ойлауды және әрбір бөлшекті
тереңінен толықтыруды талап ететін толымсыздық бар.
Я.Кавабата ең алдымен ... ... ... ... ... ... бөлшегі авторлық сипаттаудың орнын толтыра алады және
аяқталмаған портреттен де ... ... ... ... «Ақ ... ... және ... олеандр...Күрең қызыл түсті гүлдер ... ... ... ... күн ... ... тұрды, ал қызылдары
қоңыр салқынды шығарып тұрды. Жұмсақ тербелген гүл толқындары ... да ақ ... ... Бұл ... ақ пен қызыл түсті
салыстырып қарағаны жай емес. Жапондар үшін қызыл түс тұрпайы, ... ... ... Ақ түс ... ... пен руханилықты бейнелейді. Сол
себепті кейіпкерді ақ көйлекте және ақ гүлдердің арасында бейнелеу ... ... ... ... Оқырманды лирикалық күйзеліске ұшырату,
оның елесін ояту ... ... ... ... мақсатқа жету
үшін әрбір бөлшекті суреттеудің қажеті жоқ.
Алғаш көргенде толымсыздық, тіпті автор жағынан кейіпкердің ... ... ... көрінетін басқа бір мысалды алайық. Сонымен
оқырман романның бас кейіпкері Кукудзидің ... ... ... білмейді,
себебі автор оның әкесінің көңілдестері ... ... көп ... ... автор әкесінің өмірдегі бейнесі, мінезі және эстетикалық
талғамдары көбінесе бас ... ... ... ... оның әкесіне аударуға тырысады. Я.Кавабатаның пікірінше портреттік
бейнелеу мен кейіпкердің өмірбаянын суреттеудің болмауы оның ішкі дүниесі
мен ... ... ... ... ... ... ... толық
айтып жеткізбеу бейненің ішкі тереңдігіне себеп болады.
Толық айтып жеткізбеудің нәтижесі ойды ... ... ... де тығыз байланысты. Бұл әдіс шағын ... ... ... ... ... және әрбір оқырман «моно-но аварэні» қайтадан
және өзінше ашатын.
«Моно-но аварэ» ... ... ... мағынаны өзіндік құрылымы,
семантикасы мен ... бар ... ... ... ... ... ... «моно-но аварэні» өзінің шығармасында беруге ... ... ... мен ... ... ... керек болды. Ол «заттардың
эстетикалық құндылығының» ерекше семантикалық көлемін талап ететін. ... ... бір ... ... ... жоқ, құпия болып жатыр
және суретшінің мақсаты осыны тауып көрсету болып табылады.
Я.Кавабата заттардың үстіңгі ... ... ... ішкі ... ... ... ... Оның заттық әлемді (киім, ыдыс,
өсімдік және т.б.) ... ... және ... мазмұнды
кеңейтетін философиялық мағынаға ие.
Шәй дәсүріндегі ыдыс Я.Кавабата шығармашылығында дәстүрдің, ... ... ... Осы ... сақтау мен беру-ұлттық түбірді
сақтаудың мәні: «Кесеге мүмкін үш жүз жыл, мүмкін төрт жүз жыл. Кім ... оны ... ... ... ... ... шәй ішуге болатынын
ойламаған да шығар. ... ... ... оны ... ... қолдан қолға
беріп отырды. Ол ұрпақтан ұрпаққа берілді. Және оны біреу ұзақ ... ... ... ... ... ... бейесімен және тағдырымен
суреттеледі: «Құмыра таңырқарлық, қауіпті тағдырымен. Жалпы айтқанда әрбір
заттың өзінің тағдыры бар, әрине, шәй дәстүріне ... ... ... заттарды ішкі дүниесіне қарап үлестіреді: «Карацу кесесі
суретсіз, теп-тегіс ... ... ер ... ... ... ... ... бұл қатаңдықта сезімталдық болған. Және
күш...Екі кесе жақын. Екі керемет ... ... ... ... ... заттардың жасырын мәнін беруде ... ... да ... ... ... аудару керек. Жоғарыда
келтірілген үзінділер көрсетіп тұрғандай алғашқы тарауында бір бейне, ... оны ... ... ... біз Я.Кавабата қолданған хоккудың керемет үлгісін табамыз:
«Кукудзи гүлге қарап ... Үш жүз ... ... бір күннен аса өмір
сүрмейтін нәзік шырмауық шөп...». Курсивпен берілген ... ... ... ... хоккуды, сонымен қатар олардың қарым-қатынасын көрсететін
екі бейнені ... және ... ... көреміз: үш жүз жыл бұрын асқабақтан
жасалған құмыра және жақын арада солатын бір күндік ... ... көп ... ... ... ... ... Кукудзи мен Фумиконың қарым-қатынасында ... ... ... ... ... ... дәстүріне сай бәрін толықтай ... ... ... ... қана ... ... ... оның шығармашылығын
демеп отыруға үндейді. Бұл жерде жазушының назары кейіпкерлердің әрекеті
мен ... ғана ... ... ... ... ... ым-ишараларында.
Сонымен Фумико Кукудзимен қарым-қатынасын, соңғы үмітін үзуге ... сино жұп ... ... «Ол тастан жасалған шылапшынның
жанына отырды және өзі сынып қалған сияқты төмен, одан әрі ... ... ... ... ... ... ... туралы айтпайды, бірақ
оқырман оның дұрыс шешім қабылдағанын ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығында табиғат бейнесін суреттеу де өзіндік орын
алады. Ол ... ... ... ерекше әсерді, ерекше көңіл-күйді
беруге тырысады. Я.Кавабатаның шығармашылығында табиғатты суреттеу құпия
сырға ... ... ... ... сезе ... ... ... жеткізеді.
Осыған мысал ретінде романның шешуші кезеңінде ... ... ... ... ... аппақ қардай мың қанатты тырнаның бейнесін келтіруге
болады: «Кукудзи оны мәңгілікке есіне сақтап қалды : Қыздың қолындағы ... мың ... ... бар ... көне кеселер қандай ... ... ... жоғалып кеткенде оның жаны жабырқады, бірақ сонда да қиын
қыстау сәттерде таңғы немесе кешкі аспанда ... ... мың ... тырна
ұшып келетін». Тырнасы бар көне кеселер Кукудзи үшін ... ... ... ... ... ... ұшырауының алдын алу үшін бұл
кеселерді үйлену саяхатына алып ... ... қоса ... мен құбылыстар да
қызықтырады.Жапондықтардың рухани ... ... ... ... ... ... ... ойлау көптеген жапон
жазушыларына, соның ішінде Я.Кавабатаға да тән. Жазушы саналы оқырманның
оның ... ... ... ... ... жолды таңдайтынына сенеді.
Я.Кавабата өзінің романдарында ... ... ішкі ... ... ашуға тырысады. Жапонияда жапондықтарға эстетикалық ләззат
беретін ... ... ... ... ... ... қимылы») атты шәй дәстүрі
бар. Я.Кавабата жапондықтар туралы әсер беретін ... ... ... Дәл осы ... әлем ... ... ие болды.
Алайда «Мың қанатты тырна» романында жазушының мақсаты тек шәй ... оның ... ... ғана ... ... қателескендік болады. Ол
бұл романда жапон қоғамы соғыстан ... ... ... ... мәні зор ... ... Шәй ... суреттеу жазушыға
ұлттың рухани маңызды мәселелерін көтеруге мүмкіндік берді.
«Мың қанатты тырна» романында Я.Кавабата қазіргі ... ... ... қарым-қатынасының қаншалықты дәрежеде өзгергендігін
көрсетуге тырысады. Я.Кавабата өзінің Нобельдік сөз ... ... ... егер сіздер менің «Мың қанатты тырна» повесімнен шәй ... және ... ... ... ... ... ... Мен
ол жерде шәй дәстүріне төніп тұрған қатерді және сақтық шараларын сіздермен
бөлісуге бел будым».
Романда басты кейіпкерлердің бейнесіне қарағанда шәй ... ... ... толығырақ берілген. Жазушының ойынша Тикако ұлттың
жоғалып бара ... ... Шәй ... мамандары өздерінің
оқушыларына нағыз шындықты дәстүрдің ... ... ... алмағандығынан
жазушы қауіп-қатерді сезінеді. Шәй дәстүрінің маманы Тикаконың бейнесі
қазіргі Жапонияда ... ... ... көрсеткіші. Жазушының ойынша
әдет-ғұрыптар жаман жаққа өзгерген, дәстүрлі құндылықтардың тек ... ... ... ... шәй ... бағалайтындар тұрпайылыққа,
сатқындыққа кедергі бола алмады. Олар тек оны ... ... ... ... ... да Фумико бір кездері солардың әулетінің меншігінде болған
кесені Кукудзидың Тикакодан сатып ... ... ... да Кукудзи көне
және бағалы кесені үйінде қалдырғысы келмейді, ал Юкико үшін бұл кесе ... көне зат ... шәй ... ... ... ... рухани
қасиеттерін де аша түседі. Юкико ... орай ... ... жақсы
оқушысы болды. Оның әдемілігі мен ... де тек ... Және ... де оны тек ... жағы ... ... өзі ... ішкі байлығын көруге және түсінуге қабілетсіз болатын, себебі ол
рухани жеке тұлғалықты қажет ететін. Бас ... ... ... ... емес, тек қимылдарының әдемілігін және қол жетпейтін бақыттың
бейнесі ... ... ... суретін есіне сақтап қалғандығы ... ... ... ... және ... ... заңдылықтарын жазушы шәй
дәстүрінің мәнін тереңінен түсінетін Кукудзи мен ... ... ... көрсеткен. Кейіпкерлердің рухани тазалығын, ... көре әрі ... ... ... шәй ... ... береді.
Кейіпкерлердің шәй үстіндегі кейбір кездесулері екеуінің қиын жағдайға
тап болғандарын, сөзбен ... ... ... кейбір нәрселерді оқырманның
өзінің түсінуіне мүмкіндік береді. Шәй дәстүрі кейіпкерлерге ... мен ... ... ... ... ... қатар сенімді
сырластардың әңгімесін айтуға мүмкіндік береді.
Фумико Кукудзидің ... ... кету үшін және жас ... оны ... ... бермеу үшін, сонымен қатар ол кесені ... ... ... деп ... ... ... бел ... Фумико бір
кездері өзінің анасы мен Кукудзидің ... ... ... екі жұп ... ... бас ... Осы ... да кейіпкердің өзінің махаббатына
қарамастан ата-аналарының өткен ... ... ... ... ... бас қоса ... бір белгісі.
Романдағы рухани бай, шәй дәстүрін бағалайтын кейіпкерлер эстетикалық
құндылықтардан арылған адамдардың қолында ... ... ... одан бас ... ... болады.
Романдағы Кукудзи мен Фумиконың қарым-қатынасын суреттейтін беттер шәй
дәстүрінің ішкі сұлулығы ... сөз ... ... береді. «Мың қанатты
тырна» романы ... ... ... әдет-ғұрыптық мәнін
ашуға мүмкіндік беретіндігімен ерекшеленеді. Я.Кавабатаның жалпы ... ... ... ... ... ... ... қол
жұмсайды. Өмірдегі трагедия жапон әдебиетінде ерекше орын алады.
Я.Кавабата өмірінде трагедиялық жағдайларға көп кездескендіктен өзінің
шығармашылығында да оны негізге ала ... ... ... ... жер
сілкінісін, жапондықтардың соғысының куәгері болған. Ең бастысы Я.Кавабата
өзінің айналасында өмірден өз ... ... ... ... көреді.
Соғыстан кейінгі жылдарда көптеген адамдар еш қиындықсыз өздеріне қол
жұмсаған.
«Мың қанатты ... ... ... өлім ... және ... оған ... ... Өз-өзіне қол жұмсау мәселесіне
ерекше көңіл бөледі. Я.Кавабата Фумиконың сөздері ... ... өз ... ... ... ... алып ... деп айтқысы келеді.
Мысалы: «Анам барлық күнәні өз ... алды да ... ... ... мәңгілікке қалады емес пе, ал қайғы ұмытылады....». Фумико
анасының ... қол ... ... түсінуге тырысады: «Өлілерге
бір нәрсе ғана ... ... ... кешірім. Сіздер қайдан білесіздер
мүмкін ол кешірім алу үшін өлген шығар...».
Фумико өз анасының өлімінің себептерін, Оота ханымды ... ... ... болған мәселелерді құпия қалдыру үшін ... ... ... ... Фумико өз-өзіне қол жұмсағандардың шынайы ... ... ауыр ... ... ... өліміне біреу қатысты деп
ойламау керек. Ол анамды қаралайды. Ол оның атын жаманатқа қалдырады. Біз
тіріміз, ол ... ... ... ... ... ... не ... мәселені дамыта отырып Фумико: « ... ... ... ... өлім үшін ... де ... де құқымыз жоқ» деп
өзінің алдыңғы ойына қарсы шығады. Осылайша Фумико өлген ... үшін ... ауыр жүгі тірі ... ... ... үшін ... керектігін
айтқысы келеді.
Өлім туралы әңгімені аяқтай отырып Фумико: «Өлілер біздің жүрегіміз
оларды қалай деп ... дәл ... деп ... ойды ... Ең ... ... ... еркімен жіберу екендігін байқауға болады.
Жапондық көрнекті қаламгер, прозашы, драматург Юкио Мисима. Шын аты-
жөні ... ... 1926 жылы ... шенеунік отбасында дүниеге келді.
Бүкіл әлемге атақты Юкио Мисима есімін ол 16 ... ... ... дәстүр
бойынша бұл есімді Хироконың лақап аты ретінде ... ... ... ... жапон дәстүріне қарап ауыстырған болар. Себебі жапондықтар
дәстүрі бойынша ұл бала ересейе келе өзіне «ересектің» атын ... жылы ... ол ... 60 бітірушілердің ішінен ең үздік
болып ... ... соң ... ... бойынша Токио
университетінің заң факультетіне оқуға түсіп, мұнда ... ... ... ... Осы ... Мисима неміс романтизміне, Томас Манның ... ... ... ... ерекше қызығады. 1946 жылы Мисима
Камакураға сапар шегіп сонда ... ... ... ... ... ғасырлар» әңгімелерін көрсетеді және олардың жариялануына көмектесуін
өтінеді. Көп ұзамай «Сигарета» әңгімесі «Адам» ... ... ... ... ... оқушысы императордың өз қолынан
аттестат алады. Болашақ жазушы император ... ... ... ... ... ... ... Ю.Мисимаға қайталанбас әсер қалдырып,
сонымен бірге тағдырының болашағын көрсетті.
Соңғы айларда Ю.Мисима ұшқыш – ... ... ... авиация заводында жұмыс істеді. Соғыс жылдарындағы барлық басқа
жапон ұлдары сияқты ол да өлім ... және ... ... ... қаза
табу жайлы көп ойланды. Бірақ соғыс аяқталуға біраз ғана айлар қалғанда,
Ю.Мисима медициналық тексерілу ... ... ... үшін, жалған
туберкулез ауруын жамылады.
Токиолық университеттің заң факультетін бітірген соң, оны ... ...... ... ... ... қызметін
белсенді әдеби еңбекпен байланыстыра жүріп, ... ... ... ... деп аталатын алғашқы ірі туындысын жарыққа ... ... ... ... ... әдеби бірлестігіне қосылады.
Жас жігітке өте керемет жұмыс ұсынғанымен, ол 1948 жылдың қыркүйегінде
«Кавадэ» басылымынан романға тапсырыс ... мұны 1949 ... ... де, ... наразылығына қарамастан, өзінің басқару
аппаратындағы жұмысынан бас тартып, өз өмірін әдебиетке ... ... атты ... ... ... ... 1949 ... шілдесінде
басылып шығарылып, сол роман жазушыға танымалдылық әкелді.
Сыншылар мен оқырмандар Мисиманың романын оқып таңданды. Себебі, бұл
романның өзіне тән ... ... Бұл ... соң ... ... жазып, өзін басқа жанрларда: романда, пьесада, эсседе сынап көреді.
Содан кейін жазушыға танымалдылық бұйырады.
Бірақ ... ... ... мен ... ... ... жеткізіп,
өзінің тұлғасының барлық өнерін көрсеттім дегенге сенбей, өзін басқа
жақтардан да ... ... ... ... оның ... ... орын алады.
27 жастағы бүкіл Жапонияға танымал жазушы ... ең ... ... ... ... ... оған Греция берді. Грециядағы әдемі де
үйлесімді ескерткіштер жазушының қатты ... ... Ол осы ... ... пен ... ... бастайды. Бұл оған одан да ... ... оның ... ебедейсіз екенін дәлелдеді. Сонымен қатар ол ... ... ... ... ... ... қиналды. Ол өзінің
тәнін өзінің рухани күштілігі сияқты күшейтуге бел байлады.
Еліне оралған соң ... ... ... ... ... жаттығулармен айналысады. Оның кереметтік түсінігі: «Керемет
шығарма ойлап табу және өзі керемет болу – ... бір ... » одан ... ... ... ... мен ойшылдары (Расин, Рильке, Ницше) үлкен
қызығушылық білдіріп, оның шығармаларын ... ... ... ... қызығуы жайлы ой білдіргенде Ю.Мисима Жапонияның
гүлденуі мен экономикалық дамуының әсер еткенін баса ... ... ... ... ... ... ... Ол
Но театрына пьеса жазып, осы жерде дәстүрлі мәдениет ... ... Но ... үшін ... ... ... Жапонияның XIV
ғасырдағы жапон өмірінің тұрмысы жайлы ... Оның ... ... ... да екі ... сыпайылық
пен дөрекілік, махаббат пен ... ... ... сипатталады.
Сонымен бірге Ю.Мисиманы комикалық және трагедиялықты қосатын Кабуки театры
да қызықтырады. Ол ... ... ... ... жазады.
Ю.Мисиманы театрдағы жұмыс қанағаттандырмайды. Ол өз-өзін шыңдаудың жаңа
жолдарын іздей бастайды. Бұл ... ... ... ... ... ... оларда самурайлардың, батырладың кейіптерінде рөл
айнайды.
Юкио Мисиманың ең маңызды романы – «Алтын ғибадатхана»(1956). ... - ... көп ... жапон әдебиетінің туындысы һәм жазушы
шығармашылығының биігі. Бұл романнан соң идиллиялық пейзаж фонында ... ... ... ... ... шуылы» романы, т.б бірсыпыра
туындылары оқырмандар көңілінен шығып, жазушыны абыройға бөледі. Мисима
жапон ... ... ... ... ... Дәл осы тұста
талантының тағы бір қырын танытып, ... ... да ... етті. Театр
үшін қазіргі күн тақырыбына арналған пьесалар жазды. «Бунгакудза» театрында
авторлығындағы пьесалардың қоюшысы әрі актері де болды. 1959 жылы ... ... ... ... «Алтын ғибадатхана» романында жекелеген адамның
жан дүниесі терең талданса, «Кеконың ... ... өмір ... ... келбеті тұтастай қамтылады. Бұл роман хақында ... ... ... ... Такэо Окуно романды нағыз шедевр десе, Кэн Хирано
мен Дзюн Это толық әдеби күйреу деп ... ... да осы ... ... ... ... үшін өте ... «Банкеттен соң», «Әдемі жұлдыз», «Тропикалық ағаштар» т.б роман,
повесть, әңгімелерін жазды. Жеке ... да ... ... белгілі қыл
қалам шебері Ясуси Сугияманың қызы Еко Сугиямаға үйленеді.
Жазушы үнемі құрмет пен мадаққа бөленген жоқ, көптеген ... ... ... ... 1960 жылдардан басталған түрлі жанжалдар,
саяси тартыстар оның шығармашылығының ширай түсуіне әкелді десе де ... ... ... ... ... танытатын «Қуаныш әкелуші
Като» пьесасын жазды. 1965 жылдан бастап, 1967 жылға дейін ... ... ... ... ... ... де Сад» пьесасы да ... ... еді. ... ... өзі басты рөлде ... ... ... «Екі ... дауысы» пьесасы жазылды.
Өмірінің соңғы жылдарында Мисиманың кандидатурасы әдебиет ... ... ... бірнеше мәрте ұсынылды. Адам өмірінің қат-қабат
қайшылықтарын суреткерлік шеберлікпен, қым-қиғаш ... ... ... ... ... бар ... отыз бес жасында өзін-өзі мерт
етуімен ғұмырын аяқтады. Оның соңында ... ... бай мұра тек ... ... әлем ... үшін де құнды қазынаға айналды. Көзінің
тірісінде «Синтеся», «Йомиури» сыйлықтарын иеленсе, жазушы ... ... ... ... Юкио ... ... сыйлық тағайындады.
«Алтын ғибадатхана» (1956) Юкио Мисиманың маңызды романы болып
табылады. 1950 жылы ... ... 1955 жылы ... ... ... ... жібереді. Бір жылдан кейін Юкио ... ... бойы ... ғибадатхананы шіркеу қызметшісінің өртеп жіберу
себептерін түсіну мақсатында «Алтын ғибадатхана» романын ... ... бас ... ... бейнесі арқылы романда автордың дүниеге
деген көзқарасы көрініс табады. Осы ... ... ... ... ... ... ... болған Мидзогути адамдардың бастан
кешкен қиындықтары, қиындықтың пайда болу себептері, олардан құтылу, дүние
мен өзінің ... ... ... ... ... ... өзін және
қоршаған ортаны түсінуге тырысады.
Мидзогути бала кезінде кекеш болады және басқа сыныптас ... ... ... ... кейіпкерді жалғыздыққа алып барады. Алайда кекештік
Мидзогутидың келешекте жеңіп ... ... ... ... ... « ... мен қара ... басқан әлем мен кеңінен созылған қолдардың арасында
тұр екенмін. Осы бар әлем және мамырдың ... ... ... ... бір ... күнде өздігінен менің алақаныма келіп түседі. Әлем
менің қолыма мықтап ұсталынған ... ... ... ... ... ... жарқын келешекті
аңсайды: «Сонымен мен өзім сырт көзге аянышты көрінгенімен, өзімді басқа
қатар ... ... және ... бай ... Мен ... ... күтіп тұрғанын білгенмін.» Жалғаздық сезімі жасөспірімді мұңайтады.
Мидзогутидың ойынша кекештік адамдар мен оның арасында ... ... ... ... ... оның ... ... де кейіпкерді
мұңайтады. Кейіпкер Алтын ғибадатхананың әдемілігін көре ... Өзі ... ... ... ... өте келе оның өмірінде маңызды рөл атқарды.
Дәл осы алтын ғибадатханамен кейіпкер бар ... ... ... ... ол үшін өмір мен ... ... ... көрінеді.
Мидзогути Алтын ғибадатхананың сырын түсінуге тырысады, егер ол оның құпия
сырын ашса, әлемге жол ашылатын ... ... ... ... ... өзі куә ... сол түнді кешіре
алмайды: « Мен сол түннен кейін анамды еш айыптамадым. Ешқандай ... ... ... ... оған ... болмайтын нәрсе болып қалған болар.
Бірақ жүрегімде мен оны кешірмедім». Сол түні ... рет ... ... көзіне шөп салғанын, күнәсін көрмесін деп он үш жасар ... ... ... әкесінің жағдайын ойлайды. Бұл жанашырлық бір сезім
еді. Осы толық бағынушылық үшін де әкесін жек ... ... өте келе ... жолы ... ... ... ғибадатхананы алғаш көргенде тек оның ескіріп, қарайып
қалған 3 қабатты үйді көреді. Бірақ ол уақыт өте Алтын ғибадатхананың ... ... ... ... ... таңғажайып бейнесімен
Мидзогутидің жан дүниесін қайта баурап алады. Әкесіне ... рет: ... ... ... ... ... жоқ дегеніңіз ақиқат екен» деп хат
жазады.
Кейіпкер өзінің бақытсыздығы мен жалғыздығына ... ... ... қиналады. Мидзогути дзэн-буддизмнің алғашқы
екі баспалдағынан, яғни ... пен оның ... болу ... ... ... ... арылу болады. Осы баспалдақта оған көбінесе
екі досы көмектеседі. Мидзогути Цурукава атты оның ... ... ... ... ... Цурукава көрікті болды, сонымен қоса оның
отбасы жағдайы Мидзогутидың әлеуметтік және материалдық ... ... ... болатын. Мидзогутидың ойынша осының бәрі оны бақытты
көсететін.
Мидзогутидың ... досы ... оған ... өз ... ... ... өз орнын табу үшін күресуі оны Мидзогутидан
ерекшелендіреді. Және соңында ол Касиваги жүріп өткен ... ... ... ... түсінеді.
Ю.Мисиманың «Алтын ғибадатхана» романындағы бас кейіпкердің жолы өмір
мен адамды дзэн-буддисттік жолмен тану болып табылады. Мидзогути ... ... дзэн ... ... ... болмағандығын түсінеді. Ол
Ғибадатхана кейіпкер мен ... ... тұр деп ... оны ... ... қабылдайды. Ол қиындықтан құтылып, өзгергеннен кейін Алтын
Ғибадатхана бар ... өмір сүре ... ... « Мен ... бар ... ... Ғибадатханасы жоқ әлемге айналдырамын. Сол
кезде әлемнің мәні ... ... ... ... көзін құртқысы
келген Мидзогути дұрыс жолдан адасады. Алтын Ғибадатхана романда ... ... ... ... мен таңдаған жолы оның бала кезіндегі атақ
құмаршыл арманынан арыла алмағандығын ... Оның ... ... ... атақ пен даңққа жетуге тырысу. Сондықтан да оның шешуші сөздері
осылай айтылады: «Әлі өмір сүреміз...». Мидзогути ... ... жері ... ... ... ол өз ... жеңе алмаған соң
басқа адамдардың сұлулығын ұрлау мақсатында осындай қимылға барды. Юкио
Мисима ... ... ... ... ... арқылы өзінің
жеке өмірлік жолын көрсетті.
Алдыңғы буында Акутагава мен Кавабата, Мисима биікке көтерген ... туын енді ... ... ... Харуки Мураками қолына
алды. Харуки Мураками – қазіргі жапон әдебиетінің көрнекті ... ... ... ... ... ... Канада, Корея,Ресей елдеріне
танымал жазушылардың бірі. ... ... ... ... Труман
Капоте, Скотт Фицджеральд, Реймонд Карвер ағылшын жазушыларының еңбектерін
жапон тіліне аударған.
Қаламгер жас ... орыс ... ... ... ... ... ... болар, шығармаларында орыс әдебиетінің әсері айқын
байқалады.
Харуки Муракамидің алғашқы повесі «Самалдың әнін ... 1979 ... Бұл ... трилогиясының» бірінші бөлігі. Осы туындысы
үшін жазушыға «Гундзо синдзин-сё» әдеби сыйлығы ... ... ... ... ... ... Тағы да «Пинбол 1973», «Қой аулау»,
«Дэнс,дэнс,дэнс», «Шекарадан оңтүстікке ... ... ... ... ... ... ... кеңінен танымал. «Норвегия орманы»,
«Нэджимаки аралының хроникасы» деген романдары үшін «Йомиури» басылымының
әдеби ... ... ... бір ... ... журналындағы «Мураками Асахидоу»
деген авторлық айдарында жазушының мақалалары бірнеше жыл бойы ... Ол ... ... ток-шоу жүргізумен де әуестенген.
Жазушы тамаша төл туындылар берумен қатар, ағылшын ... ... ... ... ... Труман Капота, Джони Идвинг, Джерома Сэлинджер,
Пол Теру, Раймонд Карвер, Ван ... және тағы ... XX ... ... ... шығармаларын жапон тіліне аударған.
Негізінен роман жанрында, ... ... ... ... қаламгер жапон прозасының бүгінгі дамуына зор үлес қосып келеді.
Жазушының 1994-1995жылдар аралығында жарық көрген «Бұрандалы құстардың
хроникасы» атты ... ... ... ... ... ... бұл туындысында адамзат арасындағы қатыгездік пен
зұлымдықты, жамандықты ашып көрсетуге ... ... ... ... ... ... жағажайы»,
«Сүйікті жерсерігім», «Қараңғылықтан кейін» атты көлемді романдары жарық
көрді.
Жазушы ... ... ... көркем проза жанрында шығармалар жаза
бастаған. «Ас үй», «Амрита» повестері, «Кесіртке» атты әңгімелер ... ... ... ... ... ... ... ұлттық әдеби
премиялармен марапатталған. Атап айтсақ, «Утаката» және «Санктюари» ... үшін екі рет ... ... лауреаты атанған. «Ас үй»
повесі Кайэн» журналының ең жақсы дебюттік шығармаға ... ... ... повесі Кеки Идзуми атындағы премияны, «Амрита» Мурасаки
Сикибу атындағы премияны иеленген. Автордың «Ас үй» атты жинағы ... және ... ... ... ... ... жинаққа
енгізілген «Ас үй», «Толған ай» және «Айдың көлеңкесі» атты үш повесі түрлі
әдеби премиялармен марапатталған.
«Ас үй» және ... ... ... ... ... фильмдер
түсірілген. Ол тек Жапонияда ғана емес, өзге шет елдерде де ... жылы ... ... Есимотоның 4 томдық шығармалар жинағы
жарыққа шықты. Жазушының бүгінгі күнде «Ұйқыдағы ару» атты ... ... ... ... Есимото туындылары жастар арасында ерекше танымал. Шығармалары
лиризм мен детальдарды дәл ... ... ... ... ... жылдардағы жапон әдебиетін шартты түрде «Есимото мен ... ... ... ғ. соңында Күншығыс елінде екі ... ... ... ... – Кобе ... жер ... оның ... көптеген жапон
азаматтары қаза тапты, екіншісі, метродағы терракт. Аталған екі оқиға жапон
әдебиетіне ерекше әсер етті.
Бүгінде ... ... өмір ... толғаныстарынан тұратын салмақты
шығармалар көптеп жазыла бастады. Ел өміріндегі ... ... ... ... тікелей ықпал етеді. Тілі жеңіл, оқылуы ... ... ... ... «көпшілік әдебиет» қаламгерлерінің
қатарындағы жазушы ретінде танылып жүрген Харуки Мураками, «Аум ... ... ... ... жандармен әңгімелесу арқылы материалдар
жинақтап, салмақты үлкен кітап жазып шықты.
Жапонияда «көпшілік әдебиетімен» қатар «таза әдебиет» те даму ... Таза ... ... өте аз. Қоғамдағы аумалы-төкпелі
кезенде жанрлар арасындағы шекара ... ... ... ... күшейе
түседі. Соған орай, мәдениетке жаңа тыныс әкелу мақсатында ескі жанрларды
өзгертіп, жаңа жанр ... ... ... Сол ... ... ... дәстүрлі екі әдебиет сферасы арасындағы ... ... ... ... бола ... ... ... идеясыздық, дәстүрлі құндылықтардың бұзылуы,
күнделікті тіршіліктің ұсақ-түйегін мақсатты түрде теренірек сөз ету ... ... ... ... ... ... әдебиетіне» жататын
қызық оқиғалы шығармалар жазатын Дзиро Асаданың жазу стилі көптеген «таза
әдебиет» өкілдерінен жоғары, ал ... ... ... ... ... ... көп ... «таза әдебиет» жанрына жататын
экспериментальды ... ... ... «Таза әдебиет» пен «көпшілік
әдебиеті» арасында бірін жоғары, бірін төмен ... ... ... ... ... ... Сол сияқты салмақты жазушылар катарында аталып
жүрген Сю ... ... тас ... осы саланың барлық талаптарына
бірдей жауап бере алатын шығармалар ғана дүниеге әкеліп жүрген жоқ. ... ... ... ... тақырыптары да кездеседі. Бұл
қатал, дөрекі әлем - бүгінгі жапон елінің бір сипаты [60,344б].
Жапон жазушысы ... Оэ – ... жаңа ... актуалды
мәселелерін қозғайды. 1935 жылы туған Кэндзабуро Оэ Жапонияда жарты ғасыр
ішінде болған барлық оқиғаның куәгері ... Оның ... ... ... оның әсерлерінің адамдар тағдырына, жеке адам басына әсері ... ... ... ... оқиға және оның зардаптары жазушының бүкіл
шығармашылығында өзекті тақырып болған. Жастар ... ... ... жылдардағы студенттер көтерілістерінен бастау алды.
Мектепті бітіріп К.Оэ ... ... ... әдебиеті
факультетіне оқуға түседі. Универсиететте оқып ... ол ... мен ... ... білдіреді.
Кэндзбуро Оэ белгілі жазушы бола келе көптеген ... ... ... ... оқытушысы ретінде ... ... ... сол Достоевскийдің еңбектерін сүйіп оқыды. Ақынның ... ... ... ... әр ... ... 10 күн бойы ... өзі
сүйетін еңбектерін оқу. Сонымен қатар оның ... әсер ... ... ол ... және М.Бахтинді атап айтады. Олардың
теорияларының негізінде ол француз әдебиетімен ... ... ... ол ... ... ... ... тереңрек түсіне бастады.
1957 жылы Кэндзабуро Оэның алғашқы новеллалары пайда бола бастады. Бұл
сыншылардың ... ... ... ... ... ... ... баяндалған. 1958 жылы жарыққа шыққан «Малдың
қоры» атты әңгімесі К.Оэның ... ... оның ... сыйлығына ие
болуына алғышарт болып табылды. Бұл ... ... ... ... мен ... ... қарама – қайшылықтар жайында әңгімелейді.
Бұл ... ... пен ... ... өз ... соңына дейін
шешуге ұмтылды.
Жалпы Нобель сыйлығының иегері атанған ... ... ... бар. Олар ... ... мен ... Оэ. Мұнда айта кететін
жайт, Кэндзабуро Оэнің ... ... ... ... ... жаңашылдық, дәстүрлі жапон әдебиетінен өзгешелік себеп
болды. Себебі, Оэнің ... ... ... ... ... бір бағытта, ортақ мүддеде дамып келе жатқандығының айғағы
еді.
Жапон жазушыларының бірі Кобо ... ... ... әлем ... орны ... Оның ... жапон қоғамының қайшылықтарын
адамзаттың қилы тағдырлары арқылы ... ... ... ... мысқылды көп қолданса да ... ... ... ... ... ... жазушысының шығармашылығы жайлы былай дейді: «Абэ
шығармашылығы алуан сипатты, күрделі де астарлы. Оның туындыларын ... ... ... ... ... ... еніп бара ... қоғамы өзінің ата-бабаларынан қалған ...... ... ... сақтап қала ала ма деген ойға ... ... Абэ ащы ... ... ... осы заманғы жапон
шындығы сол – ел ... ... ... ... ... ... ... рухани жұтаңдыққа ұрынбай тұра алмайды. Қоғаммен
бетпе-бет келген тұста адамның қауқарсыздығы, байғұстығы көзге ұрып ... ... ... ... ... ... да ... беріп қалып жатқан
жоқпа» [75,5-9б].
«Құм құрсауындағы әйел» Кобо Абэнің ең алғашқы ірі шығармасы, жазушының
бағдарламалық ... десе де ... ... ... адам мен ... ... ... отырып, адамның қоғамнан қашып
құтыла алмасын, тығырыққа тіреліп, жанталасатынын, яғни өз өміріне өзі ... ... ашып ... ... ... ... өтсе де бұл ... қала туралы.
К.Абэнің кейіпкерлері қандай да бір ойды тасушылар емес, қоршаған ортамен
байланысты ... ... Кобо ... ... ... қашып
жүргендер.
«Құм құрсауындағы әйел» романының бас кейіпкері Ники ... ... ... ... Адамның әлемнен жоғалуы К.Абэнің романында тұрақты
мотив болып табылады. Кейіпкерлер жасырынатын болады, жоғалатын болады ... бар ... ... болады. К.Абэнің ауыл өмірін суреттеуі адамның
хабар ошарсыз жоғалуының соңғы деңгейін көрсетеді [76].
Уақыт өте келе кейіпкер өзінің жеке өмірінің құм ... ... ... ... ... жоқ ... түсінеді. Жалғыздықтан
қиналған кейіпкер өзінің өткен өміріндегі, қаладағы жеке басының ... ойға ... ... ... ... өзін ... қажет әрі маңызды
бір адам ретінде көреді: «...Мен ... ... ... ... ... ... және Ата-аналар мен мұғалімдер бірлестігі
және барлығы мені ... ... ... ... ... Токиодағы өмірін талдай
отырып Ники ... ... ... ие әрі өзін өткен өмірімен
байланыстыратын ... ... жоқ ... ... ... ... ... болды. Ол жоспар құрмайтын, армандамайтын ... ... ... ... ... ... және ауылдағы өмірін салыстыра отырып қаладағы
жалғыздықтың құм шұңқырында өзін еріксіз ... да ... ... ... ... К.Абэнің кейіпкері өткен өмір мен жаңа ... ... оның ... ... ... ... Автор
құм шұңқырында өмір сүретін адамдардың бар ... ... ... ауыл ... ... мәжбүрлейді. Содан кейін К.Абэ ауыл
өмірінің ... ... ... ... мағыналы екендігін ойлауға
алып ... Ники ... ... құм шұңқырында басталады. Ауыл
адамдарының өмірін жеңілдету ... ... ... қабылдауы өмірін мәнді
етеді.
К.Абэнің кейіпкерлері туындаған жағдайдан әрдайым шығар ... ... ... ... ... пен мағынасыздықтың алдын алуға тырысу көп
нәрсеге тұрады. К.Абэнің «Құм құрсауындағы әйел» романында су мен ... ... ... құм ... ... ... мен күресуін қажет ететін
қауіптің бейнесі ретінде ... ... ... ... бұл бейнені қазіргі
заманға сай мазмұнмен толықтырған. Романдағы құм жай ғана ... ... ... Құм ... ... ... Құм бейнесі жазушыға
шындықтың жаман жақтарын көрсетуге мүмкіндік береді. Ники Дзюмпей: ... тек қана оның ... ғана ... ... жанды нәрсе
төтеп бере алмайтын үздіксіз қозғалысымен ... деп оның ... ... ... құм ... ... өмірлік ойларын және күн
тәртібін өзіне бағынышты етті. Ал су романда өмірді, ... ... ... ... Ол су ... өзінде жасырын тұрғандығын табады.
Сол себепті автор су мен құм бір табиғаттан деп ерекше атап ... ... ... ... күресуге итермелейді.
«Құм құрсауындағы әйел» романында автор кейіпкерді жеке дара ... Оны жеке адам ... ... ... ... ... туралы айтады. Романдағы әйел жәй ғана әйел, ол романда ауылдың өкілі
ретінде. Сонымен қоса ... ойды ... ... ... ... ... ... жалғыздықты жеңуге тырысуға мүмкіндік
береді және өмірдің мәнін табуға көмектеседі.
К.Абэ «Бөтен бет» (1964) атты ... ... бет ... ... тағы да ... бар ... әлемді құрастырады.
«Бөтен бет» романының кейіпкері ғылыми зерттеу барысында сұйық
оттегімен бетін күйдіріп алады. Бетінің адам ... сиқы оны ... ... ... ... тыс ... Алайда ол бір амалын
табады. Ол амал – бетін бетпердемен бүркемелеу. ... ... оның ... ... ... ... ... бірақ оның дәкемен
жабылған бетіне қарамауға тырысады. «Жайдарылық қабырғасымен қоршалсам да,
мен әрдайым жалғыз болдым» деп ... ... ... ... ... ... ... басқаларға ұқсамайтындығы және бір топ ... ... ... ... ... да, ... да, ... пен аштықтан да, бар жамандықтан менің
тағдырымның ерекше екендігі ... ... ... бөлісетін ешкім жоқ.
Менің бақытсыздығым мәңгілікке тек менікі болып қала береді және мен ... ... ... қайғысы, жалғыздық кейіпкерді қатты толғандырады. Оның ... ... ... адамдарды теріс айналып кетуге мәжбүрлейді. Біраз ... соң ол ... ... ... ... жасау туралы ойға келеді.
Химиялық зертханада өзіне бетперде жасайды. ... ... ... ... ішкі ... ... кіріп кетуіне бөгет болады. Адамның жүзі
– арының айнасы екендігін сезінеді. Бетперде киген адам ... ... ... кез-келген қылыққа, түрлі қылмысқа именбей бара алады. Демек, жамандық
пен зұлымдық атаулының барлығы да ... киіп ... ... әйел ... жалғыздықты жеңу үшін жиі
мүмкіндік беретін адам. Осы әйел адамды ... ... ... алып ... рөл ... Әйел адам ... үшін ... пен үміт болып
табылады. Кейіпкер де өз өмірінің мәнін ... үшін ... орны ... ... ... бет» ... ... де әйеліне деген
жолды қайта орнатқысы келгені жәй емес. Осы қайғыдан ... ... ... ... бір ... туындаған. Олардың арасында шынайы қарым-
қатынас болмаған сияқты. Бірде кейіпкер ... ... ... танымайтындығын
түсінеді. Екеуінің бір үйде қалуына не себеп болып ... да ... ... ... ... қайтадан қайғыға дейін болған сияқты
жалғанды ұсынады. Кейіпкер бетпердені кие отырып жеке басын ғана ... ... ... оған не ... ... ... тұратындай.
Кейіпкер бетперденің екіжүзді екенін кейін түсінеді. Адам киген ... ... ... «Бөтен бет» романының кейіпкері егер бетпердені
көптеп жасап ... ... ... бәрі оған қол жеткізе алатын болса не
болады деп ... ... ... ... көзге көрінгеніндей ерекше еместігін
айтады. Ғылыми зерттеу негізінде бетін жоғалтқан және бетперденің көмегіне
жүгінген адамның ... ... ... адамдарын бейнелеуге негізделген.
Оны мына жолдар дәлелдейді «Менің бетімді жоғалтып, ... ... ... ... ... ... ... қоғамның адамдарының
тағдыры». Автор осы кейіпкер арқылы өзінің ... ... ... ... ... және ... тағдырларын бейнелеген.
«Бөтен бет» романында да басқа романдардағы сияқты жазушының мақсаты
оқырман қауымды қазіргі ... ... ... ... болып
табылады. К.Абэнің романдары тек қана эстетикалық ләззат бермейді, сонымен
қатар ең ... ... ойға ... ... ... ... ... келе, Акутагава, Кавабата, Мисима, ... ... ... бірінен кейін бірі зор талант, үлкен ізденіспен келген
жапондық қарасөз майталмандарының шығармашылықтары күллі жапон әдебиетінің
сапалық деңгейін ... ... ... деуімізге болады.
Соғыстан кейінгі жылдарда жапон әдебиетінің алдында ... ... бір жанр ... алға ... Дәл осы ... ... ... оның алдағы уақытта дамуын суреттей алды. Көбінесе ... ... ... ... және ... ... дамуы халықтың күшінің
арқасында жүзеге асты. Жапония өмірінің өзгеруі ... мен ... ... ... өз ... ... Сонымен қатар романдар стильдік
және құрылымдық жағынан да өзгерістерге ұшырады. ХХ ... ... ... ... жағынан адамның ішкі дүниесін, ... ... ішкі ... бірлігін, жаһандануын бейнелеуге негізделген.
Бұл романдардың жазылуына тек қана нақты оқиғалар әсер ... ... ... да ықпалы болды.
Жапон әдебиетінің ХХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... барысында жапон әдебиетінің қазіргі
күнде қазіргі әлем әдебиеті негізінде дамығандығы туралы қорытынды ... ... ... ... ... көп ... мен шығармашылық
әдістердің барлық түрлерін көруге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ әдебиетінің өсіп ... оның бой ... ... жаюы бір ... ... жоқ. Көп ... толы мұраларына көніл қойса, оның қазіргі күйі
басқа әдебиетке өз әсерін ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі әйгілі жүз кітапты емін-еркін, жатық етіп аудару
бүгінгі күннің ... ... бірі ... Қазіргі таңда шетел
қаламгерлерінің шығармалары «Мәдени ... ... ... әлем классиктерінің туындылары қазақ тілінде жарық көріп жатыр.
Осы жылдарда орыс, ... ... ... және ... Америкасы елдері
қаламгерлерінің бірқатар шығармалары төл тілімізге аударылып, оқырманға
ұсынылып жатыр.
Әлем әдебиетіндегі бай да, ... ... бірі – ... ауыз әдебиеті мен мифологиясы жақсы дамыған. Жапон жазба
әдебиетінің алғашқы ...... ... мен ... ... ... табылады. «Кодзики» ертедегі мифтік әңгімелер мен аңыздардан
тұрады. Ал «Маньесю» анталогиясы халық поэзиясының 4516 ... ... ... ... өкілдерінің шығармаларын қамтыған. Шығармалардың
көпшілігі танка жанры үлгісінде жазылған. IX-X ғасырларда жапон прозасының
алғашқы ... ... ... Мурасаки Сикибудың XI ғасырдағы «Гэндзи
Моногатори» романы - әлем әдебиетіндегі алғашқы ... бірі ...... ... байланыстарының негізін XX ғасырда М.Әуезов,
Ғ.Мүсірепов, ... ... ... ... жапон әдебиеті
классиктерінің туындылары қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... әдебиеті, мәдениеті, өмір сүру салты, тілі,
фольклоры жан-жақты зерттелу үстінде.
Жапон тілінен қазақ тіліне бірнеше еңбектер аударылған. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қазақ оқырмандары ана тілімізді оқи
алатын дәрежеге жетті.
Жапон ... жаңа ... ... XX ... ... ... ... мен бағыттарға жол ашылды. Жапон әдебиетінде романтизм
ағымы арқылы адам мен қоғамды ... ... ... ... ... дүниелер туды.
Соғыстан кейінгі жылдарда жапон әдебиетінің алдында тұрған міндеттер
романды бір жанр ретінде алға жылжытты. Дәл осы роман ... ... ... оның алдағы уақытта дамуын суреттей алды. Көбінесе ... ... ... экономикалық және техникалық жақтан дамуы халықтың күшінің
арқасында жүзеге асты. Жапония өмірінің өзгеруі тақырыптар мен ... ... ... өз ... ... ... ... романдар стильдік
және құрылымдық жағынан да өзгерістерге ұшырады. ХХ ғасырдың ортасындағы
жазушылардың шығармалары көркемдік жағынан адамның ішкі ... ... ... ішкі ... бірлігін, жаһандануын бейнелеуге негізделген.
Бұл романдардың жазылуына тек қана нақты оқиғалар әсер ... ... ... да ... ... ... ХХ ... екінші жартысында дамуын талдай отырып,
жазушылардың шығармаларын қарастыру барысында жапон ... ... ... әлем ... ... ... ... қорытынды жасай
аламыз. Жапон әдебиетінен роман жанрларының көп түрлілігі мен шығармашылық
әдістердің барлық түрлерін ... ... ... ... ... тән ... ... сезімі оның
тұтас әдебиетінде орын алған. Ол қасиет бүгінде берік сақталған. ... ... ... ... ... ... баға ... жапон әдебиеті талай ғасыр бойы қалыптасқан әдебиеттен қол ... ... ... ... бастаған. XX және XXI ғасырлар
тоғысындағы жапон ... ... ... бұрынғы әдеби
құндылықтарды ескерусіз қалдыру, ... ... ... жат тақырыптарда
туындылар дүниеге әкелу сияқты ерекшеліктер басым көрініс беруде».
Зерттеу жұмысын жүргізу барысында алға ... ... ... көптеген еңбектерге сүйенуге тура келді. ... ... ... еңбектерге шолу жасай отырып мынадай тұжырымдар жасалынды:
• Жапон елінің әдебиеті әлемдегі ең бай, үлгі ... бірі ... ... ... тарихы бірнеше ірі-ірі ... ... ... Нара кезеңі, Хэйан кезеңі, Камакура кезеңі,
Муромати ... Эдо ... ... ... ... кезеңі, Сёва
кезеңі, Хэйсэй кезеңі.
• Акутагава, Кавабата, Мисима, Мураками сынды әдеби ... ... бірі зор ... ... ... ... ... қарасөз
майталмандарының шығармашылықтары күллі жапон әдебиетінің сапалық
деңгейін айқындаған рухани қазына болып табылады.
Жапон халқының мәдениетіне, ... ... ... ... қатысты еңбектерді саралай келе мына ... ... ... Жапондардың салт-дәстүрімен қазақ ... ... ... Жапон тілі мен қазақ тілін зерттеген Шарафат Жылқыбаева жапонның
мыңнан аса сөзін қазақ сөзімен салыстырған, ... ... ... ... генетикалық жақыңдық бар деген тұжырым
жасайды.
• Жапон халқы мен қазақ халқының аңыздарындағы ... ... ... ... ... ... ... идеясы қазақ халқының мақал-
мәтелдеріндегі ... ... ... ... ... көптеген ұқсастықтары айқындалды. Мұнда халықтың өмір
тәжірибесінде жасалған ... ... ... Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың
«Мәдени мұра» ... іске ... ... ... ... ... 2007 ж.13 ақпан.
2. Нұрғалиев Р. Телағыс. – ... ... 1986. – ... ... Ш. ... ... – Алматы: Жазушы, 1974. – 200б.
4. Сәтбаева Ш. ... ......... ... В.А. ... литератураведение: Восток и Запад. –
Л:Наука, 1979.- 493с.
6. ... М. ... ... ... – Алматы.2003.-
253с.
7. Сәтбаева Ш. Уақыт шуағы. – Алматы: Ғылым, 2000. – 653б.
8. Күмісбаев Ө. Ортақ арна: ... ...... ...
176б.
9. Грищенков Р.В. Исэ Моногатори: ... ... ... X ...
Москва:Кристалл, 2000.-320с.
10. Конрад Н.И. Японская литература в образцах и очерках. – Ленинград:
Худож. Лит.,1927. Т.1. - ... ... Т.П. ... литература XX века. – Москва: ... ... ... А.Е. ... ... ... / пер.с япон. – Москва: АСТ,
2001. – ... ... В.Н. ... ... VIII – XVIвв. – ... 2001. – 400с.
14. Әуезов М. Шығармаларының 50 томдық ... ... I том. - ... ... 2008.- 416б.
15. Мүсірепов Ғ. Жапон балладасы // Алтын орда. – 2001. - ... ... Ә. ... ... сапарынан) // Жұлдыз.
- №7,1972. - 115-167б.
17. ... Ш. ... ... ... ... ... – Алматы:Жалын, 2010.- 287б.
18. Алжанбай М. Шие жапырағы және сыбызғы: аударма мен ... ... ... 2008. – ... ... Ж. Сакура гүлдегенде. – Алматы: Аударма, 2010.- 190б.
20. Акутагава Рюноскэ. Новеллалар. Астана: ... 2010. – ... ... ... Мың қанатты тырна. Роман. – Астана: Аударма, 2010. -
556б.
22. Юкио ... ... ... ...... ... ... Мураками. Әңгімелер. Астана: Аударма, 2010. – 556б.
24. Конрад Н.И. Запад и ...... ...... ... И.Г. ... ... изучения взаимосвязей и
взаимодействия национальных лиератур. Материалы ... ... АН ... ... Г.Ә.Аударма - әдеби байланыс өзегі // Л.Н.Гумилев атындағы
ЕҰУ Хабаршысы, - №1, 2010.
27. Балқыбек Ә.Қаламды қару еткен «джиу-джитсу» // Жас ... – №20, ... Тіл ... ... ... ... – Алматы: Сөздік-Словарь,
2005.
29. Жылқыбаева Ш. Мың бір сөз/ Қазақ әдебиеті. - №14, 2010. - 9-сәуір.
30. Мың бір мақал. Жиырма үш ... ... ... ... ... ... Қазақстан, 1993ж.- 298б.
31. Қазақ мақал-мәтелдері. Құрастырған М.Аққозин. – Алматы: Қазақстан,
1990. – 327б
32. Донбаева А.Б. ... түбі бір. – ... 2004.- ... ... Т.И. Так ... ... ... фразы на японском и русском
языках». – Москва: Астрель:АСТ, 2005. - ... ... от А до Я. – ... «Япония сегодня», 2000. - 215с.
35. Мәсімқанұлы Д. Қазақ және қытай әдебиеттеріндегі ұлттық дәстүр мен
жаңашылдық. ф.ғ.д. ... ... 2008ж. – ... ... А.С. ... әдет-ғұрып құқығындағы мұра мен мұрагерлік. ... 2005. – ... ... С. ... ... мен әдет ...... 1994. – 80б.
38. Арғынбаев Х. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. – Алматы: Қайнар,2005. –
215б.
39. Қожабекова Б. Қазақы ... ... ... 1994. – ... ... Т. ... ... қарым-қатынастарының жапондармен
салыстырғандағы ерекшеліктері. Қазіргі заманғы түркология: теориясы,
практикасы және алдағы ... атты ... ... ... ... Б.52-57
41. Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. –
Алматы:Атамұра, 2010. – ... ... Ш. ... ер баланы қалай тәрбиелейді? / Үркер 2010ж №11
43. ... ... ... в ... ... ... ... III
том Москва, 1991г 830с.
44. Қасқабасов С. Жаназық. – Астана:Аударма, - 2002. -584б.
45. Оғызнаме. Алматы-1986. 27-28 ... ... Д. Көк бөрі еді ... // ... ... – 2006. ... ... А. Аламан. – Алматы:Тұлға, - 110б.
48. Астон В.Г. История японской литературы. Пер. с ... ... ... Т., ... В. Японская литература . – М., 1964. 322с.
50. Грачёв М.В.Япония в эпоху Хэйан. Orientalia et Classica XXIV. ... ... ... и античности. (794-1185).2009.- 424с
51. История современной литературы/ пер. с яп. – М., ... ... ... ... Итиё ... – Токио, 1956.
53. Мурасаки Сикибу. «Повесть о Гэндзи», 1-5 т. Москва: Наука» (Главная
редакция Восточной ... ... ... ... ... в ... томах Издательство «Наука» VI
том Москва,1991г 830стр.
55. Әлемдік өнертану: үш ... - ... : ... 1-ші т.: ... ... ... Б. К. ... - 2008. - 327 б.
56. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы:Ана тілі,1998. – 384б.
57. Бреславец Т. И. Традиция в ... ... ... стих ... - ... Дальневост.ун-та,1992.-120с.
58. Григорьева Т.П. Японская литература XX века: ... о ... ... − М.: Худ. лит, 1983. ... ... В. Н. Японская литература VIII-XVI вв.: Начало и развитие
традиций.: Петербургское ... 1997. – ... ... А.Е. ... ... ... по мировой литературе
рубежа XX-XXI столетий. – Алматы, 2006. 374с.
61. Горегляд В.Н. ... и эссэ в ... ... − М.: Наука,
1975. – 295с.
62. Шефтелевич Н.С. Новая японская поэзия: Симадзаки Тосон. М., 1982.
63. Хомма Хисао. Мэйдзи ... В 3т. – ... ... ... ... Жапон әңгімелері. Алматы: Жазушы- 1969.-128б.
65. Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. Алматы:Ғылым.-1993.362б.
66. Майтанов Б. «Жапон ... ... // ... әдебиеті. - №45,
2002. - 8-қараша.
67. Мүсірепов Ғ.Жапон әсерлері / ... жас – ... ... С. ... ...... Жазушы,1985. – 248б.
69. Гривнин В. Критики о послевоенной литературе Японии// ... – 1975. - ... ... Н.И. ... и ... в послевоенной литературе Японии. –
М.:Наука,1985
71. Рехо К. Современный японский роман. – М.:Наука,1977
72. Это ... ... ... ... // ... ... – 1961. ... 203-216б.
73. Жолтай.Ж. «Әуезов және Акутагава немесе қос ... ... ... ... ... ... Хасегауа Лузуми Кавабата Ясунари және Нобель сыйлығы// Шетел әдебиеті
2008ж№1/1
75. Ысымұлы А. Жапон тағылымдары. Астана: Аударма, 2006.5-9б
76. Абэ Кобо Құм ... ... ... бет, ... ... - Астана :
Аударма, 2006. - 478 б.
ҚОСЫМША
Жапoн сөздeрі:
Варадзи – сабаннан жасалған ... ... аяқ ...... eкі ... бар ағаш ... ... ұлттық аяқ киім, биіктігі 4-5 см.
Дзабутoн – eдeндe oтыруға арналған ... ... – 3,8 м-ге тeң ... ...... ... ... жасалған жазғы жeңіл
аяқ киім.
Какэмoнo – қағаздан нeмeсe ұзынша қиық жібeктeн жасалған
картина немесе каллиграфиялық жазу.
Кан – көнe ... ... ... ... ... – жапoн ұлттық киімі.
Кoтацу – eдeнгe тeрeңдeтіп ... ... ... тік ...... ... ... – 1,8 м-ге тeң ұзындық өлшeмі.
Мидзуя – шай павильoнындағы шай ыдыстарын жууға
арналған бөлмe.
Oби – ... ... ... ... ... бeлбeуі.
Ри – 3,9 км-ге тeң ұзындық өлшeмі.
Сакэ – жапoнның ... ... ... оны ... а м а – әйeл жәнe eркeк ... ... ізeт бeлгісін
білдірeтін сөз.
Самурай – фeoдализм дәуіріндeгі жауынгeр.
С а н – әйeл жәнe eркeк eсімдeрінe ... ...... ... сырғымалы қабырға, жиегі ағаш,
ортасы қағаз болып келеді.
Сун – 3 см-ге тeң ұзындық өлшeмі.
Сэн – ... ... бір ... ұсақ ... ...... ... дeгeнді білдірeді, көбінe eр
кісілeрдің eсімінe жалғанып айтылады.
Сяку – 30,3 см-ге тeң ұзындық өлшeмі.
Сямисэн – үш ішeкті ... ...... шұлық, қалың матадан жасалады.
Татами – жапoн үйінің eдeнінe төсeйтін шарбақтан ... ... метр ... ... ... төсeніш.
Татамидың мөлшeрімeн тұрғын үй ауқымы анықталады.
Танка – жапoндық бeс ... ... – 110 м-ге тeң ... өлшeмі.
Т e – 0,99 гeктар.
Тoкoнoма – жапoн үйіндeгі қабырғаға қoйылатын тeкшe,
әдeттe oған гүл вазасын нeмeсe ... ... ... ... әсeм ... ... – ұзын ... кимонo.
Фурoсики – кітап, ұсақ-түйeк заттарды салатын
төртбұрышты шыт.
Фусума – eкі ... ... ... жeлімдeлгeн
қoзғалмалы ағаш рамалар. Жапoн үйіндe бөлмeлeрді бөлу үшін
қoлданылады.
Хайку – (хoкку) – жапoн халқының үш жoлдық өлeңі.
Хакама – бeлбeугe тeрeң ... ... кeң ...... мeйрамда әйeлдeр мeн eркeктeр
кoстюмінің үстінeн жамылатын жамылғы.
Хибати – тeмір ... пeш, ... ... ... фарфoрдан жасалған күл салатын ыдысы бар, үстіңгі
жағында ағаш көмірі салынады.
Цубo – 3,3 мeтргe тeң жeр өлшeмі.
Акoмэ – көнe әйeл ... ... тeк сән үшін ...... бір ...... жатарда киeтін кимонo.
Эсoби – шoшақ төбeлі қалпақ.
Вака – ортағасырлық жапон көркем әдебиет жанры
Рэнга – ескі ... ... ...... ... ... түрі, 31 буынды бесжолдық жапондық
өлең формасы.
Дзуйхицу – жапон қысқа прозасының жанры.
Моногатари – жапон классикалық повесті.
Манга жап. –жапон комикстері, кейде комикку деп ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жапон соғысы кезіндегі әдебиет69 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
"екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапонияның жағдайы"5 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1945-1980 ж.ж. Жапонияның экономикалық дамуы23 бет
ІІ-ші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Маньчжуриядағы Жапон империализмінің отарлау саясаты48 бет
Адамзаттың экологиялық байланыстарының тарихы4 бет
Алматы облысының шекара маңы аумағының экономикалық – географиялық байланыстарының дамуы (Панфилов ауданы мысалында)56 бет
Алғашқы орыс-жапон қатынастары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь