Қазақ мәдениетіндегі күй өнері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1 Тарау. Күй табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.1. Күй өнерінің тарихилығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.1. Күй және күй аңызының өзара байланысы ... ... ... ... ... ... ... ...

2 Тарау. Күй өнері халқымыздың тұғыры биік асыл мұрасы ... ... ... ..

2.1. Күйшілік өнердегі халық даналығының дәстүрлі нышандары ... ...

2.2. Күйдегі адамгершілік этикалық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ...

2.3. Күйшілердің дүниеге көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Қазақ халқының рухани дүниесінде күй өнерінің алатын орны ерекше. Ол біздің рухани болмысымыздың, дүниетанымымыздың тұғыры биік асыл мұрасы.
Музыка мәдениетінің ішіндегі күй өнері – ертеден келе жатқан және кең тараған өнер түрі. Күй қазақ халқының тіршілік еткен кезеңдерінде қалыптасқан. Халқымыздың күй өнері өзіндік болмыс-бітімімен, саздық өзгешелігімен танылған. Күй өнерінің дүниетанымдық мүмкіндігі ұшан теңіз, себебі ол халықтың тіршілігімен сабақтас. Халық күйлерінің саздық сипаты, көркем образдылығы, философиялық ой тереңдігі, халықтың талғамы мен танымының ерекшелігін көрсетеді.
Халқымыз ұлт болып қалыптасқаннан басталатын кезеңдерінде өзінің тарихи сахнаға шығуымен талай-талай тар жол тайғақ кешулерді басынан өткереді. Небір қоғамдық-саяси, мәдени тосқауылдар халықтың мәдени дамып, өркендеуіне кедергілер келтірді. Халықтың рухани дүние саналары тұншығып, халық жадынан өшіп ұмытылуға айналды. Енді егеменді ел болып орнығу үшін халықтың өзіндік кескін-келбетін, ұлттық рухын, ділін қалыптастырып анықтауда санасының, дәстүріміздің, жалпы мәдениетіміздің қалыптасып орнығуына күй өнерінің маңыздылығы қандай деген сұрақ тұсында әңгімеміз, жан-жақты зерттеуіміз тақырыпқа арқау болмақ.
Бұл тақырыптың өзектілігі сол, халқымыз егемендікке ие болып, қоғамның саяси-экономикалық, мәдени өзгерістерге ұшырауына байланысты, еліміз тарихи дамудың жаңа серпінді сатысына көтерілді. Осыған орай ұлттық дүниетанымда халықтың табиғи санасында елеулі идеялар жаңғырып, халқымыздың табиғи болмыстық ерекшелігіне, ұлттық дүниетанымға үлкен өзгеріс жасалды. Бірнеше жылдар бойы халқымыздың рухани дүниесінің ұмыт бола жаздаған үрдістерін қайта жаңғырту талабы ескеріле бастады. Бұл, әрине, қазақ халқының әлемдік өркениеттер сахнасында өзіндлік кескін-келбетімен айшықталып, ұлт ретінде орнықты өсіп - өркендеуіміздің алғышарты болмақ!
Күй – қазақ халқының музыка жанрының бір формасы болғандықтан, ең әуелгі сөз басы қазақ халқының музыка өнерінің тарих тағлымындағы даму жолына ден қойылды. Күй өнерін музыкалық туында ретінде А.Жұбанов, І.Бекенов, қазіргі кезде А.Есенұлы және т.б. күй өнерінің қадір-қасиетін тани отырып, оның құдыретін, тылсымдық мәнінің ерекшелігі туралы жазған Ә.Марғұлан, М.Әуезов, А.Сейдімбек және т.б. атап айтуға болады. Күй өнерінің музыкалығымен қатар жүретін күй аңыздарын, оның құрылымдық – типологиялық қасиеттерін қазіргі таңда ғалым-жазушы А.Тарақты келелі ойлар жазуда.
Жалпы осы еңбегімді жазарда жоғарыдағы кісілердің еңбектерін басшылыққа алдым. Қазақ фольклорындағы күй аңыздарының құрылымы, жанрлық ерекшеліктері және күймен арақатынасы – зерттеу жұмысының негізгі нысаны. Осындай тұтастыққа қарай отыра күй өнерінің рухани мәдениетіміздегі алар орнын, маңызын көрсету – жұмыстың негізгі мақсаты.
Күй өнерінің актуалдылығы – бүгінгі күн өресінен көз тастап халқымыздың талай ғасырғы тарихының куәсі іспеттес бітім-болмысында.
        
        Әл Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
Философия және саясаттау факультеті
Философия тарихы және мәдениеттану кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
« Қазақ мәдениетіндегі күй өнері»
Орындаған : «мәдениеттану» ... курс ... ... Айжан
Ғылыми жетекшісі:
филос.ғ.д., профессор Нұржанов Б.Ғ
Норма бақылаушы: Мұқанова З.
Қорғауға жіберілген күні: 28-мамыр. 2007 жыл.
Кафедра меңгерушісі:
филос.ғ.д., профессор Нұржанов Б.Ғ
Алматы ... ... ... Күй ... ... Күй өнерінің тарихилығы------------------------------------------------
---
2.1. Күй және күй аңызының өзара байланысы-------------------------------
2 Тарау. Күй өнері халқымыздың ... биік асыл ... ... өнердегі халық даналығының дәстүрлі нышандары-------
2.2. Күйдегі адамгершілік этикалық мәселелер-------------------------------
2.3. Күйшілердің дүниеге көзқарасы------------------------------------------
---
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі.
Реферат
Қазақ халқының ... ... күй ... ... орны ... Ол
біздің рухани болмысымыздың, дүниетанымымыздың тұғыры биік асыл мұрасы.
Музыка мәдениетінің ішіндегі күй өнері – ертеден келе ... және ... өнер ... Күй ... ... ... еткен кезеңдерінде
қалыптасқан. Халқымыздың күй өнері өзіндік ... ... ... Күй өнерінің дүниетанымдық мүмкіндігі ұшан ... ол ... ... ... Халық күйлерінің саздық сипаты,
көркем ... ... ой ... ... талғамы мен
танымының ерекшелігін көрсетеді.
Халқымыз ұлт болып қалыптасқаннан басталатын ... ... ... ... ... тар жол ... кешулерді басынан
өткереді. Небір қоғамдық-саяси, мәдени тосқауылдар халықтың мәдени дамып,
өркендеуіне ... ... ... ... ... саналары тұншығып,
халық жадынан өшіп ұмытылуға айналды. Енді егеменді ел болып орнығу ... ... ... ... ... ... ... санасының, дәстүріміздің, жалпы мәдениетіміздің қалыптасып
орнығуына күй өнерінің маңыздылығы қандай ... ... ... ... зерттеуіміз тақырыпқа арқау болмақ.
Бұл тақырыптың өзектілігі сол, халқымыз егемендікке ие болып, қоғамның
саяси-экономикалық, мәдени ... ... ... ... ... жаңа ... сатысына көтерілді. Осыған орай ұлттық дүниетанымда
халықтың табиғи санасында елеулі ... ... ... ... ерекшелігіне, ұлттық дүниетанымға үлкен өзгеріс жасалды. Бірнеше
жылдар бойы халқымыздың рухани дүниесінің ұмыт бола ... ... ... ... ... ... Бұл, ... қазақ халқының әлемдік
өркениеттер сахнасында өзіндлік кескін-келбетімен ... ұлт ... өсіп - ... ... ... – қазақ халқының музыка жанрының бір ... ... ... сөз басы қазақ халқының музыка өнерінің ... ... ... ден ... Күй ... ... туында ретінде А.Жұбанов,
І.Бекенов, қазіргі кезде А.Есенұлы және т.б. күй ... ... ... оның ... ... мәнінің ерекшелігі туралы жазған
Ә.Марғұлан, М.Әуезов, А.Сейдімбек және т.б. атап ... ... ... ... ... ... күй ... оның құрылымдық –
типологиялық қасиеттерін қазіргі таңда ғалым-жазушы ... ... ... осы ... ... ... кісілердің еңбектерін
басшылыққа алдым. Қазақ фольклорындағы күй аңыздарының құрылымы, жанрлық
ерекшеліктері және ... ...... жұмысының негізгі нысаны.
Осындай тұтастыққа ... ... күй ... ... ... алар
орнын, маңызын көрсету – жұмыстың негізгі мақсаты.
Күй өнерінің ...... күн ... көз ... ... ғасырғы тарихының куәсі іспеттес бітім-болмысында.
Мен "Күй табиғаты" бөлімінде халқымыздың, ғылымдағы күй ... ... ... Күй ... ... және күй ... ... қарау – күйді түсінудің бірден-бір алғышарты. Өйткені халқымыз,
оның күй өнері секілді оның аспабы да ... ... ... ... ... куәгері.
Күй бар жерде күй аңызының болуы ... Бұл ... мен, ... осы екеуінің байланысына тоқталдым. Күй аңыздарының құрылымын анықтау
үшін мотивтік ерекшелігімен қатар құрылымдық - тақырыптық ... ... ... ... күй ... бәріне тән ортақ мотив бар, ол – күй
аңыздарының себепті /этнологиялық/ болып келетіні. ... ... ... мен күй ... ... қатар күйлердің түрлеріне де тоқталып
өттім.
Түптеп ... ... ...... ... әлеуметтік – тарихи
қайта түлеудің қайнар көзі болғанын, болып та ... бола да ... өзі ... ... Яғни, музыкалық өнерімізге, оның ... зер қою ... ... мәдениетіміз бен дүниетанымымызды,
төлтума болмысымызды танимыз, ... ... ... ... де осында жатыр.
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Қазақ халқының рухани дүниесінде күй өнерінің ... орны ... ... рухани болмысымыздың, дүниетанымымыздың тұғыры биік асыл мұрасы.
Музыка мәдениетінің ішіндегі күй өнері – ... келе ... және ... өнер түрі. Күй қазақ халқының тіршілік ... ... ... күй ... ... болмыс-бітімімен, саздық
өзгешелігімен танылған. Күй ... ... ... ұшан ... ол ... ... сабақтас. Халық күйлерінің саздық сипаты,
көркем образдылығы, ... ой ... ... ... мен
танымының ерекшелігін көрсетеді.
Халқымыз ұлт болып қалыптасқаннан ... ... ... сахнаға шығуымен талай-талай тар жол ... ... ... Небір қоғамдық-саяси, мәдени тосқауылдар халықтың мәдени дамып,
өркендеуіне кедергілер келтірді. ... ... ... ... тұншығып,
халық жадынан өшіп ұмытылуға айналды. Енді егеменді ел болып орнығу ... ... ... ... ... ... ... санасының, дәстүріміздің, жалпы мәдениетіміздің қалыптасып
орнығуына күй өнерінің маңыздылығы қандай деген ... ... ... зерттеуіміз тақырыпқа арқау болмақ.
Бұл тақырыптың өзектілігі сол, халқымыз ... ие ... ... мәдени өзгерістерге ұшырауына байланысты, еліміз тарихи
дамудың жаңа серпінді сатысына көтерілді. Осыған орай ұлттық ... ... ... елеулі идеялар жаңғырып, ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Бірнеше
жылдар бойы халқымыздың рухани дүниесінің ұмыт бола жаздаған үрдістерін
қайта ... ... ... ... Бұл, ... қазақ халқының әлемдік
өркениеттер сахнасында өзіндлік кескін-келбетімен айшықталып, ұлт ... өсіп - ... ... ...... ... ... жанрының бір формасы болғандықтан, ең
әуелгі сөз басы қазақ ... ... ... ... тағлымындағы даму
жолына ден қойылды. Күй өнерін музыкалық ... ... ... ... ... ... және т.б. күй ... қадір-қасиетін
тани отырып, оның құдыретін, тылсымдық мәнінің ерекшелігі туралы жазған
Ә.Марғұлан, М.Әуезов, ... және т.б. атап ... ... ... ... ... жүретін күй аңыздарын, оның құрылымдық –
типологиялық қасиеттерін қазіргі ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі.
Қазақ музыка мәдениеті оның ішінде күй мұрасына мәдени – ... ... ... яғни ... ... ... және және саз –
сарындық еркекшелігі мен қатар дүниетанымдық қуат – ... ... ... байланысты мәліметтер жинақтау қажеттілігі туындады. ... ... ... ... ... ... мәдениетінің шығу тегі сақ, ғұн
дәуірлеріне бастау алатындығын ... Оған ... ... Сақ, ғүн ... ... ... ... түрлі өнер
түрлері, музыкалық аспаптардың болғаны, олардың аталуы, сол атаулардын
біздің дәуірмізге дейін сол ... ... ... ... Осыған
орай Ардақ Нурғалидың еңбегіде айтылғадай, Қытай жазбаларындағы ғұндардың
халық әндерінің тоғыз түрі ... ... да ... ... ... ... жазылып зерттелмеген күй өнерінің дүние ... мен ... ... ерекшеліктері туралы тың
деректемелер жүйелі түрде қарастырылады. Яғни сақ, ғұн ... ... ролі ... оған ... айғақтар ретінде түрлі қазба
жумыстарын жүргізген кездегі тастағы музыкалық аспаптардын тасқа салынған
суреттері, ... ... сол ... ... және сол
кезендердегі халықтың тіршілігіндегі ролі туралы айтылды. ... ... ... күй ... ... ... дүниетанымдық
көқарастары, оның музыка мәдениетіндегі орны, жалпы ... ... ... ролі ... ... дүниетанындағы өмір сүру идеясындаға
өнер туралы Ғарифолла Есімнің ... ... ... жұмысына арқау
болды.
Қазақ халқынын тілдік қатынасында «қоңыр» сөзі бар, оның сыры ... ... ... ... ... ... жөніңдегі түсініктері әлі
ашылмаған. Бул құбылыстың мәні мен ... ... ... өзімізді
танып-білудің, өмір сүрудің түп нұсқалық тұғырын шешуге мүмкіндік ... ... ... ... мен ... ... ... қыры қарастырылып, оның
ұлттық ділге тікелей қатысы бары айтылды.
Қобыз бен домбыра күйлерінің рухани тылсымдық қуатының мәні ... ... ... ... ... ... ... Ырғақ, қоңыр, саз, күй сияқты түсікте халықтық таным-
түсініктерімен ... ... ... мәніне назар
аударылып, көптеген ғалымдардың қазақ мәдениетіне орай, яғни қазақ халқының
мәдениеті, тұрмыс-тіршілгі ... ... ... Д, ... ... Н, Ғарифолла Есім, Ғабитов Т, Қасабеков А, МолдабековЖ, Муталипов
Ж, Алтаев Ж, Раев Д, Наурызбаева А, Нуржанов Б. еңбектеріне шолу ... Ә, ... А, ... ... ... өнер ... ... байланысты, оның ішіндегі күйге байланысты жасаған тұжырымдары
негізге алынды.
Өткен ғасырларда қазақтың ... ... дала ... ... ... ... көптеген жыр, дастандарын дүниеге келтірген. Олар кейін
жинақталып, жазылып хатталды. Сол ... ... ... ... ... ғалымдар өздерінің ой-пікірлерін жазып тұжырымдады.
Көптеген қазақтың ақын жазушылары, күй өнерінің тарихы мен ... ... бере ... күй ... ... ... қазынасы ретінде
жанашарлық танытып, оны жинап ... ... ... ... күй өнерінің қадір қасиетін тани отыра, оның құдіретін,
тылсымдық мәні ерекшелігі туралы жазған Марғұлан Ә., А. ... және ... ... Ә. ... ... өнер мен ... ... құдіреттілігін
дәлелді деректермен түсіндіре отырып, қобыз аспабының құдіреттілігін
дәлелді ... ... ... ... ... ... ... орны мен музыка мәдениетінің тарихи өсу, даму жолдарын ... ... ... ... күй ... ... даму жолдары мен
эстетикалық, этикалық, тәрбиелік маңызының ... ... ... оның халық тіршілігіндегі маңызы сөз болды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Зертеудің ... күй ... ... рухани мәдениетіндегі
ерекшеліктерін анықтаумен оның дүниетанымдық негіздерін ашып, күй өнерінің
болмысындағы саздық ... мәні және осы ... ... ... жатқан ой – толғаулардың үрдістерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеп
жеткізу.
- күйдің тылсымдық қуаты ондағы толғаныстардың саз ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру мен тіршілік ету
ұстамдарын ұлттық ойлау деңгейлер тұрғысынан сараптау.
- ... ... ... ... ... ... ... үрдістерге талдау жасау арқылы күй
өнеріндегі дүниелік түсініктерді ашып ... ... ... қалыптасқан мұрасы ретінде танылған музыкалық
аспаптармен күй өнерінің ерекшеліктерін көрсетіп, қазақ ... ... және оның ... ... ... анықтап көрсету.
- Күй өнерінің табиғи болмысымен дүниелік мәселелері туралы және
қалыптасу үрдісінің ерекшелігі туралы сараптау.
- Күй өнері ... ... ... ... ... ... ... құбылыс екенін дәлелдеу.
Зерттеу нысаны.
Халықтың күй өнері рухани мұрамыздың сарқылмас ... Күй ... ... ... ... – философиялық тұрғыдан зерттеу.
Зерттеу пәні.
Күй өнерімен мәдени – философиялық ой ... ... ... ... деңгейінде көрніс ерешелігі қарастырлады.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
Зернттеу жұмысында қазақ күй мұрасындағы дүниетаным мәселелері жөнінде
жазылған еңбектің алғашысы ретінде төмендегідей ... ... ... өнері оның мәдениетанулық ерекшеліктері қалыптастырылды.
- Күйдегі таным –түсініктер негіздерін ұғындарымен келетін ой-
толғаныстар бойынша мәдени –дүниетаным мәселелер талданды.
- ... ... ... бойынша күйдің саз-сарыны, ұлттық
ділді анықтайтын құбылыс ретінде қарастырылды.
- Күй өнеріндегі салт –дәстүрмен ... ... ... адам ... ... ... анықталды.
- Күйге негізделген ой - толғаныстың саз–сарынға ... ... ... ... ... ... ... көрніс тапқан күй өнерінің қадір
–қасиетін анықтау барсында мәдени мұра үлгісі ... ... ... - өзімізді тану, өсу, даму жолымызда ... ... ... ... орай ... ... отырып, ұлттық болмысқа ділге негіз
болған дүниелерді ... өмір сүру ... да ... ... жұмысының құрылымы. Зерттеліп отырған тақырыптың мазмұнына сай
кіріспеден, екі тарау,бес бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
Кіріспеде зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... мен "Күй табиғаты" халқымыздың, ғылымдағы күй туралы айтқан
ойларға тоқталдым. Күй ... ... және күй ... ... біртұтас
қарау – күйді түсінудің бірден-бір алғышарты. Өйткені халқымыз, оның күй
өнері ... оның ... да ... ... ... ... келе
жатқан куәгері.
Күй бар жерде күй аңызының ... ... Бұл ... мен, ... осы екеуінің байланысына тоқталдым. Күй аңыздарының құрылымын анықтау
үшін мотивтік ерекшелігімен қатар құрылымдық - тақырыптық ... ... ... ... күй аңыздарының бәріне тән ортақ мотив бар, ол – күй
аңыздарының себепті /этнологиялық/ болып ... ... ... ... мен күй аңызының арақатынасымен қатар күйлердің ... де ... ... Күй ... ... тұғыры биік асыл мұрасы.
2.1. Күйшілік өнердегі халық даналығының дәстүрлі нышандары
2.2. Күйдегі адамгершілік этикалық мәселелер
2.3. Күйшілердің дүниеге көзқарасы
Қорытындыда ... ... ... ... ... мәселенің
түйіні анықталды. Айтар ойдың шешімдері дәйектеліп сараланды.
1 тарау. Күй табиғаты.
1.1. Күй ... ... ұлы ... үш мың жыл бойы ... өмір ... ... сол өмір салтқа лайық төлтума мәдениет қалыптастырған көшпелілер
феноменінің жалпы адамзаттық өркениетте алар ... орны бар. ... тек қана өмір ... дараланып қоймайды, сол өмір салтпен
кіндіктес төлтума мәдениетімен де дараланады. Бұл ... ... ... сөз ... музыкалық өнері және қол өнері мәдени – рухани ... ден ... ... да, ... рухани сұраныстың жүгін үйіп –
төгіп осынау үш арнаға теңдеген ... ... үшін өмір тек ...... ... ... қана қоймаған, сонымен бірге ел қамы,
халық тағдырына қатысты істерге ... ... ... - ... ... құралы да бола білген. Өнер – ... ... ... да, "бас ... ... да, тіл кеспек жоқ" ... заң ... ... ... ойын қай ... болмасын еркін айтатын
болған.
Рухани қазынамыздың ішінен біз ... ... ден ... ... күй ... арнайы тоқтағым келіп отыр. Осы уақытқа ... ... бір ғана ... баса ... ... келеді. Ол ән – күйлердің
таза музыкалық туынды ретіндегі қасиеттері еді. ... ән – ... ... ... ... мән ... ... Ең талдар сөз
еттік дегенде, сол ән – күйлердің сипаты, ішкі құрылыс бітімі, ... ... тиек ... ... аса бай ... ... бір ... мейлінше мәнді қыры назардан тыс қалғандай. Ол - ... ... ... - ... ... ... қарау және
оның халқымыздың рухани өміріндегі атқарып келе ... ... ... ... алу ... ... – қазақ музыка мәдениетінің ең жетекші жанры. Қазақ халқының
шытырман, тайғақ кешулі ... ... ең ... ... ... ары ... ... сіңірген кемел өнер. Тамаша музыкалық сымбат арқылы өткен
тарихтан мол мағлұмат беретін қасиетті хат.
Музыка ... екі ... ... ... Оның бірі ... ... ... – сол шығарманы пайымдаушылық, зерттеушілік. Қазақ халқы
көшпелі мәдениеттің өкілдері болғандықтан ол өзінің өнері мен ... ... мен ... ... Ал, ... ... мәдениетіміздегі
атқарар артықшылығы да, кемшілігі де бар. ... – ол ... ... қайталанып отыратындығында, кемшілігі – қағазға
түспеген себепті ... ... ... ... ... өз ... отыратындығында. Ал күйдің вербальдық сыңары, яғни ... аңыз - ... де осы ... ... ... ... мәдениеті
кенже қалған халықтың қасиеті, міне, осында.
Көшпелі елдің өмір салтында материалдық мұралардың түп нұсқа қалпын
бұзбай, ұзақ ... ... ... Заттық айғақтардың із – түссіз жоғалғанын
айтпағанның өзінде, бізге жеткен құм басқан қалалар, мүжілген ... ... ... Ал, аса бай, ... ... ... оның ішінде
музыкалық мол мұраларымыз болса, тым көне заманнан ... ... ... ... тозбай жетіп отыр. Жай жеткен жоқ, сол уақыт аясында
халықтың сезім – ... ... ... ... ... Көшпелілер
өзінің рухани мұраларын көкірегіне, жадына ғана сақтауға мәжбүр. Мұның
өзі, біріншіден, рухани мұралардың жалпы ... ... ... ... ... ... отыруына себепші болса, екіншіден, сол ... ... ... ... сабақтастығымен сақталып, халықтың
жаппай ... ... ... етті.4 Халық көкірегі рухани асыл
қазыналардың қоймасы ғана емес, мәңгілік өрлеп, шыңдап, жаңартып ... иесі де, осы ... ... ... ... ... алыс замандарға айғақ болар деректілігімен таң ... ... мен ... шеті төрт – бес мың ... ... байтақ далада рухани
мұралардың бұзылмай, үзілмей барлық өңірде бірдей қатаң үлгіде ... ... ... ... көне ... мен ...
сенімдерін қайран қаларлық тазалықта сақтай білген, одан да ... ... ... даланың әр шалғайындағы әсіресе, өлең жырлары еш өзгеріссіз,
бір қаладан шыққандай ... ... ... ... ... ... ... үлгілердің бір – бірінен қылдай ауытқымайтын адам
айтса нанғысыз қасиет, алайда күмән келтіруге болмайтын ... - ... ... ... ... ... мұраларымыздан да айқын аңғаруға
болады. "Бергі ғасырларды айтпағанның өзінде, сонау YIII ... ... ... күні ... ... Сыр ... да, ... бөктерінде де,
Сарыарқа, Еділ бойында да еш өзгеріссіз бір үлгіде орындалатыны еріксіз
қайран қалдырады", - ... өз ... ...... ... ... күйлерінің тарихи пайда ... даму ... ... ... ... ... ерекшеліктері, қазақ күйлерінің сөз өнерімен
астарласып ... ... ... және ... күйдің қосарлана айтылатын
тарихи – шежірелік әңгімелері сияқты қасиеттері ... ... ... ... ... түсінудің бірден – бір қазақ мәдениетін, оның
ішінде ... ән – ... көп ... ... ғалым Қ.Жұбанов өзінің
"Қазақ музыкасында күй жанрының пайда ... деп ... ... деп ... еді. "Қазақ музыка шығармаларының ... ең ... бірі – ... ... ... музыка мәдениетінің басқа
өлшеулі жағынан қарағанда да, күйлер халық музыкасының жетіскен ірі ... дау ... ... ... сонау YIII ғасырдың өзінде-ақ музыкалық мәдениет ән
түрінде /вокальды музыка/ және күй ... ... ... ... ... ... ... үлгереді. "Қазақта ән мен күйдің ... ... өзі ... ... ... ... ... көрсетеді. Өйткені, бұлар әуелден екі бөлек емес, ән мен ... бір ... ... ... ... ... ... бірінен – бірі
айырылып шыққан. Халық музыкасының көпшілігі мұндай бөлінуді әлі күнге
дейін білмейді. Музыка шығармашылығының ... да тән ... ғана ... ... ... ... ... де бар; немесе ән мен музыка
аспаптарын қоса ... бір ... биді ... ... түрінен аспаған бірқатар елдер де бар. Осы күнгі татардың халық
музыкасын алсақ, онда күй, ән деп екіге бөлу жоқ. ... ... де күй ... ... ... бәрі ән. Ән салмай тек аспапта ойнайтын күй
болмайды. Өзбек музыкасында ән де, күй де ... ... ән, күй, би ... араласып жүреді.
«Күйлер халық музыкасында сирек кездесетін феномен. Бұл осы күнгі
Европаның симфониясы ... ... ... жету үшін, халық музыкасы
дамыған болу керек». /2, 22 б/
Қазақ халқының күй өнері – ... ... ... қазынасының
біріне саналады. Халықтың осындай қазынасын жинап – теруде зерделі де терең
ғылыми зерттеу ... ...... ... ... музыка
мәдениетінің даму жолдарын сараптай отырып, біртуар әнші – күйшілердің сан
қырлы өнерлерінен мағлұматтар беріп, ... ... ету ... ... сипаттап берді.
Халықтың күй мәдениетіне қатысты соңғы кезде көптеген ғылыми пікірлер
айтылып жүр. Осыған қатысты музыка ... ... ... ... ... ... көне түркілердің дүние – мүліктері
туралы айтуға болады. Бұл проблемамен айналысушы Әлкей ... ... ... Ә., ... К. ... ғалымдардың еңбектерінің маңызы
зор. Мұндай қазба жұмыстарының ішінде қобыз, ... ... ... ... көне ... сөз жоқ, қазақ халқының музыка
мәдениетінің ... ... ... ... бола ... [16, 28-30].
Белгілі археолог, ғалым Руденко И.С : ... ... ... ... құрсауында жатқан бес обаға 1929 жылы және 1947-1949 ... ... ... Бұл ... ... ... тарихқа Пазырық
қорғандарының олжасы деген атпен белгілі. Пазырық қорғандарынан жаңаша ... ... Y-III ... ... ... ... ... мәдениетіне қатысты ғылым үшін мейлінше бағалы заттық айғақтар
табылған. Болса да осы қазба жұмыстары жүргізген ... ... ... ... ... ... - ... сияқты көптеген дәлелді деректерге сүйене ... ... ... В.О та, орта ... ... ... ... болған, сонымен
бірге шертпелі аспаптар да болғанын тиянақты тұжырым мен ... ... ... ... қазба жұмыстары көрсеткендей, музыкалық
аспаптардың тасқа салынған суреттерін молынан ... ... ... ... ... тас ... біразын Алматыдағы Халық
саз аспаптары ... ... ... ... ... ... тас ... туралы академик Марғұлан
Әлкей былай дейді: "Мұнда бақсының негізгі екі ... ... ... ... үй ... ... болған жораның түрлері бар.Ол – белгілі
сәнмен ұстап қымыз ішетін әдемі дөңгелек тостаған. ... ... бұл ... ... ... ... бері келе одан гөрі өркендей түсті" ... ... ... ... ... күйлердің қалай шығуы, қалай
пайда болуы, қалай дамуы жайында жазбаша ... ... жоқ. Бұл ... ... ... соқтырады. Солай болса да, бұл мәселе жөнінде
үмітсіздікке түсуге болмайды: Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... талай белгісіз рухани мұраларымызды
жарыққа шығаруға болады. Күйдің пайда болу тарихын ... үшін ... ... ... ... біздің музыкамыз жайында түрлі
мәдениетті ... ... ... ... ... ... – халықтың
музыкаға байланысты тарихи идеологиясы; үшінші – сол идеологияның бірі
болған тіл ... яғни ... ... төртінші – ең маңыздысы
музыканың өз материалдары. Халық музыка шығармаларының, күйлерінің ішкі
құрылысын ... ... – осы ... ... ... кейін, қазақтың халықтық музыка шығармаларымен салыстырып,
салалармен арасындағы байланысын, бір – біріне ... ... ... ... өнер ... синкреттік қалыптан салаланып
бөлінетіндігі. Қазақ музыка мәдениетінде күй, ән, жырдың жеке – жеке ... өнер ... ... ... ... Ал, ... ... көне тарихи ұғымдардың кездесуі күйдің жанр ретінде өз тамырын көне
ғасырлардан тарататынын ... ... ... ... терминдерінің этимологиясын талдауға
тырысып көрейік. Кейде түбір сөздің мағынасы басқа жақта ... ... ... грек ... ... сөзінің генезисін анықтап
көрейік. Антика заманында "Трогос" сөзі ... ал ... ... ... мағынаны білдіреді екен. Яғни, жылдың бір мезгілінде көне
Юнанның ... ... ... кебін киіп жер асты күштерінің сыртқа
шыққан символдық ырым арқылы көрсететін болған. Осы шеру ... дами ... ... уақыт өте драма өнерінің кемелденуіне байланысты адам
танымастай болып өзгерген. Осы сияқты күй, домбыра, қобыз сөздері ... ... да, ... да ... Бұл ... ... өз ойын ... "...Қазақ күйі қашаннан бері жұртқа белгілі? Не себепті "күй" деп
аталған? "Күй" деп басқа нені ... ... ... "Күй" деп ... де, ... де, ... барлық музыка шығармаларын атайтынын ... ... ... "күй" ... ... сөз шағатай, ұйғыр, анатолиялық
түріктер тілінде "көк" болып айтылуы тиіс.Қазақтың "и" ... ... ... ... ... ... тілдерінде "К",
"Г"-ге айналады. Қазақша "байламақ" деген сөз оларша "бағламақ" ... ... ... сөз ... "текмек"; Қазақша "би" сөзі оларда
"бек" болады, қазақтың "би - бек" деп ... ... ... осы ... ... Сондықтан "күй" деген сөз оларда "көк" ... ... Ескі ... ... ... бұл сөз ең ... ... Махмұт
Қашғаридің "Дивани - лұғатт" атты XI ғасырдан қалған кітабында ұшырасады.
Бұл "ол көк ләнер" ... ... ... ... оны "ол ән ... тұр" ... Соған қарағанда қазақтың "күй" сөзі ол ... "көк" ... ән – күй ... ... ... осы ойын ... мәдениетін, оның ішінде халқымыздың
музыкалық ... ... ... ... – жазушы Ақселеу ... ... ... "көк" ... ... жай ғана ... заңдылығының
айғағы емес. Ең бастысы тәңірлік наным – ... ... ... ... Көкті тәңірі тұтқан қазақ ... ... пен ... ... ... ... ... қабылдаған, - дейді ол.
Бұл оймен Т.Қоңыратбаев келіспейді. Ол өз ... ... деп ... – XIII - XIX ... қалыптасқан атау. Түркі тілдес халықтарда
оның сарын, ... ... ... ... Мысалы, қазақтағы бақсылық үрдіс
белгілі бір музыкалық сарынға құрылатын болса, шығыс музыкасының арнауы –
он екі ... "Саз" – XY - XYIII, күй - XIX – XX ... ... ... ... туған атаулар. "Саз" көбіне ... ... ... ... да ... ... ал "күй" ... бір
музыкалық образға құрылған музыкалық шығармаға байланысты атау болса керек"
– дейді ол.
Осы ... ... ... ... қай – ... болмасын өзінің
зерттелінуімен, ойларының байламдылығымен, қисындылығымен ден ... де, "күй" ... ... – яғни ... ... ... жоқ, бұл тек ... музыкасына тән профессионалдыңқ
күйшілік дәстүріне байланысты туып, бір ғана жанрлық сипатқа ие атау ... ... ... секілді.
Енді халқымыздың осы күйді қандай аспаптармен дүниеге әкеледі,
орындайды соған бір сәт көз ... ... ... күй, аспап және
осы күйді ... ... ... бір – бірінен бөлінбейтін егіз
ұғымдар. Өзіміз білетіндей күй екі ...... және ... Енді осы ... ... тарихи мағлұмат негізінде
сабақтастыра отырғанымыз жөн болар. Орта Азия мен Қазақстандағы ... ... ...... ... де орнықтыра түседі.
"Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер ішінде аса қызықтысының бірі –
бақсының тас ... - деп ... ... ... Марғұлан. Ол Жанғабыл
өзенінің бойында, Төртқара тамының оңтүстік жақ алдында 3 ... ... ... бір жақ ... ... ... бар. Қоңырау дөңгелек
ай тайба түрінде кескінделген, оның қолға ... ... ... Бұл ек ... – қобыз бен қоңырау - ертедегі бақсы-жыраулардың,
не толғау айтатын ... ... ... ... ... ... ... би билесе, қобызбен неше түрлі сарын тартатын болған"6.
Қобыз ... ... ... ... ... Қорқыт-Атамен
байланыстырады. Әдетте, қобыз аспабы, қобыз үні мен күйлері сөз бола ... ... ... қоса ... ... орай, қазақтың ұлт аспаптарын
зерттеуші ғалым профессор Болат Сарыбаев қобызды YIII – IX ... ... ... деп ... бір құнды айғақты академик В.В.Виноградов тапқан. "Археологиялық
олжалардың /ішінде ке дегенде осылан екі мың ... ... қос ... ... ... ... аударады. Бұған бүгінгі күнгі ең тектес, ең
жақын аспап ... ... ... мен қырғыздың қамузын жатқызуға
болады" – деп жазды. Ол ойын одан әрі жалғастыра ыспалы ... ... Азия ... ... қобызы осы ... ... ... арғы ... ... ... ... Европа жұртшылығы қобызбен Марко Полоның саяхатынан
кейін таныс болғанын дәлелдейді. Неміс ғалымы Вернер Бахман ... ... ... атасы деп санайды. Қайткен күнде де қобыз бен скрипканың
арасында генетикалық байланыс бар екені ... Қара ... ... келіп, жетіле түскен скрипка итальян шеберлері мен орындаушылардың
арасында "Сахнаның еркесі" ... ... – көне ... ... ... ол индоевропалық және алтай тілдерінде қатар кездесіп отырады. Оның
қобыз, ... ... ... ... кубас, купас, хомус т.б. секілді
айтылу түрлері бар.
Қобыз аспабы ел ішінде киелі саналғандықтан оны ойын – ... ... ... ... ... ... ... жаман: қараша үйде
құлағым қалқайып, жалғыз ... ... ... ... ... менен басқа құмары болмасын "... секілді қобыз соңынан ілескен
өсек – аяң. ... ... ... кең ... бөгет болды. Сөйтіп, қобыз
да, қобызды ұстаған адам да үрей ... ... ... діні күш ... бұл ... ... ... қойылыпты. Сондықтан ол "таңдаулылар"
мен "қалаулылардың", "жын" мен ... ... ... айналады. Оны Қазақстанда зерттеген саяхатшылардың дәруіш, сопы,
абыз – бақсы мен балгерлердің қолынан жиі ... ... Енді ... ...... туралы тоқтала кетейік. Соңғы жылдары музыка
зерттеушілері шертпелі аспаптардың тегі жайлы ... ... ... ... ғалымдары да домбыра ... ... ... ... ... музыка зерттеушісі, фольклоршы Қ.Жүзбасов бұл ... ... ... ... ... ... сөзінің
қалыптасу жолдарын былайша түсіндіреді: дөпбұра – дәлбұра – дембұра –
домбыра. ... бұл ... ...... ... әлі де ... ... жоқ емес. Ең бастысы, автор дөп бұра, дәл бұра, дем бұра
деген сөз ... ... ... атап ... соңғы дембұра
сөзінің домбыраға өтуін ғылыми тұрғыдан жеткілікті түрде ... ...... ... ол ... ... деген мағына береді
дейтін пікірлер бар. Әрине, бұл қостауға тұрарлық ой, ... ... ... ... ... ... мекендеген түркі – моңғол тайпаларына ортақ
музыкалық аспаптық атауын бір ғана қыпшақ диалектісінен іздеу ... ... ... ... ... ... ... ұрмалы аспап
даңғырамен байланысты. Кепшік, кіші ұрмалы аспап деген ұғымды білдіретін
бұл аспаптың көне фонетикалық ... ... ... ... /кін ... ... – қаңғыра – даңғыра ұрмалы ... ... ... әр ... ... ... болмақ. Тарихи формациялардың өзгеріп,
қоғамдық ой – сананың жетілуіне байланысты бұл ... ... ... ... атап айтқанда, эпикалық дәстүрге бейімделіп, халық ... ... ... Атау бірде ұрмалы, бірде ішекті шертпелі ... ... ... да, бұл ... өзара үндестігінен олардың бірлігі де
байқалады. Бір кездегі ... ... ... ... ... құралы
/атрибуты/ болса, келе – келе бұл атау ... ... ... ... ... өзі даңғыраның ұрмалы аспаптан шертпелі аспапқа ... ... ... еді. Мысалы зороостризм ... ... ... деп ... ...... ... шаманизмде – даңғыра,
домбыра т.б.
Домбыра тектес музыкалық аспаптың бір шығыстық ...... Ду ... тар – ішек ... сөз. Бұл ... атау музыкалық аспаптың құрылысынан
туындап ... бәрі ... ... көне ... ... ... ... өте
келіп, дамып, жетіліп отырғандығын көрсетеді. Сонда бүкіл шығыс аймағына
салар ... ... ... ... аспаптың шертпелі дутар, тамбур,
домбыра, ретінде қалыптасу кезеңі – Араб - Иран және Орта Азия ... ... ... ... ... ... дәуірінің өтіп,
монотеистік діни нанымның /исламның/ ... ... кезі ... ... Осы
қисынға жүгінер болсақ, - дейді Т.Қоңыратбаев ойын жалғастыра отыра ... ... ... ... оғыз – қыпшақ, ноғайлы дәуірінде, одан соң
қазақ ... ... ... ... ие ... Оған ... эпостық дәстүрлердің өрістеуі, Қазтуған, Асан қайғы, Доспамбет,
Бұхарлардың ірі – ірі ... ... ... ... зор. ... ... өзі қазақ даласында эпикалық жырлармен бірге өмір
сахнасына ... ...... ... ... ... Ерік ... "Том" деген атауды көңіл қоярлық ой деп санайды. Ғалымның
пікірінше "том" деп ... ... ... ... ... ... "төпелеу", "таптау" сияқты тұйық етістіктер осы ... ... ... бұл ... / ... ұяңданып "домға" айналған.
А.Есенұлын тұйыққа тірейтін ... ... ... ... - ... атауы тіркес бір – біріне сіңісіп кеткен екі бөлек сөз. ... ... орыс ... ... на гитаре", "бряцать по струнам"
сияқты сөз ... ... Оның ... ... осы ... етістігі
орыстың ата сөзі емес, ностратикалық тіл заманында сол тілді тұтынған
халықтардың барлығы да ... сөз. Орыс ... ... ... ... ... ал түркі тілдерінде лексикалық мағынасынан
айрылып тіркесе түскенде ғана "бір нәрсені" ... ... ... ... ... ... болған. Яғни, домбыра сөзі "қалдық саласымен немесе
бес саусақпен ішекті шерту" деген мағынаны береді, - деп ... ол. ... ойды ол ... деп ... ... жоқ. Дегенмен, бұл көңіл қоярлық
ой, меніңше. Ежелден түрік тектес тайпалар мен орыстардың ...... өте ... ... ... бұл ... де түбірі бар секілді.
Енді шама – шарқымызша домбыра ... мен ... ... ... тырысайық. Ескі аңыздың бірінде былай делінген. "Ең ... ... ... ... бір ғана дыбыс пайда болды. Сол дыбыстан бүкіл
дүние жаратылады". А.Есенұлы бойынша ... ... ... – көне
домбырада бір – ақ ішек болған. Магиялық ... іске ... ... ... ... ... ... жаратылу процесін күн ... ... ... сол ... дыбыс осы дүниенің мызғымай
тұруының кепілі іспеттес. Ал ... ... ... күрделенген
сайын, аспаптың да күрделене түсетіндігінің айғағы.
1.2. Күй және күй аңызының өзара сабақтастығы.
Белгілі ... ... ... ... ... ... ... белгілі
бір қызмет атқарып, оның әдет – ғұрпынан орын алатын болса, онда оны ... ... ... ... бір тарихи кезеңде өмір сүрген этникалық
топқа тән музыкалық ... ... ... – деп жазған болса, дәл осы
белгілерді біз домбыра аспабының бойынан да табамыз.
Соңғы деректер ... ...... қазақ халқының бес –
алты мыңдай күйі белгілі. Бұл, әрине, бес – алты ... ... ... аңыз - ... де соншама. Сондықтан да күй мен күй аңызын бір –
бірінен бөлмей қарау қажет. Ғалым – ... ... ... ... бес ... ... кезең күйлері б.з.д YIII – Y ... мен ... YI ... ... ... ... ... ұлы даласындағы
көшпелілер арасында ислам діні тарағанға дейінгі қиял – ... ... ... ... ... "Қос ... Ескендір",
"Көк төбет", "Аққу" т.б. ... ... ... Бұлардың қайсысы
болмасын көне саз – сарындарымен ғана ... ... ... аңыз -
әңгімесімен де алыс замандарды меңзейді.
Екінші оғыз – қыпшақ /YI – XII ғғ./ күйлері. Бұл ... ... ... ... ... "Саймақтың сары өзені", "Малжыңгер"
сияқты күйлер жатады. Бұл ... ... тән ... ... тақырыптар
өмірдің мәні, бақыттың баяндылығы /Қорқыттың мәңгілік ... ... ... ... ... ... ... өзінің аңыз - әңгімесінің тарихи
сәйкестілігімен де Қорқыт сияқты тарихи ... өмір ... ... ... ... ... түседі.
Үшінші, ноғайлы кезеңнің /XIII – XYI ғғ./ күйлері. Оғыз – қыпшақ
заманының ... ... ... ... ...... ... Орда сияқты мемлекеттің бой көтеруі осы кезеңдерге тұспа –
тұс келеді. Тек ол ғана ... ... ... талқысында тарихи
тағдырын ортақтастырған далалық ру – ... ... одақ ... ... кең мағыналы этникалық атаумен тарих сахнасына шыға бастаған кезі ... ... ... ... музыкалық мұраларымыздың санатына "Жошы
ханның жортуылы", "Шора батыр", "Қамбар ... ... ... күйлерімен
бірге Кетбұғының "Ақсақ құлан", Асан ... "Ел ... ... ... ... болады. Бұл күйлер саз –
сарынының ... ... мен де, ... ... аңыз ... де, ... тұлғалардың көрініс табуымен де сол заманның саяси -
әлеуметтік, мәдени – рухани күйін айқын бейнелейді.
Төртінші, Жоңғар шапқыншылығы ... /XYII – XYIII ғғ./ ... ... ... жартысынан бастап қазақтар мен ойрат феодалдарының
арасындағы бәсеке – бақтастық осы екі ... екі ... ... ... ... ұласты. Бұл кезең күйлері өзінің өр мінезімен, тарихи
оқиғалармен ... ... ... өміріне, қызметіне
деректілігімен баурайды. Мұның музыкалық мұрамыздағы орны ретінде "Елім ... ... ... ... "Қалмақ биі", "Бел асар", "Абылайдың
қара жорғасы", ... т.б. ... ... ... Бұл кезеңдегі
күйлердің типологиялық қасиеті ... ... ... мен ... ... XYIII – XIX ... және XX ... басында туған күйлер.
Бұл кезеңнің рухани мұраларында саяси - әлеуметтік сарынның айқын көрініс
тауып ... баса айту ... ... ұлттық дербестіктен айрылған
халықтың хан – сұлтандарға, бай – ... ... ... ...
күйі, әлеуметтік айырмашылықтың ұлғаюы жалпы ... ... ... ән – ... өте – мөте ... ... ... да болу керек,
бұл кезеңдегі қазақтың музыкалық мұрасы ерекше молдығымен де, ... ... де, әуен – ... ... ... ... де айрықша назар аударады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Қазанғап, Сейтек
сияқты дәулескер ... ... ... ... тілін біржолата
орнықтырып, жалпы ... мәні бар ... ... деңгейіне
көтереді.
2 тарау. Күй өнері халқымыздың тұғыры биік асыл мұрасы.
2.1. Күйшілік өнердегі халық ... ... ... күй мұрасында даналыққа негізделген аңыз-әңгімелер мен
тарихи ... ден ... ... ... ... ... ерекше.
Даналық деп танылатын, негізі нәрсе ақыл-ойдың қоңыр үнімен үйлесімділігін
тану қажеттілігі үшін тундаған күй ... ... түрі ...... ... ең шырқу биігі. Күй айтысының құрылымы ақыл-оймен
өрілген саз-сарындық ырғақ, немесе ақыл-ой мен ... саз ... ... ... дәл келеді. Поэзия мен философия – бұл
бөлінбейтін біртұтастық. Бірақ ... ... ... биік шыңы ... ... ... ... халқында ежелден қалыптасқан айтыс өнері
бар. Ақындық айтыс халықтың өзіндік бір ерекшелік қасиетін ... ... күй мен ... ... болмыстық қасиетін айқындатады. Күймен
айтысу-көңілдегі көрікті ойды жүйріктей жүйткіген немесе ... ... ... ... ... ... қандыра шертіп жеткізу. Домбраның
шанағынан төгілген ... саз ... ... ... ... ... түсіреді.
Күймен айтысу - қазақ халқының музыка мәдениетінің ең жоғарғы көрінісі,
яғни парасатты ... ... ... ... сазбен үйлестіру. Күй
айтысында елдің дауын шешу,ердің елдік дәстүрін баяндау т.б сияқты түйінді
мәселелер шешіледі. Күй ... ... ... ел ... ... танытады, халықтың даналығын көрсетеді, өнерімен өмірлік салтын
танытады.Тіршілік болған соң әр ... ... ... ... орай
күймен жауаптасып айтысу немесе күй арнау, халық арасына кең тараған. Қазақ
халқының мәдени тарихында Құрманғазы мен ... ... пен ... қыздың және қазақ пен түрікмендердің айтысы туралы айтылатын дүниелер
жеткілікті.Сонымен ... ... ... жоқтау естірту т.б сияқты
түрлері де бар.Мысалы: ... ... ... ... естіртуі», «Жиреншенің Қарашашты жоқтауы» сияқты күйлерді айтуға
болады.Күймен сәлемдесу,түсінісу де күй ... ... ... қыз бен Сал ... ... да ... дәлелі. Әрине күймен айтысу,күй
өнерінің өзіне тән қасиеті барлығын ... ... ... ... ... ... ... ретінде этикалық мәніне көңіл
қойдырады.Сөз айтысында оғаштау ... ... ... ... ... оғаш ... саз жоқ. ... қыз бен Сал жігіт» айтысында жігіт
өзін менсінбеген қыздың мінезі мен ... ... ... ... күй тілін түсінген қыз,өзінің кемшілігін түсініп,жеңілгенін
мойындайды. Күй айтысының ... ... екі ... бар. ... тартыс, екіншісі түре тартыс немесе қайым тартыс деп ... ... ... ... ... күйі» ойналады,бұл айтысқа шақыру
ишараты. Әдетте күй айтысына өзіне-өзі сенген нағыз ... ғана ... ... күй айтысының түре айтысу үлгісіне жол беріледі. Төреші
тоқтатқанда ғана ... ... ... Тең ... ... кезек қайым
айтысқа немесе түре айтысқа жол беріледі. Күй айтысының бұлт түрі ... ... ... ... сезім тоқытар күй иірімдері ... ... ... бұл ... ... ... ... мән
беріледі.Бұл айтыс түрі күйшінің сан ғасырларды тербеткен саз өнерінің
жүгінетін ... ... ... Күймен айтысу қоғамдық өмірдің күрделі
мәселелерін шешуге көмектескен. Сөзбен келісе алмаған ... саз ... ... кезде, күймен тоқтатып, өнердің құдіретіне бас
игізеді.Яғни күйшілік өнер қоғамдық ... ... ... де ... айтуға болады. Күй айтысы арқылы ғана ел қорғаған ер азаматтарды
суреттеп, жас ұрпақтарды тәрбиелеу ... де ... ... рухани
байлығымыз екенін танытуға болды. Күй айтысының үлгілері біртұтас музыкалық
дәстүр ретінде төрт түрге бөлінеді: алдын ала ... ... ... ... кездейсоқ кездесіп қалып айтысу, белгілі бір ... ... және күй ... сәлемдесу немесе арнау. Халық даналығының
көрнісіндей болған күй өнерінің тағы да бір түрі – ... Аты ... ол ... ... ... жеткізу мақсатынан туған кісілік
қалыптың бір көрінісі. Халықта естірту салты да ежелден келе жатқан ... ... Үйге ... құйғыта шауып келу немесе жүгіру жаман
хабардың белгісі ... ... күні ... ... ... ... ұстанады.
Кішкене кездерімізде «үйге қарай жүгірме»деп,апаларымыздың айтқаны әлі
ұмытыла ... жоқ. ... ... ... рәміздік белгілер арқылы да
түсіндірілген: бейтаныс жұртқа қара ту-көтеру ... ... ... ... атын тұлдап жіберу т.б әрекеттерімен түсіндірілген. Қазақ халқында
қазаны күймен естіртіу салты халық ... тағы да бір ... ... ... ... ... ... зары», «Тоқанның төрт толғауы»,
«Ерден» т.б күйлерді атауға болады.Күймен естіртудегі ... ... ... ... ... Оның себебі қайғыны тікелей айтып,адамның
жүрегіне салмақ салмау ниетінен, екінші қазаны ... ... ... Мысалы: «Ақсақ құлан» күйінің аңызында айтылғандай,
естіртушінің жазасы «өлім», ... ... ... ... ... ... күйге аударады. Яғни емеурін, ишаратпен ... ... ... көрінісі, кісілік қалыбының айғағы. ... әр ... ... ... ... жалғасады. Естірте отырып, адамды
жұбату, оның қайғысына ортақтасу, ... ... ... ... ... ... ... күйшінің естірте отырып, болған ... ... ... соңын жұбатуға әкеліп тірегені халық данлығы демей
недерсін! Қазақ ... ... көіл ... әдепсіздік, көргенсіздік
болып саналады. Сондықтан да көңіл айту; жұбату оны күймен айту ... ... ... ... дүниетанымы, оның озық үлгілері
екенін танытады. Қазақ күйшілері өздерінің күй ... ... ... ... ... ... өту жағдайындағы
шекаралықты ұғындыра отырып, адамгершілікке, ... ... ... ... бағыттайтын күйлерінде қалыптастырған. Парасаттыға
сенім керек, ал сенім дегеніміз қайрымдылық. Парасатты деп қайрымды ... асық ... ... ... ... «Білмегеннің білместігін
кешірмесең білгенің қайсы» сияқты ұғымдарда парасаттылықтың айғағы ретінде
халық ... кең ... ... ... күй ... қосарлана айтылар аңыз-
әңгімелерінде, халықтың ертеден сақталған мәдени қарым – ... ... Сол ... де күй ... әрбір уақиғасына мән ... ... ... күй ... ... ... да халық
аңыздарының уақиға желісіне назар ... ... онда ... ... ... ... кездесіп оны жеңудің түрлі амал айласын
ойластыруы ... ... ... ... ... ... Сол
сияқты өмір сүру де парықсыздықтың әлеуметтік тіршілікте де басымдық
көрсету жиі ... оның ... өмір ... ... яғни адамзаттың мәдени дүниетанымдағы табан тірер түсінігі –
ақыл-ой екенін халық күйлерінің идеиялық мазмұнынан ... ... ... де өмір сүру ... ... пен ... қайшылығы,
олардың бәсекелестігі материалдық пен руханилық ... ... ... ... ... ... Адамгершілікм пен парасаттықты
уағыздайтын қазақ күйлері өзінің саз – ... ... ... ... ... үндік бояу ерекшелігімен және саздағы ... ... ... мәдени таным түсінік қалыптастыра алған деумізге
болады. Әрине, бұл құбылыстарды күйші сөзбен айтқандай анық ... ... ... үні арқылы толғана отырып жеткізуге ... ... ... ... жылы ... қайда бар қозғаларлық – деп Абай айтқандай
көңіл – күйдің көрінісі: қуаныш, мұң, ... т.б ... ... ... қозғап жатса, оны даналық демей не дерсің. Қазақ
күйшілерінің даналығы сол, ... ... ... ... сан ... күй ... өрнектеп, адамгершілік әуездік жолын көрсетумен, ақыл-
ойды тіршіліктің тірегі етіп көрсете білдіргенде. Халық даналығыың белгісі
ретінде Нұрғисаның «Аққуын», ... ... ... ... ... ... т.б атауға болады.Кішібеков Досмұхамедтың
: «Қазақ күйлері ғажап, терең. Адамның жан ... ... ... ... дегеніндей, күйдің ғажабы сол-еркінді билеп алатын ... ... ... бой ... ол ... түсінік.
Парықсыздық пен кісіліктің қайшылыққа түсуі қазақ ... ... ... өмір сүрген кезеңдердегі ... ... ... ... ... аттарынан-ақ
тіршіліктегі текетірестің нышанын анық ... Оған ... ... ... ... шашқан», т.б күйлерді атауға болады. Қай ... ... ... ... бейсаналыққа қарсы, кісілік,
адамгершіліктің көрінісі, ... ... ... ... Осылай бола тұрса да парықсыздыққа қарсы ... ... ... ... ... оның ... құбылысындағы
адамгершілікпен парасаттылықтың басымдылығын негіздейді.
Қазақ күйшілерінің ... ... ... ... Тәңірге
сиыну сияқты түсініктері де парасаттылық көрінісі деуге болады. ... ақын ... ) – ... ... ... ... шығармаға
сыйғызған. Шығарма – даналы кітабы». [4,144 б. ] дейді философ ... ... ... ...... саз. Саз арқылы ой – ... ... ... ... ... ... ... Қашаған ақынның:
Қолымдағы қу ағаш,
Сөйлеп тұрған бұл ағаш.
Қолымдағы ағашым,
Алып жүрген домбыра.
Шегін күнә десеңіз,
Жұмақтан келген қойдікі.
Перенесін күнә дейсіз бе?
Есебі ол - ... он ... күнә ... ... екен ... күнә демеңіз,
Шиеленген сыр шешеді!
Сауықты күнә демеңіз,
О да айт пен тойдыкі.
Сазды күнә демеңіз,
Атамыз Адам ... ... ... ... шертіпті деседі - дегендей[19, 94 б.],бүкіл әлемді бір ... ... ... орнықтыра отырып, ... ... ... ... сазды да сол Алланың ұлылығының
бір нышаны ретінде танытады.
Оған мысал ретінде ... ... ... ... пен ... ... түсіндірудегі «Табиғат – матбұғат» деген қағидасын негізге
ала отырып, «табиғат» - ... ... ... яғни ... ілім –
білімді,ғылымды Алланың жаратқан табиғатынан ... ... ... ... ... де,сыры,сазы таласы ... ... ... да ... халқының
дүниетанымында күйді ғарышпен байланысты деп ... ... осы ... ... саз-сарыны аспан әлемі мен тікелей
байланыстылығын және ... ... ... ... ... ... ата – оғыз-қыпшақ арасындағы саяси әлеуметтік мәселелерді шешуде
жол көрсетуші әулие.Ол – ел ішіндегі жөн –жоралғыларды, салт ... ... ... ... ... ... жұрттың көші мен қонын, мекен –
тұрағын, таңба белгісін, анықтап отыратын ... ... ... ... өмір салты орнықтырған өсиетнамалар тұрғысында жүздеге асырылып
отырған. Қорқыт ата Тәңірлік ... ... өнер ... ... ... ... ... дүниеге келуі ерекше, сол сияқты
өмірі де ерекше өткен. Кішкентайынан ұшқан құспен, жүгірген ... ... ... ... жауған жаңбырмен сырласып, табиғаттың барлық
құбылысымен тілдесіп ғұмыр кешеді. Күндердің күнінде Тәңірі ... ... ... ... ... ақ таяғы көк тіреген әулие қарт болып аян береді.
«Қорқыт тұр!-Саған бір аспап ... ... алты ... нар ... ... көні мен ... бар.Ол аспан қиялына қанат бітіріп,
жолыңа шырақ ... ... ... деді ... ата ... күйге толып ,көмейінен әлде бір саз саулағандай күй кешеді.Содан
Қорқыт ата ... ... ... ... ... ... ... әуезі күллі дүниені ұйытып, сазға бөлейді
екен.Тәңірі Қорқыт ... аян ... ... ... өзгелерден
ерекшелендірді. Себебі,тіршілік етушілерге өз иесін танытсын,құдіретіне,
ұлылығына бас ... ... ... есейіп, қыпшақ еліндегі нағашыларына барыпты. Нағашылары
Қорқытқа бәсіре деп таутайлықтың ... ... ... бота ... ... ...... аялап өсіреді.Кейін әбден өсіп жетілген соң ол
Қорқыт атаның жан ... ... ... десе дегендей табаны тастан
таймайтын нағыз желаяқ болып шығады.Жел маясымен дүниенің төрт ... ... ... ... алып ... оған ... аян ... көкірегін мұң-шерге толтырады.Елінің елдігін ойлап,
ерлердің ерлігін ... ... ... ... ... ... ата халыққа тыныш тіршіліктің ... ... мен ... аңсап,батырларын елін қорғауға үндеген жырларын қара
қобызымен аңырата толғайды ... соң ... ... ... азып, заң тозып жаман болар,
Қарағайдың басына шортаң шығып,
Бабалардың дәуіріне ... ... – деп, қара ... күңірене
толанғанда дүни тіршілік қарсы айрылғандай болады.Елге төнген қайғыға мойын
ұсынғысы келмей қобызын ... ... ... ел- ... амандығын
сұрап, дүниенің төрт бұрышын шарлап кетеді.Қобыз шанағынан төгілген сарын
күллі әлемге жайылып, дала ... ... ... ... үнсіз тыңдап, өмірдің өкінішін сезіп, бір сәтке ... ... ... ... емес пе, ... сарыны тоқтағанда,адамдар
барлығын ұмытып, ... ... ... ... басатын
көрінеді.Сондықтан да Қорқыт ата толассыз,тынымсыз тоқтамай сарынын қырық
жыл сарнатып отыра ... ... ... түспейтін
жауынгершілік заманның ауыр жүгі Қорқыт атаның мұң –шерін қоюлатып мұңға
толы сарынды күйлерін сарната ... ... үдей ... ... ... ... ... көрінеді. Қобызымен сан ... ... ... Сыршыл әуезбен біресе сарнап, біресе
сыбырлап, біресе ... ... ... сан ... ... бебеулете отырып
ұқтырады. Тәңірмен сырласып, оның құпиясын жеткізетін көрінеді. Қара
қобыздан ... бара ... ... шерге толған көкірегінен төгілген
сыбдыры сырға, мұңы ... ... ... ... ... ел – ... өз
тағдырына орайластыра мұң мен сырға ортақтасырады. Халықта Қорқыт ... ... ... ... қайғырады. Осылайша естіген құлақтың
құрышын қандырғандай, жүректің шерін тарқатқандай болған ... ...... ... ... ... жатады.
Қорқыт ата ойшыл ретінде, өз басының қайғысы емес, ... ... ... ... ... Ойшыл, дана, жырау, емші, күйші ретінде, оның
сарынының мәні - халық. Сарынмен ... сыр ... ... ... мн ...... ... Халықтың тіршілігі үшін
қажеттіліктері, оны қанағаттандыру сияқты мәселелер жөнінде ... ... ... жеке ... ... ... ... халықтық дүние танымды
қалыптастырған. Ол – Жаратқанды уағыздаушы, оның ... ... ... ... негіз етіп түсіндіруші. Қорқыт ата өзі үшін емес, ... ... ... ... ... ... ... Өзін танумен Тәңіріні
таныды. «Адамның өз жанын тануы оның Жаратушыны тануынан ілгері, ал оның ... ... - өз ... ... нәтижесі. Кімде – кім өз рухын
таныса, иесін таниды» дейді ... Есім [ 21, 293 б.]. ... тану ... ... ... ... ... дүниетанымы қобызының саз –
сарынының қуат күшінде. Сарынмен ... ... ... ... нұрын
шашып толғандырады . Ол бірте – бірте жаныңды жай тапқызбайтын сазға
ұласып, ... асып ... ... ... рухы биік ... ... ... Сарын қуаты күйшіге дүниені тануға көмектесіп
көңіл – күйін шаттыққа бөлейді. Шаттана ... ... ... ... ... ... ... төгеді. Үздіксіз сырласу мен мұңдасу
арқылы бүкіл жан - тәнімен тәңірінің құдіретін ... ... ... ... ... ... ... кездесіп сыр шерткендей күй кешіп
өзінің бұл дүние қамауынан азап болып, табиғи болмыс ... ... ... ... бейне бір ғажайып дүниеде болып жанның
калауы табылғандай еді,бүкіл жан ... ... ... жеңілдікпен
сананың нұрлана шарықтауы өзгеше дүние рахатын көрсеткендей. ... ... ... ... тек ... сарынын ойнағанда ғана өзінің өзгешелік
күйін аңғарады. Сарын тоқтағанда тауқыметі мол тіршілік дүниесіне ... ... саз муңы ... ... ... ... ... «Мен
әлденеше кайтара өз жаныммен оңаша калып ... ал ... ... ажыраған
кезде мен бейнебір дерексіз, ... ... ... ... ... ... үңілдім, соған жүгіндім, ... ... ... ... бірге мен танитын және танылатын білімге
айналдым Мен сол кезде өзімнің парқымның таң қаларлық ... ... ... ... ... мол ... ... оны айтып
жеткізуге тілім жетпейді, ал ... ... ... Мен сол жарыққа
бөленгенде, менің бойымдағы куат өзінің шегіне ... оған ... да, идея ... барып енем» [54, 106 – 107 бб] ... ...... ... Сол ... Қорқыт ата қобыз
сарының қуатымен дүние сырларына бойлап, оның ... ... ... ... ... ... оның сәулетін салтанатын ... ... ... ... ... ... ... салып айтуды жөн
санады. Қорқыт күйі ... ... күш ... ... ... ... кіші әлем ... тұралы, дүниетанымның ерекше үлгісін танытады.
Бүкіл әлемдік ... ... ... ... ... ... ... жөн- жоралғыларын, таным–түсініктерін ұғындыратын
«Қорқыт сарыны» немесе «Қорқыт ... ... ... терең,
тіршіліктің үздіксіздікке ұласқан үнімен зарлай ... ... ... ... ... сарынынаң, әрбір дыбысынан тіршіліктің ... ... ... ... ащы-тұщысын ұқтыруға тырысады. Құлағыңа
құйылып жатқан сырлы сарын жүректің нәзік қылын ... ... ... түзу жол емес қилы- қилы ... ... ... ... Қобыздың сарыны діңке құртар тылсым үнімен көңілдің көкейіне
қонып,жүрек ... ... ... ... ... ... да Қорқыт
сарындары өмір толғауларын қупиясы мол ой тереңдігімен ... ... ... кең ... ... ... ... ата –
бабаларымыздың арман – ... ... ... ... саз сырларымен
шежіре шертіп отырғандай. Бойлай енген саз – сарын, ... ... ... ... бұлыққан, боздаған, бебеулеген қоңыр үндер
дүние сырларына ... ... ... ата да ... ... тереңіне үңілгендей, өңі құбылып, күй ырғағымен
тербетіліп жатқандай. ...... ... саусақтары қобыз шанағында
әсем қимылдармен, сары даланың самалындай үілдете үдете отырып, ... ... мұң – ... шағып жатқандай.Сазбен тәңірге сыр ... ... оның ... тану – Қорқыт атаға ғана тән қасиет. Қорқыт
ата Тәңірмен сырласа отырып, күллі әлемді қобызының ... ... ... ... ... ... күңірене отырып, Жаратқанның құдіретіне
бас иеді де, оның аяыңдарына құлақ түреді. ... ... ... ... ... бастап өзі жаратқан адамдарына Тәңірінің жолымен ... ... биік ... ... ... ... ... Қорқыт атаға жер бетінде Адам атадан бастап ... ... ... ... Ол, ... бәріне емес, ішіндегі
таңдауларына ғана жария аян етеді. Соған орай адамзатты ... мен ата – ... ... ...... ғұрыптарын аян етіп,
оның орындалуын міндеттеген. Мұның барлығын Тәңірі Қорқыт атаға оның ... ... ишар – ... ... ... ... ... Қобыз
сарынымен Тәңірінің түсіндіргісі келгені адамзат ... ... ... ...... ... болу еді, яғни ... шығару болатын.
Қорқыт ата қобызының сарынымен ... ... ... ... тіршіліктегі жақсылыққа ұмтылудың қажетілігін, адамдардың
бір-біріне қамқорлығын ... ... ... ... ... Халыққа белгілі жөн – жоралғыларды орындап, өзін - ... ... ... ... ... күштерімен тілдесе
алатындығын көрсетіп, көріпкелдік ... ... ... ... ... ата ... ... берік болуды, әр нәрсенің ішкі
сырына үңіліп, оның дауасын табуға ... ... ... ... бір бөлшегі екендігін сырлы сазбен сырласқандай жеткізіп, өнердің
киесі мен табиғаты Тәңірден ... ... ... ата ... ... ... ой кешіп толғануды Тәңірінің берген сыйы ретінде қабылдап,
дүниенің тылсым күштерін қобызының сарынымен ... ... өмір ... ... ұқтырып кетті. Сарынмен айтылған дүниелік толғауларда, саздың
жан терберлік нәзік иірімдерін тек ... ... ... ... ... сезіндіреді. Сондықтан да Қорқыт ата толғауы
дүниетанымның биік ... ... ... ... ... ... ... ата – баба дәстүрін сақтаушы ретінде, даналықтың кең жолының ... күш ... ... ... ... бақ – ... ... аманаттады. Қазақ даласы, Тәңірлік танымның табан тірейтін киелі
мекен екендігін ұғындыруға тырысқан Қорқыт ата ... әлі де ... ... ... ... ... айналған тұлғасы – оның сәуегейлік істері, өсиет
сөздері, өлімге дауа іздеуі. Мұны орындауда күйшіге күш ... оның ... ... «Күй мен ... ... ... ... халге
жеткізіп, көреген, сәуегей қылуға себеп болатын ең ... ... ... ... ... өлеңі бар» [22, 43 -46 б.] дейді Мұхтар Әузов. Қорқыт
ата, қобызының ... ұлы ... ... ... ... Неше ... өткізіліп, айтулы адамдарға сый – ... ... ... бірі – ... ... Мұндай мерекелер болса да Қорқыт күйінің
қатысуымен ... ... ... күйі» күйші жүрегінің жылуы молдығын көрсететін,
айналасындағы барша тіршілікке сүйіспеншілік сипатымен ... ... ... емес, күйдің сабырлы сазы кең дүниеге өзгеше өң беріп,
ананың көңіл күйімен байланыса ... оның ... ... ... ... Ананың ұрпақ алдындағы жауапкершілігі, ... ... ... ... ... ... ... ұласатын рухани қуат – күшіне
айналады. Күйде тіршілік түзелісіне орай ананың көңіл күйі ... ... ... ... оның ... тілегі баласының амандығы екендігін
көрсетеді. Болса да осы бір ... ... ... күйге арқау
болған, оны әндете төгілген күйден байқайсың. ... күй ... ... ... Баласын емдеуге алып келген ананың «әуп-пай-а-ай»,-деп
әлдилей уатуы, күйдің ... ... ... ... ... ... ... толғана жеткізіп жатқандай. Ана баласын емірене
жұбатып, әупайлаған жай ... ... жан ... ... күйші өзінің
«Әуппай» күйін ослайша ... ... ... ... ерекше сезім
құшағына бөленіп, жаныңа жайлы саз ... ... ... ... әсер аласың. Күйшінің күй туындыларында дүниелік таным үлгісі
бірден көзге ұрмай, тылсым ... ... ... ата ... ... ішкі жан дүниесімен сабақтастыра отырып түсіндіреді.
Себебі, табиғатты, әлемді сезінуде ... ... ... шешу жолдарын
игергендігі байқалады. Біз оның күй сарындарымен даналық өсиеттерінен анық
байқаймыз. Бұл өсиеттер тіршілік дүниесінің ... ұғым ... ... ... ата ... ... көк ... табиғат
көркінің, түпсіз терең тұңғыйық сырының барлығын, ол ... ... ... да ... ... күйші өзінің дүниелік танымы
бойынша шексіздіктің ұлан ғайыр әсерін ... ... ... дүние
сырнын ұялатқан ол, әлем мәңгілік, оның өріс-аясы кең ... ... өмір ... ... ... ... Халықтың қобыз аспабын
кие тұтуының себебі, қобыздың ... ... ... деп ... Бақсы
бір ғана күй тартушы керемет иесі ғана болып қалмай, ұлыстың ұлы ... сөз ... ... ... жырлап беретін жырауларда болып
жүрді. Тәңірімен, аталар рухымен « тілдесе» алатыны, адамның жан – ... ... ... ... ... ... алатыны оларды ел
басқарушылар алдында ... ... ... ... ... де сол
қобызының сарынында. Көріпкелдік қасиеті де сол ... ... әрі ... етіп ... ... емдеудің өзі де осыған келіп
тіреледі. Қорқыт ... ... ... ... айтылады. Оның
кейіпкерлерінде күйші, мысалы: «Алпамыс» туралы жырда, зындандағы Алпамыз
күніне бірнеше күй ... ... қой ... ... қойшыға күй тартуды
үйіретеді. Кейін Алпамытың қобызымен қойшы, хан қызының алдына барып ... ... ... қыз, ... «Бұл ... қобызы? - деп сұрайды.
Қойшы ... ... ... ... ... айтады. Қыз Алпамыстың аты
Байшұбарды алып, ... ... ... ... ... ... жер үстіне шығады. Алпамыстың азаттық алу жолында да күй қуатының
әсерін айтқан дұрыс ... ... да ... жау ... ... ... жатса, батырлар қобыз тартып құтылып отыратын болған. ... ... ... ... ... ол ... алысқанда мүңын қобызбен шығарған.
Емдесе де күймен емдеп, жырларында қобыздың сарыны мен жырлап жеткізген.
Қорқыт ... ... пірі ... ... ... кім? ... өмір
салтындағы ғұрыптармен рухани ... сан ... ... оның
табиғат құрылыстарымен қоңыр өрісіне тікелей байланысты. Тылсымдық күшпен
адам арасындағы байланысты көзге көрсеткен ... ... ... ... жеткілікті. Бәрінде бір ауыздан: талантты күйші, сәуегей, емші
ерекше қасиет дарыған сегіз қырлы бір ... адам ... ... ... табиғат ана тығырыққа тірелмей тұрған уақыттардағы халықтың өң
бойындағы қасиеттермен тәңірлік ... ... ... ... ... толымды тұжырымдар жасауымызға мүмкіндіктер береді.
Арғы –бергі, өткен – кетенімізе көз ... ... ... ... ... ... келе ... және тек қазақ халқына ғана тән
болмыстық ерекшелік екенін оның ... ... алар ... ... ... ... ... көрініс береді. Ол рухани күш
беруші, әзәзілді аластаушы, ажалдан арашалап қалатын емші, ... ... ... бұлт шақырып жауын жаудыратын күш иесі, көңілді әуенмен
арбайтын сыршыл ... көз ... ... ... ... ... ... барлығын ол қайдан алған? Мынау кең ... ... ... ... желмен тілдесетін ненің құдіреті? ... ... Міне ... ... көрген жандардың жазып қалған
мәліметтерінің бәрінің ең соңында осындай ой ... ... ... сауалдар жатады дейді Дәуренбеков Жақау. Осы сұрақтарға жауапты
қазақ даласында айдауда жүрген польяк Янушкеевич А. ... ... ... ... біз ... ... таптық.Іңір қараңғысында оған
кісі жіберіп едік, көп кешіктірмей қобызын алып өзі келді. Ол ... ... ... жатқанда қасында тұрған қазақтар оны мақтасты. «Мені
мақтамаңдар шайтан келмей қалып жүрер» - деді ол. ... одан ... ... және ... аяқтайтынымызды болжап беруін өтінді. Ол
қобыз үнін ... ... ... ... ұзақ шықылдатты. Аузы-аузына
жұқпай, толып жатқан құдайларды, арасында Әзірейіл мен Жәбірейілді ... ... мен ... ... салған кезде иығын қоңпаңдатып,
сылдырмақтары саудырлаған қобызын анадайға алып ... Ақыр өз ... ... ... ... киіз ... ... шыр көбелек айналып, біздің
шаруамыздың ойлағандай аяқталатынын төрт күннен кейін жұмысты ... ... ... ... ... деп ... А.Янукеевич. Мұндайды
көрмеген жандар бұл жолдарды қандай ... ... ... ... ... ... мен күмәнді пікірлерге батқанын ойша ... ... бір ... тілін байлап, ләм –мим дегізбей қойғаны
рас па – деп мен Құнанбайдан, еті тірі ... да ... ... ... болғанын растады. Бұл қазақтың аты Айтбай, ол ... ... Ол ... ... Қожа ... ... ... біраз
тырысқанмен, Айтбай өз кінәсін мойнына алмай, қасарсып отырып алыпты. «О,
Алла! өзіме жапқан жаласы үшін мына ... мен әділ ... ... айтпайтындай етіп, сен оның тілін байлап таста – дейді. ... ... ... ... неге ол қайтадан тіл бітірмейді?» - деп
сұрадым мен. Оған қатты ашулы, оны ... ... ... ... ... деп ... берді Құнанбай. Осыдан кейін мынадай құбылысты
көріп, сенбеске шарасы қалмағанын айтып таң қалады шет жұрттық қонақ. Яғни
бақсылық, ... ... ... қазақтар үшін ешбір күмән
тудыртпас құдырет ... ... ... ... ... ... де
бақсылықтың басында сазбен сабақтасқан бір ... ... ... ... ... бір ірі ... мен адамның астарласуына керек
болған магиялық бір ... ... ... Олай ... музыканың алғашқы
әзірде пайда болуы, даму жағдайын осындай істердің маңынан іздеуіңіз керек»
[ 24, 121 б.] деуі де ... ата ... ... ... ... ... орай ... ата жайлы толып жатқан ойлар мен
тұжырымдар, тылсым күштердің әлдебір биотолқындары ... ... ... ... оны Қорқыт сияқты күйшілердің ерте дүниеден – ... ... ... ... білгеніне, ешқандай күмән келтіре
алмаймыз. ... ... айды ... жатырмыз, десек те Қорқыттың
сарынындай құдыретті ешкім әлі көрсеткен жоқ. Атан ... ... ... ... табындырып, Тәңірінің салтанатын түсіндірген құдыреті
қазақ даласынан басқа ешкім көрген жоқ. ... да ... үшін ... ... ... бар нәрсе ұрпақ санасынан өше ... сол ... ... ... ... ... ... Ел ішіндегі ауыл
қарттарының ... ... ... халықтың әлі де оны ұмыта
қоймайтынын естиміз. Талай – ... ... ... ... ... ... ... та жатады. Оған ықылас қойып таңраушылығымыз да бар.
Бірнеше жылдар бойы жан – жақтан келген дүрбелеңі мол ... ... ... ... ... ... ұлттық
болмысымыздағы қасиет – қарындарын ... ... ... ... саз ... сөз ... ... қалыптасуы да осыны
аңғартады. Мұның барлығы әсіресе, салтымызға, мәдениетімізге, өнерімізге
қиындықтар туғызуда. Соның ішінде ... өнер ... ... ... ... ... арасында дәріптеліп, қуатталынбаған соң бұл қасиеттің де
сөлі сұйылып халық өмірінен біржола алынып ... ... ... ... сан ... қитұрқылығын көрсе де халықтың болмысындағы бар
нәрсені ешқашан ешуақытта жоғалтып алмайтыны белгілі. Бақсылық өнер ... ... ... ... ұмтылған көк өскіндей бәрі бір
қылтиып жарып шығатыны, көзі бітелсе де көмейі бітелмейтін бұлақтай көрінуі
ол табиғаттың айнымас заңы. Осы бір баға ... ... ... ... өзін - өзі тануға деген, өзін - өзі жоғалтпауға деген
ынта - жігердің, ықылыстың көрінісі. ... ... өнер ... ... ... жыраулық өнердің ортамызға қайта оралуы сол баяғы ... жаңа бір ... ... ... ... Соңғы кезде Қорқыт
сарындарын орындаушылар қатары көбейюде. Жанпейісова Сәуле, ... ... ...... ... ... Олар
Қорқыттың келе жатқан қобыз және домбырамен жыр айту дәстүрін жаңғыртуда.
Олардың орындауындағы ... ... ... ... «Кер ... ... жан ... селт еткізбей қоймайды. Емірене, егіле төгіліп жатқан
күй сарындарынан ... ата – баба үнін ... ... Жыр айтқанда
дауыстарындағы ырғақ, саз сырын, Қорқыт атаның заманынан келіп жеткен бір
тылсымдық қуатты танытады. Түптеп ... ... ... бақсылықтың
тылсымдық қуатын таныта отырып, халықтық дүние таным үрдісінің негізін
қалағанын көрсетеді. Оның ... ... әлі де ... дүниелер аз
болмаса керек.
Қорқыт атаның ең алғашқы «Тәңір – күйі» сарыны ... ... ... қоңыр салқын. Философиялық тебіреніспен тылсым дүние сырын танытуға
тән ... легі ... ... Бойдағы қуат өзіне сенімді, құдыреттің
өзімен сырласқандай, күймен толқып, көңілдегі күдікті сейілткендей. «Елім ... ... – ай» күйі ... ... ... қабырғасы қайысып, өзегін
өртеген мұң мен шерді, армен – ... ... ... ... ... дыбыс күші бірте – бірте ұлғайады да, алдан күткен үміттің
ұшқынандай ашық бір ... ... ... ... қалыбына оралады.
Қорқыт ата сарындары – орташа екпінді, ойлы, ... ... ... айтпақ ойдың емеурін – ишарасын түсіндіруге тырысып, сазға
ұласқан, толқыны ... ... ... ... негізі түйіндер
«ажалды өмірдегі бар зұлымдықпен жауыздықтың басы деп тану, ... ... ... мойындамау, мәңгілік ғұмырды аңсау» [25, 113 б.].
Қорқыт сарындарындағы философиялық ой бірінші, әуездік ырғақ ... ... - ... ... яғни ... ашық та ... ... жолдарында жасырын, құпиялы саз өргегімен қайталанады. Екінші
ерекшелігі – оның ... ... ... ... ... яғни
соларға еліктеуден туған саз сарын, үшінші ерекшелігі – оның сарындарындағы
бақсылар зікірі және оның ... ... ... бір ... ... ... ақтандақтаған ғасырдан, арманға сол әуезін мұрат – кәдеме
асырған, тіректей еткен бетегедей бойымды, тағы да сол ... Сол ... ... ... Ата ... – үні бар, онда арманда өткен бабамның,
үні бар онда ... ... ... қуат бар кеңейтетін ұғымды, ұластырар
өткен менен бүгінді, қуат бар онда ... ... ... - ... бітеді екен – ау бойына құйттай адамның. ... елді ... ... ... жат елде де, ... ... да, күй тыңдар халық барда
осынша жерің барда қабырға елің барда, есімің өшпек ... ... ... ілініп ұрандарға сан рет жазыласың, - ең асыл қазынасы. Ұштасқан
халқымның шері менен, ... ... ... есімің өшпек емес, ... ... ... ...... ... рухты да тұрған кезде
ой, сана, қара жерге қасырет егіп қойса да жол ... онан ... ... ... адамды адам ұғатын. Жыр жылайды: «кеткен теңіз келгей» деп,
ел жылайды: «көз ... ... деп, ...... сен – ... ... – 760 б б.] ... Қорқыт сарыны халық дүниетанымының рухы асқақ
көрінісі деуге болады.
Қорқыт күйлері парықсыздыққа қарсы, ол ... ... ... ... ... ... ... Қорқыт бабаның «Башпай»
күйінде ... ... ... ... ... ... өзін - өзі
өлгенше кінәлі сезініп өту. Тіптен өлген соң да ... тиіп ... ... ... ... ... - өз заманындағы өз қоғамындағы ел ... ... ... ... тіршілік ұшін тынып таппай күресіп өткен ұлы
тұлға. «Башпай» күйінің шығу тарихындағы Қорқыт – ата мен ... ... ... ата ... ... елге ... әдептілік таным
үлгісі ретінде қалды. Ертеден қалыптасқан мұндай әдептілік халық арасынжда
жеткілікті, бірақ ұмытыла бастағаны да ... ... Қыз – ... ... ... ... кемер белдікті қоюы сияқты жөн –
жоралғалары, халық тіршілігіндегі кездесетін көптеген ... ... ... ... ... ... ... Осындай мәдени
танымдар халықтық дүниетанымға сай философиялық ой – ... ... ... ... танымдағы жөн – жоралғылар, кісілікті іс ... және ... ...... ... іске ... ... (ойлаудың мүмкіндіктері шектеулі) мен рационализмнің (ақылды)
қайшылықтарының шешілуі болып, қазақ дүниетанымдағы ... ... ... ... ... ... ... парықсыздық пен ақыл – ой ... да ... ... Қоғамдық өмірде парасыздықтан гөрі ақылға қарай
иілудің реті ... ... ... ... ... ... орай қазақ күйшілері, қоғамдағы кездесетін түрлі
қайшылықтарды домбыраның сазды үнімен көрсете білуі олардың даналығы ... ... ... ... ... ... қарым қатынастардағы
кісілік еркіндік, сезімталдылық сияқты құбылыстарды, рухани ... деп ... ... ... ... ... үлгілері және
руханилық көріністер екенін көрсетеді. Күй парасаттылық пен жігерліктің
шыңын шыңдап қана ... әрі жан ... ... көркемдікке,
биіктікке де тәрбиелей алады.
2.2. Күй күмбіріндегі адамгершілік этикалық мәселелер.
Қазақ күйлеріндегі ... ... ... мәдени таным
талаптарының табиғаты ... ... тән ... діни ... ... ... ... қоғамы үшін
философиялық емес қалыптағы даналық тән. Ол-адам тіршілігін қалыптастыратын
дүниетаным”./34,145 б./ деп ... ... М. ... ... ... қарапайым қалыптағы мәдени таным түсінігі, ... ... ... ... саздың бояу үн құбылысымен бейнеленген ізгілік
қасиетінің ... ... ... ... ... ... сарыны
арқылы ізгілікті құндылық ... ... ... Мысалы:
Құрманғазының “Ақбақай” күйінің мазмұнында қоғамдағы қайшылық, адамдардың
тіршілік үшін күресі, олардың күйзелісі, ... ... ... ... ... ... ... ауыр да салмақты бояулары арқылы суреттейді. Ақбайдың
әкесі Әубәкір Құрманғазының торы атының құнан кезінде-ақ бәйге бермегенін
естіп, ... ... ат ... бітті дейсің, біреуден ұрлап алған
шығар, барып тартып әкеліңдер”-деуінің өзі, оның ... ... ... Құрманғазы болса, өзінің өнерімен, қайсарлығымен, әділетті
жақтаушылардың бірі екен ... ... ... ... ... ретінде,
күй тілімен қоғамдық өмірдегі субьектілердің сан алуан сипатын бейнелеуі
арқылы, ... ... ... пен ... ... ... ... күйінде Әубәкірдің өзімшіл ... ... ... адамзат қоғамында көп кездесетін кейіпкер ретінде
суреттеп, халықтық көз қарас тұрғысынан келгенде қоғамдағы жағымсыз бейне
ретінде көрсетеді. Әубәкірдің ... ... ... алу”
шешіміне келуі. “Ойсыз адам-саналы іс-әрекетке бармайтын, ... ... ... ... ... ... ... Ғарифолла Есім
/26, 120 б./. Яғни, кез – келген ойланбай істелген істің ... ... ... дәні ... ... ... ... Құрманғазы қатнастары қай кезеңде болмасын әлеуметтік теңсіздіктердің
тұйыққа ... ... ... ... ... дүние бөлігі қоғамдық
тіршіліктің қажетті құрылымы болуымен және ... пен ... ... ... ... даму ... ... көрсетеді. “Халықтың көрнекті қайраткерлер шығармашылығымен
әлеуметтік даму тенденция ... ... ... ғасырдың екінші
жартысында қайшылық бар болмысымен айқындалып, қазақтың рухани ... ... ... ... /26, 33 б./ ... ... қоғамдық өзгерістерге байланысты болған қайшылықтар өнердің де
дамуына ... ... Он ... ... ... мен ... ғасыры
дегізетін де сол қоғамдағы түрлі өзгерістер екені белгілі. Әрбір қоғамдық
өзгерістердің даму ... ... ... ... ... ... қайшылықтардың кейбір белгілерін қазір де көріп ... оған ... ... ... шет ... ... ... еліктеп кеткенін айтуға болады. Егерде өркениетке бет түзеген
халытың келешегі жастарымыз ойсыз, ... ... ... ... ... білімнен жұрдай болып мәңгілік мәңгүрт тіршіліктің соңында
кететіні белгілі. Рухани ... өмір ... ... таным қалыптастырмаған
рухсыз жандар қоғамының дертіне айналары сөзсіз.
Әубәкір сияқты ... ... ... жинақталған түп-
нұсқасы сипатындағы бейне деп айта отырып, Құрманғазы қатарлы күйшілердің
бейнесі ізгілік пен даналықтың иесі ... ... ... ойды ... ... ... таным түсінігіндегі көне дүниелік көзқарстарды
ескерер болсақ, онда жағымсыз ... ... ... мен оған
тосқауыл қою керектігін түсінуге болады. ... ... ... ... ... тағы ... болып келетінін көрсете отырып,
оларды жеңудің айла тәсілідерін, ақыл–айламен ... ... ... ... ... қашан да өздерінің қиялындағы ақылды,
көрегенді, ... ... ... ... ... ... игі
мақсаттарын орындауға жұмсап, адамгершілік талаптарына бас ... ... ... ... ... пен ... табиғаты
олардың үздіксіз күресі ... ... ... ... ... айқын көрсетеді. Мұндай құбылыстар адамзат баласының кейде
білместігін, ... ... ... ... ... нәпсісіне тыйым
сала алмайтын дәрменсіздігінен туындайды және ... ... ... ... ... да ... ... баласы өзінің Аллаға жасаған
ғибадаттарында “Біліп ... ... ... күнәләрімді кеше гөр” дейтіні
де. Осындай Пифагордың “Кейде күн көзін бұлттың бүркеп ... ... де ... ... ... ... сөзі еске ... /50, 86
б./.Жоғарыда айтылғандай, парықсыздыққа көрніс тапқан көңіл күйідің
ырықсыздығы ... ... ... ... тудыртатынын пайыдауға
болады.
Мейрімділіктен ізгілік туындаса, ... адам ... ... ... ... туындайтын парықзыздыққа қарсы ізгіліктің ... ... ... да ... ... ... ... күрестердің
жүріп жататыны, әрі ізгіліктің жеңісі көптеген қайшылықтар арқылы шешіліп
отырады да, оның өміршеңдігін көрсетеді. ... ... өз ... ... ... ... ... батыр емес, абыз, халық даналығын
паш етуші, оны сақтаушы әрі дүйім ... ... ... ... ... өмір ... ... жырымен парықсыздыққа қарсы күрес
жүргізген данагөй қарт. Бұл турасында ... М. ... ... ... ... ... философиялық мағана бар. Қорқыт өлімнен қашып ... ... ... ... ... мәңгі табиғатқа
ұмтылады. Бірақ таулар мен дала,орман өзінің жойылуы туралы сырын ... ... ... ... ... ... ... алғашқы мелодияны
ойнады.Өнерден өлместің рухын тапты” /51, 15 б./. “Қорқыт және ажал” атты
ауыз ... ... ... ... ... ... аңыратты қобызын.
Қобызында көп арман,Тоқсан толғау әдемі үн. Желмаясын ... ... ... Күй ... сел ... ... келеді. Тасы құлап жар
тастың, жаңғыртты даланы. Құйын боп та ұйтқыды, ну ... ... ... та ... ... ... Қас ... кенеттен, баурап бәрін
биледі. Боздағандай “беу-беулеп”, жас төгеді күй легі” ... ... оның ... медеу беретін қуаты туралы айтылып, оның атқарған
қызметі көрсетіледі. Күй қиын-қыстау, тар ... ... ... ... ақыл ... өрбіткен данасы, шаршағанда шабыт берген, құлазыған
көңілін сергіткен ... ... ... ... ... ғылыми еңбктерде айтылғандай, “Қорқыттың
толғаулары мейлінше дәл” дей отырып, ... ... ... басты
идеолыгы, әрі Тәңірі таңдайына салған өсиеттерін халқына ... ... ету ... ... ... ... ... М.
Көптеген домбырашылар мен қазақ ... ... ... ... ... Қорқыт куйлерінің дүниетанымдық ерекшелігі
ол: “Қорқыттың әр бір күйі, әуезді, сазды философиялық мән –мағанасы терең
шығармалар, ... өз ... өмір ... ... ... ... айтады”-дейді домбырашы Райымбергенов А. /53, 27 б./.
Қобыз күйінің атасы саналатын күйші - ... ... ... ... ... ... арқылы бейнелеп, өз
дәуірінің ұлылығын жеткізе білді. Мысалы: “Башпай” күйінің ... ... ... ... онда ... әйел баласының орны патриархаттық
үстемдігіне негізделмегендігін, оған ... ... тиіп ... көмусіз қалуын аманаттаған Қорқыт-ата әдебін ... ... күнә ... ... ... халықтың түсінігінің тамаша бір
көрінісін өсиеттеп кеткендей.
Ізгілік, жақсылық ұғымдарының мәдени табиғатын халық ... ... ... аңыз ... және тарихынан байқауға болады. Бегім
жаратылысынан ақылына көркі сай, ... мол қыз ... ... ... ... ... Қаратауға аңға шығады. Дарияға келіп, ыспа
қайықпен өтерде, қанжарын үйге қалдырғанын есіне ... ... ... ... ... алып беруін өтінген құл, ханымның көркін көріп
талып қалады. Есін жинаған құл, атын міне салып ... ... ... ... екен. Одан қорыққан құл өтірік айтады. «Қолымды ... ... ... ... ... тексермей, Бегім сұлудың оң қолын оң
бұрымын ... ... ... ... ата ... дүние танымдық
ой-толғаныстары тек тіл, сөз арқылы ғана берілмейтіндігін, ... ... ... ... ... бойынша дүние сырын домбырасының қоңыр
үнімен де бере алған ерекшелігін танимыз. ... ... ... ... үйлесілімділікті ұғына отырып, өзінің болмыстық мәнімен байланысты
болу мүмкіндігін туғызған. ”Казахская ... ... ... ... ... миров о рождении Вселенной.Так она раскрывает,что
первоначально Мир, Вселенная и были музыкой”дейді Нұрланова Қ. /58, 37 ... ... ... ... ... үнімен дүниемен байланысқа түсіп,
дүниенің тылсым күштерінің ... ... әрі ... танудағы философиялық
ой толғаныстарының түрткісіне жол салған. Қазақ күйлерінің тарихы ... көз ... ... онда аңсаулар мен армандар, толғаулар мен
толғаныстар жиынтығын домбырамен ... ... ... ... ... үздіксіздікке бой алдырған мәңгілікке ұмтылысын
сезінеміз. Осындай тылсым ... ... ... ... күй ... ... даналығын танып түсінуге, ұғынуға әрі оны жеткізу үшін
сезімтал жүрек исі болу керек екені белгілі.
Қазақтың қоңыр ... ... ... ... ... ... қызметімен оның қажетін орындауға, үндік бояу реңктерімен дүниенің
тылсым сырларын ... ... ... ... сөзбен айтып
болмас ішкі сезімдік күйзелістерді ... ... ... жігерін,
рухын шыңдауға, өткен өмірінің тарихын, оқиғаларын бейнелеуге бағыттан,
халықтың ... ... ... маңызын ашып, табиғатпен
үйлесімділіктің мәнін ашатын негізгі құрал ... ... ... ... ... ... басқа қызметтері:
-қоңыр үннің жаныңа сая болар әсерімен ... ... ... ... өмір ... ... ... сүрінбей өтуіңе көмектесіп ... ... ... ... оятып, құрметтеу мен
қадірлеуді ұғындыру;
-өзінің ішкі жан дүние ... ... ... ... ... өзіңді таныта отырып, өзгені де таныту;
әдептілік өнегесі өлшемдерінің деңгейін ұғындырып, ... ... ... ... күй ... ... ... болған соң оның рухын шыңдап, өмір
сүруінің ортақ идеясын да тұжырымдата алады деп айтуға болады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... идеясы туралы қазақ философиясының негізін қалаушы
философ Ғарифолла Есім: ”Қайда барсаң-қорқыттың көрі” ... ... ... ... ... ... ... проблемасымен
аңызға айналғанын, оның философиялық толғанысының негізгі мәні ... ... ... ... ... өмір сүрудің екі проблемасы:
ғұмыр проблемасы –мәңгілікте, екінші өмір сүру ... ... ... деп ... /60, 22-23 бб./.Қорқыт-ата сияқты қазақ
күйшілері де өмір ... ... ... ... ... өмір - өнердің
ғұмырлығын домбыраның қоңыр үнімен ұғындыруға тырысты. Шынында да қобыз ... ... ... құбылыс, сондықтан да күйшілер Қорқыт –ата
идеясы мен аралықтар өлшемін ұғындыру ға ... осы ... ... ... ... мен шешуге тырысты. Өмір сүрудің
идеясы ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдегі
құндылықтарға құрметпен қарау сияқты таным ... ... ... парасаттылықтың тірек нүктесін белгілеп берген
сияқты. Осыған орай күйшілердің күйлеріндегі мәдени –философиялық таным
бойынша ... ... ... та, ал өлім ол өз ... ... ... деп ... жетелер түсінік деп ой түйгізеді. Яғни
қоңыр күй саздары дүниенің үздіксіз барлығын ... ... жеке ... ... ... сәйкесінше, өмірдің құндылығы мен ... ... ... ... ... ой-толғамдар деп түсіндіреді.
Осыған орай өмірдің уақыт пен бірлігін яғни өмір ... ... ... ... ... өмірді құрметтеу сияқты мәдени танымдардың өзегіне
айналады.
Сонымен қазақ күйшілері өздерінің киелі де құдіретті күйлерінде ... ... қана ... өмір ... де ... ... ... күйлердің мазмұнында өмір сүру мәселесі туралы айтылмағаны
кемде –кем. Яғни, өмір сүру, тіршілік ету, өзін-өзі тану, сақтау ... ... ... ... қайшылықтарды жеңудің құралы
бола отырып, зіндік қайталанбас тұлғалық ерекшеліктерін қалыптастырады деп
ой түйіндетеді. Сондықтан да ... ... өз ... ... ... құлшынысты әрекеттерінен олардың еліне, жеріне, халқына ... ... ... танытады. Болашағына сеніммен қарай
отырып, өмірдің сұлулығын тану сияқты құбылыстардың құндылығы ... яғни ... ... мәні ... пен дүниетанығыштық
екенін көрсетеді. Қазақ күйшілерінің қоңыр сазындағы үндік бояу ... ... ... және оған ... ... ... ... болмыстың қыр-сырын ұғыну мақсатындағы күйшінің ішкі көңіл-
күйінің жайы. Бұл жерде ішкі көңіл ... ... ... ... ... ... ... күйшілердің
күйлеріндегі аңызы мен саздық сарынына көңіл ... ... онда ... аясында сезімдік толқындар көрініс тауып, бұл сезімдік ... ... ... әсер ... ... мәнінің көрінісіндей ой-
толғаныстары күй сарыны болып төгіліп жатады. ... ... ... тас, жел ... ... Ой ... ... сөз, шер толқытса
шығады”-дегеніндей /59,5 б./, күйшінің де ішкі ой-толғаныстары саз-сарынға
айналып күмбірлеген күй ... ... Яғни ... ... ... ... объективті қабылдаудың көрінісі деп, әлемге де
сол көңіл-күйін ... ... ... ... сезімдік
өлшемдер “сезімдік қызметті” атқарушы күйші-философтар деп, дүниенің көңіл-
күйін дөп басып бейнелеп бере алады деп тұжырымдатады. Әлемдік ... мен оның ... пен ... ... өзінің сазы рухы
арқылы қалыптастыруы арқылы адам әлем тәрізді микрокосм екендігін сезіне
білген деп ... ... ... ... мен ... интуитивті бірлігі
арқылы ұғынуды меңгерген халық, әр уақытта өмір ... ... ... ... тіршілігінің тірегі ете отырып, өмір ... ... ... ішкі ... ... ... паш ете алды. Оны
қазақ халқы өзінің ... салт ... ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық дәстүрлер тұтастығында
бүгінге дейін сақтап отыр.
Қазақтың күй ... ... ... ... ... ... заңдылықтарға негізделген тіршіліктің сыры үйлесімділік, ... ... ... адамзат тіршілігінің әлемдік өлшемдеріндегі
мақсаттарды тұжырымдатады.
Қазақ күйшілерінің күйлеріндегі ... ішкі әлем ... ... ... Өмірде адамның ішкі жан құбылысы өзін-өзі тану, өзін-
өзі іздеу, күйзеліс, күрес ... ... ... ... ... ... үңіле отырып, кісілікті қадірлей білумен
оның психологиялық және философиялық мәндерін ашады.
Күй ғарыштық үйлесімділік шеңберінде әсемдікті әлеуметтік ... ... ... ... ... тырысады. Сондықтан да
халық қара домбырасын құдіретті аспап ретінде санап,қоңыр күйді тіршілік
ету ... ... ... ... ... ... қастерлейді.
Қоңыр күй толқындарының тереңдігі оның дүние сырының тылсым ... ... ... үйлесімділіктің жан-жақты қыр-сырын ... ... да ... ... сөзі ... жерге
сазымен жұртты таң қалдырып, қазақ күйінің ... мен ... ... ... ой ... ... мінез-құлықты, талғам-танымды орнықтыруда реттеуші
қызметте атқарады. Бұл ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптарды айтуға болады. Халықтың той-жиыны т.б. ... ... Яғни күй ... ... ... ... ... қадір-
қасиетін тани алатын талғампаздығында. Олар дәстүр ... ... ... тілдесу, түсінісу арқылы талғам-танымын танытып, жан
сергектігін орнықтырған. Күймен ... ... ... ішкі ... ... әрі ... күйі ... тебіренісін сыртқа шығара
отырып,психологиялық жеңілдіктер туғязған. Ішкі ... ... ... өзін ... бірге өзгені де тануға себеп болған.
Парасатты көңіл күйден төгілген ой толқындары қоңыр ... ... ... ... ... ... ... Күй өнерінің айтқыштығы,
сезімталдығы ел ішіндегі ... ... ... даналығын, өнері мен
өмірлік салтын танытады. ... ... ... ... нәрселарді ойлаумен
ғана шектеліп қоймаған.Олар Тәңірлілік түсінікпен қалыптасқан таным
бойынша ғарышты ... ... ... ... ... осыған орай
уақытпен кеңістікті игеру негізін қалыптастырған. Күй сарынымен өмірдегі
дүние өлшемі –уақыттың мәнін ... ... ... өліммен
ортақтастығын пайымдатады. Өмірдің мәңгілікке сапары кеңістікке бейтарап
қатынасын орнықтырып, қоңыр сазды күй үнімен адамзат баласының ... ... ... ... ... Күй өнері дүниедегі
үйлесімділік сазы ретінде дүниенің қыр-сырын тануға негіз бола ... ... ... мен саз ... ... ... ... күй сарынынан үздіксіздікке бой алдырған әлемдік үнді
танытады.
Домбыра мен қобыздың шанағынан төгілген ... ... ... ... ... ... ... боздағанынан,
қамыстың сыбдыры мен бұлақтың сылдырынан әлем дыбыстарының мәңгілік үнін
естіртіп, адамзаттың дүниемен тұтастығын ұғынуға ұмтылдырады. ... ... ... ... ... отырып, өзінің болмыстық мәнімен байланыста
болу мүмкіндігін ұқтырады. Қоңыр сазбен байланысқа түсу, дүние сырын ... тану ... ой ... ... ... ... ... табиғатқа еліктеген үндік бояуынан, үздіксіздікке бой алдырған
мәңгілікке ұмтылысын ... ... күй сазы ... ... мол. Сондықтан да дүниетанудың сыры мен құбылысын ұғынудың
негізгі ... ... ... мен ... ... ... ... қайта
жаңғырту қажеттілігін айта ... ... ... ... ... шеше алады деп ойлаймыз. Дүниетанымның саздық үлгісі ең бірінші
ішкі дүние тетіктеріне әсер етіп, оның қуаттылығын ... Күй ... ... ... ... ... ... (тазару,айығу,т.б). Күйшілер
дүниетануды сезіммен интиутивті ақылдың бірлігі арқылы игергенін көрсетеді.
Ғарыштық түсінікті тіршіліктің тірегі ете ... өмір ... ... өзінің жан-дүниесінің әсемдігін толқынды саздар арқылы әлемге
жайып сала ... Оны ... ... кең ... ... ... дәрежесімен анықтап, жалпы адамзаттық дәстүрлер тұтастығына
бүгінге ... ... ... Күй ... ... ... үрдістердің табиғи түсініктерге негізделген тіршілік ... ... ... ... ... ... ішкі жан
құбылысы күйзеліс, сағыныш сияқты сезім көрінісі, дүние сырын ұғуға, адамды
танып, білу сәйкесінше ... ... ... ашуға
көмектеседі. Күмбірлеген күй толқындарының тереңдігі оның ... ... ... ... ... оның қыр-сырын ашуға ұмтылдырады.
Сондықтан да ата-бабаларымыз сөзі ... ... ... ... ... Күй саз ... шексіз тереңдігін халақ осылай танытқан.
Күйдің шығу тарихы өте ертеден қалыптасқандығын ... ... ... ... ... сүйене отырып, дәлелдеуге тырыстық. Күй өнері
–халықтың ұлттық санасында ертеден қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... ділдің қасиетін
қалыптастырушы түрінде сабақтастығын жоймай жалғасып отырады. Күй - ділдік
қасиетті, ішкі ... ... ... ... ... ... ділдің
иммундық жүйесі. Бұл жүйе халықтың рухани ... ... ... ... ... бұл жүйені “қоңыр” сөзімен анықтаған. ... ... ... ... ... түзу ... өмір сүруіне киелі
өріс-қоңырдың ықпалы ... ... ... ... тән таным-
түсініктерінде аспан асты мен жер үстіндегі кеңістікті қоңыр ... ... ... ... ... сезіну сияқты мәдени
дәстүрін қалыптастырған. Осыған орай қоңыр өрістен нәр ... күй ... ... ... ... ... ішкі сезімдік түйсіктермен астасқан
құрылым екендігі анықталады. Күй өнерінің ... оның ... ... ... ... ... айтылған. Сырлы сезім,
толқынды күмбірлеген саз, сабырлы ырғақ пен әсем қағыстар күй табиғатының
өзіндік болмыс бітімін анықтайды.
Халық күйі оның ... ... ... ... ... ... ... берілу арқылы анықталады.Күй өнері -өзінің
құрылымен болмысы ... өте ... ... ... ... ... ... үрдістерін қалыптастырған.Дүниені танытудағы күй
өнерінің орны ерекше.Сондықтан да күй өнеріне ұлттық болмысты ... ... жөн ... ... ұлттық танымды
қалыптастыру шаралары іске асудасоның бірі ретінде мемлекеттік “Мәдени
мұра”бағдарламасын айтуға болады.
Күй - ... ... ... ... ... ... ... бірге
халық күймен айтысу өнерінде қалыптастырған. Күймен айтысу, әрине, өнердің
биік шыңын көрсетеді. Айтпақ ойды ... ... - ... кемелдігін,
халықтың даналығын танытатын өмір салты. Күйшілер халықтың таным ... ... ... күй ... ... ... ... отыра, саздың құдіретін жеткізеді. Қоңыр саздың күмбірлеген үні
экзистенциялистік тіршіліктегі қайшылықтарды ... ... ... ... ... ... –сезім, оның жан тебірентер толқындары
екенін көрсетеді. Мұның барлығы күйдің ... ... ... ... Саз ... ... таным қалыптастырған күйдің
құдіреті өнердің өмірлік өрнегін тамаша суреттеп бере ... ... ... ... қайшылықтарды суреттеумен қоғамдық тіршілікте ойлы сазға
жүгінудің, психологиялық ... ... ... ... орай ... ... кездескен оқиғаларды, ондағы көріністерді
домбыраның қоңыр ... ... ... ... ... бере
алған. Күйшілер, қоғамдық қарым – қатнастарда кісілікті, ... ... ... ... ... деп оларды
парасаттылық деңгейін қалыптастыратын халықтық үлгі ретінде танытқан. Күй
парасаттылықпен жігерліктің ... ... қана ... жан ... ... биіктікке де тәрбиелей алады.
Күйшілердің дүниелік көзқарастарға қатынасы оның эмоциялық үрдісімен
құпиясы мол құбылыс деген ... ... ... ... ... ... жеке ... ретінде, өзіндік философиялық ой-
толғамдары мен адам тіршілігінің мәні туралы дүниетанымдық ... Өмір ... және ... ... оған ... ... ... жасаушы адамның экзистенция ретінде
тіршілік етуі, тіршілік үшін қамдану, дүниеде болу, өмір сүру ... Өмір сүру ... ... ... ... ... ... дәрежесінің мәні адам мен табиғат өлшемдерінің қалыптасуымен
олардың ... ... ... ... ойлы сезіммнен қарау,
олардың тұтастану байланысын негіздеп, табиғатпен үйлесімді тіршілік ету
үрдістерін қалыптастырғанын ... пен ... ... ... ... барлығы Жаратушының жаратылысы, яғни табиғаттан
қамқорлық күте отырып, табиғат-анаға ... ... ... ... ... - ... ... өлшемі. Мұндай сезімдік
қатынас адамдарды жоғары деңгейден көрінуге ұмтылдыратын мейрім ғана емес,
адамның ... де ... ... ... ... түсіндіреді. Ғарыштық
үрдістен туындаған наным-сенімдер т.б. ... ... ... ... туралы түсініктің барлығын растайды.Бұл түсінік –
танымдар әлемдік үйлесімділік, тұтас анықтайды. ... өсу, болу ... ... ... адам тіршілігінің тұтастай тірлігін ... ... ... ... ... наным-түсініктерге сезімдік жауап
ретінде, саз арқылы оны құрметтеуді ұғындыра отырып, дүние үйлесімділікері
туралы ой ... ... ... қалыптастырған. Қазақ күйшілері
дүниелік көзқарастарында табиғилық детерминизіммен ұғынылатын ... ... ... ... отбасының үйлесімділік тұтастығын
анықтайтын үлгісі екендігін ... де, ... ... ... ... бола ... ... да күйшілер, дүние
туралы түсініктерінде өмір сүру ... ... күй ... таныту
қызметімен қатар, сол үрдістерді үзбей жалғастырушысы да бола алады дейміз.
Бұл еңбекте Қорқыт атаның ... ... ... оның ... істері,
өсиет сөздері, өлімге дауа іздеуі сияқты іс-әрекеттерінің тікелей ... ... ... ... ... ... берген оның
қара қобызының сарыны. Қорқыт қобыз ... ... ... ... қауымның болашағын болжап, сәуегейлік жасаған.
Қорқыт сарындары - тебіренумен ой кешіп, толғандыратын ... ... ... ... ... қызығы мен шыжығын күй ырғақтарындағы өзгеше әуез
саздары арқылы меңзей толғанумен ... ... ... ... ... үңілумен, оның сұлулық сипатын табиғатыңмен тану, ... ... ... Өмір сұлулығы өнер шапағатына дарып, терең
толғандырады. Күйші қашан да ... ... ... ... ... ... күйін араластыра отырып, әлемнің ғажайып сырларын ашады.
Қорқыт ата күйіндегі дүние ... ... ... ... ... ... табиғатты, әлемді сезінуде күші тылсымдық түсінікпен
оны шешу жолдарын меңгергенін көрсетеді. Өнермен ... ... ... ол әлем мәңгілігін, оның өріс - аясы туралы өткен өмір тарихы мен
болашақ мұраттарын танытады. ... ... кие ... ...... ... ... деген түсінікте. Шын мәнінде де Қорқыт атаның құдіреті
де сол ... ... ... ... ... ... те сарынымен орындалып, емшілік жасап жұртты күйімен емдеудің
өзі де осыған ... ... ... ... ... наным-сенімге
негізделген кісілік қасиеттер,интуитивтік қасиетпен астасқан ғарыштық
танымдарға бас идіртеді. ... ... ... ... салт-
дәстүрлері, жөн- жоралғылары –Тәңірлік танымға табан тірететін ... да ... ... ... ... деп ... айтпайды. Осындай таным -
түсініктерден сусындаған күйшілер күй сарынымен ізгілік, кісілік қалыптар
туралы сыр айтып, өмір ... қыр ... ... ... ... ... күйдегі үннің дүние сырымен үндескен үйлесімділігі, ... ... ... ... ... ... тірегіне
айнлған.Күйші,домбыра мен қобыз сарыны арқылы дүниемен ... ... ... ... ... ... ... ой-
толғаныстарының түрткісіне жол ... ... ... ... үндік сазымен үздіксіздікке бой алдырған мәңгілікке
ұмтылысын сыйдырған.Дүне сырын осылайша ... ... ... ... казақ
үшін киелі.
Осыдан келіп мәдени мұрамызға жаңаша көзқарас қалыптасу ... ...... ... ... ... ... мүмкін емес. Күй өнері ұлттық дүниетанымды ... ... ... ... ... ... ... ділді дарытатын
тетік ретінде де қызметі ерекше.
Күй ... ... ... ... ... ... ... алсақ, онда қоңыр өрісіміз қуаттанып, тіліміз орнығып, мейірім –
шапағатымыз тасиды.Өзінің қоңыр сазымен қоңыр тіршілік көзін қуаттандыруға
әрекеттенген халықтың ... мен ... ... ... де ат ... ... ... дүниеге көзқарасы.
Қазақстанның дүниетаным зерттешісі Орынбеков Мұқан, ежелгі дүниетаным
түсініктері туралы ... ...... ... тұрғыдан игеру жүиесі. Дүниетаным жеке адам және ... ... ... қалпы жайлы, дүниенің бір тұтастығын түсіну
нәтижесі болып табылады және жеке тұлғалардың өзіндік ... ой ... ... ... ... [61, 83б]. ... да күйшілердің
көзқарасы, яғни әр адамды өз дәуірінен, әлеуметтік – ... ...... ... туындайтын өнерлілік философиясы ретінде
қарастырылуы ... ... ... ... өз ... ... болып
жатқан құбылыстардын шет қала алмайды сондықтан да өз ... ... ... ол құбылыстарды өзінше түсініп ой түйіндейді.
Қазақ күйшілерінің дүние, табиғат және олардың тұтастығы туралы ... ... пен ... ... ... түсінігіне сай, мәдени
таным туралы әр түрлі көзқарастарды қалыптастырған.
Әлемнің сыр ... ... түп ... ішкі ... ... ... ... құбылыстар мен процестердің өзара байланысын
.... олардың ... ... білу ... ... деп ... ұғымның алғы шарты»,- дейді Кішібеков Д. мен Сыздықов Ұ. ... ... ... ... ... өзінің болмыстық
қаситетінен үйлескен ... ... ... мол ... үрдісімен
байланыстырып, оған біте ... ... ... ... ... өте көне замандардан – ақ қалыптасқан ... ... ... жан мен тән ... орналастырылған
таңғажайып мәдени түсінігі бар. Яғни адам пейілінің, ықыласының, қуат күшін
түсініп, ... ... ... ... мәні “Құдай ниетіне берген ғой”
“мейлі кең, ырыс – берекесі мол” деп ... кең ... ... ықыласпен
атаған.
Ойдың, шұғылдық құдыреті туралы мәдени түсінік – таным, сана – сезім
деңгейін ой – ниет ... ... ... ... ой – ниеттің адам
тіршілігіндегі мәнін және адам жанының бейнесін ғарыштан алатын күш ... ... ... ... ... ... ... принциптерін
қалыптастырады.
“Күй - халықтың трагедиясын сипаттайтын шағын симфониясы ” ... ... ... А. ... ... басталатын домбырадағы қоңыр
үн бірте – ... ... ... ұласып, арнасына түскен сырлы сазға, ойыса,
көңілдегі күпті ойды сергіте барып тыншиды. Күй сарынында уыттың ... мол ... ... бояу мен ырғақ жетістіктерінен анық байқалады.
Кез – келген қазақ күйшілерінің туындыларын алып қарайтын ... ... ... ойлаған ел мұңын ... ... ... Оның бір қыры ... ... ... жерін, табиғатын өз жанына
балап, өздеріне медеу тұтатын ... ... ... ... ... көп ... ... кейбір күйшілердің құлазыған
көңілі және ... ... жан ... ... ... қауышқанда
жаңарып тазарып, сауығып, кірленген көңіліне, жанына жарық сәуле күш – қуат
алып жарасады. Осыдан барып ... ... жан ... ... ... ... ... көз жеткіземіз.
“Табиғат, түрлі жеке адамдар бәріне ортақ нәрсе өзара байланыста
тұтастыққа дүние құрамында” [ 62, 94 б ] ... ... ... ... ... мен табиғат әлем тұтастығының ... ... ... ... ... ... тәңірлік т.б наным сенімдердің
жиынтығы екенін аңғартады. Бұл наным – сенімдер ... мен деп ... орта ... ерекше элементтер туған жар, аққу, тау, тас,
өзен т.б ! Құрметтеу обьектісіне ... ... ... ... осыдан дәрежелі қатынастар мен танылып бүкіл табиғатқа тұтас
дүниеге құрметпен қарағандығы ... ... 19 – ... өмір сүрген қазақ ғалымы Шоқан да “жалпы
халыққа ... көк ... ... ал ... ай, өзен т.б ... ... ... табиғатқа бас идеясы – ... ... ... ... мен адам бір тұтас” тұжырым
адамзат ... әр кез ... мен ... болғандығы, әлеументтік
құрылым негіздегендей қоғамдық тұтастықты аңғартатын идеялары жалпылық пен
жекелікті ... ... ... ... оқиғаларында кездесетін осындай мәдени таным түсініктерге лайықты
адамгершілік қасиеттері күйшілердің бойынан табылуға ... ... ... ... жиынтығы сақталып күйлері арқылы асқақтата
өрнектеленіп көрсетілген.
Халықтың ... ету ... ел ... ... ... ... пен теңдікті құрайтын таныс түсініктің үрдісіне ... ой – ... ... ... ... ... ... өнерді өмір салты еткен мәдени ортасында
өнер тек эстетикалық эмоциялық сезімдік әсер беруінен ... ... ... ел мен елдің адамдар мен адамдардың өзара қатынастарына
дәнекер болаған. Өнер ел ... ... ... ... ... ... ... күйші Мәменнің “Ақшолпан” күйін айтуға болады.
Мәмен қазақтың белгілі ... ... ... Оның ... де ... ... ... айқын аңғарылады. Мәселен “Ақшолпан” күйіндегі
оқиғаға байланысты “ағайын елдің арасында ... ... ... ... ... ... Әйтеке би мен Төле бидің әңгімелерінен әлеуметтік теңдік
пен бірлік, тұтастық туралы тұжырымдарды байқауға болады. Қазақ ...... ... бірлік, теңдік түсініктері халықтың
тұтастық бейнесін көрсететін тең дәрежелі ... ... ... ... ... ... пен тіршілігінің әлем
заңдылықтарына қайшы келмей үйлесімдікте болу керектігі жеке мен ... ... пен ... ... ... Сүгірдің
“Телқоңыр” күйінің оқиғасы ойландырады. ... ... ... ... ... қарапайым қазақы таным – түсінігінің соншама терең
мағынасына көз ... ... - ... ... ... ... осы түсінігі оның мәдени және адамгершілік бітімнің табиғат
аясында қалыптасқандығының айқын дәлелі.” деген ... ... ...... ... ... халықтың әлемдік үйлесімдікті сақтау
сияқты дүниетанымы еріксіз ойландырады..
“Телқоңыр” күйінің оқиға желісі қоңыр деп аталатын ... ... ... суреттеуден басталады. Қоңыр, Жетіқоңыр деп аталатын
жайлауда қазаққа белгілі Сүгір ауылында ... ... ... шаңырағына
қонақ бала келген ауыл атқа мінерлерінң қонақасына сойылып кетуі ... ... ... ... ... Осы ... ... психологиялық
философиялық түсінісулер адам өмірінің жан-жануарлар тіршілігінен
қаншалықты ... ... ... Жас ... жанары жаудыраған
құлынның тағдыры күйші тағдырымен астасып, ақырында сыры терең сазды ... ... ... жан ... астап кестеп өткізген бұл оқиғаға
құлынын іздеген бие ененің сағынышы мен ... ... ... ... ... сәтін сезінгендігі қоңыраулы үнмен құлдыраңдай шыңғырып
жылауы сияқты суреттерді, күйші домбыраның қоңыр үнімен, сезіміңді ... ... ... ... ... асып ... ... төлінің өз қолынан мерт ... ... мен ... ... ... Осы ... күйшінің есіне
шешектен шетінеген тұңғыш перзентіне арналған, бірақ та қанбаған күй ... ... ... ... саз иірімдері өз қайғысымен астасады. Күйші
өзінің шығармашылық ... ... ... ... “Телқоңыр” күйінің
иірімі терең, иірлі сазды бояулық күйдің ... ... ... Сүгір
көкейінен сырлы саз болып ... ... жан ... сезімдер
қайшылығы оның адамдық өнерпаздық болмысының ... ... ... ... әрі кең ... ... бөлеп, барлық нәрсенің табиғилығымен
үйлесімділік үрдісін дүние тіршілік ... сай ... ... ... ... ... күйінің дүниетанымындағы адам мен әлем қатынастары күйшінің
сезімдік жауабы арқылы құрметтеуге лайықтылығын ... ... ... ... ой кешіп, тәңірлік негіздегі дүниелік ұғымдарды
қалыптастырғанын көрсетеді.
Адамның еркіндігі туралы ... ... оның ... ... ... жеңілуі немесе жеңуі үшін Аллаға ... одан ... ... ... ... шеңберінде екендігі,
әрі оны ұғыну арқылы соған қатынас қажеттілігі туралы философиялық ... ... ... ... мен ... ... проблемалар яғни адам еркіндігі оның табиғи үрдістер мен
шеңберінде болуы оның ... ... ... деп ... ... ... ... Құраманғазының “Сарыарқа”, “Адай” күйін атап
айтуға ... ... өн ... жігерлі ойды, биік парасатты, даланың
еркіндік рухын ... ... ... ойды ... ... жетелеп,
қиялыңды қияға шынықтыра саз – ... ... ... рух еркіндігін
сезінеді. Ал рух еркіндігі халық санасында ... ... ... ... ... дәрежесіне көтерілді. Бірақ та кім
болса да Алла ... ... ... ... иегері ретінде әрі өзін табиғи
ғарыштық ... ... ... ... ... ... көзқарастарында дүние өткіншілігі туралы,
соған лайықты қарым – қатынас құруға және өзі ... ... ... ... ... “Әлем мәңгі жасайды, ал ондағы нақты құбылыстардың
басы мен аяғы болады, Олар өткінші деп ... ... ...... ... ... ... дәстүрлі
наным – сенімдер халықтың рухани дүниесінің ерекшелігі болып табылады. Бұл
наным – сенімдер алғашқы дүниетанымда діни ... ... ... жиынтығы ретінде болған дүниенің діни түсініктер өлшемдері ... ... ... сенім мен ақыл – ой, түрлі ... ... ... ... ... ... күйшілерінің дүниені тану
мүмкіндіктері, әрине, олардың мұраларындағы әлеуметтік мәселелерді бейнелеу
сияқты көзқарастары ... ... ... орай ... ... оқиғаларында айтылғандай сенім, ... ... ... идеялармен ерекшеленген.
Қазақ дүниетанымдығы түрлі наным – сенімдердің қалыптасуына негіз
болған – ... ... орай ... арсында тарап кеткен өмірлік қағидаға
айналған мәтелдерді айтуға болады. Мысалы: “Өтірік өрге баспайды”, “Өтірік
– ұрлықтың ... ... ... ... ... ... дүниетанымында шындық
ұғымы ерекше мәнге ие екені танылады. Күйшілердің өмірдегі ... ... ... беттерінің шындығы да айтылады да талай-талай
қызықты оқиғаларға бай өткенді танытады. Бұған мысал ретінде Күйші Тоқаның
“Сары жайлау” ... ... ... салт - ... ... ... өте көп. Ол күйлер ... ... ... Оған кең ... ... ... атты күйлерді сонымен
қатар тоғыз тарау т.б. күй ... ... ... ... ... бірі – ... ... “Кер толғауы” . Бұл күйде филисофиялық
толғау ... ... ... ... сыр төгіп, көкірекке құйылып жатады.
Ықылас күйлерінде ой, ... ... ... сан ... ... саз
сарындағы ырғақ нақыштары мен иірім толқындары ой – ... ... ... пен ... адам ... ... болмас күрделі тыныс тіршілікті құбылыс ... ... ... мен ... ... ... арқылы жүрек қылын
шертіп отырып жеткізеді. “Күй ... ...... ... ... ой ... толғанудың жемісі» дейді Бейсенов Қ.
Шынында да Ықылас сияқты күйшілердің күйлерінде адам жанын тербейтін ... ... ... ... ... ... ішкі сырмен астасып
кетіп жатады. Мұндай күйлер жүректің нәзік сезіміне дөп ... ... ... ... салт – ... ... ... деп анық
айтуға болады. Мысалы: Бір Қорқыт атаның өзі, қобыз ... ... ... ... салт ... ... руханилыққа алғаш басымдылық бет-
бұрыс жасаушы дей отырып, әрі оның мәдени – философиялық ... ... ... ... өмір ... деген мендік образ жиынтығының көрінісі
деуге болады. Қорқыт атаның, халық арасында қалыптасқан ... ... діни ... мен ... көзқарастар
негізінде қалыптасқан қағидалары мен ... ... ... ... ... ... ... Салт – дәстүр сабақтастығы
бойынша ... ... өмір ... халықтың табиғи таным
үйлесімділігіне негізделген
Тіршілік мақсаттары: өмір сүру принциптері, дүниетанымы, ... ... ... ... ...... ... мәдени таным оның жалпыға бірдейлігі мен міндеттілігі ресми
емес ереже сипатындағы болғандығын ... ... ата мен ... ... ... ата ... жете ... болуы,
оның басты себепке айналуы яғни ата салтын ... ... ... ... ... ... ... Күйшінің әкесі парасатты тұлға
ретінде, адамгершілік ... мен ... ... ... күй-
өсиеттерінен, (оның қоңыр үнінен), күй сазының идеясы (ішкі ... ... күй ... ... саз-сарынның ерекшелігінен байқауға болады.
Халық тұрмысының ... ... ата ... ... ... ... ... пен адам арасындағы үйлесімдіктер туралы т.б
тақырыптарға бөлуге болды. Мысалы, ата салты оның сабақтастығы мен ... ... ... қабылдау, құрметтеу, сақтау, жеткізу сияқты уақыт
бойынша, ұрпақтар алмасуының кезеңдерге негіздеген ... ... ... ... мәдени дәстүр ретінде де танылады. Яғни ... ... бірі ... ... сабақтастығы болу арқылы
танылған мәдени танымдық қасиетін байқатады. Салт - ... ... жеке ... ... ғана мәселе емес, бүкіл сол халықтың болмысы
мен тіршілігінің ұлт ретінде сақталуына да мақсатты ... ... ... ... ... ... – философиялық тірегі яғни дәстүр
сабақтастығы. Осының негізінде ұлтты сақтау және оның ... ... ... күй тек ... ... ... ғана ... ол
халықтың басынан өткен оқиғалары, тарихы, мәдениеті, дүниеге философиялық
көзқарасы. Сонымен қатар ата-бабаларымыздан ... ...... мұра
ретінде құрметтеуге лайық, адамгершілік шындық үрдістеріне сай келіп жатқан
түсініктер. Қоңыр күйдегі мәдени – филисофиялық түсініктер, әрбір күйдің ... ... оның ... ... ... ... өмір сүру
амалдары сияқты сипаттарда анық байқатады. Қоңыр күйдегі салт – ... ... ... ... арттыра өмір сүру, халықтың мәдени таным
түсінігін негіздеуге арналған тірегі деп айтуға болады.
Күйшілердің ... ... ... ... және ... ... ... әрі сол дәстүрдің құрметтей білудің
сабақтастығын қамтамасыз етудің мәнін ұғындыра ... жолы деп ... ... ... салт – дәстүрлік құрылымына орайласа күй өнерінің,
адамгершілікке, отан ... ... ... ... де ... мың өліп мың ... халықтың тұтастығын жалғастыру үшін ... ... ... ... ... тәрбиелік ерекшелігі сол,
субьектінің бойынан табылуға тиісті қасиеттерді дәстүр сабақтығы негізінде
қалыптастыру міндетін атқарады.
Еркіндік, ... ... ... ... ... аңсаған
психологиясы дала халқының өзіне тән сипаттағы ... ... ... ... яғни ... өзін - өзі сақтауға тиісті ... етіп ... ... - өзін ... үшін, негіз болған мәдени
дүниетанымындағы салт-дәстүрлер, табиғи ... ... ... – таным. Алланы үнемі айта отырып, салт – ... ... ... мен ... мүдделеріне тірек ретінде таныту ... ... ... Әрі ата салттың идеологиялық сипатта көрінуі, ... ... ... ... Мұндай мәдени дүниетанымдық
түсініктердің халық жадында сақталуы, ... ... ... ... болуды көрсетеді. Табиғат заттары, рухани құбылыстар ой,
пікір, т.б. қоғам және табиғат, түрлі жеке ... ... ... ... ... ... екендігі, өмір сүріп отырғандығы және де олардың жеке – ... ... ... ... ... белгілі бір бірлік, тұтастық дүние
құрамында. Осындай көзқарас ... ... ... ... танымға жетелейді. Қазақ халқының ерекшелігі жоғарыда айтылғандай
табиғатпен өздерін тұтастықта ... ... ... Оған ... ... күйінің мазмұнындағыдай халықтың табиғатпен өздері тіршілік
ететін ортасына құрметпен қарауы, өзінің сол табиғатпен бірілігін сезінуден
туған ... ... ... ... таным түсініктер, қазақ халқының күй
өнерінің даму ... ... ... екені үнемі байқалып отырады. Әр
халықтың дүние ... ... ... ... ... ұшырасады.
“Көлде жүрген қоңыр қаз, қыр қадірін не ... - ... ... ... ... ... тұрғыдан суреттеу – жырда айтылғандай
күй өнерінің де негізгі обьектісі. Осыған орай ХV ғасырда өмір ... ... Асан ... да ... өмір ... ... ... іздеп,
осыған орай “Ел айырылған” күйін шығарғанын ... ... ... ... ... мәдени дүниетанымдық түсініктеріндегі салт - дәстүр тұжырымы
ол қоғамдық ой – сана мен жеке адамдар сана – ... ... ... әрі бір ... ...... жалғаса беретінін
көрсетеді. Мұның қажетті құндылық ретінде ... ... ... оның сақталуы мен үздіксіздік принципі екендігін ... Дәл ... ... ... ... ... мәдениет негізін
құрайтын салт – дәстүрді жалғастыру, ... ... ... анық байқалып
отыр. Яғни салт - ... ... ... ... ... ... ... үрдістердің де қырлары бар. Салт – дәстүр үрдісі ұлттық
мәдени танымды ұғындырудың тәсілі ретінде де әрі ... ... ... ... де ... ... мен ... жетелейді.Сонымен қатар жауапкершілік кезеңдеріне сәйкес аруақ
шақыру сияқты түсініктер халықтық ... ... ... ... ... мәндерді айқындаған. Халық дүниетанымындағыдай күйшілердің күйшілік
мәдени танымында дәулетті тұрмыс құруды қолдағанымен, ... ... ... ... ... қанағатшылдықты, өнегелікті
ұсынушылық әдебін қалыптастырған. Қазақ күйшілерінің дүниелік көзқарасында
ерекше орын ... ... ... ұғынылатын өнерлілік -
өнегелілік психологиясының сақталуын айта ... ... ... ... де ... жас өспірімнің этикалық ерекшелігін анықтайтын
қасиеті ретінде танытады. Шын мәнінде қазақтың шексіз даласы кең ... ашық ... ... да ... сезінгіштік тәрізді мінездерді
қалыптастыра ... ... ... ... ... ... психологиясының
орнына себепші болған. Халық күйшілері өздерінің дүниелік ... ...... ... ... ... тұжырымдары бойынша, қоғамдық ой
– сана мен сезімдік құбылыстарының дамуына ықпал ете ... ... та ... ... ... тізімі
1. Айтқазин Т. Қазақтардың мұраты. А., 1994.
2. Жұбанов Қ. ... ... күй ... ... ... ... ... 122 б.
3. Марғұлан Ә. Ежелгі мәдениет куәгерлері. - ... ... ... ... ... История / Мына кітапта: Сейдімбек А. Қазақтың күй ... 2002. – ... ... У. Күй ... ... ... А., ... Байжігітов Б. Қазақ өнерінің эстетикалық табиғаты. А., 1994.
7. Ғабитов Т. Қазақ мәдениетінің типологиясы. А., 1998.
8. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз ... А., ... ... Ә., ... Т. Көне мәдениет жазбалары. А., 1991.
10. Қасабеков А., ... Ж. ... ... А., ... ... С. ... Ата. ... 1997.
12. Нұрғалиев Р. Өнердің музыкалық нысанасы. А., 1979.
13. Сарыбаев Б. Қазақтың музыкалық аспаптары. А., 1981.
14. ... С. ... және ... А., ... ... А. Күй ... А., 1997.
16. Садиқұлы Қ. Сарқылмас қазына. А., 1996.
17. Алтай Ж., Қасабек А., ... Қ. ... ... -
Алматы: «Жеті жарғы», 1999. – 79 б.
18. Кішібеков Д. Қазақ ... ... ... ертең. - Алматы:
«Ғылым» 1999. – 200 б.
19. ... ... ... ... - Алматы: «Өнер». 1958. – 400 б.
20. ... А. Әл – ... және Абай . – ... ... 1994. ... ... Есім. Фәлсафа тарихы - Алматы: «Раритет», 2004. – 293 б.
22. Әуезов М. Дінмен байланысты өлеңдер. ... ...... -16 т. – 43 – 46 ... ... Ж. ... бақсы, балгері – Алматы: «Ана тілі», 1993 – 4
б.
24. Жұбанов Қ. Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы. - ... ... 1993 – 121 ... Қорқыт ата. Энциклопедиялық жинақ. – ... ... 1991. – 789 – 793 ... ... ... Хәкім Абай. - Алматы: «Атамұра - Қазақстан», 1994.
-27 б.
27. Алтаев Ж., Қасабеков., ... Т. ... және ... ... ... ... 1998. – 11 б.
28. Нұрғали А. Қазақ ілкі тектерінің дәстүрлі ... . – ... – 148 ... ... Ж. ... және домбыра. – Алматы, 2005. – 22 б.
30. Латышев В.В Известия древних писателей о ... и ... ... ... истории. – М., 1947. - ' 2. – С. 452.
31. Бичурин, Н.Я. ... ... о ... обитавших в Средней Азии
в древние времена. – М. – Л., 1950. – Т. 1. – С. 123 ... ... Б.Г. ... ... казахского народа – Алматы:
«Наука», 1996 – С .110 – ... ... И. И. ... ... ... ... халықтардың
тұрмысы мен әдет – ғұрпы , киім – кешектері, ... ... ойын – ... ... ... және ... да есте
қаларлық жағдайларды баяндау. – М., 1799. – 3 б.
34. Орынбеков . Қазақстан философиясының көк жиегі // ... ... – 30 – 33 ... ... М. ... ... ... - Алматы: «Ғалым»,
1996. – 144 б.
36. Бәйтенова Н. Философия ... // ... және ... ... ... ... материалдары. – Алматы, 2005. – 207
б.
37. Ғарифолла Есім. Абай туралы философиялық трактат. – Алматы: «Қазақ
уеиверситеті», 2004. – 81 ... ... Б. ... курс ... . – Алматы, 1994 . – С. 400
39. Марғұлан, Ә. Ежелгі жыр, ...... ... 1985. – ... ... А. Ән – күй ... – Алматы: «Өнер», 1976 – 476 б.
41. Нұржанов Б. және т.б Бейбіт ... ...... ... ... Қари З. және т.б ... философия: ол қандай болуы керек? // Жас
Алаш. – 1994. – 23 маусым.
43. ... С. ... ... ... ... – философиялық
талдау. – Алматы: ФСИ, 2000. – 180 ... ... С. Інжу ... ...... ... 1995. – 200 б.
45. Ғабитов Т. Және т.б ... ... ... «Қаржы –
қаражат», 2003. -393 б.
46. Әбдіғалиева Г. Некоторые аспекты аксиологического анализа культуры
// Материалы международной научной ...... ... » 2005. – С. ... ... М. Абай ... Мақалалар мен зерттеулер. – Алматы:
«Ғалым», 1967. 384 б.
48. ... А. ...... ...... «Жалын», 1981 –
232 б.
49. Ғарифолла Есім. Хакім Абай – Алматы: «Атамұра ... 1994 – ... ... – Канал. Пифогор // Ақиқат. – 1995. - ' 4. – 86 б.
51. Әуезов М. Песня степей . // ... ... ... – М,.
1990.
– С. 15.
52. Қаратаев М. Тарихи шындық пен ... ... ата» ... бойынша. –
Алматы: «Ғалым», 1995. – 19 ... ... А. Күй ...... 1990 – ... Ғабжалилов Х,. Кәрібаев Б. Қарабура әулие – тарихи тұлға // ... - ' 1. - 114 ... Әл ... ... ... - Алматы: « Ғылым» , 1978. -106-
107 бб.
56. Кекілбаев Ә. Елдік пен ерлік киесі – ... 1997 – 20 ... ... ... 58 ... - Алматы: «Жазушы», 1991
58. Нұрланова К. Человек и мир – Алматы, 1994. С.37.
59. Бес ғасыр жырлайды. - Алматы: ... 1989 – 1т – ... ... ... ... ... // ... -1998. – 4.- 22-
23бб.
61. Орынбеков М. Ежелгі қазақтардың дүниетанымы. - ... ... ... ... ... Д., ... Ү. Философия. - Алматы: « Атамұра
Қазақстан», 1994. -74 б.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі күн ... біз де бар ... ... едлдер секілді өзіміздің
рухани – мәдени философиялық м ұраларымызға көңіл бөліп зерттеу ... ... ... Бұл заңды да. Біздің ... ... сан ... ... сан ... ... ... оны алға қарай жетелеп
осы біздің ғасырларымызға жеткізген күш –жігердің көзі ... Бұл ... ... ... қорында, яғни ән – күйдің, жырында жатыр.
Күй ... ... ... мәдениетіндегі ең алдыңғы жанр.Күй
жоғарғы дамыған жетілген өнер және ол ... сан ... ... ... ... іспеттес. Күй қазақтар үшін сонымен қатар ата –бабалардан
музыкалық түрде қалған қасиетті хат. ... ... ... ауыр ... ол өз ... осы ... ... өзіміз білетін көшпелі мәдениттің өкілдері.Халықтың бар
рухани байлығы аузша даиып, аузша ... ... ... жақсы жағы да бар,
сонымен ... ... де ... ... ауызша мәдениет бар кезде
жаңарып акутуалданып отырады. Кемшілігі – ... ... ... ... ... көп ұшырайды.
Қазақ мәденитін алғашқы зерттеушілердің бірі көрнекті ғалым Қ. Жұбанов
күй ... ... ... баға береді. «Күй – бұл сирек, тіпті
халықтардың музыкалық мәдениетіндегі ... ... Бұл ... ол ... ... тұр. ... ... жету үшін музыкасы жете дамыған болу
керек» деген сөзі ... ... күй ... ... бірден - бір дұрыс
жауап, ... ... ұлы ... үш мың жыл бойы ... өмір салтын бастан
кешіп, сол өмір ... ... ... ... ... ... өркениетте алатын орны ерекше. Ал осы көшпелілер
мәдениетінің ең бір озық ... ... ... ... ... ... ... орай халқымыздың біртуар азаматы, ... ... ... ойы өте ... ... Ол «Тіпті көшпелілер ... және ... ... басқа жаңа ештеңе тудырмаған күннің өзінде,
олар дүниежүзі мәдениетіне айтарлықтай үлес қосқан ... ең ... ... ... ... құқықты. Олар бізге сәулетті сарайлар қалдырған
жоқ, олар оқ-дәрі, ... ... ... жоқ, ... ... ойды мәңі бақи
тасқа ойып, не халықтың есінде қалдырған мәдениетке аз үлес пе екен ?» деп
айтқанды.
Халықтың ... ... ... мен ... ... күй ... ерекше орын алған көңіл күй сезімдерін
негізге ала ... күй ... ... ... да, ... ... ... сияқты күй өнерін құрметтеуге тәрбиелейді.
Дүние сұлулығын түсіну арқылы ой толғаныстарды туғызып, өмір ... ... ... ... ... қастерлей білу сияқты
эмоционализмге жетелейді. ... ... ... тұжырымдар, күйінің
уақыт пен кеңістікте түйсіну арқылы ...... ... күй ... ... тырысады.
Күйшілер өз күйлерінде ішкі сезім толғаныстары арқылы дүниеге көзқарас
ерекшеліктерін қалыптастырып, дүниетаным мәселесіне қатысты ... ... ... шындыққа сай деңгейлерінде лайықты деген жақтарын
ашып көрсетеді. ... да ... ... ... ... ... қарастырады.
Күйдің қоңыр сазымен әлемдік тұтастықты сезінуі, сонымен қатар дүниені
тану және адамзат тіршілігінің негізі өмірдің мәні екенін ұғындырады. Адам
өмірінің мәні ... ... яғни өсу, өну ... ... ... жетілдіре отырып, адамзат тіршілігінің ... ... алып ... ... ... ... адам өмірінің мәніне
айналып, әрбір адамның әлем алдындағы жауапкершілігін сезіндіреді.
Егемендік ел болып қоғамның ... ... ... ... ... ... идеяларды жаңғырту мәселесі өзектілене бастады.
Осыған орай қазақ күйшілері өз халқының тағдыры ... ... ... ... ... оның ... ... ретінде күй сарынымен
айқындалған халықтық проблемаларды уағыздаушы ретінде де танылады. Себебі
күйші халықтың жоғын ... ... ... ... арқылы көрінумен оның
үнін күйі арқылы таныта біледі. Қазақ күйлерінің ... ... ... ... ... негіздегі дүнитанымымен үндестігін
көрсетеді.
Қазіргі кезеңдегі күй ... ...... таным –
түсініктерді анықтаудың мәні ерекше, ... ... ... ... ... зор. Бүгінгі таңдағы жаһандану процесіне байланысты
халқымыздың ... ... ... ... ... мақсатымен ұлттық
дүниетаным үрдістерін орнықтыру қажеттілігі туындап отыр, осыған орай
ұлттық ... мен ... ... ... күй ... рөлі ерекше
деуге болады.
Қазақ күйшілерінің дүниетанымындағы өмір мен өнер ... ... ... ... ... ... дәрежесінінің тереңдігін үнемі
сезіну жалпы ... ... ... ... ... ... әкеледі.
Жалпы алғанда бұл еңбектің басынан аяғына дейін қазақ күй ... ... ... ой – ... ... көрсете отырып,
халықтың саз – сарынның қуаттылығын айтуға ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны34 бет
Манарбек Ержанов4 бет
Сурет тарихы65 бет
Қазақ мәдениетіндегі музыка38 бет
Қазақ спортының дамуындағы ұлттық патриотизм идеясы157 бет
Қазақстан территориясындағы тайпалар мен ертедегі мемлекеттер14 бет
Ежелгі Грекия мен Рим мәдениеті11 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Қазақстан мен Германия6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь