Қазақ тіліндегі өлшем бірліктеріне қатысты лексикалық қабат

КІРІСПЕ
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ӨЛШЕМ БІРЛІКТЕРІНЕ ҚАТЫСТЫ ЛЕКСИКАЛЫҚ ҚАБАТ
1.1 Уақыт пен кеңістіктегі өлшем бейнесі
1.2 Өлшем атауларына байланысты қолданылатын терминдер
1.3 Өлшем атауларының зерттелу тарихы және этнолингвистика
1.4 Өлшем мәнді этнографизмдер мен этнофразеологизмдер
2 ӨЛШЕМ АТАУЛАРЫНЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1 Ұзындық өлшем атауларының этнолингвистикалық сипаты
2.2 Қазақ тіліндегі мезгіл атауын білдіретін синонимдік қатарлар
2.3 Арақашықтық өлшем атауларының этнолингвистикалық сипаты
2.4. Салмақ.көлем мәнді атаулардың этнолингвистикалық сипаты
2.4. Салмақ.көлем мәнді атаулардың этнолингвистикалық сипаты
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Бітіру жұмысының өзектілігі. Әлем бейнесін тану үрдісінде өздерінің мәдени этнотанымы арқылы бір нысанның екінші бір нысаннан алыс немесе жақын, ұзын немесе қысқа, ауыр немесе жеңіл, қалың немесе жұқа екенін анықтау барысында этнос мүшелері өздерінің когнитивтік санасындағы ақпарат дүниелермен ассоциациялау, салыстыру, теңеу негізінде ежелгі өлшемдік ұғымдар жүйесін дүниеге әкелген.
Өлшемді адамдар, ең алдымен, практикалық қызметте меңгереді және өз қарым-қатынастарында әртүрлі өлшем бірліктерін өздері жасайды. Сондықтан да олардың күнделікті іс-әрекеттік қатынастары мен ойлау жүйесінде өлшем жөнінде ментальдық таным-түсініктер шоғырланып, соны тілдік таңбаға салып атау етіп бекітті.
Замандар ағымында даралана түскен нақты өлшемдік бірліктердің көпшілігі ерте уақытта қарапайым, қарадүрсін өлшеу жүйелері негізінде жіктелді. Ғаламшарды мекен еткен әртүрлі этностар мен тайпалардың өзіндік өмір сүру формасына орай мәдениеті, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ырым-жоралғысы, моралі, діні, тілі болатын сияқты өлшем туралы таным-түсініктері де аталмыш қасиеттеріне сәйкес ментальдық ерекшеліктеріне негізделді. Бұл өлшемдік жүйелердің этнолингвистикалық ішкі мағынасы мен мазмұнында халықтың ментальдық ерекшеліктеріне негізделді.
Бұл өлшемдік жүйелердің этнолингвистикалық ішкі мағынасы мен мазмұнында халықтың дүниетанымы мен мәдениеті қоршаған ортадағы нысандардың сан алуандығы, шұғылданған шаруашылығы материалдық тұрмыс-тіршілігінде қолданылатын құрал-жабдықтары, тұрған жерінің географиялық ландшафтары сияқты көптеген сыртқы факторлардың сипаты көрініс береді.
Ежелгі халықтың өлшемдердің бір тобы нысанның ұзындығын білдіруде қолданған дене мүшелері мен құрал-сайман атаулары болды. Қарыс, сүйем, елі, құлаш, шабан, шынтақ, арқан, құрық, қамшы сияқты дене мүшелері мен құрал-саймандар алғашында өздерінің негізгі қызметтерін атқарса, дами келе адам қажеттілігі үшін өлшеу құралдарының қызметтерін атқарып тілдік ұжымның этнотанымында семантикалық жағынан дамып өлшемдік мәнге ие болған. Бұл өлшем бірліктері нақты ортақ өлшем, меже, шаманы анықтағаннан гөрі әр адамның дене бітімінің өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес өлшемі, межесі анықталып отырған.
Сөздік қорымыз бен метрологиялық лексиканың аса құнарлы қабатын құрайтын өлшем бірліктерінің бірі – арақашықтық өлшем мағынасын білдіретін тұрақты тіркестер. Олардың пайда болуы мен қалыптасуы, негізінен, сол халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі мал шаруашылығы, көшіп-қонуы, мекен-жайы сияқты түрлі нысандарды салыстырып теңеу сияқты өмір қажеттілігінен туындаған.
1. Ахундов М.Д. Концеции пространства и времени. М., Наука, 1982.
2. Гегель Наука логики. М., Наука, 1984.
3. Петрушевский Ф.И. Общая метрология. Санкт-Петербург, Просвещение, 1931.
4. Молчанова Л.А. Народная метрология. Минск. Наука и техника, 1973.
5. Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы шығармалар. А., Жазушы, 1985.
6. Аққошқаров Е. Халық арасына кең тараған байырғы өлшемдер// Қазақ тілі мен әдебиеті. А., 2000, №11 – 54 б.
7 Тілеубекұлы Т. Сандар әлеміне саяхат. Қарағанды, 1999.
8 Жанпейісов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка А., Наука, 1989.
9 Бичурин Я. Собрание сведений о народах обетавших в Средней Азии в дарение времена. Т. 2. Ч.3. М.-Л. 1950.
10 Базен Л. Концепция возраста у древних тюрков// зарубежняя тюркология М., 1986.
11 Кейкін Ж. Қазақи атаулар мен байламдар. А., 2000.
12 Сейдімбеков А. Қазақ әлемі. А., 1997.
7. Ақпанбек Ғ. Қазақтардың дүниетанымы. А., қазақ университеті, 1993.
8. Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков. М., 1962.
9. Ысқақов Ә. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. А., Ана тілі, 1991.
10. Ахмедова Ж.К. Казахские народные наименования понятий об измерениях канд. дисс. А., 1975.
11. Хасенов Ә. Тіл білімі. А., Санат, 1996.
12. Болғанбаев Ә. Өлшемдік ұғымды білдіретін сөздер мен сөз тіркестері. // Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері. А., 1989.
13. Сайрамбаев Т. Күрделі сөз тіркестерінің кейбір мәселелері. А., 1976.
14. Руский язык. Большая российская энциклопедия. М., 1998.
15. Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі А., 1975.
16. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. А., Евразия, 1995.
17. Толстой Н.И. О предмете этнолингвистики ее роли в изучении языка и этноса // Арреальные исследования в языкознании и этнографии язык и этнос. Ленинград, 1983.
18. Қайдаров Ә.Т. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. А., 1998.
19. Қайдаров Ә.Т. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. А., Ана тілі, 1998.
20. Ғабитхан Қ. Қазақ тіліндегі наным-сенімге байланысты тұрақты тіркестер. Кан.дисс. А., 1195.
21. Толеубаев А.Т. Реликты доисламских веровании в семейной обрядности казахов. А., Ғылым, 1991.
22. Ахметьянов Р.Г. Общая лексика материальной культуры народов Среднего Поволжья. М., 1989.
23. Мартынов А.С. К проблеме обмена на фальской периферии при династии Мин п. // История, культура, языки народов Востока. М., 1970.
24. Севортян Э.В. Аффиксы именного словообразования в азербайджанском языке. М., 1966.
25. Ашикбаева Б.Г. Этнолингвистические мотивы образования фразеологизмов пространственно-временной ориентации в казахском языке и способы их передачи на русском языке. // Қ.А. Яссауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті Хабаршысы. Түркістан, №4-5, Шілде-қазан. 2002 ж.
26. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі.А., Ғылым, 1984.
27. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). А., 1999.
28. Аблақов Ә., Исаев С., Ағманов Е. Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің дамуы мен лексикалану процесі. А., 1997.
29. Момынова Б. Газет лексикасы (жүйесі мен құрылымы) А., Арыс, 1999.
30. Муратов Н.С. Устойчивые словосочетания в тюркских языках. М., 1961.
31. Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. М., 1963.
32. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. А., 1994.
33. Юдахин И.И. Киргизско-руский словарь М., 1965.
34. Қинаятұлы Б. Қазақ халқының дәстүрлі өлшемдері туралы // Ана тілі. 1995.
35. Ахметов Ә. Ырымдардың негізінде қалыптасқан түркі халықтарының табу мен эвфемизмдері // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. А., 1995.
36. Уәлиев Н. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы // Ұлт тағылымы. 2000, №1, 148 б.
37. Диваев Ә. Тарту. А., Ана тілі. 1992.
38. Қайдаров Ә.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. А., 1986.
39. Нұрмағамбетов Ә. Сөз сырына саяхат. А., 1988.
40. Базылхан Б. Қазақша-моңғолша сөздік. Ұлан-Батор, 1984.
41. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. А., 1998.
42. Сыздықова Р. Қадырғали Жалаиридің “Жамиғ ат-тауарих” атты шығармасының тіліндегі тұрақты сөз тіркестері.//Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер. А., 1983.
43. Романова Г.Я. Наименования мер длины в русском языке. М., 1975.
44. Иманалиева Р. Этнолингвистические вопросы изучения средств выражения пространственных представлении в казахском языке. Автореф. к.ф.н. А., 1989.
45. Болғанбаев Ә. Синонимдер сөздігі. А., Ғылым. 1970.
46. Хинц. В. Мусульманские меры веса с переводом в метрическую систему. М., 1970.
47. Күркебаев К. Қазақ тіліндегі жылқы атауларына байланысты өлшем бірліктер. // ҚазҰУ Хабаршысы, 2001. №7.
        
        КІРІСПЕ
Бітіру жұмысының өзектілігі. Әлем бейнесін тану үрдісінде өздерінің
мәдени этнотанымы арқылы бір нысанның екінші бір ... алыс ... ұзын ... қысқа, ауыр немесе жеңіл, қалың немесе жұқа екенін
анықтау ... ... ... ... ... ... ақпарат
дүниелермен ассоциациялау, салыстыру, теңеу негізінде ... ... ... ... ... ... ең алдымен, практикалық қызметте меңгереді және өз
қарым-қатынастарында ... ... ... өздері жасайды. Сондықтан да
олардың күнделікті іс-әрекеттік қатынастары мен ... ... ... ... ... ... соны ... таңбаға салып
атау етіп бекітті.
Замандар ағымында даралана түскен ... ... ... ерте ... ... қарадүрсін өлшеу жүйелері негізінде
жіктелді. Ғаламшарды ... ... ... этностар мен тайпалардың өзіндік
өмір сүру формасына орай мәдениеті, салт-дәстүрі, ... ... ... ... тілі ... ... өлшем туралы таным-түсініктері
де аталмыш қасиеттеріне сәйкес ментальдық ерекшеліктеріне негізделді. Бұл
өлшемдік ... ... ішкі ... мен ... ... ерекшеліктеріне негізделді.
Бұл өлшемдік жүйелердің этнолингвистикалық ішкі ... ... ... ... мен ... қоршаған ортадағы нысандардың
сан алуандығы, шұғылданған шаруашылығы материалдық тұрмыс-тіршілігінде
қолданылатын құрал-жабдықтары, тұрған ... ... ... көптеген сыртқы факторлардың сипаты көрініс береді.
Ежелгі халықтың өлшемдердің бір тобы ... ... ... дене ... мен ... атаулары болды. Қарыс, сүйем, елі,
құлаш, шабан, шынтақ, арқан, құрық, қамшы сияқты дене мүшелері мен ... ... ... ... ... атқарса, дами келе адам
қажеттілігі үшін өлшеу құралдарының ... ... ... ... ... жағынан дамып өлшемдік мәнге ие болған. Бұл
өлшем бірліктері ... ... ... ... ... ... гөрі ... дене бітімінің өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес өлшемі, межесі
анықталып отырған.
Сөздік қорымыз бен ... ... аса ... ... ... ... бірі – арақашықтық өлшем мағынасын білдіретін
тұрақты тіркестер. Олардың пайда ... мен ... ... ... ... ... мал ... көшіп-қонуы,
мекен-жайы сияқты түрлі нысандарды салыстырып теңеу сияқты ... ... ... өмір-тәжірибесінде заттың, нәрсенің салмақ-
көлемін нақты өлшегеннен гөрі, оның ауқым-көлемін өздері тұрған заттардың
көлем-мөлшеріне қарап ажыратуды үрдіс ... ... мен ... ... ... ... ... мес, саба, қарын, табақ, қап, дағар, бүйен сияқты салынған
ыдыс-аяқтарының көлем-мөлшер ерекшеліктеріне сәйкес ... ... ... ... ата-бабаларымыз әлем бейнесіндегі нысандардың орналасу
тәртібін, ұзындығы мен ... ... ... өзінің тұрмыс-
тіршілігіндегі этнотанымдық табиғатымен байланыстыра болжай алған. Таңның
атысы мен күннің ... ... ... ... ... пен көлемді
безбен мен таразы арқылы арақашықтық пен ұзындықты километр мен метр сияқты
нақты өлшеу құралдарымен ... де, ... ... өлшемін өзінің
күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі өмірлік тәжірибесінен ала ... бұл ... ... ... өз ... ... келбетінен берері
мол, ұғымдық мазмұны терең, өзіндік ойлау ... ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі өлшем ... ... ... ... негізгі нысаны саналады.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты –
қазақ тілі жүйесіндегі уақыт, ... ... ... бірліктерін,
олардың этнолингвистикалыық сипаттарын айқындау. Осы мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... ... өлшем бірліктеріне қатысты лексикалық қабаттың
зерттелу ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
– арақашықтық өлшем атауларының этнолингвистикалық сипатын көрсету;
– салмақ-көлем өлшем атауларының этнолингвистикалық ... ... ... ... ... ... жұмысының жаңашылдығы қазақтың төл
мерзім, салмақ, ұзындық өлшемдерінің талдануымен сипатталады.
Бітіру жұмысының теориялық және әдіснамалық негіздері. ... ... ... ... мен ... мәні ... тұрғыдан
қарастырылып, зерделенеді. Сонымен қатар ... ... М. ... ... лұғат ат-түрк” ... ... ... В.В. ... “Опыт словаря тюркских
наречии” атты сөздігі, Э.В. Севортянның “Этимологический словарь ... атты ... ... ... түсіндірме сөздігі (жекелеген
томдары)”, Е.Жанпейісовтің, Е.Аққошқаровтың, К. ... ... ... практикалық маңызы. Бітіру жұмысында жинақталған
материалдарды қазақ өлшем бірліктері сөздігін ... ... ... ... ... ... ... ономасилогиялық
аспектілер негізге алынып, диахрондық, синхрондық тұрғыдан зерттеуде тарихи-
салыстырмалы әдіс ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ӨЛШЕМ ... ... ... ... Уақыт пен кеңістіктегі өлшем бейнесі
Әлемнің тілдік бейнесін танудағы ұғым мен түсініктің бірі – уақыт ... ... ... уақыт пен кеңістік категориясына ерте кезден
бастап-ақ ерекше назар аударған. Бұл ... ... ... ... ... ... және тіл ... сияқты ғылымдар
тұрғысынан зерттеу нысандарына айналдырған.
Платон, Аристотель, Демокрит сияқты ежелгі грек оқымыстылары кеңістік
пен уақыт категориясының ішкі мәніне ... ... ... ... ... туралы қарама-қйшылығы мол пікірлер қалыптастырғаны белгілі.
Ежелгі Греция философтары уақыт пен ... ... ... де, осы ... ... Аристотельдің ой-пікірлері кейінгі
дәурдегі зертеу еңбектеріне орасан зор ... ... Мұны ... ... ... атап ... «Концепция Аристотеля определила рубеж, с
которого начинается высоко развитая метафизика пространства и времени» ... ... ... ... пен ... ... ... көрініс беретін
бірліктер – өлшем бірліктері. Бұл қабаттағы өлшем ... ... ... бір ... бір ... ... бір нәрседен айыра, салыстыра
айқындайтын бірлік [ҚСЭ, 5 б.]. Ол ... ... ... ... белгілі бір санды, сапаны, шаманы, ... ... ... пайда болған. Өлшем – ... ... ... көмегімен
ғылыми-зерттеуді эмпирикалық деңгейге іске ... ... ... ... ұзындығы, нүктелік шамасы, жылдамдығы)
анықтайтын танымдық рәсім. [Ф.С. 322 б.]. ... ... ... ... кең ... ... ... немістің ғұлама ойшылы Г.Гегель
болды. Оның ойынша, болмыстың өзге ... ... ... болуында, болмыс тікелей өзіне-өзінің тепе-теңдігінен, өзіне-
өзінің ... ... ... ... даму ... ... қалпын қайтадан орнықтыру емес, сол ... ... ... ... ... ... дегеніміз – сапаның анықталған саны, өлшем
бәрінен де бұрын тұрмыс ... ... ... ... ... шамалар жүйесі», - деп ой қорытады [2, 257 ... ... ... ... ... ... қатынасының
құрамдас бөлігі болып саналады. Осы кеңістік қатынасындағы көлденең және
тік жүйелердің арақатынасын ... ... ... ... зор рөл
атқарғанын қоғамның қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... ... ... өмірге келуі – адам санасының
жемісі. Өлшемді адамдар, ең алдымен, практикалық қызметте меңгереді және ... ... ... өздері жасады. Сондықтан да олардың
күнделікті іс-әрекет ... мен ... ... ... ... соны атау ... бекітті.
Әлем бейнесін тану үрдісінде адам өзінің көз ... ... ... мен ... ... құбылыстардың сан-қилылығын, ол ... ... ... бірнеше рет ... көп ... ... ашу ... өлшем,
мөлшер ұғымын қалыптастырған. Осы өлшем, мөлшер ұғымы қоршаған ортадағы
әлем ... ... ... ... бір ... ... бір нысаннан алыс
немесе жақын, ұзын немесе қысқа, биік немесе аласа, аз немесе көп, ... ... ... ... ... таяз ... ... екенін анықтау барысында
соларды есепке алуды қалыптастырумен, жетілдірумен өлшемдік, ... ... ... ... белгілеу дамыта жүргізіліп отырған.
Осыған ... ... ... ... ... ... көрінісі мен
сипаты, уақыт пен кеңістік шеңберінің ара қатынасы тұрғысынан бейнеленді.
Бұл процестер танымның ұзақ даму ... ... ... өте келе ... ... ... қатынастардың көпшілігі
алғашқы кездерде қарапайым, қарадүрсін өлшеу жүйелері негізінде жіктелген
еді [3, 6 б.].
Ежелгі қауымдық құрылыста ... ... ... көзі
аңшылық, егіншілік, және мал шаруашылығы болғандықтан, солардың есебін сан-
мөлшерін, межесін, шамасын белгілі бір өлшемдік ... ... ... ... ... ... ежелгі өлшемдік жүйелер дүниеге
келді. Өлшем ... ... ... ... ... ... даму нәтижесінде қоршаған ортадағы заттар мен ... ... зор еді. ... ... ... ... дене ... алынды.
Яғни ең алғашқы өлшем құралдары қызметін адамның дене мүшелері атқарған.
Дене мүшелерінің қызметінің ауқымдылығы сонша, олар ... ... ... жиі ... ... ... ... мен салмақ
өлшемдерін анықтау барысында да ... ... ... ... ... ... мына бір пікірін келтіруімізге болады: «У славянских
и ... ... ... ... две ... ... с ... одна
определяется шириной пальца руки, чаще всего большого при его основании,
другая длиной. Узнать, о ... ... мере идет ... можно только по
контексту или общему содержанию разговора, так как у ... обе меры ... ... ... ... или ... Длина
пальца чаще всего употребляется в метафорических сравнениях» [4, 18 б.].
Яғни адамзат баласы танымның жіктелуі барысында ... ... ... ауқымын анықтау барысында өздерінің қолын, саусағын,
шынтағын, бармағын, аяғын, табанын, ... ... Бұл ... ... ... ... ортақ тән құбылыс болған.
Пифагордың ... ... ... ... өзі» деген тұжырымы осыған сәйкес
айтылса керек.
Өлшемнің көне, алғашқы үлгілерінің қарапайым, әрі қарадүсін ... ... кез ... ... өзінің бөлшектеріне тең
болумен байланысты еді. Осыған орай, метрология тарихын зерттеген ... ... бұл ... туралы: «ежелгі халықтық өлшемдер жүйесі ең
алғашқы және табиғи болып келеді», – дей отырып; «Өлшемдер ... ... ... ... Ол ... халықтарға тән, оның негізгі бөлшектері фут
(табанға ... ... ... ол ... сәйкес келеді», – деп
тұжырымдайды [3, 6 ... жер ... ... ... туралы таным түсініктерінің
барлығы бірдей емес. Мәселен, ... ... ... халықтарының таным-
түсінігі бойынша, дүниенің көлденең ... ... төрт ... ... ... ... шығыс, батыс.
Жаратылыстанудың мифологиялық моделінің тігінен алынған үлгісін әлем
халықтары «Әлем ағашы» («Мировое ... ... ... ... ... оны «Бәйтерек» деп таныған.
Шығыстың мифологиялық танымы бойынша, әлемнің тік өлшемі үш бөліктен
тұрады:
Жоғарғы ... ... ... ... ... ... тік ... туралы Ш. Уәлиханов төмендегіше ой түйіндейді:
«Аспанда да адамдар ... ... ... ... біз ... ... Белбеуді белімізден буынамыз, ал жер астында тұратындар
белбеуді аяқтарынан буынады» [5, 181 б.].
Ертедегі халықтар ішінен ... ... ... ежелгі
вавилондықтарда кездеседі. Олар тәулікті күн мен түнге ажырату, теңдей ... ... ... білген. Ыдыстағы судың толық ағып ... «су ... деп атау да осы ... ... ... ... түрлі қарым-қатынастардың ұлғаюына байланысты
вавилондықтарда ... ... ... ... салмақ-көлем сияқты
өлшемдер басқа халықтардың тілдерінен енген деген пікірлер бар [6, ... әр елде ... ... ... ... ... кезде
өлшемдер жүйесін реттеп, бірізділікке түсіру қажеттілігі туындап отырған.
Мысалы, «Бұл мәселе Грецияда өмір сүрген Салон ... ... ... ІҮ
ғасыр) қолға алынды. Ол кезде таба өлшемі шамамен 297 мм болса, ал сусымалы
заттарды өлшеуге медми ... ... ол 52, 2 ... тең ... ... ... королі ІІ Эдуард тағайындаған дюйм ... ... ... ... келген» [7, 73 б.].
Мәселен, осы кездегі қолданылатын дюйм ... бас ... ... ... өлшеміне тең келетін болған. Бұл өлшем қазақ халқының
қазіргі бармақ өлшеміне сәйкес келген.
Осындай өлшемдік ұғымдардың әр ру, ... ... ... ... өлшем, меже, шамаларының, семантикалық белгілерінің біріне
сәйкес келетіндігін метрологиялық зерттеулерден байқауымызға болады.
Әсіресе, бұл ... ... ... ... ... дене мүшелері
атауларымен байланысты. Ағылшын тіліндегі фут өлшемі қазақ халқының байырғы
өлшемі табанға ... ... ... ... ... ... орыстың
локоть өлшемдеріне, көптеген славян халықтарына тән пядь ... ... ... ... семантикалық жағынан сәйкес келіп жатады.
Қоғамның даму үрдісіне орай, адам қызметі үшін өлшеу ... ... бір ... ... ... бір ... ... туындап
жатады. Мәселен, ағылшын королі Генрих 1101 жылы шынтақтың ұзындығына тең
келетін «Ярд» өлшемін өзі ... ... ... ... шынтақтың
ұзындығы бір ярдқа тең болса, кейбір елдерде бұл ұғым мұрынның ұшы мен ... ... ... ... ұшы арасындағы ұзындық межені білдірген
[6, 47 б.].
Әйтсе де әр ... ... ... ... ... ... ... Ол өлшем бірліктері атауының ішкі мағынасы мен
мазмұнында, мәнінде ... ... ... ... ... сан
алуандығы, шұғылданған ... ... ... ... ... жерінің географиялық ландшафтары
сияқты сан алуан сыртқы факторлардың сипаты ... ... ... ... грек және ежелгі үндістердің тілдеріндегі
сандық өлшем мен меже, шамаларды ... ... ... ... ал ... үндістердің ер адамдары аң ... ... ... ... ... ... түрлі түсті жіптермен немесе жіптен
түйін түйіп белгілеп ... ... ... ... ... ... орамын ұзындық
өлшеміне, ал кокос жаңғағының бос ... ... ... мөлшерін
анықтауға қолданған.
Гректер таңертең күн дискісінің жоғары шеті көрінген уақыттан бастап,
оның көкжиктен толық көтерілгенге ... ... жаяу ... ... ... ұзындығын «стадий» деп атаған [6, 47 ... ... ... испандықтар бір-бірімен сөйлесерде ысқырып
хабар берсе, кейде бір сигарды тартып бітіргенше кететін ... ... ... ауылың осы жерден қанша сигар жер?» деп сұрау арқылы белгілі
бір арақашықтық шамасын ... ... ... ... санау, межелеу,
өлшеу орыс халқында «бирка» деген борышты өтейтін белгілерінен де көруге
болады. Егер ... ... жер мен ... ... ... онда ағашқа кертіп,
оны екіге бөліп ... ... ... ... осы екі ағашты
беттестіріп, кертілген тетіктер арқылы тексеріп отырған екен [7, 84 ... ... ... да, одан арғы ... ... ... дара және ... ажыратып, есептеу үшін өзге ... ... ... ... Жанпейісов өзінің «Этнокультурная лексика казахского языка» ... ... ... ... ... ... ... малы көп байлары өздерінің түйесінің санынан шатаспас ... ... ... ... ойып алып ... Сол көзі ... соқыр түйе
арқылы жүз түйенің санын анықтайтын болған. Яғни осындағы «соқыр» атауы
өзінің ауыспалы ... ... ... ... сандық, өлшемдік мағынасын
білдіріп тұр» [8, 131 б.].
Байырғы қытай ... ... мен ... ... ... ... көшпелі тайпалар уақытты санап анықтай
алмаған. Олар уақыттың ... ... ... болатын құбылыстары: көк
шөптің шығуы, ауа райының жылуы мен ... ... ... мен еруі ... біліп байқап отырған [9, 231 б.].
Жер бетін мекен ... ... ... сияқты қазақ және түркі
халықтарының танымында да сан-мөлшері өлшем-межені анықтап ... ... ... ... ... ... символикаға
негізделген әдіс-тәсілдерді көп қолданғаны белгілі. Мәселен, егер адамның
жасын, санын, төрт түлік малдың аз-көптігін ... ... ағаш ... ... ... ... Осы кертілген белгі арқылы өздеріне қажетті
өлшем-мөлшерді малының санын, өзінің жасын есіне сақтап, ... ... ... ... мен ... ... өздерінің сарбаздарының
санын, межесін, шамасын анықтау үшін қойдың құмалағын алып, ... тағы бір ... ұзын ... түйіндеп, сол арқылы қажетті
нысандардың есебін, санын анықтаған [10, 365 б.].
Ерте кездерде әр халық сан, ... ... ... ... сан қилы
өзіндік әдіс тәсілдерін қолданған. Бұл амал-әрекеттердің бәрі ... ... ... шаманы, мөлшерді анықтау барысындағы өмір
қажеттіліктерінен туындап отырған.
Халықтың осындай дүниетанымдық этнографиялық ... сан ... ... ... ... атаулар көп этностарға, ұлыстарға, халықтарға
тән болған дей отырып, төмендегі ... ... ... ... ... ... аспап-жабдықтары жоқ ертеде мөлшер
негіздеріне қоршаған орта көріністері, ... ... ... ... не бөлігі, еңбек құралдарының үлгісі, мал өрісі, көші-қон, шегі өзге
де материалдар сандық және салыстырмалы ... ... ... дене мүшесі
мен дене тұрқы алынған» [11, 63 б.].
Біздің ата-бабаларымыз да қоршаған ... әлем ... ... байланыстырған. Таңның атысы мен күннің батысын,
тәуліктік ... ... ... таразымен, қашықтық пен ұындықты
километр мен ... ... ... ... ... де, ... бәрінің
өлшемін өзінің күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі өмірлік тәжірибесінен таба
білген. Әлем бейнесіндегі уақыт пен кеңістіктің бір-бірімен тығыз баланыста
тұратын ажырамас ... ... ... де болжай алған.
«Көшпелі қазақ уақыт пен кеңістікті бір-бірінен ажыратпай, тұтастықты
танып түсінуді дәстүр еткен. ... ... ... ... ... сөз
уақыт пен кеңістікке бірдей қатысты. Бұған «ұзақ жол», «күн ұзақ», ... ... ... т.б. ... тіркестер дәлел бола алады», – дейді
А. Сейдімбеков [12, 196 ... ... ... пен ... ... өлшемдік
ұғымдарды білдіретін біршама атаулардан де ерекше көрініс береді. Мысалы,
арқан ... ... ... ... ... шай ... жер, бие сауым уақыт, ет
пісірім уақыт, сүт пісірім уақыт, күндік жер, сәскелік жер ... ... ... әрі ... әрі ұзындықты, әрі қашықтықты, әрі биіктікті
бідірген.
Уақыт ... ... ... жоқ ... де ... ... уақыт
өлшемдерін өзінің өмір сүру тәжірибесіндегі процестерден алып отырған. Бұл
ойымызды Ғ. Ақпанбектің мына бір ... ... ... ... ... қой өргізу, сиыр сауу, бие ... ... ... ... ... ... бір уақытпен мөлшерленіп отырған. Уақыт
өлшемдері білдіретін «бие ... «сүт ... «ет ... т.б ... бар» [13, 23 ... ... ... даласында осы уақыт ... ... ... ... ... сүт ... ... шай қайнатым сияқты уақыт өлшемдерінің негізінде бір нүктеден екінші
нүктеге қаншама арақашықтық ... ... ... отырған. Осыған орай,
халық танымында осы атаулармен байланысты сүт пісірім жер, ет асым ... жер, ... жер, ... бойы, құрық бойы, тұсау бойы, найза бойы
сияқты тіркесімдер қалыптасқан.
Бие сауым жер, ет асым жер шамамен екі ... жуық ... ... ... сүт ... жер он бес ... минуттай жүретін
арақашықтық сияқты тұрақты тіркестер жер сөзімен тіркессе – арақашықтықты,
уақыт сөзімен тіркессе – ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігіндегі қолданылатын заттар
арқан, найза, тұсау, құрық, қамшы деген сөздер мен бойы көмекші ... ... ... ұзындықты, кейде биіктікті білдірген. Бұл
тіркестердің контекстік қолданылу ерекшелігіне сәйкес ... ... ... ... ... “Тұсау бойы төтелігі бар” ... ... ... ... ол ұзындық өлшемін білдіріп тұр. Күн арқан бойы
көтеріліп, ала бұлтты шарлап жүр (Ә. ... ... ... ... ... жұмсалып тұрғандығын аңарамыз.
Бұдан біз көрсетілген тіл бірліктерінің уақыт пен кеңістікке бірдей
қатысты екенін байқаймыз. Қазақ халқының ... ... ... өлшемі арқылы қанша шақырым жер жүргенін ... ... пен ... бір-бірінен ажырата отырып, оларды біртұтас жүйе
ретінде қараған деп ... ... ... ... ... ... бұл ... өлшемдер сол ұжым мүшелерінің уақыт пен кеңістікті бір-
бірімен тығыз байланыста түсінгендігінен хабар береді.
Жалпы уақыт пен кеңістіктегі ... ... ... ... ... ... ... ұғынып түсінген, қоршаған орта мен табиғат
құбылыстарындағы түрлі факторларды күнделікті өмір сүру ... ... ... ... атуы мен ... ... ... сууы мен мұздың
қатуы, көктің шығуы мен ... ... ... мен ... жолдың,
жайылымның, мекеннің алыстығы мен жақындығы, бір ... ... мен ... судың тереңдігі мен таяздығын,ауырлығы мен
жеңілдігін өзінің ... ... ... ... ... ... мөлшерлеп, сырын ұғып, тани ... Дами ... ... уақыт пен кеңістік өлшемдеріне айналған.
Біздің дипломдық жұмысымыздың негізгі бағыты ұзындық, арқашықтық,
салмақ, ... ... ... ... ... ... арналады.
1.2 Өлшем атауларына байланысты қолданылатын терминдер
Тіл білімінде осы ... ... ... ... ... мен
тіркесімдерді зерттеуші ғалымдар тарапынан нақты да ... ... ... белгілі бір терминмен білдіруде бірізділік жоқ. Әр ... ... ... жүргені белгілі. Өлшем мәнді бұл сөздерге ... ... ... шығарылатын», «есептеп шығарылмайтын», «санауға
келетін», «санауға келмейтін» ... ... ... ... ... ... есептік ұғымға қатысы бар сөздер тобы
сияқты түрлі терминдермен қолданып келеді. ... ... ... мәні ... сөздер мен метрологиялық лексика терминдері ... ... ... ... ... бере ... ... семьясының кейбір тілдері мен алтай ... ... бұл ... тобын нумератив сөздер деп атап жүр.
«Нумератив» ... ... ... ... ...... ... қатысы
бар ұғымдар мен түсініктер жиынтығы. Егер математикалық есептеудің ежелгі
көне ... ... ... ... ... термині сол ежелгі өлшемнің
нақты санға қарай бет бұрған кезеңін ... ... ... және ... ... ғалымдардың көпшілігі нумератив сөздерге сан есім ... есім сөз ... ... өмір ... ... ... өлшем мен есепке қатысы бар тіл бірліктерін жатқызуды жөн ... Н.К. ... «Где ... имя ... ... ... ... его количественно, а не качественно. Такие
существителные в тюркологической литературе называются ... – деп ... атап ... [14, 92 ... ... даму үрдісі тұрғысынан қарағанның өзінде өлшем мәнді
нумератив ... ... және ... ... ... көпшілігінде оның
ішінде қазақ тілінде мол ұшырайтынына көз жеткіздік. Мысалы: бір ... бір отар қой, бір ... ... ... түйе, бір саба қымыз, бір
торсық айран, бір уыс топырақ, бір қарн май, бір асым ет, бір ... ... ... нан, бір ... жер, бір ... тұз, бір ... ... бір
қуырым бидай, бір қап ұн, бір шелек бидай т.б. мұндағы ... ... ... мен саналатын заттардың арақатынасын білдіреді. Дәлірек айтсақ,
нумератив сөздер өлшенетін, есептелетін заттың көрсеткіші ретінде сан ... зат есім ... ... ... ... ... бұл ... үндіеуропа тілдер семьясына ... ... ... зерттеулерінде сан есім + есептік көрсеткіш + зат ... ... ... Қазақ тіл білімінде нумератив сөздер
туралы айтылған пікірлерде бірізділік жоқ. Мәселен, А. ... ... мен сөз ... қаншалықты мөлшерлік мағынада қолданылғанмен, сан
есімдер қатарына жатпайды. Бұларды сан есімдерге жуықтастыратын таяныш тек
олардың ... ... ... ... ... семантикалық
белгілері ғана», – деп тұырымдайды [15, 92 б.].
Қазақ тіліндегі өлшем атаулары туралы диссертация қорғаған Ж. Ахмедова
да бұл мәселеге ... ... ... жасаған: «Есептік сөздер
заттың өзін немесе оның ... ... оның ... ... ... – деп ... сөздерді үш топқа бөліп көрсетеді:
1) зат немесе нәрсе бірліктерінің есебі: бас, тал, түп, ... ... ... ... ... топ, ... т.б.
3) малдардың тобының есебі: үйір, табын, қора, т.б. [16, 148 б.].
Ә. Хасенов бұл сөздерді сан ... ... деп үш ... ... сан есімнің тура мағынасындағы, дәл сан мағынасын білдіретін
сөздер: жарты, жалғыз, жарым, қос, егіз, сыңар, дара ... ... сан ... ... ... бір үйір ... келе ... бір табын сиыр, бір отар қой, таяқ тастам жер, көз ... ат ... жер, ... қой ... есептік сөздер: бір үзім нан, бір қарын май, бір жұтым ... уыс ... бір ... ... т.б. [17, 300 ... ... сөздерді бүгінгі тіліміздегі
фразеологимдердің шығу ... ... ... тіл ... ... бейтарап фразеологизмдер деп танып, лексикалық ... жөн ... [18, 120 ... ... ... ... ... ішкі мәніне Т. Сайрамбаев та
өз зерттеу еңбегінде ... ... ... ... сөз ... ... қарап, мезгіл, мерзімге байланысты өлшем,
қашықтық өлшемі, салмақ өлшемі сияқты лексика-семантикалық топтарға бөліп
қарастырады [19, 39 ... ... ... ... ... ... тек қана
қүрылымы жағынан сан есім + есептік көрсеткіш + зат есім ... ... ... ... ... ... “бір тілім нан, бір жұиым
су, бір авсм ет, бір атым ... бір ... май, бір саба ... бір үйір
жылқы, бір отар қой, бір табын сиыр сияқты тіл бірліктерін ғана емес, жалпы
қазақ ... ... ... ие ... ... барлығын
қамтитын ортақ термин ретінде қолданылғанын дұрыс санаймыз” . [59, 18 б.].
Өлшем бірліктерінің жиынтығын білдіруде жиі қолданылатын ...... ... ... грек ... ... ... – өлшем,
логос – ілім деген екі ... ... ... ... ... еткен дәлдікке жетудің амалдары мен жолдарын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... метрология – уақыт ... ... ... ... басшылыққа алып, өлшеудің
жекелеген бірліктеріне негізделіп, ... бір ... ... ... ... ... бүтін үлкен жүйе ... ... ... ... ... ... өзгерістерге сай, ғылым мен техниканың дамуына
байланысты әр ғылым саласында жаңа өлшемдер, жаңа жүйелер ... ... ... ... мен дамуын, өздері құрайтын жүйедегі
өзгерістер мен толықтырулардың дерлік ... бір ... ... ... отырады.
Сол себепті көп елдерде мемлекеттерде метрология жеке ғылым ретінде
қарастырылады. Метрологияның ... ... мен ... ала ... ... ... өлшем жүйесіндегі ерекшеліктері мен
талаптарын негізге ала отырып, өлшем бірліктері мен өлшем ... ... ... ... және ... ... кең ауқымда қарастырып
жүргені белгілі.
Белгілі бір халықтың, ұлттың, ... ... ... ... мәдениетінен мол мәлімет беретін – тарихи метрология.
Тарихи метрологияның негізгі ... ... көне ... ... уақыттарда әр халық, ұлт, этнос пайдаланған халықтық өлшемдер болып
табылады. Бұл ғылымның мәнділігі әр ... ... даму ... халықтық өлшемдерді жинап, теріп, қағазға түсіріп, ғылыми жүйеге
келтіріп, мән-мағынасын ашып қолдану аясын ... ... ... мұра
ету, қажеттілігіне, халық игілігіне айналдыруды мақсат етеді.
1.3 Өлшем атауларының зерттелу тарихы және этнолингвистика
Этнолингвистика - ... ... тән ... ... ... бір ... ... іштей жіктелудің нәтижесінде пайда болған.
Тіл білімінің экстралингвистика, ... ... т.б. ... ... ... Бұл сала көп ... шығу ... оның салт-дәстүріне, ата-бабаларының тағылымына,
қоршаған табиғи ортасына, сондай-ақ ... ... ... ... ... қыр-сырына да ерекше мән беріп келеді. Бірақ
осыған қарап, этнолингвистиканы ... ... тіл мен ... жай ... деп ... болмайды. Этнолингвистиканың
қалыптасу процесін, мазмұны мен мақсатын, зерттеу объектісі мен ... осы ... ... ... ... ауқымын, бағыт-бағдары мен
сипатын пайымдауға әбден болады.
Қазіргі таңда қазақ этнолингвистикасы өзіндік бағыт-бағдары, ұстанатын
қағидалары бар ... ... ... ... ... ... – тілді
мәдениетке қатысты зерттейтін, сонымен ... ... ... ... ... этномәдени және этнопсихологиялық факторлардың ... ... тіл ... ... Этнолингвистикаға қатысты
еңбектердің көбісі сөздік түрінде болғанымен, оған ... ... мен ... ... да ... ... елдің тарихи мен ... ... ... көп ... ғана емес, ол халықтың ... ... мен ... ... ... ... ... өмірдің философиясы мен
поэзиясы ұштасқан кесек тілдік бірліктер, оралымдар.
Этнолингвистика – халықтың этногенезін тұрмыс-салты мен ... ... ... тарихи-мәдени байланысын, күнделікті
тұрмысын, материалдық және рухани ... ... тіл ... ... Тіл мәселелерін мәдениетпен халық ... ... ... XX ... 20-70 жылдарында орын ала бастады.
Алғашқы этнолингвистикалық зерттеулер ... ... ... ... ... ... 1921 жылы шыққан «Тіл», 1929 жылы
шыққан «Лингвистиканың ... ... ... ... ... (1959) ... ... үндістердің көптеген
тайпаларының тілдерін ... ... ... Л.Вайсгербер «Неміс тілінің
күші» туралы төрт томдық еңбек жазды. Америка мектебі тіл мен ... ... деп ... Германия тіл мен халықты I орынға қояды. Яғни
тіл функциясын, оның қоғамдағы даму рөлін асыра сөз ... «Тіл адам ... ... шындық арасындағы бірыңғай қатынас тізбегіне ене отыра,
өзі сол санадан, объективтік шындықтан туған туынды ... ... ... ғалымдарының еңбектерінде ... ... ... «антрополингвистика», «этносемантика»
атаулары ... Осы ... ... ... Ресей
этнолингвистикасының өкілдері ... ... т.б. Олар ... тарихын, этнолингвистикалық
атластарын ... ... және ... мәдениетіндегі аумақтық және
әлеуметтік диалектілерді т.б. зерттейді.
«Этностың ... ... сан ... даму жолы, оның белгі- бейнелері
біздерге тас мүсіндер мен жартастарға қамалған сына жазулар арқылы, ... мен ... ... ... жетуі мүмкін. Бірақ бұлар этнос
өмірінің мың да бір елесі ғана, оның шын ... ... мен ... ... ғана ... Әрбір дәуірде өмірге қажет болған құрал-
сайманның, қару-жарақтың, ... ішер ... ... ... мен ... ... ойын-күлкі, той-домалаққа байланысты ұғымдардың
аты-жөні, ... т.б. тек тіл ... ... ғана. Яғни жеке сөздер
мен сөз тіркестері, фразеологизмдер мен ... ... ғана ... ... ... ... этнолингвистикасында ғылыми негізі
қалыптаса ... ... ... ... ... мен
үрдісі айқындалып келе жатқан «дербес те перспективті ғылым саласы ретінде
танылып ... Мұны ... ... ... ... ... ... деп
аталатын еңбегінде айқын көрсетіп отыр.
Этнолинвистикаға қатысты еңбектердің көбісі сөздік болғанымен, ... ... ... ... ... да ... орайда қазақ этнолингвистикасы бойынша академик Ә.Қайдардың көп жылдар
бойы дайындап жүрген «Қазақтар ана тілі ... атты 4 ... ... атауға болады. Қазақ тіл ... ... ... ... ... ...... этногенезін, тұрмыс салты мен ... ... ... ... тарихи- мәдени байланысын,
күнделікті тұрмысын, материалдық және ... ... ... ... жаңа ... саланың ерекшелігі, зерттеу пәні т.б. ... ... ... және ... ... пен
М.Копыленко еңбектерінде жан-жақты айтылған. Этнолингвистиканың жеке бағыт
ретінде ... ... ... ... XIX ... 70-
жылдарынан бастап АҚШ-тың тіл білімінде ... Ол ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты кеңінен
өріс алады да, ... ... ... ... ... ... ... америкалық үндістер тілдерінің туыстығын зерттеу
басты мәселеге ... ... ... ... америка тіл
білімінде жаңа дәстүрдің ... ... ... ... ... ... орнына көбіне
«антрополингвистика», «этносемантика» атаулары ... Бұл ... ... ... ... А.А.Потебняның т.б.
еңбектерімен байланысты. XIX жылдардың 70-80 ... ... ... тіл мен ... ... ... ... ашылуы – этнолингвистика пәнінің ... мен ... өзі жаңа жаңа ... ... Осы ... ... ... жатқан, өзіндік мектептері бар Ресей этнолингвистиканың көрнекті
өкілдері деп бірінші кезекте Н.И.Толстойды және В.В.Топоровты т.б. ... Олар өз ... ... бір ... тарихын сол тілде сөйлеуші
ұлттың тарихымен тығыз байланыста қарастырады, этнолингвистикалық атластар
жасайды, тіл мен ... ... ... ... және ... ... ... және әлеуметтік
диалектілерді, ана тіл мен ежелгі мәдениетті, тіл ... мен ... ... т.б. ... ... ... ... кең,
түрдегі ұғымына осылайша анықтама ... ... ... ... берілгеніне қарамай (сөз, пән, салт т.б.) ... ... және ... ... ... көмегімен зерттейтін кешенді пән».
Ол қазақ тіл біліміндегі қалыптасып, дамып келе жатқан этнолингвистика
саласының да ... мен ... ... ... тіл ... даму барсына шолу жасап, жеке сала ... ... ... ... ... М.М.Копыленко қазақ тіл
біліміндегі академик Ә.Т.Қайдаров ... ... ... ... жаңа ... деп ... оның ... былай деп көрсетеді: «Это направление изучает этнос в зеркале
языка. В нем нет ... ... ... язык ... ... ... предметом анализе; этнология, история, культурология и
прочие нелингвистические ... ... как ... ... ... лингвистикаға жүктеледі. Оның себебі мен мәнін
нақты түсіну үшін академик Ә.Т.Қайдаровтың төмендегі пікірін ... ... ... сан ... даму жолы, оның белгі, бейнелері
біздерге тас мүсіндер мен жартастарға қашалған сына ... ... ... мен әртүрлі ғимараттар түрінде жетуі мүмкін. Бірақ бұлардың
бәрі этнос өмірінің мың да бір ... ... шын ... ... мен дүниетанымы тек ... ... ... ... ... қажет болған құрал-сайманның, қару-
жарақтың, киер киім мен ішер тамақтың, ... ... ... ... ... ұғымдардың аты-жөні, сыр-сипаты т.б. тек
тіл фактілері ретінде ... яғни жеке ... мен сөз ... мен ... ... ғана ... ... мүмкін». Осы
тұжырым біздің жұмысымыздың да қағидасының негізін ... ... ... ... ... ... ... қалған бұл
дүниенің сыры мол. Оның тереңіне үңіліп, тарихымен тұтас қарап сырын ашу –
этнолингвистиканың үлесі. Осы ... ... Ә.Т. ... ... бойы ... бай ... жинап, сұрыптап оларды
макрожүйелер («Адам», «қоғам», «табиғат») мен ... ... жүйе ... ... ... өзара байланысты салаға бөліп,
үлкен ... ... ... жасап жатқан қазақ
тілінің этнолингвистикалық сөздігінің болашағы зор, маңызы ерекше.
Осы саладағы зерттеу жұмыстарының ... ... ... ... ... бай ... ... кең ауқымды
салыстырмалы, этимологиялық талдаулармен ерекшеленеді. ... ... ... ... негізінде қазақтың этномәдени
лексикасын тарихи-лингвистикалық зерттеуге арналған ... ... орны ... Осы бітіру жұмысында материалдық ... ... ... туыстыққа және қатынастарға лексикадан
тұратын бай материалды талдау ... ... ... тілдерінің деректері де
кеңінен пайдаланылған.
Қазақ тіл білімінде жеке-жеке ... ... ... ... келе ... ... ... дамуында профессор
М.М.Копыленконың осы мәселенің жалпы теориялық негіздерін ... ... ... (Алматы, 1995) атты монографиясы елеулі
жаңалық болды. Бұл жұмыс - тікелей ... ... ... ... тіл ... ... ... Басқасын былай қойғанда,
автордың тақырыпқа әртүрлі дәрежеде қатысы бар ... аса ... ... ... ... ... өзі ... еңбек. Және
оларды жай көрсетіп қана қоймай, тақырыптық ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірін білдіріп
отырады. Кітап арқылы зерттелу тарихына қысқаша шолудан басталып, әр ... және өзге де ... ... тілдері бойынша әр кезде жарияланған,
сондай-ақ жалпы түркітанушы еңбектерде этнолингвистикаға ... ... ... мен түрлі байқаулар негізінен толық
қамтылған. Атап ... ... ... ... ... ... ... дәуірдегі В.Гумбольдт, Э.Сепир,
А.А.Потебня, қазіргі замандағы Н.И.Толстой, В.В.Иванов. ... ... бұл ... ... ... ... тоқталады. Осындай
ізденістер нәтижесінде "этнолингвистика" терминінің Б.М.Уорфқа ... ... ... ... қорыта келіп, этнолингвистика саласының
отырған ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне сәйкес ғылым
ретінде біраз зерттелгенімен, тарихи, тілдік, мәдени дереккөз ... ... ... қойды деп айту қиын Бұған дәлел ретінде осы ғылым ... ... ... ... ... ... түрлі мұсылман халықтарының тұрмыс-тіршілігі мен сауда-саттығында
қолданылған көлем және ... ... ... В. ... ... М. ... Н.П. Дыренкованың, Э.В. Севортянның, Н.К.
Дмитриевтің еңбектерін атап көрсетуге болады.
Қазақ тіл білімінде бұл ... ... Ж.Ш. ... «Казахские
народные наименованиея об измерениях» атты кандидаттық диссертациясын, Е.
Жанпейісовтің «Этнокультурная лексика ... ... атты ... ... ... ... байырғы өлшемдік ұғымдарға байланысты Ә.
Болғанбаевтың, Б. Қинаятұлының, М. Мирзоевтің, Е. ... ... мен ... мақалаларын атауға болады. Дегенмен, халқымыздың
өткен өміріндегі ... ... ... ... мол ... ... ... өлшемдік атауларымыз толығымен
жиналып, ғылыми түрде жүйеленіп, өзінің о ... шығу ... ... даму ... ... ... ... бүгінгі тілдік қолданыстағы
қабілеті қандай жағдайда екендігі секілді сан ... ... әлі ... тапқан жоқ.
Өлшем бірліктері қайсыбір этностың мәдени құндылықтарының ауқымды бір
қабатын құрайтын болса, ... ... ... ... ... ... ғылымы жан-жақты қарастырады. Өлшем
атауларын зерттеу бағытымыз этнолингвистикалық сипатта болғандықтан, ол
ғылымның зерттелуі жөнінде ... шолу ... жөн ... ... ... ... этнография мен тіл
білімінің ұштас жақтарының бірігуінен тіл мен ... ... ... зерттеумен айналысатын тіл ... ... ... ретінде өмірге ... ... ... ... ... мен ... ... мол қабаты көрініс беретіндіктен, бұл мәселенің ... ... ... ... ... әр дәуірде сан
алуан ой-пікірлер айтты. Бұл бағытта зерттеудің алғашқы ... ... ... ... ... И. ... еңбектерінен бастау алатынын
атауымызға болады. Ол ұлттың, этностың рухани құндылығы миф, таным-түсінік,
тіл, моральдік нормалар, әдет ... ... ... қағидаларын
уақыт пен кеңістік аясында қарастыруға ерекше ... ... тіл ... ... ... В. Гумбольдт тілдің жарыққа шығуы адамзаттың ішкі
қажеттілігімен байланысты. Ол тек ... ... ... ... ... адам ... бар рухани күш пен ... ... үшін ... яғни әр ... өз ... адам іс-әрекетінің қаруы ретінде
жасайды және жұмсайды деген болатын.
Ғалымдар пікірлерінен адамның ... ... ... білу көзі ... ... және оның ... рухани құндылықтармен өзара тығыз байланыста
екенін ... Бұл ... ... жалғасын көптеген ғалымдар өз
зерттеулеріне арқау етті. В.Гумбольдттың ізбасарлары Г. Штейнталь мен ... ... ... ... әсерін зерттеп, индивидті
психикалық тұрғыдан этностық тілді қалыптастырудағы рөліне талдау ... ... ... Ф.де ... тіл мен ... ұлттық таным мен
ойлаудың ... ... ... ... яғни қоғамның даму
заңдылығындағы күрт өзгерістер (адам санасының өсуі, ... мен ... мен ... ... ... әрбір ру, тайпа, ... ... ... ... этнография, психология, тіл білімі үшін
аса маңызды жетістік екені ... ... ... арқау болды.
Бастапқыда этнолингвистика алғашқы қауымдық құрылыс деңгейінде өмір сүретін
халықтардың қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... ... оған ... ... зерттеу мәселесімен айналысты.
Бұл зерттеулерге үлес қосқан Б. Малиновский, Ф. ... А.Л. ... ... ... Американ үндістерінің тілдік ерекшеліктеріне ... Б. Уорф ... мұны ... ықтималдық пен детерминизм»
гипотезасы деп атады. Кейіннен бұл тіл ... ... ... ... ие болды. Яғни этнолингвистика терминінің тіл білімінде қаыптасуы
Уорф ... ... ... Ол ... ... ... ... зерттеп, ондағы тілдік элементтерді ... ... ... ... ... ... ... мен дамуына зор үлес қосқан ғалымның бірі
Эдуард Сепир де этнос тілі мен ... ... ... ой-тұжырымын
білдірді. Оның пікірінше: «Тіл – әлеуметтік ... ... ... ... өмір мен дүниені тану амалдары субъектілердің қай тілде
ойлауына ... тіл – ... ... ... ... ... ... оның тілін зерттемей тұрып түсіну мүмкін емес», – ... бар [21, 61 ... ... өсіп ... ... ғалымы Лео Вайсгербер
де өз үлесін қосты. Оның айтуынша: «Народ в ходе своей истории строил свой
язык, закладовал в него то, что ... ему ... в его ... ... ... в его исторических идеографических условиях, в процессе
становления и роста ... и ... ... для ... ... мир и овладеть им» [22, 19 б.].
Орыс және славян ... ... ... ... ... жүргізген тіл табиғатының нәзіктігі мен сыршылдығын ашуда этностың
рөлі мен маңызының зор екенін жан-жақты теориялық тұрғыдан сипаттай ... ... ... ... ... ... ... жазған ғалым Н.И.
Толстой болды. Ол этнолингвистиканы тіл білімінің үлкен бір ... тіл ... ... тіл мен ... ... тіл мен ... арасындағы корреспонденция түрлерінің қарым-қатынасына,
байланысына жол көрсететін тіл біліміндегі жаңа бағыт деп ... ... тіл ... этностың тілі оның мәдениетімен, дүниетануымен,
рухани байлығымен сабақтас ... ... Ә. ... ... ... ... Бұл – ... тіл білімі үшін ұлттың ментальдік ерекшелігін,
өткені мен бүгінінің іліктес екенін жаңа ... ... ... тың
саланың бірі. Этнолингвистика ғылымының қазақ топырағында ... ... Ә. ... И. ... Е. ... ... Р. ... Н. Уәлиұлы, Б. Қалиұлы, Г. Смағұлова, Б. Момынова, Р.
Шойбеков. Қ. Ғабитқанұлы, Ш. Сейітова, Р. ... Б. ... ... өз ... ... ... ... туралы сүбелі зерттеу
жүргізіп, көптеген шәкірт тәрбиелеген Ә. Қайдар бұл сала туралы нақты, әрі
жүйелі тұжырым ... ...... нысандық болмысынан
туындап, санасында сараланып, тарихи жадында сақталып, тілі ... ... ... ... мұра ретінде атадан балаға, әулеттен
нәсілге үзілмей ауысып келе жатқан дәстүрлі мирасты жаңғыртып, ... ... ... ... ... ... ұсыну мақсатына байланысты
дүниеге келген тіл білімінің күрделі де құнарлы саласы» [24].
Ғалым ... тіл тек қана ... ... құралы
ғана емес, этностың күллі болмыс-бітімі мен рухани-мәдени ... ... ... көз ... ... ... ... дамуына, әр бағытта зерттеу нысанына айналуына Ә. Қайдар бастаған
көштің жылжуына ғалымдар әр бағытта үлес ... ... ... ... ... байланысты ғылыми зерттеулерге шолу жасай отырып, өзіндік зерттеу
бағытын қалдырған ғалым М. Копыленко болды.
Бұл ... Е. ... ... ... лексикасына тарихи
лингвисикалық тұрғыдан зерттеу жүргізіп, ... ... ... ... ... мен ... сан ... қырынан жаңа нәр беріп, тілдік
мәдени ... ашып ... ... мен ... құны аса ... ... атаулар мен көнерген сөздердің астарында
этнографиялық ... мен ... ... ... Р.
Сыздық, Н. Уәли, Г. Смағұлова сынды ғалымдар өз зерттеулерінде сан алуан
тарихи, ... ... ... танымдық мәліметтерге сүйене отырып,
өз дәлелдері мен ... ... ... ... сипатын зерттеген Ароновтың,
зергерлік өнерге қатысты ... Р. ... ... ... ... тіл білімінде жаңа қырынан зерттеу ... ... ... бола ... ... ... және ... қалыптасып дамуы оның өткен өміріндегі тұрмыс тіршілігімен, ... ... ... ... ... әр түрлі қозғаушы күштермен, факторлармен тікелей байланысты
екендігі туралы нақты тұжырымға келуге болады.
1.4 ... ... ... мен ... келген этностың мәдениеті шеңберінде көзі ашылмаған мол қазынаның
бастау бұлағын іздеп, оларды ... ... ... ... ... ... мен ... сөздер мен тіркесімдерді шығу
себебі мен ... даму ... ... ... ... ... ғылымындағы негізгі ұғымдар мен түсініктерге
этнографизмдер мен ... ... ... ... ... болған көбі әлі де қолданылып келе
жатқан тұрмыстық бұйымдардың белгілі сенімге, баспанаға, киім-кешекке, ... ... ... ел ... ... заң ... әдеттік
құқыққа байланысты қолданылатын халқымыздың тұрмыстық және ... ... ... ... мен сөз ... [24 ... бойы ... өмір салтын ұстанған ата-бабаларымыз уақыт,
мерзімін, ұзындық пен көлемді, қашықтықты қалай өлшеген ... ... ... көзі ... ... толғандырары сөзсіз. Әрине, ол кездерде халқымыз
уақытты сағатпен, көлем мен ... ... ... пен ... өлшеуге әлі дағдыланбаған, үйренбеген еді.
Халқымыздың өзіндік таным-түсінігі нәтижесінде қалыптасқан халықтық
өлшем атаулары – қазақ тілі ... бір ... ... Л.Н. ... ... ... ... классификация үшін аса ыңғайлы
индикаторлардың бірі этникалық сананың (әрбір халықтың) уақыт ... ... ... – дейді [Л. Гумилев, Көне түріктер, А., ... б, ... 17 ... ... ... ... өлшем атаулары сол
халықтың күнделікті өмірімен, күн ... ... ... үшін зор ... бар ... ... (аспан денелерінің
айналысы, жыл мезгілдерінің ауысуы т.б.) байланысты пайда болса, енді бір
топ өлшем ... ... ... ... ғасырлар бойғы негізгі кәсібі
– мал шаруашылығымен байланысты. Күн мезгілдерін ... ... ... ... қай ... ... ... дәл ажырата
білген. Мәселен, жазғы кезде сиыр сауып жатқанда, мал өрмей, мал ... ... ... қозы ... ... мал ... ... мал қоралана
дегендердің бәрі де күн шыққанннан күн ... ... ... ... ... малына байланысты уақытты білдіретін сөздерге: бие байлар кезде,
бие ағытарда, бие сауым уақыт т.б. ... ... екі ... ... ... адым жер, бір ... жер, таяқ ... деген сияқты сөздермен берген. Біздің тақырыбымызға сәйкес ат адым
өлшемі де осы ... ... ... өлшемінде жерді – дауыс жетер жер, оқ жетер (шалым, атым) жер,
оқ бойы, көз көрім (шалым, жетер) жер, ... жер, аяқ ... жер, иек ... ... жер, ... ... ... бойы деп мөлшерлеген. Ал көшіп-қонып,
көлікпен, атпен жүретін жердің ... – қозы көш жер, бір көш ... көш жер, ... көш жер, ... жер, ... жер, көз көрмес, құлақ
естімес жер, айлық жол, ... ... жол, алты ... жол, ит ... ... ... халқы бұрынғы өмір тұрмысында ... ... ... ... ... ... ажыратқан. Өлшем әр заттың ерекшелігіне қарай
әрқилы қалыптасқан. Мәселен, үй ішіндегі адамдардың ... ... ... бір топ жан, бір қора жан, бір ошар жан, бір үйлі жан, бір ... ... ... бір ... ел, бір ... ел, бір руды ел, ... ел, ... жұрт,
жалпақ ел, қалың ел, ақар-шақар ел деп білдірген.
Этнографизмдер қатарына этнофразеологизмдерді ... ...... бір ру, ... ... халық таным-түсінігіне
сай қалыптасқан фразалық тіркестер, қанатты сөздер, мақал-мәтелдер. Олар
сол халықтың өмірінен, ... ... ... ... ... ... ... арқылы орасан зор ... мен ... ... ... да бір ... ... бір мағына білдірумен
қатар өзінің шығуына, қалыптасуына себеп болған шағын оқиғаны да білдіруі
де мүмкін. Бұл ... ... Ә. ... «Кез ... ... ... номинативтік мағынасымен қатар, шағын этнографиялық
этюдтер де ... – деп ... [25, 72 ... ... ... ... ... мәндегі этнографизмдер мен
этнофразеологизмдердің атауыштық ... ... ... шығып
қалыптасуына негіз болған «преценденттік мәтіндерді» табуға тырыстық.
Тіліміздегі көлемі, өлшеміне мәндес ... ... ... ... ... ... ... сөздері бар. Этнос дүниетанымында
астрономиялық ұғым ... ... ... ... ... да ... Айдың бөлшектік өлшемі туралы Қ. Ғабитқанұлы: «Ай мерзімі,
әдетте, төрт ширекке ... ... ... ширегі толық ай, одан кейін
жарты ай, өліара соңғы ширегі жаңа ай», – деп ... [26, 73 ... ... ... айтылу мақсатына орай қолдану) қатысына
байланысты бұл тілдік бірліктердің өлшемдік ... ... ... ... ... алғашқы мағынасынан күшті болғанын
толық ай мен жарты ай туралы таным ... ... ... ... ... ... әйел бойына бала біткен алғашқы түнде толық айды
көрсе, дүниеге келетін сәбидің өмір жасы ұзақ ... Ал егер ... ... айды ... өмір жасы ұзақ ... ... ... қалыптасқан. Сонымен
қатар қазақ нанымында Ай фазалары мен ... ... ... ... ... ... бар. Егер толық ай кезінде
босанса, нәресте қыз болады, ал ... ай ... ... ұл ... [27, ... туған ай көлемі жағынан ұлғайып, жарты айға ұласатыны белгілі.
Осыған орай қазақ ұғымында жаңа ай мен ... айды бір ... ... ... бөлшектік өлшемді білдіретін ... ... ... ... ... ... ... түрлі көріністерін
байқауымызға болады.
Ертедегі көшпелі халықтар үшін, ... ... тағы ... ... ... атауының жасалуына негіз болған этнографиялық
этюдтен де көрініс береді. Бұл атау туыстас түркі ... ... ... ... ... ... Р.Г. ... пікірінен
байқаймыз: «Еділ өзенінің бойында ... ... ... ... чама+сар, чама+лап, мари тілінде чаманэн тұлғалары «шамадан тыс,
тым артық, аса, өте, абай бол, ... ... ... дериват сөздер
жасалып, белгілі мөлшерде өлшемдік мағыналармен байланысы болған. Байқап
отырсақ, шама сөзі жалпы ... ... ие» [28, 160 ... ... ... ... ... этнографиялық этюд жатыр. Ерте кезде
көшпенді түркі халықтары қытайлармен шекаралас ... ... ... ... ... жасаған. Сол уақыттарда көшпенділер қытайлармен атқа
шай айырбастап алып ... ... ... орын мен осы іс ... ... чама, чамасы деп аталған. Өйткені қытай тілінде ча-«шай», ма –
«жылқы», сы- ... ... ... ... білдірген. Осыдан бастап
шама деген атау пада болған. [29, 159 ... ... ... бұл ... ... ат пен шай тең
бе, шайдың сапасы мен өнімнің түрлері, аттың үлкендігі мен семіздігі ... ... көп ... ... ... ие ... ... тағы бір
этнографизмдік атау – шақырым.
Шақырым атауының қазіргі ... ... ... ... ... ұшырап, ішкі құрылымдық формасы көмескіленген. Бұл атаудың пайда
болу уәжінде айқайлау мен дауыстың естілу өлшемі жатыр. Ерте уақыттарда бір
адам ... ... ... ... ... Осы ... естілетін
арақашықтықты қолданыла келе өлшемдік меже етіп ... ... ... ... бірлік айғайлап шақырудағы шақыру етістігі. Осы шақыру
етістігіне –ым, –ім жұрнағы қосылу арқылы өлшемдік ... ... ... ... ... ұлттық-мәдени тәрбиелік мәнін бүгінгі жас ... ... М. ... төмендегідей өлең жолдарын қосқан:
Дауыс жетер аралық
Шақырым деп аталған.
Даладағы даналық,
Қалған арғы ... ... ішкі ... ... ... ... ... ұсақ бөлшектері арқылы талдап түсіндіруге де болады.
Қазақ танымындағы алыс жер ... ... ит ... ... ... шығу уәжін өзінің құрамындағы сөздердің мағынасы
арқылы ашып көрсетуімізге болады. ... ... ... ... ... ... кедей адамдар тұратын мекен үйі итарқа деп аталған. Ал
қиян ұғымы «алыс» деген мағынаны білдірген. Тілдің даму ... ... ... ие ... мен қиян ... ... ... тұрақталып, фразеологизмге айналған. Бұл ... ... ... ... ... қазақ ауылында кедей адамдар өзінің итарқасын байлардың сәнді,
салтанатты үйлерінің жанына тіге алмаған. Осы себептен олар ... ... ... ... [31, 71 ... этофразеологимдердің пайда болуына этнографиялық ... ... ... ... ... ... ... жер» өлшемдік
мағынасын білдіретін оқ атым жер тіркесінің о бастағы пайда болу ... ... ... Ерте ... қауым мүшелері белгілі бір жерді бөлу
үшін мәреде тұрып садақ ататын болған, соның оғының түскен жері мен ... ... ... өлшемдік меже етіп алған. Бұл – ... тән ... ... Мәселен, бұл жөнінде Л. Молчанова
төмендегідей мәліметтер көрсетеді: «Полетом стрелы, ... из ... до 1300 га. ... ... в ... и ... Прибегали к
этой мере при определении довольно значительного расстояния, которое трудно
было измерить шагами» [4, 43 ... ... ... және тіл ... ... ерте ... ... өзінің күнделікті тұрмыс-тіршілігінде белгілі бір аумақты
өлшеп, анықтауда ... оғын ... ... ... ... ... ... көптеген тілдердегі садақ ату, оқ ату тіркесінің ежелгі
көне мағынасы өлшемдік мағына болғанына көз жеткіземіз. Тіліміздегі оқ ... ... де ... ... осындай оқиғамен бйланысты қалыптасқан
этнофразеологизм деп тануға негіз бар.
Тіліміздегі өлшемдік мәнде қолданылатын тағы бір ...... жер. Бұл ... ... болу мотиві туралы мынадай жорамал
бар: «Иттер қатты ауырғанда өздеріне емдік шөп, дәрі ... ... ... кетеді екен, егер тапса, жазылып, үйіне оралады. Ал ... сол ... ... Қазақ халқының танымында бұл өлшемдік меже ... ... ... ... [31, 71 ... ... ... болуына шағын оқиға мен құрамындағы
сөзердің ... ... ... болғанын аңғаруымызға болады. Халық
түсінігінде «жақсы ит ... ... ... мақалдың ит өлген жер
тіркесімімен ұғымдық ... бар. Яғни ... бір ... өлшемдік
мәнге ие ит өлген жер фразеологизмінің негізінде жақсы ит өлігін көрстпейді
мақалының шыққаны дәлел бола ... ... ... ... өлуі шынайы оқиғаның
негізінде пайда ... ... ... барысында тілде қолданылу аясы
тұрақталып, мағынасы тұтасқан.
Қорыта айтқанда, өлшемдік ұғымды білдіретін ... ... ... ... ... ... шындықты бейнелейтін
шағын оқиға негізінде туындап, уақыт өте келе сөйлеу тілінде ... ... ... тұтасып, этнолингвистикалық мағынаға ұласқан.
2 ӨЛШЕМ АТАУЛАРЫНЫҢ ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1 Ұзындық өлшем атауларының этнолингвистикалық сипаты
Кез келген халық, ру, ... ... ... ... ... ... қажетті заттарын, бұйымдарын, нәрселерін ой-
саналары арқылы қиялдарының жеткен жеріне дейін түрлі қызметте ... ... ... ... ... ... кеңейіп, адам санасында
ол ұғымдардың мәнді белгілері тармақталып, жеке семантикалық дербестікке ие
болған. Тіліміздегі жаңа атаулар мен ... ... ... әсер ... тіл ... де қазақтың ежелгі өлшемдік атауларымен байланысты
деуге ... Яғни ... өмір сүру ... ... еңбек құралдары да
өздерінің негізгі міндетімен қоса, қосалқы қызмет атқарған.
Мәселен, қазақтың өткен өміріндегі мәдениетінен мол ... ... ... ... сойыл, найза, тұсау, оқ, балта сияқты құрал-
саймандарды ата-бабаларымыз ... ... ... ... ... ... ... де кеңінен пайдаланған. Осыған
орай тілімізде арқан бойы, найза бойы, құрық бойы, ... ... ... ... ... ... сабы ... өлшемдік мәнге ие болған номинативтік тіркестер
қалыптасқан.
Ұзындық өлшемі ретінде сипатталған бұл атаулардың философиялық мәнін
кеңістіктегі екі ... ... ... ... ... ... алаңнан нүкте белгілеп, қай жаққа болса да, көлденең және ... ... екі ... ... ... Бұл екі ... ... түрінде қиылысады. Адам санасында бейнеленетін кеңістік пен
материалдық дененің әр уақытта көлденең және тік ... ... ... ... ... аламыз. Қазақ халқының ментальдық танымын көрсететін
арқан бойы, құрық бойы, найза бойы, қамшы бойы, тұсау бойы ... ... әрі ... ... ... әрі тік ... ... осымен байланысты.
Ғалым пікіріндегі бұл өлшемдік мәнге ие фразалық ... тек ... ... ғана өлшемдік мағына білдіреді» деген ... ... ... бұл ... ... ... тілі мен ... тілінде есім сөздермен тіркесіп қолданылатынын ұштастыра алмадық
Сонымен ... ... ... ... және тіік ұзындықты өлшеп
межелеуде дене мүше ... ... ... ... ... ... да ... пайдаланғанын байқау қиын емес.
Тілімізде номинативтік мәнге ие болған мұндай тіркестердің пайда болу
жолын сөзжасамның ... ... ... жөн. ... ... ... ... бірігіп, қосарланып, тіркесіп
жасалатыны белгілі. Жаңа номинативті сөз жасау үшін ... ... ... ... ... А.Б. ... өз ... атап көрсетеді:
Лингвистикалық фактор:
– сөздердің ішкі семантикалық құрылымының ... ... ... ... ... ... ... айқындалған ұғымды білдіруде таңбалаушы
тұлғалардың бір-бірімен сәйкес ... ... ... ... ... қатынасқа түсу ерекшелігі;
– номинативті ерекше белгілерді айқындайтын ортақ сапаға ... жаңа ... ... коннотациялық мағынаның қонымдылығы;
Экстралингвистикалық факторлар:
А) Номинативті мағына мен атудың семантикасы тұрақталып қалыптасу үшін
қажетті ... ...... ... ... жаңа ұғым мен сөзтаңба бір-
біріне етене сіңіп ... Ә) ... ... ... жеке дара сөз
ретінде қабылдануы не қабылданбауы [33, 257 б.].
Демек, осы белгілер жүзеге асқанда ғана жаңа атау ... ... ... ... ие ... ... найза бойы, қамшы бойы, құрық
бойы, тұсау бойы сияқты ... де осы ... ... өз ... ... санасында жұмсалу аясы кеңейіп, сөздік қордан тұрақты орын
алған.
Аналитикалық тәсілмен ... бұл ... ... тіркестер өзге сыртқы
құрылымы жағынан ұқсас күрделі идиомалардан ерекшеленеді.
Идиомалар мен ... ... ... ... ... тіркестердің сыртқы құрылымы ұқсас, көптеген белгілері ... ... ... ... ерекшеліктері бар.
Идиома дегеніміз – семантикалық жақтан бөлініп ... ... ... сыңарларының негізгі номинативті мағынасынан мүлдем
алшақ, мүлдем ... ... ... ... Олай ... ... мағына беретін арқан бойы, найза бойы, қамшы бойы, құрық бойы,
тұсау бойы ... ... ... ... ... ... Өйткені бұл тіркестер сыңарларының мағыналары мүлде алшақ емес,
басқа ... ... ... ... ... ... бар. Тек сөйлем ішінде жұбын жазбай даяр күйінде
қолданылып, ... бір ... ... ... ... Осындай өзіндік
ерекшеліктердің болуына орай, өлшем мәнді тіркестерді Е. Жанпейісов өз
зерттеу еңбектерінде ... ... ... ... ... [8, 147 б.].
Тіліміздегі өлшемдік мәнге ие арқан бойы, ... ... ... ... ... тіркестерді, сыртқы құрылымы жағынан ұқсас тіркестердің ішінен
номинативтік тіркестерге жатқызғанды жөн санаймыз.
Жалпы номинативтік ... ... о ... еркін тіркеске
құрылып, заман өте келе сөйлеу процесінде бірте-бірте тұрақталып, ... ... ... ... ... ... Бұл ... “Сөз
тіркестерінің сөйлеу процесінде біртіндеп лексикалық единицаға айналуы –
қазақ тіліндегі сөз ... ең бір ... ... және көне тәсілдердің
бірі болып саналады” деген зерттеуші пікірі дәлелдей ... [34, 310 ... ... ... ... ... өлшемдік мәнге ие
болған арқан бойы, найза бойы, құрық бойы, оқ бойы ... ... ... ... ... 2 үлгісі бойынша да қарастыруымызға
болады. Өйткені алғашқы сөздегі ілік ... –ы ... ... малы – ... ... ... бойы – ... бойы, құрық бойы –
құрықтың бойы) арқылы жасалып, ... ... ... Бұл тілдік
құрылымдар тілдің даму сатысында ішкі және сыртқы факторлардың әсерімен
күнделікті сөйлеу тілінде ... ... ... ... ... ... ... мағынаға ұласқан.
Өлшем мәнді бұл тіркестерде эллипсис (түсіріп ... ... ... бір ... әсері бар деуімізге болады. Зерттеуші ... ... ... ... категориялар аясынан қарастырып: “Тілдегі
сөздердің, сөз тіркестерінің имплициттік ... ... ... ... ... ... ... әрі көп қолданылатын тәсіл”
екенін атай отырып, тілдің барлық деңгейінде ... ... ... ... орай, тіліміздегі ұзындық өлшем мәнді арқан бойы, құрық бойы
сияқты номинативтік тіркестер де ... ... ... ... бойымен бірдей ұзындық түрінде жұмсалып, тілдің даму сатысында
сөйлеу процесінің үнемдеу заңдылығы негізінде ... ... ... бойы ... ықшамдалып өзгерген болуы мүмкін десек, қисынға келеді.
Бүгінгі тіліміздегі ... ... ... мен ... синтаксистік еркін тіркес болған деген тіл біліміндегі ... ... ... ... ... арқан бойы, құрық бойы,
найза бойы, оқ бойы ... де ... даму ... ... ... ... тіркестерді зерттеуші әртүрлі терминдік атаулармен атайды.
Мәселен, Н.С Мұратов бұл тіркестерді лексикаланған тіркестер десе [36, ... бір ғана ... ... білдіріп, бір ғана сөздің қызметін атқаратын
бұл тіркестерді Н.М. Шанский фразеологиялық тіркестерге жатқызады [37, 37
б.].
Зерттеу ... ... ... көптеген
тіркестердегі фразелогиялық пен ... ... ... ... ... ... ... гөрі әрқилылықтың ... ... ... ... ... ... тіркестерге де
ерекшелік тән дегіміз келеді.
Мал шаруашылығымен айналысқан ... ... ... ... ... ... ... атқарған. Арқанның жасалу түріне қарай
кендір арқан, жібек ... қыл ... ... ... ... қолдану қызметіне
қарай шалма арқан, ат арқан, белбеу арқан сияқты түрлері ... ... ... ... ... бірі – ... ... бірі
ретінде жұмсалуы.
Осыған орай тілімізде ... ... және тік ... ... өлшемдік мәндегі арқан бойы тіркесі қалыптасқан.
Бұл тіркеске ... ... ... ... ... бойы ... ... жер [ҚТТС, 1, 329 б.]. Жауыздыққа жаны қас Делдаш
қорықпастан атынан түсіп, ... ... ... ... ... атан
өгіздей, ұзындығы екі арқан бойындай.
Әйтсе де арқан туралы таным-түсінігі мен ата-бабамыздың өз ... ... ... ... және тік өлшемінің ұзындығы мағынасындағы
қызметін ... ... ... Ол бүгінгі тілдік қолданыста,
көбінесе, және авторлық қолданыста ұшырасып, ... ... ... ... пассив қабатқа өтіп ұмытыла бастайды. Бұл қоғам өміріндегі
ғылым мен ... ... ... мм, см, м, км ... ... ... ... байланысты.
Арқан бойы тіркесінің өз уақытында белгілі өлшем бірлігінің ... бұл ... ... ... ... ... ... Ақымақтан арқан бойы алыс жүр, Тұрлаусыздан тұсау бойы алыс
жүр, Арқан бойы жердің тұсау бойы төтелігі бар.
Халықтың байырғы ... ... ... бойы ... ... жолы
мен семантикалық сипаты кәдімгі көшпенділер өмірімен біте ... ... ... ... шүбә келтірмейміз.
Халқымыздың арқан туралы таным-түсінігі мол, өмірдегі қолданылу аясы
сан-салалы болғандықтан, тілімізде ... сөзі ... жаңа ... образдық негіздер арқылы аналогиялық қарым-қатынасқа ... ... ... өмірге келуіне ұйытқы болып, ассоциациялық өріс құрауына
әсерін тигізген. Ассоциациялық өріс шеңберінде арқанмен байланысты түрлі
таным-түсініктер, ... ... ... ... ... фразеологизмдер өмір сүреді. Бұдан біз бір сөздің негізінде
пайда болған басқа тіл бірліктерінің адамның қоршаған ортасы туралы ... ... ... ... байланыста тұрады деген ... ... ... ... ... Сөздің мағыналық өрісі
мен сыбайластық байланысы этностың танымдық ... ... ... ... ... белгілі бір қолданылу аясының сан-
салалы екендігін аңғарамыз.
Арқан атауының қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... мәдени бірлік ретінде ауқымдылығының ... ... ... ... байланысты көрініс береді.
Арқан атауының ассоциациялық өрісіне ер мойнында қыл ... ... ... кең тұсау сияқты тілдік бірліктерді жатқызуымызға болады.
Сондай-ақ ... ... ... ... ескен ұзын, жуан түрі екенін
ескерсек, жіппен байланысты ертеде халықтың билік ... ... ... ... ... дау соңында қарсы жақтар ала жіпті (ала арқанды) екі
ортаға керіп қояды. Дау шешілсе, осы ала ... шорт ... Бұл дау ... соңы ... ... Егер ала жіп кесілмесе даудың ұзаққа
созылғаны. Сондай-ақ ала жіпті міндетті түрде қара киім ... ... ... ... ... халқымыз ала жіпті қасиет ... ... қой ... қасқыр түспесін деп ала жіпті керіп тастау да киіз ... ... деп ... ала ... ... тастау да осы мифологиядық
ұғымнан туындаса керек” [41, 56 б.]. Осыдан барып тіліміздегі ала ... ... ... ... ... ырым-жоралғылардың тағы бірі – екіқабат әйелдің
керілген арқаннан аттап өтуіне болмайтындығы, ... ... ... баланың
кіндігі мойнына оралып, оны тұншықтырады деген ырымның қалыптасуы.
Қазақ тұрмыс-тіршілігінде қойды қосақтау үшін ... ... ... басқа арқанмен арқандамай, тек қос арқанмен арқандайтын ырым болған.
Халық таным-түсінігі бойынша қос ... ... ... ... саналған.
Қазақтарда арқан атауымен байланысты этномәдени танымның тағы бірі –
төмендегі әдет-ғұрыптан көрініс береді. Ежелгі ... ... ... ... 12-13 ... кейін ұзын арқанды екі жағынан керіп
тұрып шорт кесетін болған. ... ... рулы ел ... енді ... қыз ... қыз ... ... деген қағиданы білдірген.
Қамшы – қазақ өмірінде сан алуан ... ... ... ... ... дүре ... құрал, өлшеу құралы, ауру адамдардың бойынан
жын-шайтандарды ... ... ... ... Осы ... ... ... этностың мәдени әлемін танытуда мол мәлімет береді.
Өйткені тілімізде қамшы атауымен байланысты қалыптасқан этностық ұғым-
түсініктер мен аталымдар орасан зор. Мәселен, бұл ... ... ... ... М. ... ... ... сөзінен өрбіген сөздер сөз
тіркестерінің саны 376 екенін атай отырып, ... ... ... ... ... аясы мен ... ... аударсақ, бір ғана атаудың ... ... ... ... ... ... материалдық, рухани
мәдениетінде алатын орнын айқын аңғаруға болады” [42, 31-34 бб.].
Жалпы қамшы сөзінің түбірі тува тілінде қам ... ... ... ... ... ... Ертеде түркі халықтарында емші ... ... ... ... ауру ... ... ... ұрып-
соғып қуалайтын болған. Бәлкім, тува тіліндегі бақсы атауы түркі халықтары
қолданған осы құралдың атауы негізінде қалыптасса ... көп ... бірі ... болғандықтан, тілімізде қамшы бойы
тіркесін түсіндірме сөздікте “қамшының сабы мен ... ... ... деп ... ... ... ... көз қамшы бойы жас төгіп отыр, мінекей (Қара
қыпшақ Қобыланды).
Қамшы бойы тіркесі ұзындықтың белгілі бір ... ... ... ... ... найза бойы сияқты тіркестерімен салыстырғанда қысқалау
өлшем-мөлшерін білдіреді.
Ата-бабаларымыз қамшының таспа қамшы, бес таспа қамшы, он екі ... ... өрім ... он екі өрім ... ... қамшы, дырау қамшы, бұзау
тіс сары қамшы сияқты сан ... ... ... ... орай ... да әр ... болған. Н. Уәлиұлының көрсетуінше, өрімшілер әдетте
өрімнің ұзындығын қамшы иесінің тұтамына лайық ... ... ... мына сөз осы бір ... ... ... ... Ассалаумағалейкум (1- тұтам)
– Әліксалам (2-тұтам)
– Жол болсын (3-тұтам)
– Әлей болсын (4-тұтам)
– Қайда барасың? (5-тұтам)
– Тобылғы сайға ... ... Оған неге ... ... ... ... ... (8-тұтам).
Байқағанымыз, сегіз ауыз сөз – сегіз тұтам.
Яғни сегіз ...... ... ... [4, 31-34 бб.].
Бұдан біз қамшы өру өнерінің өзі ұлт мәдениетінің тамаша бір үлгісі
екенін және ... ... ... ...... ... ... де, өз уақытында бұл құрал өлшеу қызметін атқарып, тілімізде
кеңістіктің көлденең және тік ұзындық ... ... ... ... ... қалыптастырған. Сонымен бірге қамшы ертеде өлшеу қызметінің ішінде
уақытқа да байланысты қолданылғанын қамшының ... ... ... сияқты
тілдік имплициттерден де аңғаруымызға болады.
Қамшы атауының ұзындық өлшем мағынасын білдірумен қатар этнос ... ... ... ... да ... және ... ... сан-салалы екеніне бұл ұғыммен байланысты қалыптасқан түрлі мақал-
мәтелдер, фразеологизмдер, ырым-жоралғылар мен ұғым-түсініктер ... ... ... қару ... ... сәйкес тілімізде қасқырға
қырық сегіз өрім таспа қамшыдан артық қару жоқ ... ... ... ұғым-түсінік те қалыптасқан.
Тіліміздегі қамшыгер сөзі қазақ даласында қамшы өнерін жетік білген
адамдарға байланысты айтылған. Мысалы, Қамшыгер жағына ... ... ... ... қамшыгер деп естігенмін (С. Жүнісов, Жапандағы жалғыз ... энос ... ... тағы бір ... – оған ... ... ... Мәселен, қамшының сабы сынса – қатын
өледі, пышақ сабы сынса – күйеу өледі ... ... ... ... ... қамшыны ұстап, төрге шықса, ағайындар ... ... ... деп ... ... ... ... өошеу құралы қызметін атқарумен қатар
рухани, материалдық мәдениетінен жан-жақты мәлімет ... аса ... бірі ...... өмірінде кеңістіктің көлденең және тік өлшемін анықтауда
қолданылған құрал.
Ер қаруы – бес ... ... ... ... ... ... астарында батырлықтың, ерліктің, қаһармандықтың
символикасын бейнелеген. Осыған орай, ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Көптеген
батырлар жырлары мен тарихи жырларда найзаға ... ... ... ... ... ... Мәселен, ақ білектің
күшімен, ақ найзаның ұшымен деген өз елін, жерін ... ... жан ... ... анық. Қазақ танымында найза – бес қарудың бірі болумен
қатар, өлшеу қызметінде жұмсалған құралдың бірі. Этнос ... ... ... ... ... тұрқы, көлемі сияқты қасиеттерін екінші бір ... ... ... ұқсату нәтижесінде жаңа атау тудырып
отырған. Ұзындық, биіктік өлшемін білдіретін арқан бойы, найза ... ... ... тілімізде найза бойы тіркесі де осы негізде қалыптасса керек.
Бұл ... ... ... ... шамалас келетін халықтық
өлшем” деген түсініктеме берсе [ҚТТС, 7, 108 б.], ... ... ... ... бойы тіркесі биіктік, тереңдік, ұзындық,
қалыңдық өлшемі деп ... ... 402 ... ... бұл тіркесті “найзаның ұзындығына сәйкес биіктік” деп
көрсетеді [8, 145 б.].
Найза бойы ... ... ... және тік ... мен ... ... ... төмендегі мысалдардан байқауымызға болады: Найза
бойы жер ... ... ... ... ... ... ... бойы қар
жауса, жұтамайды сауысқан, Қанды көйлек кисе де, ... ... ... Бұлар тік өлшемнің ұзындығына келтірілген мысалдар. Ал Екеуміз жер
қалтарысты бетке ұстап бір-бірімізден найза бойы ... келе ... ... ... – дегендегі найза бойы тіркесі кеңістіктің көлденең
ұзындықтың өлшеміне дәлел.
Енді уақыт ... ... ... күн ... бойы ... ... ... жарыққа
жеңдірмейді (Б. Момышұлы).
Халықтық өлшемге айналып өлшемдік мағынаға ие ... ... ... тіл ... ... пайда болуына негіз болған құрал – найза
болғандықтан, ... осы ... ... біршама фразеологизмдер мен
мақал-мәтелдер, ырым-жоралғылар қалыптасқан. Бұдан біз найзаны ... ... ... ... ... ... мәнге ие мәдени
мәнді бірлік ретінде де ... ... ... ... ... ... атауы өлшемдік мағынадан басқа да түрлі
мағыналық ... ... ... ... қу, алаяқ” адамдарды
білдіргісі келсе, ... ... ... ... ... ... ... найза ұшына отырғандай фразеологизмдердің қауіп-
қатерде тұрған адамға байланысты мағынада қолданылады.
Тілімізде найза шаншу өнерін жетік меңгерген адамды ... деп ... ... Қай ... өжет ... найзагерлер көбірек болса, сол тұс
еңсеріп әкетіп жүр (Ғ. Мүсірепов, Ұлпан).
Халық ұғымында найзаға байланысты ырым-жоралғылар да ... ... ... өз еңбегінде былай деп көрсетеді: “Киіз есікті үйдің үстіне қарай
лақтыруға болмайды, әйтпеген ... оны ... адам ... ... яғни жауласқан адам бұл ырым-жоралғысын орындамаған үй қожасын
жеңіп кетеді. Жеңімпаздың бірінші ... ... ... келіп, барлық
мал-мүлік, тіпті әйелі мен ... ... өз ... пайдаланатын
жеңімпаздың меншігіне айналған” [43, 170 б.].
Сонымен қазақ тұрмыс-тіршілігінде пайдаланылған найза атауы ... ... ... қару ... қызметімен қатар тілдік сананың ... ... ... қызметінде жұмсалуына орай өлшемдік тіркес құрап
мағынаға ие болса, уақыт факторының ... ... ... одан да ... табиғатын танытуда мәдени ... ... ... ... ... мен ... ... – жылқы ұстау үшін ұшына іліп бекітілген ұзын сырық [ҚТТС, 8.].
Құрық сөзінің бүгінгі таңдағы тілдік ... ... даму ... ... ұшырағаны мен оның шығу төркіні туралы айтылған пікірлерде
бірізділік жоқтығын байқадық.
Құрық сөзінің ежелгі ... көне ... ... урук түрінде
кездескенімен, даму жолы белгісіз. Құрық атауының ежелгі түбір тұлғасы gurс
– күшті, қуатты [МК, І, 343 б.], gurman – ... [МК, І, 444 б.], guruylug ... ... жебесі [МК, І, 496 б.] сияқты мағыналары ... ... ... ... ... –ық сөз ... ... арқөылы
жасалған сөздің құрамындағы “өлі” түбір ретінде көрсетілген. (құрық, сырық)
[44, 61 ... ... ... ... тіліндегі бұл құралдың
атауы уқұрық тұлғасында кездесіп, ... ... ... ... бұл ... ... ... ұшырағанын байқаймыз.
Сөз төркінін зерттеуші Ә. ... бұл ... шығу ... ... дейді: “Ертедегі түркі тілдері сөздігінде “уқруқ” сөзі
күнделікті ... ... ... ... ұғымын білдірген. Дыбыстардың
орын алмасуы нәтижесінде “уқруқ – құрық” болып өзгерген. ... ... ... ... ... “һурка” дейді. Бұл да арқанның алғашқы
атауы уқруқ өзінен шыққан” деп көрсетеді [45, 27 б.].
Бірақ бұл тілдерде ... ... ... мағынаға байланысты
қолданылғанын сөздіктерден, осы атау туралы зерттеу еңбектерінен кездестіре
алмадық.
Ата-бабаларымыз ... пен ... ... ... қарауына
байланысты өлшемдік мағынада жұмсалатын құрық бойы тіркесі ұзындықты ... де, ... да ... ... ... ... мәнде қолданылуы түркі тілдерінің ішінде,
көбінесе, қазақ тіліне ғана тән.
Құрық атауының ежелгі ... ... ... ... садақ тарту”
және “арқан” мәнінде қолданылғанын зерттеушілер атап өтсе, бұл мағыналардың
бүгінгі тілдік қолданыстағы мағынасымен байланысы күңгірт екенін байқаймыз.
Арқан, қамшы, ... ... ... сөзі де ... ... өлшеу
қызметін атқарып, тілімізде жаңа ... ... ... ... ... ие ... бойы ... пайда болған (Кенжетай, 38 б).
Құрықтың бойы тіркесінің негізгі мағынасы “құрықтың бойымен бірдей
ұзындық шамасы” [ҚТТС]. Мысалы, ... ... бойы ... ... ұстаған
Маржан кетіп барады.
Құрық бойы тіркесі уақыт өлшемі ретінде ауызекі сөйлеу тілі мен көркем
шығарма тілінде жиі ... ... ... ... пен ... ... құрық бойы тіркесі арқылы уақыт пен кеңістік өлшемін
анықтай алуынан ... ... ... ... кез келген тілдегі сөздер мен
тіркесімдер кеңістік пен уақыт шеңберінде ... ... ... ... Мұндай танымдағы бірліктердің бірі – тіл бірліктері
болса, олар ... өмір ... ... ... ... ... пен уақыттың аясында бір бүтін бөлшек ретінде өмір сүреді.
Құрық атауы ... ... ... табиғаты жағынан
түрлі фондық образдар негізінде белгілі бір өлшемдік мәнде қолданылатын
басқа да ... ... ... ... ... ... ... жер, құрық тастам жер, құрық созым жер ... ... ... ... ... ... теңеу әдістерінің көмегімен
“жақын жер” деген ауыспалы мағынаға ұласқан.
Тұсау бойы – 1. ... ... ... ... ... ... 2. 30-40 ... аз ғана қашықтық [ҚТТС].
Байырғы өлшемдік бірлікке айналған тіліміздегі тұсау бойы ... ... ... ... ... де ... турш тіркесі ұшырасады [46,
315 б.].
Тұсау бойы тіркесінің жасалуына ұйытқы болған номинативті мәнге ... ... ... ... байланысты бүгінде жаңа ұғымдар туындағаны
белгілі. “Дағдылы қайталану, ... үлгі ... ... орны мен ... оның ... ... ... яғни
ассоциациялауға әкеледі” [47, 162 б.].
Көшпенділер танымында ... ... ... алдыңғы екі аяғын
байлаумен ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігіндегі
еңбек процесінде қажеттілігі мол жылқы малының алысқа ұзап кетуінен, тез
ұстау мақсатында ... ... ... ... ... ... ... заттарға байланыстыра бейнелеу, теңеу, ұқсастыру
мақсатында жаңа ұғым-түсінік тудырады.
Осы ұғым-түсініктің мазмұны мағынаны құрайды. ... ... ... – “шектеу, тежеу” болса, оны аяқтан шешкеннен ... ...... ... ... еркіндікке шығуы. Осыдан кейін
тұсау атауы мағынаның ... ... ... ... ... ұғым ... ... пайда болды десек болады. Ал
бүгінгі тілімізде жаңа игі ... ... ... бір мекеме немесе қор
ашылғанда жасалатын дәстүр тұсаукесер деп аталып, жаңа мағынаға ие ... ... ... өзгеруіне байланысты тілді қолданушы ұжымның ой-өрісі
мен сана-білімінің артуына ... сөз ... дами ... ... ... ... ... іліктесетінін ассоциациялық
байланыс тұрғысынан қарастырғанымыз жөн. Өйткені ол ... ... ... ... ... ... қамшы, оқ сияқты тұрмыс тіршілігіндегі өзіне
етене таныс құралдармен ... ... ... ... ... тіліндегі мезгіл атауын білдіретін синонимдік қатарлар
Тіл білімінде сөздердің жасалу жолының ... бай. ... ... түрлі
сөз болса, сонша сөздердің жасалуы, аталымның туындауының тілдік, ұғымдық
ерекшелігімен қоса, сөзжасамдық ... ... ... Жаңа тілдік
тұлғаның жасалуында аналитика-семантикалық тәсілдің өзіндік орны ... ... ... тіл білімінде таңбалау жүйесінің аналитика-семантикалық
тәсілін ғылымға арқау еткен ғалымдар еңбектерінің бар екені белгілі. ... ... ... ... жасалған туынды атауларға қосар үлесі
мол. Аналитикалық тәсіл ... ... ... ... ... ... ... көбірек айтылып келеді. Біріккен, кіріккен, қосарлы, тіркесті
атаулардың ерте заманда пайда болғаны күмән тудырмайды. Себебі көне ... ... ... жазба ескерткіштерінің өзінде күрделі атаулардың
кездесетіні белгілі. Бұл аналитика-семантикалық ... ... ... дайын көрінісі. Демек, тіліміздегі күрделі ... ... ... Тек ... ... ... болу үшін көне жазба ескерткіштерімізден
мысалдарды ... ... ... Темір қапуғ, қыз-қыдыз (қыз
қырқын), Елбілге, ... он оқ ... ... оқ, ... (іші-тысы)
т.б. Бұл сөздерге қарап, Орхон-Енисей жазба ... ... ... ... ... байқауымызға болады.
Жалпы түркі тілдеріндегі аналитикалық ... ... ... де сан ... ... ... Г. М. Гарипов, А.А. Юлдашев
башқұрт тіліндегі, А.Г. ... ... ... М. А. ... ... Б.И. Татаринцев тува тіліндегі сондай-ақ түркі тілдерінің
жекелеген салалары бойынша күрделі атаулардың жасалуы, қалыптасуы, дамуы ... ... ... ... барлығында да қарастырылған. Тілдің көне
қатпарларында түбірдің екі ... ... ... түркітануда
А. Зайончковскийдің айтқаны жөнінде А.Б. Салқынбай өзінің зерттеуінде ... [14, 256 б.]. ... ... ... ... ... силлабофонемалардың бір-біріне қосылып кірігуі полисинтетикалық
құрылым дәуірінің басында болғандығын мысалдар арқылы дәлелдейді [23, 114
б.]. Ғалымның айтуынша, ... жоқ ескі ... тіл ... ... ... ... тілдің көне көрінісі тек тілдің ... ... ... ... жолмен оғул – тоғул, и – ор, т – ур, б – ур
секілді тұлғалардың бірігуінен жасалған деген ... ... Бұл ... бар ... ... тарихи негізделуінде, кез ... ... ... және лингвистикалық факторлардың орындалу қажеттігін
А. Б. Салқынбай айта келіп, аналитикалық тәсіл арқылы сөздердің ... ... ... ... Осы ... негізге
ала отырып, күрделі атаулардың жасалуына талдау жасап көруге болады.
Аналитика-семантикалық ... ... ... ... атаулардың,
біріншіден, сыртқы тұлғасында өзге сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалған
туынды сөздерден ... екі ... ... ... жасалады;
Ә) лексикалық толық мағыналы екі сөздің тіркесуі арқылы жасалады;
Б) қосарлану арқылы жасалады;
В) кірігу арқылы жасалады.
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған күрделі туынды ... өн ... ... ұғым ... мүмкін;
Ә) жалпылық ұғым болады;
Б) көптік мағына болады;
В) ... ... ... ... ... термин сөздердің де аналитикалық ... ... ... ... тіл ... ... көптеген терминдердің
жасалуы аналитикалық тәсілге келіп тіреледі. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын
вокализмдер деп аталатын синонимі болса, дауыссыз дыбыстар ... ... ... ... ... қарастырылады. Екі ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі терминжасам
теориясын зерттеп жүрген ғалым Ш. Құрманбайұлы былай дейді: “Терминологияда
сын ... ... орны бар. Сын ... ... ... құрамында кездеседі. Мысалы, жай сөйлем, қара өлең, сары ... ішек ... ... алғашқы сыңарлары сапалық сын есімдер де,
жұқпалы ауру, қалыпты қысым, тұрлаусыз мүше терминдерінің ... ... сын ... ... ... Яғни терминологияда қатыстық сын
есімдер де сапалық сын есімдер де тең дәрежеде ... [30,160 ... ... О.С. Ахманова тіркесті терминдер құрамындағы сын ... ... зат ... тең ... ... болатын жағдайынан, сын есімнің
өзі термин болмай зат есім белгілейтін ... ... ... болатын
тұстарын ажырата білу қажеттігін айтқандығы туралы да жазылады. ... ... ... ... ... ... ... келген сын
есімдердің сындық емес, заттық ұғымды беретіндігі туралы ... ... ... тұр. ... тұрлаусыз мүше деген терминнің өзі бір сындық
ұғымды ... бір ... ... ... ... тіркесуі арқылы
жасалған. Бірақ екі сөзге ортақ заттық ұғымды білдіретін мағына ... Кей ... ... ... өзі транспозицияланып, заттық
ұғымды беретін жағдайлар жиі ... ... ... ... ... деген сын есімнің конверсияланған түрі қолданылып сол ұғымның
беретін мағынасын толық көрсетіп бере ... Сол ... ... ... ... сезікті сөзі басып алса, күдікті адам деген сөздің де
ықшамдалып, ... ... ... ... де ... ... ... Құрманбайұлы сөздердің терминденуі, көбіне, метафоралану жолымен жүзеге
асатынын айтады: “Сөз мағыналарының метафоралық ... ... ... ұғым белгілерінің ұқсастығы. Ол ұқсастықтың негізгілері мыналар:
1. Пішін ұқсастығы
2. Қызмет ұқсастығы
3. Пішін мен қызмет ұқсастығы
4. Құрылысы мен құрылым ... ... мен ... ... ... ... әсерлерді ұқсастығы” [30, 162 б.].
Тіліміздегі сөздер метафоралану жолымен жасалады. Мұны ... де тап ... ... ... тіл білімінде түрлі қырынан
зерттеліп жүр. Метафораны табудың ең бңр оңай жолы ... ... ... ... ... ... тану, соның нәтижесінде
баламалы метафораның пайда ... ... ... жіп, жыр — ... өгіз ...... сен бұзау терісі — шөншіксің деп ұғып келген
метафорамыздың ... мол ... ... катеогрия екендігін соңғы
зерттеулер көрсетіп жүр. Демек, тіліміздегі сөздер байыптай ... ... ... ... ... екен. Термин зерттеуші ғалым Ш.
Құрманбайұлының метафоралану жолымен атау ... ... ... Қ.Ж. ... ... ... ұғымдық негіздерін талдайды.
Зерттеуші атау болу үшін ең бірінші:
1) Ұғым-сигнификат кешенді дыбыс жүйесімен таңбалануы қажет;
2) Кешенді дыбыс ... ... ... арқылы негізгі ұғымның
нәтижесі – атау туындайды;
3) ... ... ... ... ... ... атау ... болады, яғни перифраздар туындайды;
4) перифраздардан фразотіркесті туынды сөздердің жасалуы ... ... ... бесінші кезеңінде бейуәжді фразеологизмдер ... 38-41 бб.]. ... ... ... жаңа ... ... ... ұғымдық тұрғыда қарастырғаны байқалады.
Логикалық тұрғыдан алғанда ... ... ... тек ... ... ... ғана ... екен. Оған түрлі тілдік
категориялармен ... ... ... ілімнің адам
санасында жинақталуы арқылы да туынды сөздің жасалатыны белгілі. ... ... сан ... ... ... қажеттігінен жаңа
сөздің туындауы бірнеше ғылымның тоғысқан жерінен пайда болады. ... С.Д. ... ... өзек пен ... ... ... ... және тұлғалық ұғымдар терминінің
мәнін шады. Ғалымның ... ... ұғым бір ... ... ... заттардан даралап, айырмашылығын көрсететін заттың
жалпы және ерекше көрінісі, ал мазмұндық ұғым заттың жаңа қасиеттерін
өзге заттармен байланысы ... ... [32, 18 ... ... М. ... еңбектеріндегі сөздердің қолданылуын зерттей
келе: “көпшілік түркі халықтарына ортақ, қайсыбірі көнеріп ұмыт болған,
тағы бірі орта ... ... ... ... ... ... ажыратылып немесе абсолют ... ... ... ... байыта түсетін сәттерін ескеріп, монографияда қолданған мынадай
атауыш ... ... ... ...... ... ...
адам баласы; ақбиет – соңғы нәтижесі; хатиб – сөзге шешен; ... ... ... өркөкіректік т.б. көптеген сөздерді береді. Мұнда біз,
тақырыпшаға сәйкес, тек ... ... ... ... ... ғана алып ... Соңынан ғалым С. Бизақов бұл сөздердің ... ... ... ... ... сөздердің қазақша баламалары
тұрғанда, біздің ойымызша, бұл ... ... ... ... артық
болатын сияқты. [33, 34-38 бб.].
Ғылымда тілдік бірліктердің мазмұндық құрылымындағы ұлттық нышандарды
байқататын компоненттерді, ондағы кодқа салынған мәдени ... ... ... қарастыратын ізденістері де жоқ емес. Осы соңғы
аталған бағытты ұстана отырып, “шақ” ұғымын да ... ... ... ... ... ... тілінде қандай бірліктер арқылы
объектенетінін ... жөн ... ... және оның ... ... ... ... каналдар арқылы алынған ақпараттар, ... өзге де ... ... ... ... тілдік ұжымның
когнитивтік санасында тілдік ... ... ... реттеліп,
концептер түрінде өмір сүреді. Ақиқат өмірдегі күн, түн, таң, кеш, түс ... ... ... ... концептер түрінде жүйеленген
жалпыадамзаттық білім. Ал осы ... жеке ... ... ... мен образдар, мақал-мәтелдер тәрізді ... ... ... ... ... құрылымында ұлттық нышаны бар
компоненттер айқын ... Ал ... ... ие ... ... ... ұжымның дәстүрлі ... ... діни ... ... ... ... т.б.
тәрізді тілдік емес фактормен тығыз байланысты. Оны шақ атаулары байланысты
төмендегі талдаудан байқауға болады.
Қазіргі заманда тәуліктің ... ... ... ... ... ... ... сағат бойынша айту дағдыға айналды. Алайда, құрал
ретінде сағаттың тұрмыста қолданыла ... ... көп ... ... жоқ. Олай ... ... ... дейін тіпті одан көп бұрын тәулік
қандай ... ... олар ... ... қалай аталды деген сұраудың
жауабын ... тура ... ... бір тәулік ішіндегі ... ... ... ... ... Н. Уәлиұлының
зерттеу мақалалары негізінде талданып беріледі [34]. Талдауға негіз болған
тілдік бірліктердің синонимдері және олардың ... ... ... ... ... ... ... жолдарында когнитивтік сипаттың барлығы да
байқалады. ... бір ... ... нәрсе, сағат деген сөздің өзі
қалтасағат, қолсағат, қабырғасағаттардың тұрмысымызға бауыр басуынан ... ... ... ... ... ... жыр-мұрасының бірі —
“Қыз Жібекте”: “Пұл жібердім қалаға ... ... ...... ... ... – “сағатсыз” “сәтсіз” деген сөз. Бұған қарағанда сағат
әуелде ... ... ... аты емес, “сәт” ... ... сөз ... ... Шақ ... ... сәт ...
бастапқыдағы сағаттың дыбыстық өзгеріске ұшыраған ... ... ... ... ... ... (ғ), (қ), (х) ... сөз басында
дауыстылардың аралығында көмескіленіп, редукцияланып, сөздің жуан тұрқы
өзгеріп, жіңішке сапаға өзгереді: хакім — ... ...... хауа — ... ... келе ... сәт варианттары “қызмет” бөлісті: ... ... ... ... ... ... да, сәт ... мезет, мезгіл,
уақыт сөздерімен синонимдік қатар түзді.
24 ... күн, ... ... ... ... тіліндегі сөтке, тәулік
сөздерінің өзге тілден енгендігі белгілі. Кейде күн сөзі тәулік мағынасында
жұмсалады. Ал бұл ұғым ... ... сөз ... ... болды ма? Бұл
сұраудың жауабын салыстырмалы деректен ... Шор ... ... ... ... ... тәулік тұрды” [9]Сары ұйғыр ... ... ... якут ... ... ... суточный. Моңғол тілінде ханок “сутки”
тәулік мағынасын білдіретін бұл сөз қазақ тілінде сақталғандығын Н. ... ... ... ... бұл сілтемелер ғалымның зерттеуінен
алынып отыр.
Халық күнтізбесінде байырғы қазақ есепшілері, халық астрономдары
қолданатын ... ... ... термин бар. Осындағы қонақ сөзі мейман
деген мағынаны білдіреді деуге ... Бұл ... ... айтылған
деректерге сүйене отырып, бесқонақ ... ... ... ... ... ... Ал ... қандай “бес тәулдік деген байырғы
сөздер былай түсіндірілген: “бес ...... ... мен бесінші
апрельдің аралығындағы суық. Бесқонақ өтпей қыстаудан ... ... ... ... Ал ... ... ... арнайы зерттеген
ғалым М. Ысқақовтың көрсетуінше, “бесқонақ жай ... 4 ... 8 ... де, ... ... 3 марттан 8 мартқа дейінгі 5 күн” [35, ... ... ... ... “жиырма төрт сағат” мағынасында түсінеміз.
Ал журналист Сонымен, біз сағат (мезет), қонақ (тәулік) сөзі ... ... ғана сөз ... Ал ... кездің өзінде тәуліктің бірнеше
шаққа бөлінетіндігі, олардың өзіне тиісті атаулары ... ... ... оты ... ... ... ішіндегі мезет, мезгіл атаулары да әр
басқа.
Таң ... ... таң: ... таң, рауан таң, көгала таң // көгалаң
таң, елең-алаң, ерен-параң; сахар: таң сәрі, ... ... ... ... таң ... таң құланиектенгенде, таң бозарып атқанда деген
тіркестер бар. Ал халық тілінен таң мезгілін білдіретін сөздердің ... да ... ... ... Таң ... ... ... батыр”).
Мұндағы сімір – сібірлеп атып келе жатыр деген сөзбен мағынасы бір. ... ... ... ғана ... өзгерісі байқалады, бірақ сімір
және сібір сөздері ... ... құра ... Тек ... вариант
ретінде қызмет атқарады. Ереуіл таң “Шолпан жұлдыз батқанда, ... ... ... ... ... қызара келіп күн шықты” (“Ер Қосай)”.
Көгалаң таң. “Желпіндіріп ту ... ... ... ат ... ... таң
болғанда” (Қашаған Күржіманұлы). “Рауан таң біліне, жемісті сайдың бойына
бастап ... ол ... ... Ерен-параңда “ерте, таң ерте” [36, 74
б.].
Таң мезгіліне байланысты қолданылатын сөздің бірі — сахар (арабша ... ... ... дейінгі шақ”). Сахар сөзі халық тілінде тек діни
салтқа байланысты ғана емес, “таң ерте” деген мағынада да ... ... ... жүк арттырдың” (“Алпамыс”). Таң сөзімен тіркесе айтылатын
сәрі (“таң сәрі”) — осы сахар сөзінің ... ... ... ... – сәр – сәрі). Діни салтқа байланысты сахар, сәре сөзі ... ... ... ... ... ... ... ораза ұстамаған жай күндері
де сәре сөзін “таңертеңгі тамақ” мағынасында қолданады. Ораза тұтқан ... ... ... ... ... ішеді. Құлқын – арабша “халкум”,
ортағасырлық әдебиетте “хулкум”, “кеңірдек” деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ...... Осы сөз ... ... құлы, құлқыны жаман, құлқыныңа құм құйылсын, құлқынына тықты
деген ... сөз ... де ... ... ... ... сәрі – таң ... тамақ дегенді аңғартады. Құлқын сәрі тіркесі
таң мезгілін білдірсе, сөз мағынасының дамуы негізінде ерте деген мағынасы
да пайда болғандығын ... ... ... ... барып, қыстыгүні
несін жейді” (М. Әуезов, Абай жолы). Мұнда ... сәрі ... ... мағынасын ұлы жазушы қолданып тұрған жоқ. Бұл сөздің ... ... ... ерте ... ... ... келіп тұрғандығын көруімізге болады.
Таңғы шаққа байланысты, әсіресе, діни мазмұндағы қиссалар тілінде сабах,
сабах садық сөздері жиі қолданылады: Таң сарғайып, сол ... ... ... емізгелі түрегелді (“Қисса–и–Қаһарман”), мұндағы сабах араб тілінде —
“таң нұры”, “таңғы жарық”, ал садық — ... ... ... Біз қазақ
тіліндегі шапақ, таң шапағы дегендегі шапақ сөзін ... ... ... пе деп ... ... Н. Уәлиұлы. Бізге тағы да сөздердің
этимологиялық негіздерін зерттеген ... Б. ... ... тура келеді. Ғалым жа ~ ша ~ шы ~ шу ~ са ~ сә ~ та ~ ... ... ... ... ... [23, 118 б.]. Ал біз ... сабақ, жалғас және күн деген ұғымдағы атаулармен байланыстырамыз.
Тілімізде дүйсенбіні – бірінші сабақ, бірінші күн, ...... ... күн деген атаулардың бар екені бұл ойымыздың дәлелі бола
алады.
Мезгіл ... бірі – ... Күн ... ... қыза ... ... ... Сәске мезгілді байырғы жылдарда сәске маһал деп
атайтындығын ұшыратамыз: “Сәске маһал болғанда, қыз ... ... ... елге ... ... ... ... маһалдың мағынасы — кез, шақ.
Қырғыз тілінде маал время, момент мағынасында беріледі. Маһал сөзі ... ... мәл ... ... ... жасы мәлден өтті деген
тіркес бар. Жасында анық ... ... ... ... күнде
толғаныңыз. Сыпырып жас кезіңде ілсең-дағы, Тұғырға мәлден өтіп қонғаныңыз.
(Мұсабек Байзақұлы. Манат қыздың хаты). “Келіппін сексен үшке ... ... көзі ... ... жүр ме? ... көрпеш –Баян сұлу). Мәлден өтті,
жасы мәлден өтті деген сөз орамы “белгілі ... ... ... ... ... кез, шақ ... әдебиетте “алпыс үш жас” дегенді
аңғартса керек. Ертеректегі қазақ салтында мүшел жасты да (13,25, 37, ... ... деп ... ... ... жастың біріне толған адамды
“тым ... ... ... ... бармайды”, “қауіп-қатерден
сақтанып жүреді” деп отырады. ... ... ... тура ... орағыта
атаған. Бұлбұл үнді Біржан салдың ақын Сарамен айтысында “Адымым күні ... Екі жыл отыз ... ... ... ... осындай сырдың
болуы да ықтимал. Әрине, санды тура атамаудың бұдан басқа да өзге ... Ат ... ... ... ... ... жасалады: отыз – екі
он бес, алпыс – екі отыз, елу – екі жиырма бес; қырық жеті – ... мал ... ... өзін ... ... ... ... Күн ұясынан құрық бойы
көтерілген шақ — сәске немесе ерте сәске. Бұдан ... ... — ұлы ... қан сәске деп аталады. Еліміздің батыс аймағында тәуліктің осы
мезгілін ... сиыр түсі ... ... қолданылған: Жайылған атын
алдырып, Үстіне ... ер ... Сиыр түсі ... ... өтіп, заң
салды (Ығылман Шөреков). Сөз тегін айтылмайды. Сәскенің бұл ... ... ... бір ... ... ... М. Ысқақов “Халық календары”
деген кітабында: “Ұлықбектің келтірген мағлұматына қарағанда ... ... ... ... ... он ... ... әр үлесін чағ деп
атаған. Чағтың ұзақтығы екі сағат болған. Ұйғырлар ... чағ, ут ... ... чағ, ... ... Көне түркі жазба ескерткіштерінде мынадай
бір қызық материал бар. “Мен түрік Білге қаған бұл өтке ... ... ... ... өт//өд сөзінің аудармасы ... ... Ал ... М. ... ... бір ... ... еңбегінде
өд (уд) сөздері сиыр мағынасында кездесетіні белгілі. Әр оқыған ... ... ... ... ... бар деп ... ... үстінде болатынмын. Н.
Уәлиұлының осы ... ... сиыр мен ... ... ... бар
екеніне көз жеткіздік. Ал енді жерді көк өгіз көтеріп тұрады ... ... бар ... ... ... бір дәрежеде бұл пікірде де ... ... ... Үт ... ... ... көне ай атауына да таңылған. Тәулік
шақтарын зерттеуші ғалым моңғолдардың тәулікті он екіге бөліп, бөліктерді
цағ деп ... ... тиек ... ... ... цағ ... ... цағ (сиыр шақ), барыс цағ т.б. болған деген қызықты деректер келтіре
отырып: “Бірақ бұл цағтарды тек ... ғана ... ... ... ... ... сиыр шағы, барыс шағы т.с.с. ... ... ... әлі ... ... жоқ. ... ... мен
есепшілер ғана біліп, ұмыт болуы мүмкін”, – дейді. Тек моңғол тілінде ғана
емес, қазақ тілінде он екі сәт ... ... ... ... ... де ... көруге болады.
Он сегіз мың ғалам, он екі сәт, мың бір ғалам он екі сәт, мың ... ... ... барша тіршілік” дегенді аңғартады. Бұл
сөздер “он екі сәт”, тіркесімен бір қолданыла ... ... ... ... О, бұл (қой) әлі ет болғанша мың бір әлем он екі сәт.
– Мұны қашан әкетеді? Ет комбинатына сол күні ... қоя ма, жоқ ... ... Хат. // ... 1986). Бұл ... мың бір әлем он
екі сәт деген тіркесі ұзақ мерзім, тым ұзақ уақыт сынды ... ... ... ... ... моңғолдарда қолданылған он
екі шақ ... ... ... ... ... сиыр түсі ... атауды ут
(сиыр) шағымен байланысты қарауға болатыны түрткі болатын тәрізді. ... ... ... ... ... қазіргі кезде ұмыт болып бара
жатқан тағы бір ... ... бар ... Ол — қозы ... де ... қозы түс өтті аяулы
Тал түс те кетті, бесін де міні таянды.
Мына жалғанда не қалар дейсің баянды?
Кезекпе-кезек бәрі де жылжыр ... ... оқи ... ұмыт ... бара ... ... ... мұндай сөзді қағаз бетіне түсіріп кеткен ақын қаламын ... ... Бұл ... ... ... ... ... ақын Мұқағали Мақатаев
болатын. Сонымен сәскемәл мен ерте сәске; ұлы сәске және қан сәске сондай-
ақ сиыр түсі ... ... ... ... ... ... тұр.
Халық тіліндегі бұл атаулардың бәрі түске дейінгі мезгілге ... ... жыр ... кездесетін түсімәлі сөзі “түскі шақ, түс
кезі” дегенді білдіреді.
Түс мезгілі атауларының ... ... түс ... ... ... түс ... Жоғарыдағы айтылғандай, мұндағы мәлі (түсімәлі) сөзі
маһалдың дыбыстық жақтан ықшамдалған ... ... ... ... бірі — түс ... Тіркес құрамындағы әлет сөзі дыбыстық өзгеріске
түсіп, танымастай болған. Бұл сөздің бастапқы айтылуы — хал (араб сөз). Хал
сөзі орта ... ... ... ... ... әрі ... “уақыт”,
“шақ”, кез деген мағынада жұмсалған. Мағлұм – мағлұмат, жамиғ – ... хал сөзі де ... ... ... бұл ... ... ... өтірік халет жоқты жалған.
Өзіңе тірі болса, берер едім,
Торғайың әлдеқашан өліп қалған деген “Қозы ... — Баян ... ... үзіндіде халет сөзі жай, жағдай мағынасында жұмсалып тұр. Ал ... ... ... ... ... “жаңылыс” делініп қате
түсіндірілген. Шынында да, өтірік ... ... ... ... ... “Хал-жағдай”, “Жай” әрі “уақыт”, “шақ” мағынасын білдіретін халет
сөзі қазіргі тіл қолданысымызда х ... ... ... әлет түс
әлеті болып қалыптасады. Халет сөзін көркем сөз ... ... ... ... ... ... “Жүрек қобалжып басы айналады.
Құлақтың ың-шың шықылдаған толассыз бір шуыл бар. Осы күйінде барлық ... ... ... азғантай уақыт жатты да Абай ойы өшіп, сеніп
жоққа батты” (М. ... Абай ... түс, анық түс, ... түс, ... тал түс, ... түс, ... түс,
тапия тал түс, тапа тал түс, тапай тал түс, тайдай тал түс, ... ... тал түс ... ... Күндіз баласын түске дейін,
түстен кейін деп бөлу көптеген ... ... Ал осы екі ... ... ... бауырға кірген”, “күннің тас төбеге келген” сәтті
(әсіресе, жаз ... — тал түс. ... ... тал ... ... сөз орамдарын кездестіреміз: шаңқай түс, анық түс. ... күн, ... ... ... ... ... Анық ... толғанда” (Қашаған). Таңдай
тал түс. “Арқалық , жау ... ... ... жылқыны таңдай тал түс
дүрілдетті”. (Арқалық). Талма түс. “Арада неше ... ... ... ... ... ... ... батыр). Талмау түс. Тапия тал түс (С.
Шүкіров). Шалқар түс. (Келіп ек ... ... ... ... ... ... тағы ... (Арқалық). Талықсыған тал түс. “Талықсыған тал
түсте өзім қашып барайын” (Қыз Жібек).
Түс қыңды, түс қиды –синонимдері. ... ... ... ... сәтін түс
қыңды, түс қиды деп атайды. “Ойлағандай түс қия берген кезде көрші ауылдан
қайтқан қауыммен тағы бір хабар ... (М. ... Абай ... Бұл ... түс ... түс қиды ... когнитивтік мәні бар. Қиды қимыл
мәнді сөзінің мағынасы қиып өту, ... қою ... ... ... ... ... кезі ... кейінгі смезгілге сәйкес келеді. Ал
қыңды сөзінің ... – қың ... ... ... сай келгендіктен
түстен кейінгі мезгіл атауын иеленген.
Әдетте, ертеде, шаруа адамына түске дейінгі шақ, сірә, тым ұзақ ... ... ... ... дейін көк өгізге мінеді, түстен кейін ... ... ... ... Бұл — түстен кейінгі уақыт тез өтеді дегені.
“Күйеу келсе қыз ... ... ... күн ... ... ... да ... аңғартады.
Түстен кейінгі шақ – бесін. Әрине, бесін атауын сыртқы ұқсастығына
қарап, бес сөзіне қатысты ... ... ... ... ... ... дейтін де пікір бар. Бірақ бұл сөз түркі тілдерінде парсылардан
ауысқан деуге болады. Парсы ... ... ... ... ... ... ... дегенді білдіреді. Парсыша пеш (маңдай) деген сөз. ... ... ... — “маңдай”. Бесін мезгіл — күн ... ... ... ... бесін мезгілін екі шаққа бөліп айтатындығын ... ... мен айна ... – синонимдес мезгіл атаулары. Бірінші, ұлы бесін —
“Күн қақ маңдайға келген шақ”. Жырларда ... айна ... осы ... мен ... ... ... “Әлде өтірік, әлде рас, мен жоқ едім
қасында Айна бесін болғанда, Батырың елге ... (Ер ... ... ... — “күн маңдайдан ауа бастаған шақ”. Бесінге қатысты тағы бір атау ... ... ... ... ... ... батырың бір төбеге ... ... қожа ... ... ... ... кез” дегенді
аңғартады.
Екінді – намаздыгер синонимдері. “Екіндіде елге ... ... ... ... ... Мақалдың бұлай айтылуы пышақ ақындар мал өрістен
келеді. Мал жайғасып, ... ... ... ... Бесін ауып күн
батуға таянған шақ — ... ма ... әдем ... ма ... ... ... ... екіндіге күн құласа,
Көріксіз көрінбей ме дүние бір. (Жамбыл).
Халық тілінде екіндімен жарыса қолданылатын ... бірі — ... салт ... ... ... аты есебінде қолданылған бұл сөзде
ертеректе мезгіл, шақты білдіретін атауға ... ... ... ... дыгер, намаз шағында деп те айтатындығын кездестіреміз.
Күн байығаннан (батқан) кейінгі мезгіл – іңір, ымырт, ақшам, ... ... ... қалар” дейді халық мақалы. Қазақ ... ... ... шақ; мал ... шақ; қозы лақ, бұзауды
енесімен жамыратып алмауды қажет ететін шақ. Іңір ... өзі ... ... ... және іңір ... деп екі ... ... белгілі.
Намазшам. Намазшам діни салтта “төртінші намаздың” аты, ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Бұл сөзді де шаруа адамы байырғы кезде
мезгілді білдіру ... ... ... ... бие ... екі
айғыр желі басында жатып қалды. (“Қозы көрепш Баян ... Кеш ... оның шақ ... ... түсетін ымырт жабылды, шам жамырады,
сам батты, ақсам батты, т.б. тұрақты тіркестер бар. ... ... ... ажал ... жан шықпас” (Бұқар).
Түн баласы да, күндіз баласы тәрізді бірнеше шаққа бөлінеді. Оларға
тоқталмас бұрын, алдымен түн ... ... тілі ... ... қарауға
болады. Көне моңғол тілінде сөни “түн”, сөнбе “сөнді” деген ... ... ... ... шөне – ... Бұған қарағанда, сөн, түн
сөздерінің негізі бір тәрізді. Ал сөз ... с, ш, т, ... ... ... ... ... тілдерінде (с, ш, ... т-ға ... ... ... бар; ұйғырша, татараша сычкан,
“мышь”, түрік, әзірбайжан, ... ... ... чычқан, қазақша
тышқан.
Қас қарайып, көз байланған шақ; екі кештің арасында; ел ... ...... ... ... Бұл ... де ... басталар мезгіліне
байланысты айтылады. Мұндағы қас “жан”, “маңай” дегенді білдіреді.
Құптан мезгіл. Ел ұйқыға жатар шақ – құптан мезгіл. Құптан прарсыша: ... ... 2) бес ... ... ең ... (19). Құптан намаз
еліміздің Атырау аймағында жасиық намаз деп те ... ... ... ... ... байланысты атаулары байырғы жырларда, эпостарда жиі
қолданылады. “Намазшамнан өткенде, құптан мезгілі ... ... бір ... ... ... ... батыр).
Марқа туған. Тілімізде түн сипатына қарай айтылатын айдың жарығында,
айдчың қараңғысында тәрізді атаулармен ... ... ... ... ... туған деген тіркестің қолданылғанын көреміз. Айсыз қараңғы
түнді тастай маң қараңғы деп те атаған.
Түн жарым, түн ортасы, жеті түн – ... ... ... ... ... ... кейін, шамамен екі сағат өткен кез түннің бір ұйқысында
делінсе, бұдан кейінгі екі сағат түннің екі ұйқысында деп ... ... түн ... ... кез, жеті ... ... қолданыстар түннің осы
айтылған мезгіліне қатысты деуге болады. Таңға бір ұйқы ... ... ... ең соңғы бөлігі екендігі белгілі болып отыр. Бұл шақтар,
әдетте, жетіқарақшы ... ... ... ажыратылады. Түн ұйқысын
төрт бөлді деген фразеологизм түннің осындай төрт бөлігіне орайлас ... ... Ал ... ... ... шағы таң ... деп ... біз тәулік ішіндегі шақтардың мезгілдердің ... ... ... ... ... ... ... Бұл, әрине, шақ
атаулары жіпке тізгендей түгелденіп, ... ... ... ... сөз ... жыл ... айды ... аптаны күнге бөлу тәрізді ... ... ... мен астрономиясындағы ерекшелік ертеректегі Ә.
Диваев, А.Н. Самойлович, В. Гордлевский, Б.А. Куфтиннің, Н. Уәлиұлының т.б.
еңбектерінде зерттеліп, арнаулы ... ... ... ... ... ... бірсыпырасы лингвистикалық материал есебінде
сөздіктерде беріліп, зерттеу мақалалар жарық көрді. Ал ... ... ... шақ, ... ... атаулары, жеке сөздер мен
фразеологиялық тіркестер ... ... ... арнайы
қарастырылмаған деуге болады.
2.3 Арақашықтық өлшем атауларының этнолингвистикалық сипаты
Қазақ халқының ... ... ... ... ... бірі – ... ... Арақашықтық өлшемдерін білдіретін
тіл бірліктері мерологиялық лексиканың ауқымды бір қабатын құрайтын аралық
өлшемдер, ... ... сөз ... ... көрініс тапқан.
Фразеологиялық сөздер – қайсыбір ұжым мүшелерінің ... ... бері ... ... ... мен пайымдауын, салт-дәстүрі
мен әдет-ғұрпын, яғни концептілік мәдениетін көрсететін тіл бірліктері.
Фразеологиялық сөздердің ... ... мен ... ... ... ... В.В. ... мынадай тұжырым жасайды:
“Фразеологизмы были порождены то или ... ... ... ... определенной языковой ситуацией, а затем уже ... ... ... и представления, предметы и явления, факты и
события с которыми были связаны данные ... они были ... но ... от производственной почвы, выходя за пределы
породившей их ... ... ... и практики, они резко изменяли
свое значение и пробретли новые, экспрессивные оттенки” [41, 36 с.].
Ғалым ... ... ... фразеологизм сөздердің сол
этностың өткен өмір мен ... ... ... ... шынайы
көрініс екенін байқаймыз. Фразеологизмдердің этностың ментальдық табиғаты
жөнінде зерттеуші В.Н. ... да ... ... ... “содержание
фразеологизмов-идиом и фразеологических сочетаний, определить смысл их
культурно-номинальных коннотации, ... ... ... их ... ... ... черты народного
менталитета” [49, 36 с.].
Бұл автордың тұжырымынан да ... ... ... ... мол ... ... ... аңғарамыз.
Әйтсе де құрылымдық-семантикалық құрылысы жағынан фразеологизмдер
сөздерде жүйелілік ... жоқ ... ... ... ... модельді табу қиын.
Фразеологизмдердің құрылымдық табиғаты туралы сөз еткенде ... ... ... сөз ... ... ... ... Фразеологизмдер мәселесімен шұғылданған ғалым І. Кеңесбаев бұл ... ... ... ... ... ... ... байқалып, түп
қазық есебі қызметін атқарады. Ондай сөздер әлденеше ... ... ... Оны ... сөз ... ... – деп
тілімізде қолданылу аясы кең тараған ел, қол, жас, ит, ат, тіл, жер, ... ... ... ... 578 б.].
Бұдан байқалатын нәрсе – ... сөз ... ... ... ... ... бір ... ұйытқы болып табылады.
Фразеологизмдердегі бірінші компонент, көбінесе, фраза жасаушы ұйытқы
сөз болып табылады. Бірақ бұл негізгі шарт болып ... ... ... келген сөз фраземажасамда ұйытқы компонент бола алмайды. Тек халықтың
тілдік санасында әбден ... ұзақ ... ... құрамдағы лексемалар
ғана ұйытқы бола алады. Яғни ... ... ... қалыптасқан
фразеологиялық тіркестің ішіндегі біреуі ұйытқы сөз болып табылады.
Арақашықтық өлшемін білдіретін фразеологизмдерде ұйытқы сөз ... ... ... ... – көш, ... жер, ... ... уақыт
межелерін алуымызға болады. Тілдік тұрғыдан қарастырғанда фразеологизмдерге
айналған арақашықтық ... ... бір ... жер, түйе көш жер, ... жер, қой ... жер, бие ... жер, сәскелік жер, бір көш жер
т.б. тіркестерді көптеген ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырып, оларды нумератив
сөздер деп атаған.
Қазақ таным-түсінігінде жылқы түлігі ерекше қастерленген. Оны ... ... ... ... ... көруге болады. Тілімізде осы
түлікке ... ... мен сөз ... ... қанатты
сөздер сан алуан мағыналық топтарда молынан ... ... ... қолданылатын ат шаптырым дер, құнан шаптырым жер, ат сауырынан,
ат құлағынан сияқты ... ... ... ... ... арақашықтық
өлшемін білдіруде алдыңғы үш тіркестің қызметі орасан.
Ат шаптырым жер. ... 2-3 км ... ... ... 1, ... Бұл ... ... сөздіктегі түсініктеме мен ғалымдардың берген
анықтамасында бірізділік жоқ. Мәселен, Е. ... бұл ... ... ғалымдардың пікірін салыстырып, оларда кейбір мағыналық
ерекшеліктері бар ... атап ... ... ... Х. ... ат ... тіркесі 30-40 км ... ... ... С.М. Абрамзон ат чадым арақашықтығы “кейде 50 шақырымға
дейін жетеді” деп көрсетеді. Ал М. ... ат ... ... 20-25 км ... ... [8, 143 ... ат ... жер тіркесімен мағыналық және құрылымдық жағынан
ұқсас құнан шаптырым жер, тай шаптырым жер тіркестері де ... ... ... ... ... ... ... қазақ өзінің күнделікті
көз алдында көретін жан-жануарлардың жасын, жынысын, түрлі ... тани ... ... ... ... нысандармен салыстырып, теңеп солардың
қасиеттерін анықтаған. Жоғарыда аталған тіл бірліктері – осының ... ... ... меже ... осы жануарлардың ... ... ... тәжірибесі адам санасында
сұрыпталған семантикалық сипатын белгілері негізге ... ... ... ... орта ... ат ... жер – 20-25 шақырымды білдірсе,
құнан шаптырым жер 10-15 шақырымды, тай шаптырым жер – 5-10 ... Яғни бұл тіл ... ... ... ... ... тұрмыс-тіошілігіндегі көрген-білгені мен есіне түсіргені себеп
болған деуімізге болады. Мәселен, Л. Молчанованың зерттеуінде суық ... ... ... итке шана ... оған жүк ... дем алдырмай
жүгіртетін әдет болған. Осыдан бұл халықтардың тілінде “побәрт-побәйд”
атауы ... ... ... шана ... ... дем алмай жүгіруі) [4, 36
с.].
Сондай-ақ орал семьясындағы тұңғыс-маньчжур тілдер тобына ... ... ...... ... ... арақашықтықты жегілген
бұғының дем алмай жүгіріп өтетін межесін, шамасын білдіретін атау. ... ... ... табиғат мерзіміне байланысты қыста (немесе ... 10 ... жуық ... жазда ол 4-5 шақырымды қамтыған [4, 36
с.].
Славян халықтарының ... де “ат ... ... тіркесіміне жуық
қолданылатын “упряжка” (аудармасы – көсем жегілген аттар) деген атау бар.
В.Г. ... бұл ... екі ... ... 1) аттың дем алмай жүріп
өткен арақашықтығы шамасы– 40 шақырымдай жер. 2) ... еш ... ... шауып өткен арақашықтық межесі.
Орыс тіліндегі бұл атау да ат шаптырым жер тіркесі сияқты көнерген
сөздер ... ... ... халықтық өлшем атауы ретінде қолданылады.
Қысқасы, тіліміздегі ат шаптырым жер, құнан шаптырым жер, тай шаптырым
жер тіркесіндерін ата-бабаларымыз жол жүру мен ... меже ... ... мән берген. Басқа халықтар да өзінің күнделікті тұрмыс-
тіршілігінде қандай жануарды көп пайдаланса, соның қимыл-қозғалысы, ... ... ... анықтағанын жоғарыдағы мысалдар дәлелдей
алады.
Осыған қарап, белгілі бір тілдің лексикалық ... ... ... ... ... ... салыстыру,
теңеу арқылы когнитивтік санасында қалыптасқанын білуімізге болады.
Тіліміздегі ... ... ... ... ... ... өздері
тұрған мекеннің айналасындағы мекендерді де өлшем, меже, шама ретінде танып-
білген. Бұған тіліміздегі бие бауындай жер, қозы өрісіндей жер, ... ... жер, қозы ... жер ... ... сөз ... дәлел бола
алады. Бұл тіркесімді анықтауда құрамындағы ... ... ... салыстыру
мағынасын білдіретін -дай,-дей жұрнағының жалғануы арқылы жасалғанын
көреміз.
Қазақтар өзін қоршаған ... ... ... ... ... Р. Иманалиева төмендегідей мәлімет береді: “Наличие
концентрической или круговой (полукруговой) ... ... ... ... об освоении пространства. Жилье –
үлкен үй “Большая юрта” рассматривается как ... ... от ... ... ... ... мир юрты ближайших
родственников, юрта гостей, далее место расположения ... – қозы ... ... ... ... ... кобылицы – желі бойы, бие
сауым”
Қазақ тұрмыс-тіршілігінде белгілі бір арақашықтық өлшем, шаманы оған
кеткен ... ... да ... ... Осыған байланысты тілімізде
біршама тұрақты тіркестер қалыптасқан. Мысалы, күндік жер, ... ... жер, ... жер, ... жер ... ... ... ежелден келе жатқан әдіс-тәсіл болуымен
қатар көптеген халықтарда осындай тіл ... ... ... Түркі
халықтарының арғы тегі ежелгі скифтер кеңістіктегі арақашықтықты оған
кеткен уақытты анықтағанын Геродот ... ... ... скифы –
земледельцы занимают пространство к востоку на три дня пути, простираясь до
реки, именуемой ... на ... ... по течению Борисфене на
одиннадцать дней. Кочевники занимают область к востоку на ... ... ... из ... ... принадлежит савроматом, которые занимают
пространства в пятнадцать дней пути”.
Кеңістік аумағындағы арақашықтықты уақытпен анықтау ... (үш ... жол) ... ... ... жол ... жатынлық”
деп аталғанын этнографиялық мәліметтер дәлелдей түседі [4, 77 б.].
Аталмыш мәліметтерге қарағанда кеңістіктгі ... ... ... этностар мен халықтар үшін ерте кезден бері қарай тиімді
әдіс-тәсіл болғанын аңғарамыз.
Халықтардың таным-түсінігінде ... ... ... ... және
жақын мағынасында қолданылатын ерте заманда қалыптасқан. Алыс арақашықтықты
білдіруде, көбінесе, мына ... ... ит ... жер, ... ... алты ... жол, түйенің табаны түсетін жер, көз көрмес,
құоақ естімес жер, көз ұшында, арасы жер мен көктей ... ... жер ... қарға адым жер, таяқ тастам жер, құлаш созым
жер, қол созым жер, желі ... жер, бие ... жер, бір ... ... ... жер, қозы ... жер т.б. Бұл фразеологизмдердің семантикалық
реңкі жағынан арақашықтықты білдіруден көрі, бағалауыштық, образды, бейнелі
қасиеті басым, стильдік ... ... ... ... ... ... ... құрайтын ежелгі
арақашықтық өлшем мағынасын білдіретін сөздер мен тіркесімдер метрологиялық
лексиканың аса ауқымды ... бірі ... та ... ... ... мен қалыптасуы, негізінде, сол ... ... ... мал шаруашылығымен, көшіп-қонуымен түрлі нысандарды
салыстырып теңеу сияқты өмір қажеттіліген туындаған. ... бұл ... ... – өз ... мәдени келбетінен берері мол, ұғымдық мазмұны
терең этностың ойлау жүйесіндегі танымдық ерекшеліктерін айқындайтын құнды
тіл бірліктерінің бір қабаты.
Этнолингвистика ... ... ... ... менталитетпен
байланысты зерттеуге ... ... ... негіздерін ұлттық мәдени деректерге ... ... әр ... ... ... мен ... ... жөн. Жазушы
Д. Досжанның «Жібек жолы» кітабынан алынған мына үзіндіде көптеген салмақ-
көлем мәнді сөздердің ертеден-ақ шығыс халықтарымен ... ... ... ... қолданғанын байқауымызға болады: «Қай ұлттың болмасын, өзіндік
өлшем заңы бар. Қыпшақ өлшемдері де ... кем ... ... ... ... саудасын табақ, шараяқ, батпан, қап, қанар, құмыра деп өлшеп
жүрміз. Бұл өлшемдердің ең кішкентайы көзе, пиялай, ... ... ... ... бәрі кім ... ... ала ... өлшем емес, жылдар
бойы қалыптасып, бір мысқалы Хорезм дирхемінің жеті ... ... ... ... ... ... ... халқының тұрмыс-тіршілігінде белгілі дәрежеде қолданылған этномәдени
мазмұнды бірлік екенін танытады. Олардың біразы күллі шығыс халықтарына ... ... атау ... ...... өлшемі (бір батпанда 200-300 кг ауырлық бар) ... ... б.]. М. ... ... де батпан атауына осы мағынамен ... ... ет – бір ... ет ... ... ... Батпан атауына көне
түркі сөздігіндегі 180-300 кг арасындағы салмақ өлшемі деп ... ) [ДТС, 237 ... ... ... ... ... ... көпшілігі “батпан”
сөзінің ең алғашқы кездескені ХІ ғасырдағы жазба ескерткіштерде екенін ... ... онда ... ... кг ... ... білдіретіні көрсетілмеген
деп тұжырымдайды. Салмақ ... ... ... ... ... сауда-саттық қарым-қатынас пен салық төлеу жүйесінде кейінгі
кездерде кең көлемде ... ... ... көптеген дереккөздерде
аталып өтілген.
Ресейде батпан туралы алғашқы дерек Афанасий Никитиннің “Үш ... ... ... атты ... ... ... орыс ... ол
10 фунтқа тең делінеді. Қазан губерниясында батпан үшін 4,5 пұт ... ... Әр елде ... әр қилы ... ... халқының этностық таным-түсінігінде салмақ өлшемін білдіретін
батпан атауы сандық жүйемен алғанда нақты ... кг ... дәл ... да, оның ... салмақ мөлшері мағынасында кеңінен қолданылатын
мәдени ... ... ... ... осы ... ... қалыптасқан
мақал-мәтелдер мен қанатты сөздерден фразеологиялық символдардың мазмұнынан
байқауымызға болады. Салмақ ... ... бұл ... ... батпандап кіріп, мысқалдап шығу; бұл не деген батпан құйрық,
пұт ... деп ... одан да ауыр ... бар, бала ... батпан артық
туады деген сияқты мақал-мәтелдердің мазмұнынан бұл атаудың аса ауыр салмақ
өлшемі болумен қатар, этностың өзіне тән ментальдық ... да ... ... ... ... тілінде де ауыр салмақты білдіретін ұғым
ретінде кеңінен қолданысқа түскен. Мысалы,
Қол қойдым, мына сөзі тегін емес,
Мың батпан оңай оспақ ... ... бұл ... қоя берсе,
Қайталай меніменен қылар егес, – деп халық ауыз әдебиетінде ... ... сом ... солқылдата соққан күн (Қ. Аманжолов) деген үлгідегі
қолданыстар да жеке ... ... ... ... ... коннотациялық мәнге ие сипаттары да ұшырасады деуімізге болады.
Ғалым Ә. ... ... ... синонимдік қатар құрауда белсенді
екенін атап ... сом, ... ... ... салмақты сияқты
синонимдерге ұйытқы болатынын да атап ... ... ... ерте кезден бастап ақ Шығыс елдерімен қатар
түркі халықтарының да өмірінде де ауыр ... ... ... ... ... бірлік ретінде кеңінен қолданылған.
Қазақ халқына шығыс елдерінен енген кірме атау болғанымен, тілімізге
өзіміздің төл ... ... ... ... ... және ... қабілеті артып, ақын-жазушылар тілінде “ауыр
салмақ” мағынасымен қатар ... да ... ... құбылып, сан алуан
тілдік қолданысқа түскен. Тілімізде қадақ, мысқал, пұт, әшмүшке ... ... ... ... мол ... мен туынды сөздер
жасауға ұйытқы болған ... ... ... ... деп ...... ... кең тараған салмақ бірлігі. Қашқынның өмірі
тұтқынның тірлігінен гөрі бір мысқал ... ... ғой (Қ. ... ... өте аз, ... өлшемді мағынаны білдіретін бұл өлшемдік
бірлік күллі шығыс елдерінде, атап айтқанда, Үндістан мен ... ... Азия мен ... ... ... ... ... елдерінің өлшем бірліктерін зерттеуші В.Хинц бұл ... ... ... ... ... “Основу всех мусульманских
весов составляют дирхами, который восходит к греческой драхме, и ... ... на ... ... ... ... шариату, мыскал и дирхам относятся как 10:7, в то время как ...... атау ... ... ... ... халықтарының көпшілігінде де осы
салмақ мағынасында қолданған. Оған дәлел Е. ... ... Азия ... ... ... арасында мысқалдың бірнеше ... ... ... ... – 4,55 гр; Бұхарада – 4,8-5,0 гр;
Самарқанда –4,46 гр ... ...... ... ... ... ... дәрі-
дәрмек, бояу мөлшерін анықтаудағы ең көп ... ... ... деп көрсетеді [6,46 б.].
Ерте кездің өзінде-ақ мысқалдың дәл мәнін өзгеріссіз ұстау үшін ... ... ... шыны-сауыттар табылды. Қазіргі зерттеулердің
көрсетуі бойынша, олар милиграммның үштен ... ... ... [6,46 б.].
Сол сауыттардың салмағы бойынша бағаласақ, мысқал 431 гр-ға тең.
Мысқал, негізінен, алтын мен күміс ... ... ... мен ... ... қолданылады. Ол әр жерде әртүрлі мөлшерде өлшенген: Египетте
-4,68 гр, ... – 4,6 гр, ... – 4,46 гр, ... –4,538 гр, ... ... ... қолданылған “Азов мысқалы” үшін тілімізде 4,41
гр алынған.
Халқымыздың ой-тұжырымында ... ... ... салмақ-
көлемін нақты өлшегеннен гөрі, оның ауқым-көлемін өздері тұрған заттардың
көлем-мөлшеріне қарап ажыратуды үрдіс еткен.
Сұйық заттар мен шашылып-төгілетін ... ... ... ... мес, саба, қарын, табақ, қап, дағар, бүйен сияқты салынған
ыдыс-аяқтарының көлем-мөлшер ерекшеліктеріне сәйкес ... ... ... ... әлем ... ... орналасу тәртібін,
ұзындығы мен қашықтығын, салмақ-көлем мөлшерін ... ... ... ... ... болжай алған. Таңның
атысы мен күннің батысы тәулікті, уақытты сағатпен, салмақ пен ... мен ... ... ... пен ... ... метр сияқты
нақты өлшеу құралдарымен өлшенсе де, соның ... ... ... ... ... тәжірибесінен ала білген.
Сондықтан бұл өлшем, меже, шамалар өз заманының ... ... ... ... ... ... өзіндік ойлау жүйесіндегі этнотанымдық
ерекшеліктерін айқындайтын құнды ... ... ... ... ... ... мысқал атаулары
ерте кезден-ақ көрші елдермен түрлі сауда-саттық және ... ... ... халықтарына, оның ішінде ... ... ... ... енген кірме атау деп тұжырымдауымызға болады.
Батпан атауы ауызекі сөйлеу тілі мен көркем шығарма тілінде ... ... жиі ... ... пен ... аса ... ... әсіресе, өзге аз мөлшерлі затты сипаттауда ... ... ... жиі ... ... бүгінгі лексикалық қорымызда көнерген сөздер
қатарындағы ... ... ... жүр.
Өлшем жүйесіндегі танымдық табиғаты салмақ өлшемдеріне жақын
этномәдени лексиканың бірі – ... ... ... ... ... көбі кәдімгі күнделікті қарапайым ... ... ... ... ... қатталып, бара-бара тілдік ... ... ... ... ... ... ... бір үйір жылқы, бір отар қой, тір табақ ет, бір қазан сүт, бір
арқа отын, бір ... шай, бір асым ет, бір ... су, бір ... нан ... ... байырғы көлем өлшемдеріни жатқызуға болады.
Халқымыздың ой-тұжырымында затты, нәрсені нақты салмақпен өлшегеннен
гөрі, заттың ауқым-көлеміне ... ... ... ... ... әр ... ... ерекшеліктеріне сәйкес әрқилы ... үй ... ... ... ... бір топ ... бір ... үйлі жан десе, одан көбін бір топ адам, бір ауыл, бір тайпа ел, ... ел, рулы ел, ... ел, ... ел, ... ел, ... ел ... [18,37 б.].
Мысалы, дүйім елдің көзінде оның басында өз қолымен Манның өкіметінің
Уаң (ақсүйек, ... ... ... ... білдіретін, көк тасты
дулығасын әкеп кигізді (Қ. Жұмаділов, Тағдыр).
Ата-бабаларымыздың этносқа тән ... ... ... мен
заңдылықтарының көпшілігі өзінің күнделікті тұрмыс-тіршілігі айналысқан ... де ... ... ... дамып қалыптасқаны ақиқат.
Мәселен, қазақ менталитетінде адам өзінің ... ең ... ... ... жануарлармен емес, өзінің күнделікті өміріндегі етене
таныс төрт түлік малдардың ... ... ... ... қозым
сияқты жағымды мағыналы сөздерді қолданса, салмақ-көлем мөлшерін анықтауды
да төрт ... ... ... ... ... ... ... ерекше
мән беріп, өздерінің ... ... және ... ... ... отырып тіл бірліктерімен таңбалағандары өлшемдік мән
тудырады. Мысалы, төрт түлік малдың өзін бір қора қой, бір қора мал, ... қой, бір ... қой, бір ... бір келе түйе, бір ... ... ... қозы деп ... ... ... топтаса, жылқы малының көлем
мөлшерін төмендегідей жобалаған: бір үйір ... бір қос ... бір ... ... оқ ... ... желі т.б. ... Келесі күні
таңертең князь Дуань бір ауданды құрбандыққа шалғаны, бір ... ... үйір ... қоржын толы күміс жамбыға ие болып, Құлжаға қарай ... (Қ. ... ... ... ... бір сөзінің орнына отар, үйір, табын,
қос, келе сөздерін қойсақ, қайталама қос сөздерге айналып, ... ... ... ... Мәселен, үйір-үйір жылқы, қос-қос ... ... ... табын-тбын сиыр, отар-отар қой, ... түйе ... ... да ... ... төрт ... түс-түстеп беріп,
межесін біліп отырған. Көлем ... ... ... ... ... ... ... мазмұнында этностың ментальдық ерекшеліктеріне
орай қосымша таным-түсініктер де болады. Мысалы, көлем ... ... уыс ... тұрақты тіркесінің этномәдени өлшемдік мазмұнымен қатар
белгілі бір ситуацияда ... ... да ... ... ... Мәселен, ауызекі сөйлеу тілінде жақсы тілек, ниет мәнінде
туған жердің бір уыс ... ... ... ... ... бір уыс топырақ
бұйырмасын деген сипатта ұшырасатын ... ... ... ... ... өріс аясы бар ... төмендегі мәліметтен байқауымызға
болады. Мал иесі қасқыр жоламас үшін бір уыс топырақты алып, үш ... ... да ... ... әлгі ... шашатын. Бұдан соң қасқыр
кіре алмайды деп ... ... ... ... ... ... ... мысқал,
қадақ, әшмүшке өлшемдері Шығыс халықтарында ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінде де көрініс беріп, кірме
атау болғанына қарамастан ауыр және жеңіл ұғымдарының баламасы ретінде сан
алуан лексика-семантикалық ... ... ... ... ... әр заттың өзіндік ерекше ... ... ... ... ... топ жиынтығына,
малың аз-көп ауқымдылығына байланысты айтылатын сан ... ... ... ... Көлем өлшемін білдіретін тіл бірліктерінің лексика-
семантикалық сипаты өздері көлемін ... ... мен ... тығыз байланысты қалыптасқан деп тұжырымдай аламыз.
Салмақ-көлем өлшем мәнді сөздердің лексика-семантикалық табиғатында
сан есім ... ... ... ... ... ... оның ішінде бір
сан есімінің әрі жиі, әрі көптеген өлшем мәнді тіркестерден байқауымызға
болады.
Әлем бейнесін тану ... ... ... ... ... ... ... бір нысаннан алыс немесе жақын, ұзын немесе ... ... ... ... ... жұқа екенін анықтау барысында этнос мүшелері
өздерінің когнитивтік санасындағы ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар жүйесін дүниеге әкелген.
Өлшемді адамдар, ең алдымен, практикалық ... ... және ... ... ... бірліктерін өздері жасайды. Сондықтан да
олардың күнделікті ... ... мен ... ... өлшем
жөнінде ментальдық таным-түсініктер шоғырланып, соны ... ... ... етіп бекітті.
Замандар ағымында даралана түскен ... ... ... ерте ... ... қарадүрсін өлшеу жүйелері негізінде
жіктелді. Ғаламшарды мекен еткен әртүрлі этностар мен ... ... сүру ... орай ... ... әдет-ғұрпы, ырым-
жоралғысы, моралі, діні, тілі болатын сияқты өлшем туралы ... ... ... сәйкес ментальдық ерекшеліктеріне негізделді. Бұл
өлшемдік ... ... ішкі ... мен мазмұнында
халықтың ментальдық ерекшеліктеріне негізделді.
Бұл өлшемдік жүйелердің этнолингвистикалық ішкі ... ... ... ... мен ... ... ... нысандардың
сан алуандығы, шұғылданған ... ... ... ... ... жерінің географиялық ландшафтары
сияқты көптеген сыртқы факторлардың сипаты көрініс береді.
Ежелгі ... ... бір тобы ... ұзындығын білдіруде
қолданған дене мүшелері мен құрал-сайман атаулары болды. Қарыс, сүйем, елі,
құлаш, шабан, шынтақ, арқан, құрық, қамшы сияқты дене ... мен ... ... ... ... ... атқарса, дами келе адам
қажеттілігі үшін өлшеу құралдарының қызметтерін ... ... ... ... жағынан дамып өлшемдік мәнге ие болған. Бұл
өлшем бірліктері нақты ортақ ... ... ... ... гөрі ... дене ... өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес өлшемі, межесі
анықталып ... ... бен ... ... аса ... қабатын
құрайтын өлшем бірліктерінің бірі – арақашықтық өлшем мағынасын білдіретін
тұрақты ... ... ... ... мен ... ... ... күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі мал шаруашылығы, ... ... ... ... ... теңеу сияқты өмір
қажеттілігінен туындаған.
Халқымыздың ой-тұжырымында өмір-тәжірибесінде заттың, нәрсенің салмақ-
көлемін нақты өлшегеннен гөрі, оның ... ... ... ... қарап ажыратуды үрдіс еткен.
Сұйық заттар мен шашылып-төгілетін заттардың ... ... ... мес, ... ... ... қап, дағар, бүйен сияқты салынған
ыдыс-аяқтарының көлем-мөлшер ерекшеліктеріне сәйкес әрқилы қалыптасқаны –
соның айғағы.
Сонымен ... әлем ... ... ... ... мен ... салмақ-көлем мөлшерін өзінің ... ... ... ... ... алған. Таңның
атысы мен күннің батысы тәулікті, уақытты сағатпен, салмақ пен көлемді
безбен мен ... ... ... пен ... ... метр ... өлшеу құралдарымен өлшенсе де, ... ... ... ... ... ... ... ала білген.
Сондықтан бұл өлшем, меже, шамалар өз заманының мәдени келбетінен берері
мол, ... ... ... ... ... ... ... айқындайтын құнды дүниелер.
2.4. Салмақ-көлем мәнді атаулардың этнолингвистикалық сипаты
Нумератив ... ... ... тіл ... ... ... жоқ. Бұл сөздерді мағынасы жағынан сан есім ... ... Ә. ... ... ... ... зерттеудің пікіріне
сүйене отырып: “Нумератив сөздер, белгісіздік сан есімі, счеттік сөздер,
түсіндірмелі сөздікте “штучные числительные” ... ... ... ... тіл ... қалыптасқан нумерализация мен нумератив сөздер
арасында айырмашылық бар. Нумералдану процесінің ... ... ... қайшы, әртүрлі жорамалдар айтылады. Мысалы,
“Сравнительная историческая грамматика ... ... (М., ... нумералдану процесі тек сандық, көлемдік, мөлшерлік ұғымға зат
есімдердің қолданылуы деп ... ... ... батпан, кг, т, га, қарыс, кез т.б. ... ... ... ... ... да басқа сандық, көлемдік,
мөлшерлік ... ... ... ... ... қос, жарты секілді сын
есімдер де бар. Қозы көш жер, ет асым, қас қаққанша т.б. фразеолгизмдер ... ... ... ... екі түрлі жағдайда түсіндіруге
болатынын ... 1) ... ... ... сан ... ... процесінің өзге сөз таптарынан ауысып келген сөздер; 2) басқа
сөз ... сан есім ... ... ... ... ... тілдерінің тілдік фактілерді салыстырып, бір ... арғы тегі ... ... яғни барлығы, бәрі дейтін сөзі. ... ... ... ... бір сөзі мен бәрі сөзінің арғы тегі ... ... ... ... ой ... ... бір сан ... тіркесен нумератив сөздерді өлшемдік
мағыналық сипатында нақтылықтан гөрі ... ... ... ... ... мол ... ... Бүгінгі сөздік
қорымыздың қойнауынан орын алып, ... ... ... ... ... ... дәстүрінен мол хабар беретін мұндай ... ... ... түркі тілдерімен қатар алтай семьясына жататын тілдерге де
тән екені белгілі.
Нумератив сөздер туралы ғылыми еңбектердің ... ... тілі ... ... ... ... ... жан-жақты қарастыруға
бағыт-бағдар сілтеген деуімізге болады. Корей тіліндегі аталмыш сөздердің
тілдік табиғатын сипаттайтын Т. ... ... ... бар ... ... нумератив терминімен атайды.
Біз де ойымыз түсінікті болу үшін осы ... ... ... ... ... жөн санадық. Зерттеуші нумератив сөздердің
ішкі семантикалық құрылымына қарай классификаторлар счеттік ... ... ... ... бар ... деп үш ... ... терминдердің өзіндік ерекшеліктерін көрсетіп, әрқайсысына жеке-
жеке анықтама береді. ... ... – есім ... ... сөздердің қабат, олардың басқа нумеративтерден ерекшелігі белгілі
бір ... кіші ... бар зат ... қарым-қатынаста тұрып,
жеке-дара саналатын заттардың атауын білдіреді десе, счеттік сөздердің
жиынтығын қандай да бір ... ... ... аз да ... ... келетін бірақ, негізінен, жиынтық болып кездесетін сөздердің тобы
дейді Ал өлшемдік ... ... бар ... ... сандық
өлшеміне кіретін әртүрлі өлшемдер мен өлшем атаулары сан ... ... деп ... ... ... ... ... бұл ішкі семантикалық бірліктері көп тілдерде
арнайы зерттелмей, үстірт айтылып бір-бірін шатастырулар көп. Осы ... ... А. ... ... сілтеме жасайды: “счетные суффиксы
классификаторы не следует путать со ... ... ... ... ... ... имен, которые употребляются при подсчете
таких предметов, которые невозможно ... ... ... ... ... ... счет тем не менее измерются вместилищем, в
которой они содержаться (например, дрова ... ... это ... слова,
как “шум”, “горсть”, “бутылка” и т.п. все это ... ... а не ... ... ... ... счетных слов, называются
вещественными”.
Бұл айтылған ... ... ... ... ... ара ... ашылмауы, бұл мәселеге байланысты әлі де ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізуді керек ... ... ... сөздердің мұндай қабаттарының ара жігін
ашпай “ежелгі халықтық өлшемдер” деген ... ... оның ... ... ... ... жобалаудан, ұқсатып долбарлаудан
қалыптасқан ... деп ... ... Әйтсе де ғалым Е.
Жанпейісов қазақ тіліндегі сөздердің ... мен ... ... корей тіліндегідей классификаторлар, счеттік сөздердің жиынтығы мен
өлшемдік атаулармен байланысы бар құрылымдар мол деуімізге ... ... ... төрт түлік мал өлшемінің белгілі
бір бөлшектерін көрсететін бас, сирақ, ... қар ... ... ... ... ... екі ... үшеуіміздің үйлерімізде 20-
30-дан тұяқ бар еді (Абай жолы, ІІ, 310 б).
С. Жанпейісова өз ... ... ... ... танып, оның өлшемдік мағыналық сипатын төмендегі дәлелдермен
келтіреді: “бес байтал – әйел ... ... құны бес ... ... кетті
базарға” (Міржақып). Қалың мал төлеуде, құн мен ... ... ... ... бар. Жүз қой – 25 ... қысырақтың үйірі – 25, жүйрік немес
жорға – 15, кейде – 25, бие –5, ... сиыр – 5, ... – 15 ... ... бұдан өзге тағы да өлшемдер бар [93, 21 ... ... ... топ ... ... ... бар
құрылымдардың негізгі бөлігін сан есім+счеттік көрсеткіш+зат ... ... ... ... ... ... Өлшем мәнді бұл
құрылымдардағы счеттік көрсеткіштерді етістік сөзге, көбінесе, ым,-ім, м
өнімсіз ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі көлем өлшемдерін білдіретін
көптеген атаулардың жасалуына осы -ым, -ім, -м ... ... ... ... жасалғанын көрсете отырып, бұл жұрнақтың екі
түрлі мағына ... ... 1. ... ... ... ... ... шыдам. 2. Әрекеттің бірақ актісінде қамтылатын қандай да бір ... ... ... ... ... ... байлам т.б. Ғалым төмендегідей
тұжырым жасайды: “Значении акта ... или ... ... ... ... ... акта, отчасти единицами исчисления и определеннных
категории ... ... ... ... категорий предметов
“баш”(голова), чувал (мешок), байлам (пучок). Названия ... ... или ... ... ... для ... акта действия” [30, 299
с.].
Зерттеуші пікірінен зат, нәрсені бөлшек ... ... ... ... ... ... ... байланыстыратын
толық құптауға болады. Автор көрсеткен өлшем ... ... ... ... ... ... тілдерінде қолданғанын М. Қашқаридың түрік
сөздігінде кездескен өлшем бірліктерінен де байқауымызға болады. ... tilge etбір ... ет, bir tilim et [ДТС, 456 с.]; ... – бір ... 456 с.]; бір салым шай [ДТС, 456 с.]; бір орым от [ДТС, 456 ... -ім, -м ... ... ... аталмыш атаулар қазақ тілінде
молынан ұшырасады. Мысалы, бір жұтым су, бір асым ет, бір ... шөп, ... нан, бір үзім нан, бір ... тұз т.б. Бұл өлшем бірліктерінен басқа
бір ... май, бір саба ... бір ... көже ... ... ... ... мағыналық семасы әлдеқайда аз ... ... ... ... -ым, ім, -м ... ... ... ... тіліндегі шақырым, ат шаптырым, қозы қайырым, ет
асым, сүт пісірім сияқты уақыт, қашықтық ... де ... ... Олай ... бұл қосымшаны өлшем мәнді тіл бірліктерін тудырудағы
өнімді жұрнақтардың бірі деп қорытындылаймыз.
Бұл топқа ... ... ... ... сөздік пен
фразеологиялық сөздікте ежелгі өлшемдік атаулар деп неге аталады. Өлшемдік
атаулармен байланысы бар ... ... қате мол және сан ... өз ... ... кіші ... топтарға бөлуге болады.
1. Құйылған және салынған ыдыстарына байланысты өлшемдік ... ... бір саба ... бір торсық шарап, бір қап ұн, ... ... бір ... май, бір ... ет, бір самаурын шай т.б.
2. Адамның дене мүшесіне байланысты өлшемдік құрылым атаулары. Мысалы,
бір құшақ отын, бір ... жер, бір елі ... бір уыс ... ... Адамдардың тобына, жиынтығына байланысты өлшемдік құрылым атаулары.
Мысалы, бір қауым ел, бір ... ел, бір рулы ел, бір ... ел, ... адам ... ... жүн, ... ... өлшемдік құрылым атаулары. Мысалы, бір
шүйке жүн, бір шумақ жіп, бір сабақ жіп, бір ... ... бір ... ... ... байлынысты өлшемдік құрылым атаулары. Мысалы, бір
күндік жер, бір шақырым жер, алты ... жол, бір көш жер ... Ұсақ ... ... ... ... құрылым атаулары. Мысалы,
бір жапырақ нан, бір кесек ет, бір тілім нан, бір түйір дән, бір үзім
нан, бір ... ... ... ... ... ... ... өлшеміне
байланысты қарыс арақашықтық өлшеміне ... көш және төрт ... ... байланысты ыдыс-аяқ лексемалары макроконцепт және
микроконцепт ретінде танылып, ... өріс ... ... ... ... ... ... қоғамдастықта игерілген
ақиқат және бейақиқат құндылықтар ... ... ... жинақтаушы
түпқазық ретінде қарастыруға лайық.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әлем бейнесін тану үрдісінде өздерінің мәдени ... ... ... екінші бір нысаннан алыс немесе жақын, ұзын немесе қысқа, ауыр
немесе жеңіл, қалың немесе жұқа ... ... ... ... ... ... ... ақпарат дүниелермен ассоциациялау,
салыстыру, теңеу ... ... ... ... жүйесін дүниеге әкелген.
Өлшемді адамдар, ең алдымен, практикалық ... ... және ... ... ... ... ... жасайды. Сондықтан да
олардың күнделікті іс-әрекеттік қатынастары мен ойлау ... ... ... ... шоғырланып, соны тілдік таңбаға салып
атау етіп бекітті.
Замандар ағымында даралана түскен нақты ... ... ерте ... ... ... ... жүйелері негізінде
жіктелді. Ғаламшарды мекен еткен әртүрлі этностар мен ... ... сүру ... орай мәдениеті, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ырым-
жоралғысы, моралі, діні, тілі болатын сияқты өлшем туралы ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне негізделді. Бұл
өлшемдік жүйелердің этнолингвистикалық ішкі ... мен ... ... ... ... ... жүйелердің этнолингвистикалық ішкі мағынасы мен
мазмұнында халықтың ... мен ... ... ... ... ... шұғылданған шаруашылығы материалдық тұрмыс-тіршілігінде
қолданылатын құрал-жабдықтары, тұрған жерінің географиялық ... ... ... ... ... көрініс береді.
Ежелгі халықтың өлшемдердің бір тобы нысанның ұзындығын білдіруде
қолданған дене мүшелері мен ... ... ... Қарыс, сүйем, елі,
құлаш, шабан, шынтақ, арқан, құрық, қамшы сияқты дене мүшелері мен құрал-
саймандар алғашында өздерінің ... ... ... дами келе адам
қажеттілігі үшін өлшеу құралдарының қызметтерін атқарып тілдік ... ... ... дамып өлшемдік мәнге ие болған. Бұл
өлшем бірліктері нақты ... ... ... шаманы анықтағаннан гөрі ... дене ... ... ... сәйкес өлшемі, межесі
анықталып отырған.
Сөздік қорымыз бен метрологиялық лексиканы аса ... ... ... ... бірі – арақашықтық өлшем мағынасын білдіретін
тұрақты тіркестер. Олардың ... ... мен ... ... ... ... ... мал шаруашылығы, көшіп-қонуы,
мекен-жайы ... ... ... ... ... сияқты өмір
қажеттілігінен туындаған.
Халқымыздың ... ... ... ... салмақ-
көлемін нақты өлшегеннен гөрі, оның ауқым-көлемін өздері тұрған заттардың
көлем-мөлшеріне қарап ... ... ... заттар мен шашылып-төгілетін заттардың салмақ-көлем ... ... мес, ... ... ... қап, ... бүйен сияқты салынған
ыдыс-аяқтарының көлем-мөлшер ерекшеліктеріне сәйкес әрқилы қалыптасқаны ... ... ... әлем ... ... ... ұзындығы мен қашықтығын, салмақ-көлем мөлшерін өзінің тұрмыс-
тіршілігіндегі этнотанымдық табиғатымен байланыстыра болжай ... ... мен ... батысы тәулікті, уақытты сағатпен, салмақ пен көлемді
безбен мен ... ... ... пен ... ... метр ... ... құралдарымен өлшенсе де, соның бәрінің өлшемін ... ... ... ... ала ... бұл ... меже, шамалар өз заманының мәдени келбетінен ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі этнотанымдық
ерекшеліктерін айқындайтын ... ... ... өз ... ... кіші ... топтарға бөлуге
болады. Құйылған және салынған ыдыстарына ... ... ... ... бір саба қымыз, бір торсық шарап, бір қап ұн, бір астау
көже, бір қарын май, бір ... ет, бір ... шай ... Адамның дене мүшесіне байланысты өлшемдік құрылым атаулары. Мысалы,
бір ... ... бір ... жер, бір елі қазы, бір уыс топырақ т.б.
2 Адамдардың тобына, жиынтығына байланысты өлшемдік ... ... бір ... ел, бір ... ел, бір рулы ел, бір ... ел, бір топ
адам.
3 Мата, жүн, ... ... ... ... атаулары. Мысалы, бір
шүйке жүн, бір шумақ жіп, бір сабақ жіп, бір көйлектік мата, бір буда ... ... ... ... ... ... ... бір күндік
жер, бір шақырым жер, алты айшылық жол, бір көш жер т.б.
5 Ұсақ бөлшектік ұғымға байланысты ... ... ... ... ... нан, бір ... ет, бір ... нан, бір түйір дән, бір үзім нан,
бір ұрттам су.
Ұлтымыздың ... ... ... ... ... ... ... арақашықтық өлшеміне байланысты көш және төрт түлік,
салмақ-көлем өлшеміне байланысты ыдыс-аяқ ... ... ... ... танылып, концептілік өріс аумағын ... ... ... ... ... ... игерілген
ақиқат және бейақиқат құндылықтар туралы ақпарат мәліметтерді жинақтаушы
түпқазық ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Ахундов М.Д. Концеции пространства и времени. М., Наука, ... ... ... ... М., ... ... ... Ф.И. Общая метрология. Санкт-Петербург, Просвещение,
1931.
4. Молчанова Л.А. Народная метрология. Минск. Наука и техника, 1973.
5. ... Ш.Ш. ... ... А., ... ... ... Е. Халық арасына кең тараған байырғы өлшемдер// Қазақ
тілі мен әдебиеті. А., 2000, №11 – 54 ... ... Т. ... әлеміне саяхат. Қарағанды, 1999.
8 Жанпейісов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка А., Наука,
1989.
9 Бичурин Я. Собрание сведений о ... ... в ... Азии ... ... Т. 2. Ч.3. М.-Л. ... Базен Л. Концепция возраста у древних тюрков// зарубежняя
тюркология М., ... ... Ж. ... ... мен ... А., ... ... А. Қазақ әлемі. А., 1997.
7. Ақпанбек Ғ. Қазақтардың дүниетанымы. А., ... ... ... Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков. М., 1962.
9. Ысқақов Ә. Қазіргі қазақ тілі. ... А., Ана ... ... ... Ж.К. ... ... наименования понятий об измерениях
канд. дисс. А., 1975.
11. Хасенов Ә. Тіл білімі. А., Санат, 1996.
12. Болғанбаев Ә. Өлшемдік ұғымды ... ... мен сөз ... ... тілінің түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері. А., 1989.
13. Сайрамбаев Т. Күрделі сөз тіркестерінің кейбір ... А., ... ... язык. Большая российская энциклопедия. М., 1998.
15. Қордабаев Т. Жалпы тіл ... А., ... ... М.М. Основы этнолингвистики. А., Евразия, 1995.
17. Толстой Н.И. О предмете этнолингвистики ее роли в ... ... ... // ... ... в ... и этнографии язык и
этнос. Ленинград, 1983.
18. Қайдаров Ә.Т. Қазақ тілінің ... ... А., ... ... Ә.Т. ... ... ... мәселелері. А., Ана тілі, 1998.
20. Ғабитхан Қ. ... ... ... ... ... ... А., ... Толеубаев А.Т. Реликты доисламских веровании в семейной обрядности
казахов. А., Ғылым, 1991.
22. Ахметьянов Р.Г. Общая лексика материальной ... ... ... М., ... ... А.С. К ... обмена на фальской периферии при ... п. // ... ... ... ... ... М., 1970.
24. Севортян Э.В. Аффиксы именного ... в ... М., ... ... Б.Г. Этнолингвистические мотивы образования фразеологизмов
пространственно-временной ориентации в казахском языке и способы ... на ... ... // Қ.А. ... ... ... қазақ-
түрік университеті Хабаршысы. Түркістан, №4-5, Шілде-қазан. 2002 ж.
26. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі.А., Ғылым, 1984.
27. Салқынбай А. ... ... ... аспект). А., 1999.
28. Аблақов Ә., Исаев С., Ағманов Е. Қазақ тіліндегі сөз ... ... ... ... А., ... Момынова Б. Газет лексикасы (жүйесі мен құрылымы) А., Арыс, 1999.
30. Муратов Н.С. Устойчивые словосочетания в тюркских языках. М., ... ... Н.М. ... ... ... языка. М., 1963.
32. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері.
А., 1994.
33. Юдахин И.И. Киргизско-руский словарь М., 1965.
34. Қинаятұлы Б. ... ... ... ... туралы // Ана тілі.
1995.
35. Ахметов Ә. Ырымдардың ... ... ... халықтарының табу
мен эвфемизмдері // ҚР ҰҒА ... Тіл, ... ... А., 1995.
36. Уәлиев Н. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы // Ұлт
тағылымы. 2000, №1, 148 б.
37. ... Ә. ... А., Ана ... ... ... Ә.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке.
А., 1986.
39. Нұрмағамбетов Ә. Сөз сырына саяхат. А., ... ... Б. ... ... ... ... Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. А., 1998.
42. Сыздықова Р. Қадырғали Жалаиридің “Жамиғ ... ... ... ... сөз тіркестері.//Ескі түркі жазба
ескерткіштері туралы зерттеулер. А., 1983.
43. Романова Г.Я. ... мер ... в ... ... М., ... Иманалиева Р. Этнолингвистические вопросы изучения средств выражения
пространственных представлении в казахском языке. Автореф. к.ф.н. А.,
1989.
45. Болғанбаев Ә. ... ... А., ... 1970.
46. Хинц. В. Мусульманские меры веса с переводом в метрическую систему.
М., 1970.
47. Күркебаев К. ... ... ... ... байланысты өлшем
бірліктер. // ҚазҰУ Хабаршысы, 2001. №7.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
Қазіргі қазақ және орыс газет мәтіндердегі цитация53 бет
Интерференция құбылысы118 бет
Қазақ тіліндегі ауру атауларының лексика-семантикалық және морфологиялық құрылымы118 бет
12 қабатты тұрғын үй құрылысы54 бет
12-қабатты және екі қабатты авто паркингті тұрғын үй комплексі47 бет
4 қабатты 20 патерлі тұрғын үй19 бет
C++ екі өлшемді массивтер20 бет
Matlab жүйесі. Үш өлшемді графика10 бет
Turbo Pascal тілінде екі өлшемді массивті орындау15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь